Skip to main content

Full text of "Clypeus theologiae thomisticae contra novos ejus impugnatores / [microform]"

See other formats 


« 


mm 


» 


aft 


i# 


b) 


H 

■ 


I^Bl..     ¥»31 


£T31 


SKliiVH 


*1 


08  IRwV  «1 

Sr4;  ^  Ia1b9 
'        »ti  12*51 

mk  Jfl      •  f    i 


>» 


£3U 


THE  LIERARY 

iUtiGHAi.i  YGU>G  UNIVERSITX 

PROVO,  UTAH 


CLYPEUS 


THEOLQGLE  THOMISTHLE 


CONTRA  NOVOS  EJU8  IMPUGNATORES 


PARIS.  —  IMPRIMERIE  V«  P.  LAROUSSE  E  T  C'« 

49,   RUE   NOTRE-DAME-DES-CHAUPS,   49 


CLYPEUS 

rHEOLOGI^  THOMISTKLG 

CONTRA  NOVOS  EJUS  IMPUGNATORES 


AUTHORE 
P.    F.   JOANNE    BAPTISTA    GONET 

OHDINIS    FF.    PRJEDICATORUM 
IN  ACADEMIA  I3URGDIGALENSI  ANTECESSORE 


woLUMEi  ntnn  u 

DE  DEO  UNO,  TR1NO,  ET  ANGELORUM  GREATORE 


PARISIIS 

APUD  LUDOVIGUM  VIVES,  BIBLIOPOLAM  EDITOREM 

13,   VIA   VULGO    DIGTA    DELAMBRE,    13 


MDCCCLXXV 


•~  -*■ 


THE  LIBRARY 

fl^IGHAiM  YGUiNG  UNIVERSTTtj 

PROVO,  UTAH 


SANOTISSIMJE 


ESI.E 


CLARISSIHI  CARHELITARUH  DISCALCEATORUH 


Non  debui  inter  mortales,  quorum  gratia  studiumque  favendi  exiguis  terrae  limitibus 

definitur,   nihilque   in  superos  potest,  D.  Thomae  Aquinatis  Theologiam  traditurus 

patrocinium  quaerere ;  et  sanctissimo  viro,  cui  sapientia  supra  humanam,   nomen  An- 

geli  meruit,  injuriam  facerem ;  si  Mecenati  infra  ejus  magnitudinem  et  felicitatem 

posito  supplicarem,  vel  ejus  partes   defendendas  committerem.  Sed  nec  alteri  inter 

Divos,  quamTibi,  o  diva  virgo  theresia,  clarissimi  Carmelitarum  Discalceatorum  insti- 

tuti  Parens,  hoc  opus  nuncupare  debui  ;  cum  non  alteri  quam  Seraphicae  Virgini,  An- 

gelicum  Doctorem  scholae  suse  causam  commendari,,  discipulorum  opera,   studiorumque 

fructus  offerri  velle,  existimandum  sit.  Etsane,  cum  plurimae  rationes  sint,  quae  hoc 

a  me  obsequium  postulare  videntur,  postulant    maxime  ;  tum  summa  cum  sanctitate 

conjuncta  sapientia  in  Yirgine,  cui  nil  mirum  supplicare  Theologos,  quae  jusaliquando 

sapientissimis  viris  dixit :  tum  d*Mnde,  sacri  Ordinis    Carmeiitarum   Discalceatorum 

praestantia,  et  ab  incunabulis  cum  Ordine  D.  Dominici  initum  servatumque  foedus ; 

ac  demum  grati  animi  sensus,  quem  palam  et  pari    officio  testari   aequum  sit,  quod 

praestantissimi  Philosophi  Complutenses,  et  Salmanticenses  Theologi,  nonalteri  quam 

D.  Thomae  sua  opera,  et  labores  scholasticos  nuncuparint.  Sed  quis  unquam  satis  am- 

plis  laudibus  infusam  menti,  o  diva  virgo,  supra  felicissimum  ingenium  et  naturae  suas 

opes  explicantis  dona,  gratiae  coelique  muneribus  cumulatissima,  sapientiam  commen- 

det  ?  Utinam  praeclarissimos  in  Cantica  Canticorum  commentarios,  quos  amor  tantorum 

arcanorum  conscius  scripserat,  demissior  de  Teipsa  existimatio,  Ecclesiae  fruendos  non 

eripuisset.  Esset  sane,  quo  in  admirationem  omnium  ingenia  raperentur,  et  coelestes 

delicias  animae  in  cellaria  inductae,  inter  purissimos  sponsi  amplexus,  suspirantis  et 

languentis  disceremus.  Ecquis  enim  Dei  animaeque  casti  connubii  jura,  dotes,  delicias, 

verius  scribere  potuit  ea  Virgine,  cujus  vitam  sacri  Cantici  partem   non  ultimam  fuisse 

dixerim  ;  cui  dumtaxat  ea  quorum  sensum  gustumque,  amoris  secretorum  non  ignara, 

deliciarum  particeps,  sponsique    sponsa  percipiebat,  scribenda  erant :  cum  coelestes 

spiritus  divino  igoe  ardens  tumidumque  pectus  sagittis  configerent,.  et  patefacerent 

viam  amori  :  cum  toties  ut  coelestibus  deliciis  imponeretur  modus,  ipsa  Janguens  et 

exhausta  fragilitas   corporis,  et  mortalitas  postulabat,   quse  tantam  deliciarum  vim  et 

amoris  impetum  non  sustinebat.  Sed  haec  divini  amoris  et  sacri  Epithalamii  arcanorum 

L  1 


—  n  — 


jactura,  quse  scripseras,  et  quse  vix  nisi  Catharinse  Sennensi,  Tibique  pares  animse 
caperent,  compensata  est  utilioribus  libris,  quos  ut  seternse  pietatis  et  sapientise  monu- 
menla  Ecclesise  reliquisti .  Sedquam  magna  supellectili  exornandis  animis,  quam  ins- 
trticto  armamentario   expugnandis  Dsemonibus,  quam   munitissima  arce  defendendse 
religionis,  librisaTe  editis  Christianam  Rempublicam  locupletasti  f  Adeo  colendae  fovcn- 
dseque  pietali  opportunos  Ecclesia  existimavit,  utvolis  publicis  fideles  efflagitare  jusse- 
rit,   «  Coelestis  hujus  doctrinse  pabulo  enutriri.  •    (i)  /Equissimum    sane   Ecclesise 
consilium  ac  votum,  quo  nihil  minus  Seraphicse  Virgini,  quam  Doctori  Angelico  con- 
cessum  est  ;  cujus  doctrina  fideles  imbui,   «  Quse  dociiit  intellectu  conspicere, »    (2) 
votis  etiam  puWicis,  Ecclesia  fiiiorum  salulis  soliicita,  postnlare  jubet.  Merito  equidem, 
cum  nihil   ultra   deesse   Ecclesise,    nihil    majus  ad  religionem  tuendam  ,  ad  colen- 
dam  pietatem,   Doctoris   Angelici    libris  Theologicis  ,   et  Seraphicse  Virginis    libris 
asceticis  optandum  videatur.  Sed  quid    ccelestium    arcanorum  ,  divinarum    rerum, 
Theologise  infusse,  non  tam  labore,   quam  amore   comparatse  ,    sapientiae  sponsam 
latere  potuit  ?  Cum  coelestis  ilie  nuntius,  singulari  beneficio  pectori   clavum  infixit, 
non  amori  solum,  sed  et  sapientise  viam  patefecit,  ut  aperto  et  patenti  sacris   igni- 
bus,  divinis  luminibus,  felici  vulnere  saucia    lsetaque   exclamare  potueris  :    « Cla- 
vus  penelrans,   clavis  reserans  factus  est  mihi. »  (3)  Norunt  sapientissimi  Theologi 
Salmanticences    sapientiam   Matris ,   quam   grato    animo  «    Laureatam  Magistram, 
inAngelicis  enutritam   gymnasiis,  in  a»thereis  eruditam  Academiis,  divinorum  arca- 
norum  mystam  vocant  ; »  (4)  a  qua  de  rebus  difficillimis,  si  quas  Theologia  habeat, 
Angelorum  locutione  et  illuminatione,  quibus  invicem,  vel  inferioribus   suos  concep- 
tus  mentemque  aperiunt,  plurima  didicerunt.   Novit  et  ille  piissimus,  et  juxtadoc- 
tissimus  Theologise  Professor,  qui    superioribus   annis,  5  Massilise  in  Galiia  Nar- 
bonensi,  thesibus  publicis,  difficillimas  de  Gratia  qusestiones,   ex  scriptis,  juxtaque 
mentem  D.  Augustmi,  D.  Thomse,  et  sanctissimse   Parentis   Theresise,    cum  omnium 
admiratione  et  plausu  propugnavit    Sed  quid  his  diutius  immoror,   nec  ad   culmen 
glorise,  quo  me  Theresia  vocat  contendo  ?  Quid  majus  unquam  vidit  stupens  orbis,  et 
mraculo  propius ;  Virginem  sanctissimam,  amplissimi  Ordinis  effectam  Parentem,  quse 
viris  jus  diceret,  cui  vfri   obsequerentur  ?  Dixerim  Te  verius,  o  diva  virgo,   quam 
Saram  illam,  cui  Abraham  parere  jubetur,  veterem  solvisse  sentenliam,  et  impositam 
Evse  poenam,  sexusque  conditionem.,  aut  dedecus  depulisse.  Te  viri  matrem,  Te  viri 
Magistram  agnoscunt ;  cui  parere  sibi  honori  tribuant,  et  cui  mihi  audire  videor  nedum 
mortales,  sedet  coelites,  tumrei  magnitndine,  tum  novit^te  provocatos,  itainclamare  : 
«  Veni  Eva  jam  Sara,  de  qua  dicatur  viro,  audi  Sarai  uxorem  tuam :  sis  Tu  licet 
viro  subdita,  quia  esse  Te  deceat,  cito  tamen  solvisti  sententiam.  ut   Te   vir  audire 
jubeatur. »  (6)  Dixerim  Te  Deboram  sapientia,  et  imperio  in  viros,  judicandique  potestate 
percelebrem,  quse  viros  hortata,  erectoque  vexillo,  virilis  animi  dignissimse  fortitudinis 
exempla  demonstravit.  Nunquam  magis  in  oraculi   modum,,  quam    de    Te  dici  illud 
poluit  .-«Multiantea  judicesin  [srael,  sed  nullaante  Te  Judex  foemina  (7)»  Quidmemo- 
remheroasEcdesise,  Divos  Basilium,  Augustinum,  Benedictum,  Dominicum,  Francis- 
cum  :  qui  primi  arenas  Ingressi,  incertum  an  mililes,  an  duces,  plus  fortitudine  quam 
prudenlia  valuerint?  Multi  equidem  judices  in  Israei,  sed  nulla  ante  Te,  odivavirgo, 
judex  foemina,  quse  viris  exemplum  fortitudinis  esse   potuerit,  quse  belli  suscipiendi  in 
castrisDomini,  prima  vexillum  tulerit,   docueritque  viros  arma  tractare.  Nihil  est  quod 
Synagogse   Ecclesia  invideat :  Theresiam  vidit,  altiori  spiritu,  melioribus  fatis,  et  in 
graviori  certamine,  hortari  viros,  et  in  hostes  accendere.  Putares  revocatis  temporum 
vicibiis, 

Ut  Debora  quondam 
Duceret  instructas  post  fortia  classica  turmas, 
Et  mulier  sumpto  praecederet  agmina  signo, 
Mirantes  hortata  viros  quos  ipsa  ferocem, 
Exemplo,  verboque  monens,  accendit  in  hostem.  (8) 

(1)  Ecclesia  m  oratione  S.  Theresiae.  —  (2)  Ecclesia  in  oratione  D.  Thoms;.  —  (3)  D.  Bernard.  ser.  61.  itk 
V-^nU  —  ^  Salmant  (le  Angelis  Tract.  7  disp.  15.  —  (5)  Anno  1665.  —  (6)  D.  Ambros.  de  Instit.  Virg.  cap.  5.  — 
10  D.  Ambros.  de  Viduis.  —  (8)  Alcimus  Avitus  Vieunensis  ad  sororem. 


—  III 


Juverit  quidem  Theresiam  Joannes  a  Gruce,  vir  sanctitate  et  doctrina  eximius,  et 
primus  duxque  futurus,    nisi  Theresia    primas   tulisset.  Sed  velut    alterum  Barac 
dixerim  datum  Theresiae,  quam   sequeretur .,  non  quam  duceret  :  et  mihi  Theresiam 
audire  videor,  ingenti  animo  jura  dantem,  primasque  feren tem.  Non  reputabitur  tibi 
victoria  hmc,  sed  in  manu  mulieris  tradetur  (1)  una  enim  Theresia  est,  qua3  totam  vic- 
toriae  laudem  reportavit,  sub  cujus  vexiliis  coeteri  milites,  dato  sacramento,   ejusque 
fortitudine  accensi  pugnavere  :  hsec  una  «  Foemina  judicavit,  foemina  disposuit,  foemina 
prophetavit,  foemina  triumphavit,  et  praeliaribus  intermixta  copiis,  imperio  viros  docuit 
miliiare  fceniineo. »  (2)  Sed  qui  Te,  o  diva  theresia,  cum  illustribus  veteris  Testamenti 
foeminis  confero,  qaibus  nihil  felicius  contigit,  quam  ut  egregiis  licet  virtutibus,  obscuris 
tamen  velut  umbris,  levibusque  figuris,  illustriora  quse  a  Te  gerenda  erant,  et  quibus 
parabant  hominum  fidem,  facinora  significarent.  Nihii  ultra  verum  dicanx,  si  Te  cum 
Eiia  sanctissimo  vate,  et  Carmeli  incola,  quem  parentem  agnoscebas,   contulero,    et 
brevi  hoc  discrimine,  ab  illo,  a  Te  Garmelitis  beneficia  collata  distinxero  :  « Dedit  ille 
nomen,,  sed  Tu  dedisti  salutem.  »  Hoc  Adamum  inter  et  Noemum  intercedere  discrimen 
e  Patribus  quidam  egregie  animadvertit  :  Adamus  primus  horainum  parens,  summaque 
rerum  potitus,  velut  in  exercitium  potestatis,   et  juris,  specimenque  sapientioe,  qua 
valebat,  noscebatque  rerum  virtutes,    et  officia,  animalibus  nomina  imposuit :  verum 
«  Honoratior  dominus  »  Noemus,  qui  animalia  a  naufragio  erepta,  navi,  qua3  pereuntis 
orbis   reliquias  ferebat,  reparando  et  replendo  iterum  mundo  servavit.  «  Dedit  ille 
nomen »  Adamus   scilicet,  inquit  Basilius  Seleuciensis,  Noemum  allocutus,  «  Sed  tu 
dedisti  salutem.  »  (3)  Atqui  et  eadem  collatio,  idemque  discrimen  beneficiorunx,  quae  a 
Te,  o  diva  theresia,,  et  a  sanctissimo  Vate  discipuli  Carmelitae,  utroque  parente  felices 
perceperunt.  Dedit  Garmeli    incola   Eiias  nomen  :  amplissimum  sane,    quodque   in 
memoriam  revocat  antiquissimum  iliud  legis  veteris  institutum,  quod  unicum  a  Synogoga 
in  Ecclesiam  transiit,  hominum  non  tam  Eremitarum,  quam  Prophetarum,  in  Carmelo 
degeniium  ;  non  procul  a  Nazareth    urbe  percelebri,  quam  Christus  et  Diva  parens 
incolebant ;  ut  verosimiilimum  sit  Eliae  discipulos,  Garmeli  incolas,  Ghrisii  Matrisque 
Virginis  domum  freqnentasse ;  et  interdum  forsitam  Ghristum  et  Divam  parentem  invisisse 
Carmelum.  Sed  dederit  Elias  nomen  ,  at  Tu  diva  virgo  ,  dedisti  salutem:  revocata 
posterioribus    seculis    puriori    reguia,    et  qua    duplicem  Eliae    spiritum,   nec   uni 
dumtaxat  Elisseo,  sed  infmitis  propemodum  discipulis  impertitnm  revocasti  :  ut  mihi 
videaris,    venturo  iterum  Eliae   discipulos    sociosque  parasse,    quos  ipsa  aliquando 
prophetico  lumine  in  extasim  et  superatis  temporum  spatiis  rapla  vidisti,  cum  uitimus 
casus,    ultimaque  conflagratio  huic  orbi   crudelibus  Antichristi  beliis  denuntiabitur, 
defensse  fidei,  victique  Antichristi  laudem  reportaturos.  Quid  memorem  virtutes  caeteras 
quse  stupentem  aliquando  orbem  tenuere  ;  quibus  plurima   addidisti,  quse  posteris 
exemplo  essepossint  ;  aut  verius  qua?  non  tam  a^mulentur,  quam  ad  eorum  magni- 
tudinem  suspirent?Quis  enim  adeo  erecti  supra    communes  virtutis  leges  animi,  ut 
illo  ingenti  voto,  Deo  semper  placencli,  sectandique  meliora,  quoeque  magis  in  divinum 
honorem  cederent,  sese  auderet  adstringere,  quod  sola  post  hominum  memoriam,   et 
pene  in   coelestium  mentium  invidiam  emisisti  ?  Durum  sane    et  grave    imposuisti 
mortalitati  onus,  quamad  tantum  fastigium,  et  post  tria  vota,  quibus  nil  ultra  viris  reper- 
tum  fuerat,  plus  ulira  duce  Virgine  posse  pervenire  docuisti.  Ilaec  sane  singularia,  qua3 
miraculis  quam  virtutibus  propiora,  orbi  stupenti  Theresia  ostendit,  etquae  cum  omnium 
commendationem  mereantur,  omnium  tamen  ionge  superent.  Utinam  o  divavirgo,  ad 
tahtum  fastigium,  naturae,  virtutis,  gratiae,   quadam  contentione  eveeta,  non  inieriora 
tantis  dotibus,  tot  miraculis  verba  reperirem,  tuseque  sapientia)  et  virtutibus  paria  ; 
quibus  novum  iter,  novum  caiiem  tuis  solum  calcatum   vestigiis  aperuisti,  in  quo  Te 
sequi    nemo  audeat  :  quibus  Saram,  quibus    Deboram   imperio    in  viros,   quibus 
sanctissimum   Eliam    puriori   et    sanctiori    instituto,   lantum   non    superasti.   Hoc 
saltem  integrum  Theologiae  meae  opus,  quod   supplex  offero,  veiut,    amplissimam 
orationem,  qua  Tuis   virtutibus,    Tuae   sapientise,   Tuae    felicitati    applaudo,   velim 

(1)  Judic.  iv,  9.  —  (2)  Ambr.  1.  de  Vidais.  —  (3)  Basil.  Sclcuciens.  orat.  6,  dc  Noe, 


IV  — 


accipias :  et  me  felicem  habeo,  si  hac  scriptione,  quam  non  hac  solum  forsitan 
a3tas  leget,  velut  longa,  et  apud  posteros  duratura  testificatione,  meum  erga  Te  animum, 
observantiam,  cultumque  approbavero.  Sed  prseterea  hoc  etiam  qualecumqne  opus 
Tuo  nomini  nuncupo,  Tuique  accipiant  velim,  in  argumentum  foederis,  quod  ipsa  inter 
Carmehtarum  et  Dominicanorum  Ordinem  prima  sanxisti,  et  nos  inviolatum,  qua  vires 
ferent,  nullis  artibus  parcituri  servabimus.  Quas  Tibi  grates,  odiva  virgo,  Dominicani 
rependant,  quo  animi  sensu,  quo  plausu  illud  excipiant,  sibique  gratissimum  testentur 
cum  insigni  adeo  in  nos  benevolentia,  quam  miro  ingenii  acumine  condiebas;  ut  vel 
ipsa  festivitate  summe  placeret  ;  «Te  Dominicam  in  Passione  (1)  nuncupabas ;  professione 
scilicet,  et  voto  Carmelitam,  affectu  etamore  Dominicanam.  ODiva  vicissim  affeetu,  et 
ut  Tuo  verbo  utar  minori  elegantia,  eodem  jure  quod  a  Te  nobis  concessum  nemo 
invideat,  « Passione »  soror;  quibusaequum  est,  Te  a  nobis,  quostantum  amaveris,  officiis 
coli.  Sednon  injuria  dixerim,  id  D.  Dominico  Tibi  etiamcura,  affectuque  parenti  ;  id 
ejus  Ordini,  ejusque  filiis  debebas.  Nulli  enim  Te  unquam  dum  inter  mortales  ageres,  et 
per  varia  rerum  diserimina,  eximia  virtus  exerceretur,  aut  impensius  coluerunt,  aut 
promptiori  animo,  et  feliciori  successu,  suam  operam  contulerunt.  Hsec  sane  provincia 
Praedicatorum  Ordini  demandata  videbatur  :  atque  ut  pauca  percenseam  quse  iuter 
utrumque  Ordinem  ab  incunabulis  initum  servatumque  foedus  probent  :  ducet  candidum 
et  praeclarissimum  eorum  agmen,  quibus  tanta  felicitas  contigit,  ut  sanctissimae  Matri 
Theresise  in  restituenda  Carmeli  gloria,  suam  operam  navarint,  D.  Vincentius  Ferrerius, 
sui  saeculi  Apostolus,  nullique  prsedicatione  divini  verbi  secundus  :  qui  futurum  olim 
Carmelitarum  discalceatorum  Ordinem  prsenuntiavit  ;  cum  inter  tria,  quse  « Singu- 
lariter  et  assidue  meditanda »  dixit,  ultimo  loco  reposuit  «Statum  virorum  Evan- 
gelicorum  futurum  ;  quos  ita  paucis  magis  Prophetse  spiritu,  quam  oratoris  arte  ad 
vivum  expressit,  «  Nihil,  inquit,  cogitantium,  aut  loquentium,  aut  saporantium, 
nisi  solum  Jesum  Christum,  et  hunc  crucifixum  :  nec  de  hoc  mundo  curantium, 
suique  oblitorum,  supernam  Dei  et  Beatorum  gloriam  contemplantium,  et  ad 
eam  medullitus  suspirantium,  et  ob  ipsius  amorem  semper  morlem  sperantium,  et 
adinstar  Pauli  dicentium,  cupio  dissolvi  etessecum  Christo  (2)»  Annon  toc  suis  linea- 
mentis,  et  coloribus  expressa  Carmelitse  species,  cuivixullum  est  cum  hominibus  et 
mortalitate  commercium  ?  Plura  addit  D.  Vincentius  (5)  quse  certis  argumentis  ettradi- 
tione  comprobatum  est  de  Carmelitarum  discalceatorum  instituto  dixisse,  quorum  jam 
prophelica  visione  se  solabatur,  et  suorum  temporum  iofelicitatem  levius  ferebat.  Quid 
non  egisset  Vincentius,  si  vixisset  ea  setate,  cum  prima  hujus  instituti  fundamenta 
posita  sunt,  et  simul  virtutes,  quas  pravitas  naturse,  et  calamitas  sseculi,  hseresum 
errorumque  feracissimi,  exilio  damnaveratrevocatse,  Carmelitarum  novis  sedibus,  velut 
suis  domiciliis  seternisque  sedibus  moraturse.  Sed  hanc  Spartam  ejusdem  instituti, 
suique  zeli  successoribus  Dominicanis  adornandam  reliquit.  Cum  D.  Ludovicus  Ber- 
trandus,  vir  ingentibus  virtutibus  ornatus,  cujus  prope  diem  solemnem  inaugurationem 
et  duoOswffiv  expectamus,  Hispaniam  omnem  suae  sanctitatis  fama  repleret,  et  tum,  o 
diva  virgo,  agitares  mente  egregium  illud  facinus,  novam  Carmelitarum  instaurationem  , 
existimasti  nihil  Tibi  tentandum,  nisi  sanctissimi  viri  consilium  mentemque  agnovisses. 
Datis  epistolis  sententiam  rogas ;  annuitque  vir  sanctissimus,  (4)  et  post  tres  solidos 
menses,  quibus  nova  animi  contentione,  ferventioribus  solito  precibus  divinum  numen 
sollicitavit ;  rerum  omnium  serie,  futurique  Ordinis  cumulatissima  gloria  divinitus 
agnila,  certus  rescripsit ;  admovendam  esse  operi  manum,  et  post  quinquaginta  annos, 
nullum  futurum  clariorem  in  orbeOrdinem,  nullique  sanctitate  et  doctrina  inferiorem, 
quem  Diva  moliebaris :  quo  responso,  velut  oraculo  e  coelis  accepto,  nihil  cunctatum 
amplius,  jactaque  primae  instaurationis  fundamenta,  et  saoctisshni  viri  oraculum  et 
volum,  brevi  evenlus  subsecutus  comprobavit.  Sed  singulari  in  Dominicanos  Numinis 
benefino,  qui  tum  in  cathedra  D  Petri  sedebat,  regebatque  Ecclesiam;  is  erat  Pius  V 
cui  parem  a  pluribus  secuhs  Roma  non  viderat,  et  cujus  breviorem  quam  res  Ecclesiae 
postulassent,  vitam  etiamnum  fuisse  dolet.  Sed  quis  unquam  Carmelitarum  instaura- 

(1)    Auctor  notarum  in  epis.  16.  D.  Theres.  —  (2)  D.  Vincent.  Ferrer  de  vilaspiri.  c.  ultimo.  —  (3)  V.  His- 
tor.  Carm.  discalceat.  in  prajf.  $.  8.  —  (4)  Histor.  Carm.  discalceat.  1.  u.  c  3. 


tioni  impensius  favit,  praefectis  sapientissimis  viris,  quinovum  et  nascens  institutum, 
quodmultorum  invidia  petebat,  summa  potestate  defenderent?  Quin  etiam  tanta  Tui 
admiratione  tenebatur,  ea  Te  benevolentia,  quam  summae  virtutis  similitudo  concilia- 
verat,  prosequebatur  ;  ut  e  terris  coelos  commigraturus,  hoc  sibi  deesse  noluerit  (1), 
ut  ad  metam  ad  quam  celerrimo  gradu  contendebas,  suis  adhortationibus  incitaret, 
et  novae  instaurationi  promovendae,   opem  quamplurimam  ferre  poterat  ccelis  inter 
Divos  receptus,  polliceretur.  Unum  tamen  deesse  videri  potuit  ad  cumulatam  familiae 
Dominicanae  gloriam ;  qui  ea  aetate  Hispanias,  et  Ecclesiam  omnem  illustrabat,  Ludovi- 
cum  Granatensem,  sui  Ordinis  egregium  ornamentum,  eodem  loci  Tecum  degisse. 
Hic  enim  Tibi  pro  caeteris  unus  ad  depellendos  etiam  doctiorum  hominum  timores,  et 
incompositos  vulgi  rumores  sedandos  satisfuisset  :  nec  dubium  quin  unum  caeteris 
anteposuisses,  cui  propensum  adeo  animum,  quem  a  Te  eximia  viri  in  pertractandis 
Religionis  salutisque  rebus  peritia,  ac  virtus  promeruerant,  ita  testatum  voluisti ;  ut 
transmissa  ad  eum  epistola  dixeris,  inter  plurimos  qui  ipsum  ex  animo  colerent  et 
amarent,  Te  unam  esse  (2)  :  atque  hujus  libros  asceticos,  quos  tanto  emolumento, 
tanta  voluptate  perlegebas,  ita  pene  impatiens  desiderium  excitasse  ipsum  de  facie 
noscendi,  ut  ipsum  aditura  nulli  labori  pepercisses,  nisi  sexus  ratioque  vivendi  Vir- 
ginis  Deo  sacrae  vetuissent  Verum  nihil  ea  etiam  parle,  aut  Dominicanorum  gloriae, 
aut  Tuis  votis  deperiit ;  cum  non  defuerint  viri  sapientissimi,  qui  Granatensis  deside- 
rium  levarent,  et  quas  ab  ipso  partes  exegisses,  lmplerent.  Primus  inter  eos  qui  Te 
propius  et  intimius  norunt,  suamque  operam  contulerunt,  is  fuit  Petrus  Ibagnes,  vir 
summae  eruditionis,  qui  cum  primum  sacra  exomologesi  excepta  ingentia  dona,  qui- 
bus  Te  Deus  cumulabat  agnovisset,  (3)suasit,  et  qua,  Tibi  a  confessionibus  auctorilate 
valebat,  jussit  ut  integram  vitae  seriem,  et  ex  ordine,  coelestia  dona,  et  quae  legimus 
miracula  scriberes.  Sed  quam  amplissimam  mercedem  officiorum  quae  Tibi  exhibuerat, 
seu  in  construendis  sacrarum  Virginum  aedibus,  seu  in  elevandis  et  amoliendis  gravibus 
impedimentis,  quibus  hominum  invidia,  furorque  Daemonum,  divinum  opus  retardabant, 
consecutus  est  (4) !  Refers  visam  a  Te  sanctissimam  Virginem  parentem,  quae  ipsum 
veste  candidissima  indueret,  tamquam  donativo  et  praemio,  quod  in  construendo 
D.  Josephi  Monasterio  suam  operam  contulisset,  qua  veste  velut  coelesti  symbolo  et 
sacra  oppigneratione,  reliquam  vitae  partem  summa  innocentia  transigendam,  omnique 
lethali  culpa  immunem  promitteret,  et  conferret.  Sed  quid  de  Dominico  Ranne  dicam, 
minus  suis  scriptis,  quam  tua  commendatione  claro  :  qui  nulli  unquam  in  Tuis  coeptis 
promovendis,  affectu,  obsequiis,  et  laboribus  cessit :  et  quo  non  alterum  forsitan  ma- 
jori  vicissim  affectu  prosecuta  es,  et  dum  in  humanis  ageres  coluisti  ?  Is  est  quem 
unum  pene  ex  omnibus,  amplissimo  titulo  et  «  Patris  et  Domini  (5) »  appellabas  :  cui 
tanta  necessitudine,  et  animi  consensione  jungebaris,  ut  hanc  exactissimae  amicitiae 
legem  tibi  positam  scriberes,  «  Quod  ipse  vellet  Tibi  probari,  quod  nollet  displicere,  et 
quadam  veluti  incantatione  in  ejus  consilia  mentemque  rapi,  nec  posse  dissidere.  (6) » 
Qua  Tedebuit  post  haec,  ne  se  tanto  foedere,  tanta  hujus  amicitiae  felicitate  indignum 
probaret,  studio  colere  ?  Nulli  labori  parcebat ;  nullo  periculo  terrebatur :  hic,  cum 
aliquando  commotum  vulgus  ad  primae  domus,  quae  sacris  virginibus  parabatur,  fun- 
damenta  convellenda  pene  caecus  furor  armasset,  in  mediam  turbam  irruit,  et  auctori- 
tate  qua  plurimum  valebat,  ac  eloquentissima  oratione  turbulentorum  hominum  auda- 
ciam  inpetumque  represssit :  quod  tanti  notaruminepistolas  Divae  Virginis  auctori  visum 
est,  (7)  cum  ex  ea  domus  erectione,  quae  caeteris  forma  futuraerat,  aliarum  aedium  sors 
fortunaque  penderet,  ut  scripserit,  (quod  ne  sibi  quisquam  nostrum  tribueret,  ipsa 
modestia  animi,  nihil  de  se  altius,  tacitis  etiam  meritis  laudibus  jactantis,  vetebat  :  ) 
vel  ea  solum  ratione,  magna  ex  parte  Familiae  Dominicanae  novam  Garmelitarum  Discal- 
ceatorum  instaurationem  deberi.  Praetereo  caeteros,  quos  instaurati  Carmeli  historiae 
cum  laudibus  referunt,  et  quos  nihil  sigillatim  opus  referre ;  cum,  licet  alioquin  scientia, 
et  pietate,   caeterisque  dotibus   clari,  nihil  majus  habeant,   et  una  re  pares  sint, 

(1)  Histor.  Carm.  parte  2.  lib.  1.  cap.  1  —  (2)  D.  Theresia  epist.  12.  ad  Lud.  Gran.  —  (3)  Vide  D.  Theres. 
episl.  15  ad  Petrum  Ibagnes.  —  (4)  D.  Thcres.  suae  vitae  c.  38.  —  (5)  Auctor  notar.  in  episl.  16  D.  Ther.  — 
(6)  D.  Ther.  ep.  16.  ad  Bannem.  —  (7)  Auctor  nolar.  in  epist.  16  D.  Thcr. 


—  VI 


nuod    non    inutilem  suis   laboribus  ,   suis  studiis   Tibi    operam    contulerunt.  Et 
sane  auoties  de  Te,  o  diya  virgo  theresia,  agitur,  ubique  Dominicam  occurrunt,  aut 
sese  ultro  offerunt,  aut  non  inviti  vocantur.  Si  a  sacro  qugesitorum  officio  vin   deh- 
cendi  sint  qui  de  Theresiae  Virginis  scriptis  judicium  ferant  :  Dominicus  Bannes  tota 
Ilisnania  toloque  orbe  celebris,  et  Ferdinandus  de  Castello,  Regi  a  Concionibus,  deli- 
euntur  'singulari,  inquit  hisloria  Carmeli,  numinis  providentia,  «  Ne  in  Diva3  Virgims 
defensione  unnuam  Dominicani  deessent.  »  (1)  Si  a  D.  Virgine  libri  scribendi  sint : 
auctor  est  Petrus   Ibagnes  ut  suae  vitse  seriem  scribat ;  Garcias  Toletanus,  vir  cum 
naucis  nobilitale,  doctrina,  pietate,  et  rerum  experientia  componendus,  ut  scriptam 
capitibus  distin^uat  :  Dominicus  Bannes,  ut  Tractatum  de   perfectione  consequenda 
edat  Si  Commissarii  novao  institutionis  monasteria  visitandi  causa  praeficiendi  sint  : 
praelaudatus  Garcias  Toletanus,  ipsiquenon  impar  Joannes  de  las  Cuenas  praeficiuntur. 
Sed  parum  eratallaborareDorainicanos,  totisque  viribus  amantissimis  Theresiae  disci- 
pulis  opem  impendere  :  nOluit  D.  Domihicus  Parens  suas  partes  deesse,  et  ne  cui  du- 
bium  foret,  huic  Provincise  suorum  filiorum  gerendae  incumbere,  luculento  miraculo 
comprobavit.  Ouoties  hi,  qui  Tibi  jam,  o  diva  virgo,  parebant,  et  novam  instaurationem 
omnibus  artibus,  totisque  studiis  promovebant,  Commissarios  a  Rege  destinatos  con- 
venirent  ■  aderat  egregiaa  formae  catulus,  qualem    in  insignibus  D.  Parentis  Dominici 
pin^unt,  'et  qui  colore  ipsius  Ordinis  habitum  referret :  hic  parvismotibus,  et  adblan- 
diendum  compositis,  euntibus  praeibat,  et   versa  identidem  facie  veluti  vocaturus, 
viamqua  iturierant  deronstrabat.  Quis  post  hsec,  futurus  est  Dominicanorum  sensus, 
quorum  parens  D.  Dominicus,  partitis  inter  suos  tuosque  curis,  quaecumque  ad  Te 
spectant  ad  se  etiam  pertinere,  eorum  sollicitum  esse  miraculis  comprobavit.  Pergunt 
Te  colere,  o  diva  virgo,  affectu  etpassione  soror ;  et  inter  Divos  receptam,  non  in  His- 
paniis  solum,  sed  et  in  Galliis,  et  qua  late  in  orbe  patet  Dominicanorum  Familia,  Te 
laudibus  celebrat,  et  suo  etiam  jure  debitum  patrocinium  reposcit.  Pergunt  initum  tot 
obsequiis  olim  servare  foedus;  atque  hujus  operis  nuncupationem,  confirmati  iterum 
et  nunquam  solvendi  foederis  argumenlum  esse  volo.  Et  sane  hoc  amicitiae  demons- 
trandae  genere  tuos  praeivisse  fateor,  et  pene  invideo  :  cum  et  Complutenses  Philoso- 
phi,  etTheologi  Salmanticenses ,  suos  labores  Theologicos  non  alteri  quam  D.  Thomae 
f  nTmpcra  rint 

Hoec  inter  nos  studia  obsequendi  fervere  decet ;  certari  vicissim  officiis ;  et  Carmelitas 
D.  Thoma3  Angelico,  et  Dominicanos  D.  Theresiae  Seraphicae  supplicare.  Atque  hoc 
etiam  obsequium  Tibi  a  nobis  vindicasti;  noluisti  enim  tuos  alibi,  quam  inD,  Thoma 
doctrinam  haurire.  Sed  quam  magnorum  virorum  accessione  scholam  ipsius  illustrati  ! 
Ouot  enim  et  quam  egregii  Theologi,  quorum  operam  nobis  aemuli  invideant,  in  D: 
f homa  illustrando  sudarunt  !  Quam  primum  in  nostram  scholam  ingressi  sunt,  coe- 
peruntque  D.  Thomam  et  audire  et  defendere  ;  non  habuit  Angelicus  Doctor  fortiores 
pugiles,  nec  acriores  vindices  adversarii  persenserunt.  Quantum  laudis  consecuti  sunt 
in  eo  scribendi  genere  Complutenses  Philosophi,  quibus  non  alii  puriorem  D.  Thomae 
doctrinam  tradiderunt,  quos  elegisse  ipse  D.  Thomas  ut  fidelissimos  interpretes  quorum 
ore  scriptisque  suam  mentem,  et  reconditos  sensus  caeteris  patefaceret,  videri  possit  ? 
Quidde  Salmanticensibus  Theologis  dicam  ?  Quibus  vix  ullum  S.  Thomae  aemulum 
ingenio,  diligentia,  soliditate  parem  reperire  est ;  quos  magis  pertimescere  schola  Tho- 
mistica  debuisset:  et  acriori  impetu  majori  robore  pugnantes  persensisset :  et  ne  quid 
praeteream,  quos  suam  scholam  instituere,  seque  sequendae  sententiae  auctores  consti- 
tuere  potuisse  non  dubitaverim,  nisi  praeeuntem  Angelicum  Praeceptorem  sequi,  etsuae 
parentis  jussis  astricti,  et  sua  erga  D.  Thomam  reverentia  sponteadducti,  maluissent  ? 
Sed  quidde  Philippo  a  Sanctissima  Trinitate  dicam,  viro  suo  gradu  dignissimo,  et  ad 
supremum  Congregationis  Italicae  regimen  evecto,  in  quo  pietas  et  scientia  decertent, 
dubium  quaepalmam  ferat :  etcui,  editis  Philosophia,  utraque  Theologia,  Scholastica 
et  Mystica,  Historia,  aliisque  cedro  dignis  operibus,  unus  scribendarum  rerum  finis, 
quaevirum  religiosum  deceant,  fmem  scribendi  fecisse  videatur?  Sed  quiddeejus 
decessore  Dominico  a  Sanctissima  Trinitate,  viro  pietatis  eximiae,  ingeniique  felicissimi, 

H)  Historia.  Carm.  discal.  part.  2.  lib.  vi,  c.  9, 


VII   — 


qui  hujus  setatis  scriptores  omnes  provocare  possit,  insigni  opere,  cui  potiori  jure 
Bibliothecse  titulum  fecerit,  quam  Diodorus  ille,  qui  apud  Groecos  nngari  desiit  et 
6igxio9w1?  historiam  suam  inscripsit :  (I)cum  Bibliothecas  integras  tomis  septem  exhaus- 
sise  dixeris,  quibus  Theologia  omni  qua  late  patet,  Scholastica,  Thetica,  Polemica, 
Methodica,  Symbolioa,  Mystica,  comprehensa,  nihil  cseteris  in  re  Theologica  reliquum 
fecit?  Sed  quid  deBlasio  a  Conceptione,  qui  unam  dnmtaxat  Metaphysicam,  et  brevem 
Ethicen  scribere  visus  est,  ut  aliarum  partium  desiderium  excitaret,  et  ostenderet  quid 
in  augendaet  illustranda  litterarum  republica  potuisset,  nisi  solitudinis  amor  virum 
religiosum  a  scribendo  retraxisset?  Prsetereo  cseteros  qui  tantum  in  illustrando  D. 
Thoma  laborarunt,  ut  non  iis  minusquam  cseteris  discipulis  quosejusdem  instituticum 
suo  Magistro  professio  ad  ejus  defensionem  provocat,  spes  omnes  suae  doctrinsedefen- 
dendae  demandasse  credatur  :  et  qui  in  ejus  schola,  sola  antiquitate  inferiores,  nihil 
caeteris  eruditione,  et  in  Magistrum  observantia  majus  concedant.  Verum  injurius  essem 
et  male  mererer  de  prasclarissima  Familia,  magnamque  partem  gloria3  instaurati  Car- 
meli  silerem,  si  clanssima  hujus  instituti  et  Theologise  Mystica3  lumina  prseterirem, 
Joannem  a  Cruce,  et  alterum  Joannem  a  Jesu  Maria,  nulli  nisi  Tibi,  o  diva  virgo,  coeles- 
tium  rerum  cognitione,  amore  comparata,  inferiores  ,  etqui  jaeturam  commentariorum 
quos  in  sacrum  Epithalamii  canticum  scripseras,  maximo  Christianse  religionis  et 
pietatis  emolumento  repararunt,  scriptis  commentariis,  quibus  spem  omnem  divinius 
explanandi  coelestes  delicias  animse  ad  sponsce  divini  Verbi  dignitatem  evectae,  casteris 
abstulerunt.  Sed  quid  de  Theologia  Mystica  scribendum  supersit  post  luculentissima 
opera  Joannisa  Cruce,  ascensum  in  Montem  Carmeli,  obscuram  noctem,  amoris  flam- 
mam,  quibus  nuper  Ludovicus  a sancta  Theresia,  vir  eximiaa  pietalis  et  paris  eruditionis, 
« Qui  in  virtute  scientiam  ministrat,»  ("2)luculentam  de  unione  Dei  cum  anima  tractatio- 
nem  adjunxit.  His  dumtaxat  similia  sunt,  casteraque  ejusdem  argumenli  longe  supe- 
rant,  quas  alter  Joannes  a  Jesu  Maria  scripsit,  Theologiam  Mysticam,  epistolam  Christi 
ad  hominem,  artem  Deum  smandi.  Non  dubitabo  hasc  clarissima  Carmelitarum  discal- 
ceatorum  iostilati  lumina  inter  etiam  nostra3  scholae  ornamenla  reponere  :  neque  enim 
erit  unquam,  utsanctissima^  Familia3  domestici,  apud  nos  extranei  habeantur ;  adeo 
jus  in  nostram  scholam  D.  Pareniis  Theresia3  Familia  sibi  vindicat ,  et  inviolabile 
utriusque  instituti  foedus,  junctis  mutua  charitate  animis,  utriusque  gloriam  et  com- 
munem  et  individuam  effecit.  Et  sane  si  Theologia3  Mysticas  tractatio  nostris  pene 
intacta  fuit,  Carmelitis  discalceatis  relinquebatur,  quos  expectasse  videbamur,  ut 
tantorum  virorum  ore  D.  Thomam  Mysticam  Theologiam  edocentem  audiremus.  Sed  haec 
omnium,  odiva  virgo  therhsia,  tuorum  fitiorum  opera^  et  in  D.  Thoma  illustrando 
suscepti  laboresy  Tua  sunt  et  singularia  in  nos  collata  beneficia :  et  mihi  audire  videor 
Angelicum  Aquinatem  nolle  alteri  quam  Seraphiea3  Virgini  hoc  opus  nuncupari,  velut 
in  argumentum  grati  animiquod  tantorum  virorum  accessione,  scholam  ipsius  auxeris 
et  illustraris.  Igitur  Magistro  obtempero,  atque  hoc  qualecumque  opus  Theologicum 
Tibi,,  o  diva  virgo  theresia,  clarissimi  Carmelitarum  discalceatorum  instituti  sanctissi- 
ma  Parens  supplex  offero  :  tum  ut  longam,  et  si  faveas,  apud  posteros  duraturam 
Tuarum  virtutum  et  sapientiae  commendationem  :  tum  ut  novam  Tua3  cum  nostra  Familia 
antiqui  foederis  confirmationem  :  tum  ut  grati  animi  ob  Complutensium  et  Salmanti- 
censium  in  D.  Thomam  congestas  laudes,  collataque  studia,  testificationem.  Atque 
utinam  hanc  laboris  mei  mercedem  referam,  ut  intelligas,  et  qua  mei  libri  spargentur, 
totique  orbi  palam  faciam  ,  quam  Tuas  virtutes  tum  ipse  tum  Dominicani  omnes  suspu  , 
ciant,  quo  Te  affectu  colant,  qua  Te  veneratione  prosequantur. 

(l)Pliniusin  praef.  adhisl.  natura.  —  (2)nPetr.  1,5. 


AfflSCO  LECTORI 


Siluit  dudum  Sehola  Thomistica,  inter  tot  excitatos  in  re  litteraria  tumultus  ;  et  inter  tot 
ingeniorum  male  luxuriantium  conflictus,  placida  pace  potita  est.  Feraci  equidem  ingeniorum 
seculo  vivimus,  quod  cUm  primis  conferre  fasesset  :  si  novitatum  quibus  gaudent,  veritas 
et  pietas  comites  multitudinem  exaequarent,  Nusquam  plures  excogitatee  opiniones,  nusquam 
periculosiores :  aliae  in Ecclesiae  ruinam  compactae,  fidei:  aliaein  animarum  perniciem  concinnatae, 
pietati :  omnes  parem  religioni  injuriam  faciunt,  et  labem  inurunt  :  cum  nec  minus  religio 
ct  pietate  et  fide  constans,  castam  sibi  morum  temperiem  vindicet  quam  incorruptee  fidei 
integritatem.  Placuit  equidem  Scholae  ThomisticaB,  in  pietatis  et  fidei  patrocinium, 
omnibus  quos  Christi  Charitas  urgeret,  sui  Praeceptoris  Angelici  doctrinam ,  vinci 
nesciam,  victricem  semper  velut,  indeflexam  veritatis  regulam,  ult  ro  offerre  :  silere  tamen 
inter  caeleros  prurientis  seculi ,  mentiumque  ex  condicto  sa^vientium  vanos  conflictus  non 
minus  veritatis,  quam  pacis  studio,  maluit,  debuitque.  Nec  enim  veritas,  quae  pacatum  exigit 
animum,  in  tanta  unquam  animorum  contentione,  eruitur  :  sed  velut  nube  tegitur,  et  occultatur. 
Sciebat  haec  omnia  ad  placitum  fabricata  placita,  brevi  fore  improbanda  :  adeo  infirmis  radicibus 
nixa  brevi  casura  :  et  quae  sui  exordii  diem  facile  recensere  poterant,  cito  occasus  sui  diem 
visura.  « Veritatem  dies  apent. »  Quod  splendore  quodam,  nulla  soliditate  fultum  nitet,  ut  suo 
nitore  statim  placet,  ita  infirmitate  citius  ruit.  Sane  his  omnibus  novellis  opinionibus,  preeclarum 
illud  lemma,  quod  fragilitatem  humanarum  rerum,  quidam  expresserat,  licet  apponere  ;  Splendor 
evanPiSGEns  i  ignes  quidam  volatiles,  et  fatui,  eodem  pene  momento  extincti,  quo  accensi  :  meteora 
splendentia,  eodem  quo  splendent  igne,  momento  consumpta  ;  aut  si  crassior  interdum  materies 
igni  magis  obsistat,  et  plus  temporis  duret,  fulminum  materiam  subministrat.  Atque  ita  in  his 
omnibus  adeo  specie  tenus  splendidis  opinionibus,  contigisse  vidimus  ac  dolemus.  Ecclesiae 
fulminum,  universitatum  censurarum,  fomitem  et  materiam  subministrarunt  :  nec  tanta  auctorum 
contentio  mordicus  pertinax,  aliud  efficere  potuit,  quam  ut  aegerrime  cogerentur  inviti  deserere, 
quod  tanta  contentione  fuerantamplexati.  Frustra  igitur  Schola  f  homistica,  pietatis  etfidei  studiosa 
veritatis  et  pacis  amica,  vi  et  contentione  tentasset  concutere,  quod  sponte  casurum  non  du- 
bitabat.  Siluit  etiam  aliquando  impetita  :  atque  hoc  est  suae  securitatis  teslimonium,  non  imbe- 
cillitatis  indicium.  «  Bene  tacet  qui  defensione  non  indiget :  ambiat  defendi,  qui  timet  vinci.  »  (1) 
Sui  securior  est  Schola  Thomistica,  quam  ut  vinci  timeat  :  fortior  quam  ut  egeat  defensione.  «  Non 
ergo  (ut  iisdem  Ambrosii  verbis  utar  in  re  non  dissimili)  accusationem  tacendo  confirmavit,  sed 
despexit  non  refellendo.  »  Stat  veluti  arbor  quaedam,  fixis  a  pluribus  seculis  radicibus  nixa  , 
ventorum  flatus  non  pertimescit.  Praebet  se  non  aliter  quam  rupesquaedam,  in  medio  mari  posita, 
quam  fluctus  non  desinunt  undequaque  moti  verberare  :  nec  idcirco  eam  aut  loco  movent,  aut  per 
totaetates  crebrosuo  incursu  consumunt.  Quin  et  seipsam  saepius  gaudet  tentari ;  illustratur  enim 
iis,  quibus  impetitur  :  splendorem  ab  oppositis  ictibus  accipit,  fulgentior  est  cum  probatur  :  ita 
« Fulvum  spectatur  in  ignibus  aurum, »  ita  flatibus  ignis  excitatur,  accenditur.  « Produci  illi,  'Ut 
et  virtuti  Senecae,  expedit  :  nec  ulli  magis  intelligunt,  quanta  sit,  quam  qui  vires  ejus  lacessendo 
senserunt :  durilia  silicis  nulli  magis,  quam  ferienti  probatur.  »  (2)  Yerum  aliorum  mihi  semper 
gravior  visa  est,  et  minus  ferenda  injuria,  qui  ficta  in  Angelicum  Preeceptorem  reverentia,  et 
inimico  plane  zelo  impugnant,  quem  defendunt :  quem  suae  sententiae  patronum  gloriantur,  tra- 
ducunt :  «  Magistrum  vocant  cujus  nolunt  esse  discipuli :  »  nec  enim  ejus  vere  sententiam  sequi, 
sed  ejus  dumtaxat,  et  se  nomine  tegere,  et  auctoritate  sententias  commendare  nituntur.  Sic  apud 
Boetium  Philosophiam  quidam  distrahunt,  et  vestes  quas  suis  ipsa  texuerat  manibus,  scindunt ;  ex 
eisque  particulas  abripiunt,  quibus  contecti;  apud  imperitum  vulgus  Philosophi  videri  possint,  a 
Philosophia  remotissimi.  Atque  haec  etiam,  summa  est  D.  Thomae  doctrinae  commendatio  ;  ea  enim 
est,  ut  nec  ejus  hostes  infensissimi,  aperto  marte,  et  erecta  fronte,  eam  impetere  audeant  ;  me- 
tuantque  ne  falsitatis  suspicionem  incurrant,  nisi  arte  aliqua,  velinvitum  et  reluctanlem  pertrahant : 
merito  quidem,  cum  a  Summis  Pontificibus  acclamatum  sit,  eum  qui  D.  Thomam  impugnaverit, 
semper  fuisse  de  falsitate  suspectum.  Sane  quod  latere  gestiant,  quod  aliena  nomina  sibi  fingant, 
et  sua  occultent,  quod  erubescant  videri ;  boni  ominis  esse  non  existimo  :  «  Malum  enim  est  quod 
pudore  natura  perfudit.»  (3)  Caeterum  ut  et  tacendi  ita  et  loquendi  tempus  volvitur  :  contenlioni 
equidem,  qua  veritas  non  eruitur,  sed  offunditur,  qua  Christi  charitas,  non  fovetur,  sed  laeditur, 
cedendum  sit,  non  est  tamen  veritas  deserenda  :  cum  et  ex  certamine  fortior  exeat,  ex  tenebris 
splendidior  emergat,  «Per  ea  quae  ei  adversantur  eluceat,  et  immobilis  manens,  naturae  suae 
firmitatem,  quotidie  dum  attentatur  acquirat. »  (4)  In  medium  igitur,  etsi  omnium  minimus  venio  ; 
objicio  clypeum  quo  tela  repellam,  veritatem  Thomisticam,non  tam  mea  industria,  aut  arte,  quam 

(1)  Ambrosius  inLuc.  —  (2)  Seneca.  —  (3)  Tcrlulianus .—  (4)  Hilarius  deTrinit. 


—  X  — 

sua  ipsius  invicta  vi  defensurus.  Et  sane  non  aptiorem  alium,  quam  Clypei  titulum,  huic  operi 
prsefigendum  existimavi ;  siquidem  ut  olim  de  seipso  D.  Hieronymus  dicebat,  «  Non  sum  aggres- 
sor,  sed  aggressos  innoxios  tueor  :  non  offendo,  sed  defendo  :  non  provoco,  sed  resisto,  non  sum 
invasor,  sed  deiensor.»  (1)  Cum  impeteretur  olim  Philosophia  Thomistica,  suum  habuit  quo  regeretur 
Clypeum  ;  eequum  est  ut  et  suum  habeal  quo  se  tegat,  Thomistica  Theologia  :  ofFero  nunc,  cum 
Theologiam  Thomisticam  defensam,  propugnatamque  in  lucem  edo.  Nihil  prorsus  quod  hac  tem- 
pestate  ventiletur,  quodque  edere  liceat,  intactum  preetermitto,  qua3  ab  adversanis  excogitata 
sunt,  resolvo  :  an  feliciter  id  prsestiterim,  apud  aequuni  Lectorem  judicium  relinquo.  Unum  saltem 
me  prastitisseexistimo  :  ita  eaomnia  nitide  expressisse,  ut  vix  facilius,  ut  citius,  quis  legat,  quam 
intelligat.  Sermone  styloque  facili  et  simplici  utor,  qualem  in  scholis  usurpant,  rebus  difficillimis 
explicandis  magis  opportunum. 

Non  enim  decet  verborum  strepitus,  sermo  phaleratus,  et  comptus,  divinarum  rerum  gravita- 
tem.  Grandiores  aut  difficiliores  res  ornate  dicere,  puerile  est  et  ineptum.  Sint  adventitia  ha3c 
ornamenla,  rebus  infimis,  quai  nihil  ex  se  commendationis  habent,  extoilendis  necessaria  ;  «Sitque 
otiosis  in  partibus  maxime  elaborandum;  secus  tamen  in  his  quse  moribus,  qua^que  sententia 
pollent:  quandoquidem  ipsa  valde  luminosa  dictio,  tum  mores,  tum  sententias,  quas  per  se  satis 
conspicua  sunt,  obumbrare  solet.  »  (2)  Existimavi  satius,  si  tractaretur  Theologia,  his  maxime  tem- 
poribus,  cum  adeo  splendel,  et  tanto  in  pretio  est,  «Ut  jam  remotis  gradibus  dignitatum  per  quas 
solebat  quisque  discerni,  solum  fere  sit  nobilitatis  indicium,  Theologiam  nosse, »  (3)  ut  tractabatur 
olim  :  «  Cum  (ut  inquit  Nazianzenus)  res  nostree  prseclare  se  haberent,  cum  nimirum  superflua 
ha3C,  et  verborum  lepore  atque  arte  fucata  tractandas  Theologias  ratio,  ad  divinas  caulas,  ne  aditum 
quidem  haberet.»  (4)  Pra3terea  vero  germanam  D.  Thoma3  doctrinam  ubique  amplector  :  mihi  enim 
qui  prope  novieampra3  ca3teris  (una  excepta  canonica)  liabere  proprietatem  verborum,  et  senlen- 
tiarum  veritatem,  instar  religionis  est,  nec  in  minimis  ab  ea  deflectere  :  huic  uni  dumtaxat  sum 
innutritus  :  huic  incubui,  alque  etiam  nunc  eam  pra3  manibus  habeo  semper  :  ut  mihi  illud  de 
D.  Thoma  usurpare  iiceat,  quod  de  D.  Paulo  Chrysostomus,  «  Neque  enim  nos  qua3  scimus,  si 
qua3  scimus,  ab  ingenii  bonitate,  aut  acumine  scimus  :  sed  quos  nos  illi  viro  impense  affecti,  ab 
illius  lectione  nunquam  discedimus.  »  (5)  In  his  vero  omnibus  ita  me  gerere  conatus  sum,  ut  cum 
sententia  non  cum  auctore  contenderem.  Neminem  verbis  insector  :  nudam  et  apertam  Schola3 
Thomistica3  doctrinam,  qua3  nihil  nisi  abscondi  erubescit  affero  :  solis  eam  rationibus,  sed  validis, 
quibussemper  veritas  abundat,  defendo  :  suspecta  enim  mihi  ea  est  sententia,  qua3  iucem  exosa, 
nudam  et  apertam  videri  refugit,  seque  conviciis  occultat ;  infirma  et  rationum  indiga,  quan  solis 
se  maledictis  defendit.  «  Non  ergo  (ut  cum  Nazianzeno  loquar)  adversarios  contumeliis  et  conviciis 
lacesso,  quemadmodum  plerique  faciunt,  non  cum  dogmate,  sed  cum  dogmatis  assertore,  confli- 
gentes ;  ac  rationum  et  argumentorum  infirmitatem,  maledictis  interdum  contegentes  :  non 
aliter  ac  sepias  atramentum  ante  se  vomere  aiunt,  ut  piscatores  effugiant,  aut  conspectum  sui 
eripiant  ?  •»  Ca3terum  illud  Plinii  mihi  in  mentem  venit,  « Ingenui  esse  hominis,  profiteri  per  quem 
profeceris.»  (6)  Quare  nolui  idingenuitatimea3  deesse,  teque  (amice  Leetor)  hujus  admonendum  esse 
existimavi.  Ne  quid  enim  pra3terirem,  quo  locupletiorem  hUnc  meum  cursum  Theologicum  effice- 
rem;  prater  casteros  SchoIa3  nostra3  Theologos,  quorum  opera  lucem  publicam  aspexerunt, 
omniumque  manibus  teruntur,  qua3  ubique  consului;  interdum  etiam  conjeci  oculos  m  scripta 
Lectorum  Provincia3  nostra3  Tolosana3,  qua3  in  scholis  dictata  et  excepta  sunt ;  inter  qua3  plures 
tractationes  reperi,  qua3  siederentur,  pauci  sunt  Theologi,  qui  de  eodem  argumento  essent  antepo- 
nendi.  Evolvi  etiam  qua3  videre  licuit  ex  sapientissimo  Patre  Lemos,  qui  olim  in  Congregatione  de 
Auxiliis,  pro  nostra  Schola,  felicissime  disputavit,  et  de  gratia  plenissime,  et  copiosissime  scripsit, 
qua3  ne  edantur  in  lucem,  et  publici  juris  fiant  in  causa  est  sola  Dominicanorum  et  discipuiorum 
D.  Thoma3  observantia  erga  sanctam  Sedem,  qua3  tractationes  de  Auxiliis  divina3  gratia3  edi  prohi- 
buit.  Impulit  me  etiam  fama  doctissimi  Magistri  Godoy,  Ordinis  nostri,  olim  in  Salmanticensi 
Academia  primarii  Professoris,  et  nunc  Oxomensis  Episcopi,  ut  ipsius  scripta  viderem  :  et  existi- 
mavi,  si  vel  tanti  viri  nomen  in  nostris  libns  icgeretur,  majori  plausu  fore  excipiendos  ab  iis  inter 
quos  sua  eruditione  maximam  gloriam  consecutus  est.  Et  sane  fama  non  superat  meritum  :  summe 
cnim  eruditus  est,  et  potissimum  in  explieandis  qua^stionibus  metaphysicis  felicior.  Sed  de  more 
sua3  gentis,  aut  ut  verius  crediderim,  ex  ingenii  magnitudine,  et  inexhausta  copia,  vix  unquam 
disputationibus  suis  finem  facit,  aut  reperit.  Edidit  jam  in  lucem  triplicpm  integrum  tomum  de 
mysterio  Incarnationis :  si  alteram  tractationem  edat,  superabit  iibrorum  muititudine  integram 
nostram  Theologiam.  Utinam  in  universam  D.  Thomas  Summam  scripsisseL;  si  qua3  scripsit, 
lucem  aspiciant,  erunt  maximo  Scholas  nostra3  ornamento  ;  quamvis  forsitan  nostrorum  hominum 
m  Galliis  non  admodum  genio  et  gustui  accommodata  sint;  quod  longas  spes  diu  sustinere  non 
possint,  nec  uni  scientia3  colenda3  immorari  soleant,  et  ipsa  librorum  multitudine,  ab  iis  legendis 
deterreantur.  Poteram  equidem  scriptorem  hunc  prasterire ;  cum  et  ca3teri  satis  superque  juvare  me 
potuennt  :  sed  existimavi  non  minus  ab  eo  quam  ab  aliis  excipienda  esse  aliqua,  ne  ignorare 
viderer  virum  mter  primos  Schola3  nostraB  Theologos  hac  tempestate  habitum  :  et  cum  hujus  scripta, 
etiam  antequam  ederentur,  pene  publici  juris  essent,  omniumque  manibus  tererentur,  non  poterat 
sine s  mjuria  et  contemptu  non  in  eodem  ordine  poni,  cum  casteris  Schola?,  nostraB  scriptoribus, 
quibus  irequentius  utimur.  Hujus  srepissime  nomen  commemoravi,  ut  viri  famam  augerem  ;  et 
gentem  studiosissimam  in  qua  natus  est,  et  quam  me  nimias  brevitatis  incusare  audivi,  hac  saltem 

(I^Dn  IJ<ikCr'  ep.'  ad  AuSusli-  —  (2)  Arisloleles  de  Rhetor.  —  (3)  Sidonius  Ep.  ad  Joan.  —  (4)  Naziauzeaus 
-  15)  D.  Chrysosto.  praefat.  in  Epist.  Pauli.  —  (6)  In  prscfat.  hislori»  naturalis. 


—  XI 


parte,  et  hoc  veluti  commercio  KUerario  cum  viro  doctissimo,  qui  librorum  suorum  multitudine, 
brevitatem,  quam  sectatus  sum,  temperare  poterit,  conciliarem. 

Caeterum  non  dubitaverim  asserere,  mesingulis  Theologiae  partibus,  praeter  claritatem,  ordinem, 
distinctionem,  plurima  adiddisse  ;  et  plures  integrasque  tractationes,  quae  post  exortas  novas 
controversias,  in  nostris  Theologis  desiderabantur,  me  primum  inter  eos  qui  integrum  Theologiee 
corpus  ediderint,  scripsisse.  Primurn  enirn  longa  Apoiogia  Calvinismi  suspieionem  omnem  a  nostra 


multitudine  arborum  opacum,  lucum  dicimus,  quod  minime  luceat)  ita  respondi,  ut  non  alia 
responsione  opus  sit  , .  quamvis  non  desint,  qui  integro  et  justae  magnitudinis  opere,  perdocle 
responderint.  D.  controversiis  Jansenii,  quae  tamdiu  iri  nostris  Galliis  agitatae  sunt,  et  quce  vix  ad 
alia  regna  nostrarum  perturbationum  rumore  aut  fama  pervenerunt,  plenissime  egi.  Addidi  trac- 
tatum  integrum  de  delectu  tutioris  et  probabilioris  opinionis,  ubi  certissimas  Christianoe  Ethicae 
regulas  tradidi,  et  quorumdam  recentiorum  Casuistarum  laxitates,  co  ordine,  eoque  numero  collegi 
ut  sola  multitudine  et  foeditafe  Lectorem  deterrere  possint,  et  principia  unde  tam  foedae  assertiones 
prodiere  omninofalsi  convincant.  Adjunxi  etjam  tractatum  de  homine,  ubi  plurima  resolvi,  quee 
vix  alii  attingunt,  quod  ad  ea  pertraclanda  controversiee  Jansenii  extra  Gallias  ignoratee  nos  impu- 
lerint.  His  accessit  brevis  synopsis  virtutum  Cardinalium,  et  earum  qua3  his  veluti  cardinibus 
innituntur,  qua  luculentissimam  D.  Thomee  partem  moralem  in  compendium  redegi.  Praeterea 
conatus  sum  miscereutile  dulci,  quibusdam  digressionibus,  et  veluti  extra  Theologiae  Scholasticae 
limiteset  cancellos  excursibus.  Ut  enim  «rtifices,  dum  toto  connisu  oculorum,  et  contentaacie 
operibus  toti  incumbunt,  identidem  detlectunt  oculos,  et  in  gemmas  ;  puta  smaragdum,  aut  hujus 
pretii  lapides  conjiciunt,  eorum  vario  colore  aciem  reparalun  :  ita  existimavi  molestiam  etlaborem 
studii  Scholastici  comitem,  magna  parte  levandum,  si  identidem  Scnpturae  et  Patrum  ornamentis, 
veluti  gemmis  aut  floribus,  animum  recrearem.  Et  sane  hoc  unum  in  nostra  Schola  desiderari 
videbatur,  ut  cum  his  ornamenlis,  claritate,  distinctione,  difficultates  explicarentur,  ut  in  eo 
studio  aliqua  voluptas  percipi  posset ;  quas  dotes,  ut  verum  fatear,  pauci  ex  nostris,  ob  ipsam 
soliditatem  et  magnitudii.em  doctrinae,  quae  non  adeo  flecti  aut  deprimi  potest,  sunt  assecuti.  Et 
sane  idalioquin  Scholae  nostrae  eximium  est,  ut  post  quadringentos  annos,  quibus  Theolosiae  omnes 
difficultates  ventilatoe  sunt  et  agitatae,  vix  aliqua  superesse  possint,  quae  ab  his  qui  nos"pracesse- 
sunt  occupata  non  fuerint.  Quamvis  tamen  si  ex  hac  duplici  dote,  quam  potissimum  Scriptoris 
munus  exigit,  inventione  rerum  et  claritate,  aliqmd  mihi  tribuero,  «  Non  ero  insipiens,  verum 
enim  dicam.  »  Egi  quod  sibi  olim  D.  Basilius  tribuebat  :  (1)  principia,  seminaque  excolui,  et  meis 
laboribus  meaque  cultura,  novam  inde  forsitan  segetem  collegi.  «  Quemadmodurn  (inquit)  semen 
dumcrescit,  majusquidem  e  modico  redditur,  idem  tamen  est  quod  antea,  non  immutatum  ex 
genere,  sedauctum  exincremento  :  ita  mihi  eamdem  sententiam,  suis  quidem  auctam  profectibus 
non  autem  quae  nunc  est,  ei  quae  ab  initio  erat,  adversam  esse  arbilror. »»  Sed  praeter  aliquam 
rerum  inventionem,  alterurn  mihi  forsitan  verius  amici  tribuunt,  scihcet  claritatem,  cui  etiara 
potissimum  studui.  Semperenim  mihi  in  animum  induxi,  quae  in  rebus  Theologicis  toties  decan- 
tatus  Linnensis  agi  jubet :  «  Esto  spiritualis  tabernaculi  Beseleel :  pretiosasdivini  dogmatis  gemmas 
sculpe,  fidehter  coap'a,  adorna  sapienter  :  adjice  splendorem,  gratimi,  venustatem  :  intelligalur 
te  exponente  illustrius,  quod  antea  obscurius  credebatur  :  per  te  posteritas  intellectum  gratuletur, 
quod  antea  vetuslas  non  intellectum  venerabatur.  Eadem  tamen  quae  didicisti  ita  doce,  ut  cum 
dicas  nove,  non  dicas  nova.  »  (2)  Si  haec  assecutus  sim,  et  praeterea  antiquas  sententias  novis  ar- 
gumentis  et  ornamentis  muniverim  et  iilustraverim,  non  inutilem  Scholae  nostrae,  nec  tibi 
(amice  Lector)  operam  contuli.  Yale. 

(1)  Epist.  24  ad  Eustathium.  —  (2)  Commonit.  ca.  27. 


COMMENDATIO   DOCTRIN/E 


ET 


PLURIMA  ENCOMIA 

QTJIBTJS      A.      88.      IPOlSTTIiFICIIBTJS 

CELEBRATUR  EXPLICATA 


w-^-j^^k^^w— ~-&+&iijur**w-~ 


Egregie  dictum  est  olim  a  D.  Ambrosio, 
primum  discendi  ardorem  nobilitatem  esse 
Magistri ;  et  conceptam  de  eo  praeclaram 
existimationem,  a  quo  instituendi  sumus, 
insitum  a  natura,  et  flagrans  discendi  desi- 
derium,  non  minus  provocare,  quam  ad 
pugnandum  strenue,  positoque  metu,  invicti 
ducis  et  in  media  pericula  sese  conjicientis 
fortitudo,  militis  avidi  certaminis,  etjam 
hostem  petentis,  animum  accendat.  Quare 
rem  facturum  me  perutilem  existimavi  (eru- 
dite  Lector)  si  D.  Thomae,  Doctoris  Angelici, 
cujus  integram  absolutamque  Theologiam 
tibi  offerro  ;  supra  caeteros,  in  quorum 
scholas  unquam  concedere  possis,  praestan- 
tiam  tibi  commendem  :  et  te  forsitan  ejus 
fama,  quae  neminem  latet,  totumque  orbem 
implevit,  commotum  et  incitatum,  acrio- 
ribus  aculeis  urgeam  et  impellam.  Neque 
rem  arduam  et  difficilem  aggrediar,  in  qua 
me  caeteris  fecisse  injuriam  vereri  possim; 
cum  vix  ullum  reperire  sit  inter  praecla- 
rissimos  Theoiogos,  qui  D.  Thomae  palmam 
non  ultro  concedat ;  et  ut  de  virtute  olim 
dixit  Seneca,  «  etiam  qui  non  sequuntur 
admirentur.  »  Non  diffitebor  tamen,  illorum 
admirationem  pluribus  stomachum  commo- 
visse,  qui  ut  de  gloriae  cupidis  Plutarchus 
dicebat,  laudeset  pecuniam  juxta  sestimant, 
quarum  se  jacturam  tantum  facere  arbi- 
trantur,  quantum  in  alios  conferuntur  ;  et 
qui  singulares  laudes  et  egregia  encomia, 
quibus  Summi  Pontifices  sanctissimum  Vi- 
rum  celebrarunt,  aut  minuere,  aut  elevare 
omnino  tentant,  et  conficta  a  Discipulis, 
solo  studio  suum  Magistrum  commendandi, 
abjecta  omni  veritatis  cura,  calumniantur. 


Ne  quid  itaque  praeterire,  aut  dissimulare 
videas,  et  commendationem  explicandis  D. 
Thomae  Doetrinae  dotibus,  et  Apologiam 
defendendisinstituam  ;  et  ubique  soliditate 
etgravitate  magis  Theologi,  rerumque  mo- 
mentis,  quam  oratoris  arte,  et  lenociniis 
verborum  agam  ;  quae  si  unquam  adhibere 
possem,  hic  omnino  praetermitterem,  cum, 
ut.  D.  Hilarius  de  rebus  divinis  dixit,  «Ver- 
borum  significationem,  rei  ipsius  natura  et 
magnitudo  consumit.  »  Praeterea  vero,  ne 
quae  adulationis  suspicio  animum  subeat,et 
ut  extra  omnem  invidiam  posita  sint,  quae 
de  sanctissimo  Viro  plurima  referam,  Sum- 
mos  Pontifices  in  testes  potissimum  advo- 
cabo,  quos  sola  hujus  admiratio  adipsius 
laudes  celebrandas  impulit :  et  quos  adula- 
tionis  insimulare  pene  sacrilegium  esset, 
cum  Ecclesiae  Doctorem,  Academiis  Magis- 
trum,  Fidelibus  Ducem  sequendum  praefi- 
ciunt :  cum  hujus  doctrinam  «  Caeteris ; 
excepta  Ganonica,  proprietate  verborum, 
veritate  sententiarum  »  praestare  pronun- 
tiant.  Neque  tamen  omnes  D.  Thomae  doc- 
trinae  dotes,  aut  encomia,  quibus  a  SS. 
Pontificibus  commendata  est,  colligam  : 
Quis  enim  esset  orationis  modus,  cum  plu- 
rimi  ejus  laudibus  libros  integros  impleve- 
rint,  unde  magnam  segetem  alieno  labore 
paratam,  nullo  negotio  metere  possem  ?aSed 
mihi  iis  omnibus  interdictum  volui ;  eaque 
dumtaxat  a  Summis  Pontificibus  encomia 
celebrata  seligam,et  confirmanda  suscipiam, 
quibus  compertum  sit,  D.  Thomam  caeteris 
Scholarum  Magistris,  quibus  multis  parti- 
bus,  multisque  dotibus  superior  est,  nul- 
lius  injuria  posse  anteponi. 


2 


COMMENDATIO. 


S-I- 


/).  7%om<p  Doctrina  ex  sanctitate  commen- 
datur,  qua  meruit  ut  non  absque  speciali 
Dei  infusione  sua  omnia  perficeret.  Joan- 
nes  XXII. 

Gertius  est  quam  ut  multis  argumentis 
aut  exemplis  comprobari  debeat,  sanctita- 
tem  plurimum  ad  rerum  divinarum  cognitio- 


«  Sapientia,  inquit  D.  Thomas,  (4)  impor- 
tat  quamdamrectitudinemjudicii  secundum 
rationes  divinas  :  rectitudo  autem  judicii 
potest  contingere  dupliciter.  Uno  modo, 
secundum  perfectum  usum  rationis  :  alio 
modo  propter  connaturalitatem  quamdam 
ad  ea  de  quibus  est  judicandum.  Sicut  de 
his  quae  ad  castitatem  pertinent,  per  ratio- 
nis  inquisitionem  recte  judicat  qui  didicit 
scientiam  moraiem :  sed  per  connaturali- 


nem  conferre  (1)  cum  sapiens  illud  in  ora-  tatem  quamdam  ad  ipsam,  recte  judicat  de 

culi  modum  ediderit,  neminem  Dei  sensum  eis,  qui  habet  habitum  castitatis.   Sic  ergo 

scire   posse,  nisi  Deus  dederit  sapientiam  :  circa  res  divinas  ex  rationis   mquisitione 

et  e«re«ie  D.  Irenaeus  dixerit,  «  Deum  sine  rectum   judicium  habere  pertinet  ad    sa- 

Deo  non  posse  cognosci. » (2)  Et  quidem  quod  pientiam,  quae  est  virtus  intellectualis.  Sed 


ad  eas  veritates  pertinet,  quas  necesse  est 
adhiberi  ut  regulas  morum,  et  quae  vitam 
hominum  instituunt,  omnino  earum  cogni- 
tionem,  et  judicium,  ex  vario  affectu  volun- 
tatis  hominum  oriri,  tritum  illud  Philosophi 
principium,  omnibusque  experimentis  com- 
probatum  demonstrat,  quemlibet  de  rebus 
judicare  ut  affectus  est :  atque  inde  illa  ju- 
diciorum  et  Ethicee  Christianee  corruptio,  ex 
corruptione  morum  affectuumque  pravitate 
ortum  habere  solet,  nec  ut  antiqui  de  rebus 
judicamus,  quia  nec  ea  integritate,  et  inno- 
centia  vitce,  qua  antiqui  vivimus.  Sed  prse- 
terea,  quod  pertinet  ad  eas  veritates,  quae 
in  sola  contemplatione  sitae  sunt,  ncc  ad 
usum  praximque    descendunt  ;   nihil  du- 


rectum  judicium  habere  de  eis  secundum  • 
quamdam  connaturalitatem  ad  ipsas,  per- 
tinet  ad  sapientiam,  secundum  quod  donum 
est  Spiritus  Sancti,  sicut  Dionysius  (2) 
dixit  :  Hierotheus  est  perfectus  in  divinis, 
non  solum  discens,  sed  et  patiens  divina. 
Hujusmodi  autem  compassio  sive  conna- 
turalitas  ad  res  divinas,  sit  per  charitatem, 
quae  quidem  unit  nos  Deosecundum  illud  1 
Gor.  6.  qui  adhaeret  Deo  unus  spiritus  est.  > 
Hactenus  D.  Thomas  :  quae  in  libris  de  Re- 
gimine  Principum  confirmat  hac  egregia 
observatione  :  «  Gompertum  est,  inquit,  ex 
historiis,  in  qualibet  monarchia  tria  seinvi- 
cem  consecuta  fuisse  :  divinum  cultum, 
sapientiam  scholasticam,  et  saecularem  po- 


bium,  quin  earum  assecutio  plurimum  gra-  testatem.  >  (5) 

tiae  et  sanctitati  tribuenda  sit,  cum,utin-  Ut  verum  fatear,  puto  nos  interdum  Goe- 

quit  D.  Bernadus,   «  Plura  doceat  amor,  litibus  pene  risum  movere,  cum  ita  dispu- 

quam  labor,  >  et  sanctissimarum  Yirginum  tamus,  quasi  nostris   argumentis,   nostris- 


Catharinae  Sennensis,  et  Theresiee,  sapien- 
tiam  praestantissimi  Theologi  suspiciant, 
et  admircntur,  cujus  minime  capaces  sint, 
caeteroquin  subtilissimo  ingenio  prsediti 
quorum  acumen  pravi  affectus  obtun- 
dunt. 

Et  sane  plura  de  rebus  divinis  tacita  con- 
sensione,  sympathia,  et  ut  loquitur  D.  Tho- 
mas,  «  Gonnaturaiitate,  >  quae  naturae 
divinae  participatione  nobis  contingit,  edo- 
ceri,  probat  luculenter  ipse  S.  Doctor,  cujus 
Articulum  integrum  retulisse  non  pceni- 
tebit,  cum  ex  eo  discere  possint,  qui  Theo- 
logiae  operam  navant,  pietate  studia  promo- 
veri,  et  sanctitatem  nedum  cognatam,  sed 
et  parentem  esse  sapientiae. 

(1)  Sap.  IX.  —  (2)  D.  Irenaeus  L.  XLI  c.  14. 


que  disputationibus,  eorum  species,  ordo, 
distinctio,  muneraque  metienda  forent,  nec 
Summi  Numinis  immutabili  providentia 
legibusque  constituta  essent.  Et  ut  quaedam 
ejusmodi  subjungam  :  an  nulla  specie  crea- 
ta  essentia  divina  sese  beatis  mentibus 
visendam  objiciat  :  an  divinae  personse  re- 
lationibus  constituantur  :  an  Dei  immen- 
sitas  operationem  consequatur,  eaque  rebus 
adsit:  haec  suas  et  immutabiles  rationes 
habent,  et  nostris  argumentis  et  rationibus 
superiora,  nec  attingi  nec  immutari  possunt 
inter  ipsa  mysteria  reponenda,  sive  ipsa 
magnitudine,  qua  a  sensibus  remotissima 
sunt ;  sive  opinationum  varietate,  quarum 


(1)  D.  Th.  22  qu.  45  ar.  r.  —  (2)  de  div.   Nom,  c.  2- 
-(3)  D.  Th.  dereg.  princip.  L.  II.  c.  16. 


DOCTRINiE  DIVI  THOMJ]  5 

deterior  ex  Philosophi    regula,    interdum  tegebat,  aliquando  fassus  est :  «  Quidquid 

vero  similior  est.  sciret,  non  tam  studio  et  labore  suo  perpe- 

Quis  vero  tandem  erit  hajc  internoscendi  risse,  quam  divinitus  traditum  accepisse.  » 

modus  ?  Gui  tutius  meipsum  committam  ?  Quid  enim  ccelestium  rerum  non  agnovisset 

Quem  ceeteris  Magistrum  anteponam  ?  Sane  sanctissimus  Vir,  toties  in  extasim  raptus, 

nemo  negaverit,  eum  jure  caeteris  antepo-  suspenso  facultatum  inferiorum  usu,  cum, 

nendum,    qui    preeter    rationes,    quas  ex  (ut  inquit  Angustinus  de  Adamo,  post  im- 

Theologiae  et  Philosophiae  principiis  advo-  missum  a  Deo  soporem,  quo  rebus  mortali- 

cat,  quibus  caeteris  par  est,  aut  superior;  busoculosclausit),  Angelicae  curiae  particeps 

caeteros  sanctitate  longe  superat  :  et  fides  fieret?«Erat  mirabile,  inquitD.  Antoninus, 

sit  certaque  persuasio,  cum  ccelitibus  com-  videre  hominem  utentem  sensibus,  et  cum 

mercio,  di vinarum  rerum  passione,  et  sym-  sensibilibus  conversantem,  subito  rapi  et  abs- 

pathia,  coelesti  infusione,  et  oratione,  quam  trahi,  et  ab  omnibus  separari,  et  ad  cceles- 

nulla  mysteria  latent,  potuisse  edoceri.  tia  elevari,  quasi  non  esset  ubi  corporaliter 

Agnoscis  tandem,  nisi  fallor,  erudite  Lec-  sisteret:  sed  ubi  mentaliter  inhaereret.  »  (i) 

tor,  quem  eligendum  Magistrum  caeterisque  Hic  omnium  difficultatum,  quae  nos  ab  ejus 

anteponendum,  tacito  nomine,  his  dotibus  sanctitate  et  pietate  remotissimos  exercent 

demonstrem.  Quis   enim  ex  his  qui  suam  et  cruciant,  facilem  et  expeditam  solutionem 

scholam  instituerunt,  et  caeteris  sequendum  reperiebat  :  hic  «  Divino  spirilu  ubertatem 

vexillum  antesignani  ferunt,  praeter  unum  dictorum  rerumque  omnium  ministrante,  » 

D.Thomam,  quem  schola  ut  Magistrum  au-  utde  sacris  Evangelii  Scriptoribus  D.  Am- 

diat,  et  quem  Ecelesia  ut  Divum  veneretur  ?  brosius  dixit,  «  Sine  ullo  molimine  coepta 

unus  est  D.  Thomas,  cui  prajter  summum  complebat ;  sine  conatu  enim  sunt  donatio- 

ingenium  (quod  « INaturae  contentio. »  ut  de  nes  et  gratia  Dei,  quae  ubi  se  infuderit,  ita 

D.  Basilio  D.  Gregorius  Nazianzenus  dicebat,  rigare  consuevit,  ut  non  egeat,  sed  redundet 

videri  possit)   praeter  eruditionern  ingenio  scriptoris  ingenium.  » 

parem  ;  utroque  major  sanctitas  contigit  :ut  Atque  inde  tria  commendatione  dignissima 

non  temere  credi  possit,  quae  caeteri  plurima  contigisse  arbitror,  quibus  caeteros  Theolo- 

ignoraverunt,  aut  quae  intra  solius  probabi-  gos  pene  infinitis  intervallis   antecedit.  Pri- 

litatis  limites  contineri.  solum  arbitrati  sunt,  mum  et  singularissimum  id  habet  D.  Tho- 

ipsi  omnino  comperta  fuisse,  nedum  invictis  mas,  ut  Ecclesia  pro  summo  beneficio  ducat, 

argumentis,  quibus  abundat,  neminique  in-  si  doctrinaeD.  Thomae  plenam  intelligentiam 

ferior  est,  sed  vel  experimentis   (ut  multa  consequatur  ;  et  precibus  ac  votis  publicis 

sunt  quae  patiendo  discuntur,  ut  de  D.  Hie-  fideles  efflagitare  jubeat,  «  Quae  docuit  intel- 

rotheo  D.  Dionysius  dixit)  vel  ccelesti  infu-  lectu  conspicere :  »  (2)  quem  nulli  alteri  inter 

sione  et  revelatione,  qua  una   certo  sciri  praestantissimos  Theologos  Ecclesiam  hono- 

possunt,  quae  variis  hinc  inde  disputationi-  rem  detulisse  legimus  :  quod  probe  noverit 

bus,  quibus  etiam  sua  probabilitas  et  veri-  D.  Thomae  doctrinam,  non  labore,  sed  infu- 

similitudo  non  desit,  obvolvuntur  et  obnubi-  sione  ccelestis  comparatam,  pene  inter  ora- 

lantur.  cula  reponendam  esse,  et  caeteras,  excepta 

Sane  cum  D.  Thomae  Theologiam  consulo,  Ganonica,  doctrinas  longe  superare. 

de  iis  potissimum  quae  supra  commemoravi,  Praeterea  vero  alterum  inde  consequitur, 

hisque  similibus,  quae  pene  non  magis  na-  quod  non  ultimam  partem  felicitatis   disci- 

turae  viribus,  et  ratione  assequi  possumus,  pulorum  Sancti  praeceptoris  esse  arbitror  : 

quam  noctua  solis  radios  ferre  possit ;  non  eos  scilicet  dumtaxat  Magistrum,  cui  dato 

tam  probatas  assertiones    Theologi,  quam  sacramento  adhaerenti  etiam  ut  Divum  co- 

sanctissimi  Viri  oracula  mihi  reperire  vi-  lere  :  et  vicissim  unum  esse  D.  Thomam, 

deor  :  quae  ipse  non  tam  studioetingenii  vi,  qui  praeter  scripta,  suaeque  eruditionis  mo- 

quam  sanctitate  et  infusione  accepit,  et  qui-  numenta  ;  quae  Ecclesiae  et  orbi  ferenda  re- 

bus  orbem  pene  in  stuporem  adduxit.  Ita  liquit,  discipulis  qui  promovendae  ejus  doc- 
enim  ipse  sanctissimus  Vir,  qui  nihil  un- 

quam  de  se  nisi  modestissime  dixit,   sodali  (1)  D  Anl  3  p  m  m>  23  c>  7  _  (2)  EccIe»  lm  in 

Reginaldo,  cui  intimos  animi  sui  sensus  de-  rat.  D.  Th. 


GOMMENDATIO 


trinae  incumbunt,  opem  quam  inter  Divos 
receptus  plurimam  praestare  potest,  impen- 

dit. 

Tertium  demum  notat  sapientissimus  Pa- 
ter  Baronius,  et  ad  magnitudinem  ingenii  et 
eruditionis  D.  Thomae  refert,  ego  ad  utrum  * 
que  eruditionem  et  sanctitatem  referendum 
existimo  :  hoc  differre  a  D.  Thoma,  scotum, 
et  caeteros,  qui  in  scolis  audiuntur  ;  quod 
plures  ab  ipsis  ejusdem  instituti,  quam  ex 
prsedicatoria  familia  aD.  Thoma  defecerint : 
cujus  discriminis  in  promptu  causa  est ; 
quod  cum  nulli  ex  nostris  Theologis  ingenio, 
eruditione,  sanctitate  D.  Thomae  pares  es- 
sent ;  putarunt  sibi  honori  tribuendum  esse, 
si  eum  Magistrum  agnoscerent,  unique  adhae- 
rerent  :  sed  non  est  assecutus  Scotus  hanc 
reverentiam  a  suis,  nequea  Richardo,  neque 
ab  Ochamo,  Aureolo,  multisque  aliis,  qui 
nullis  partibus  sibi  videbantur  illi  inferiores. 

S-  "• 

D.  Thomas  plurima  divina  revelatione  acce- 
pit ;  in  conscribendis  libris  Sanctos  Apos- 
tolos  Petrum,  et  Paulum  colloquentes  et 
locos    enarrantes  habuit.  Clemens    VIII. 

Ita  natura  comparatum  est,  ut  res  inferio- 

res  superiorurn  consortio  perfectiores  eva- 

dant,  veluti  quodam  magnitudinis  genio,  et 

indita  propensione.  quae  superiora  inferiori- 

bus  benefica  esse  jubet  :  ut  inferiores  homi- 

nis  facultates  nobiiiores  sunt,  et  altioribus 

operationibus  aptiores,  quam  earum  natura 

postulet,  vel  caetera  animalia  capacia  sint : 

quod  nimirum  rationalis  anima  quosdam 

rationis  et  libertatis  radios  infra  se  effundat; 

quorum  inferiores  facultates  participes  sint, 

et  ad  altiorem  ordinem  evehantur.  Haec  cum 

ita  sint  (erudite  Lector )  in  omuibus  Lnaturae 

ordinibus,  gradibusque  distinctiscomperta : 

non  potuit  D.  Thomae  beatissima  mens  non 

erigi  supra  caeteros,  ipsamque  mortalitatem, 

et  communem  intelligendi  vim,  eo  felici  cum 

coelitibuscommercio,  scientiaecum  sanctitate 

foedere,  de  quo  antea  locuti  sumus,   et  quo 

veluti  in  apice  naturae  constitutus,  inter 

Beatos,  et  caeteros  Theologos  medium  gradum 

occupat,  etsolusimplet. 

Sed  plura  illustriora  in  eam  rem  argu- 


menta  supersunt,  quae  nos  asserere  jubent, 
fidemque    certam  faciunt,  eam  inesse  D. 
Thomae  principiis,  et  assertionibus  certitudi- 
nem,  ut  vix  major,  ea  quae  ex  definitione 
Ecclesiae  accederet,  desiderari  possit.  Et  ne 
quis  a  me  temere  dictum  existimet :  id  evi- 
dentissimis  argumentis  probandum  suscipio. 
Enim  vero  quoties  gravis  difficultas  D.  Tho- 
mam,  dum  Ecclesiam  instar  solis  disputatio- 
nibus  scriptisque    illustrat,    properantem 
moratur  :  quoties  in  Theologiae  vel  scripturae 
dubium,  ut  in  syrtem  et  scopulum  multo- 
rum  naufragio  timendum  incidit ;  praesto 
sunt  Angeli,DiviApostoli,  Beatissima  Virgo, 
qui  periculum  errandi  amoliuntur,  et  diffi- 
cultatem  omnem  explicant ;  ut  putares  inito 
foedere  Coelites    obligatos  ad  promovenda 
D.  Thomae  studia,  et  Angelicum  Doctorem 
jam  inter  suos  (quibuscum  necessitudinem 
summam  habent,  quos  suorum  secretorum 
participes  efficiunt,  nihilque  latere  volunt) 
agnoscere.  Reiexhistorianotae  fidem  augent 
Pontificum  Oracula.    Glemens  VIII  inquit, 
«  In  conscribendis  libris  interdum  Sanctos 
Apostolos  Petrum  et  Paulum  colloquentes, 
locosqueilli  quosdam  Dei  jussu  enarrantes 
habuisse  addit  Juiius  III. « Ipsum  Beatissi- 
mamVirginem,  de  suae  vitae  et  scientiae  inte- 
gritate  certiorem  effecisse ;  »  et  ut  D.  Vincen- 
tius  Ferrerius,  sui  seculi  Apostolus,  refert ; 
visa  est  interdum  Beatissima  Virgo  Filium, 
quemulnis  gestabat,  amantissime  deprecari, 
ut  alumnum  Thomam,   Religionis  ac  fidei 
mysteriis   explicandis   incumbentem,   edo- 
ceret. 

Sed  plurima  in  hanc  rem  D.  Antoninus 
scripsit,  quae  valide  superiora  confirmant, 
ex  quibus  haec  pauca  desumo.  Narrat  nocte 
quadam  intempesta,  cum  solito  more  orationi 
incumberet,  auditum  a  socio,  cum  aliquibus 
sibi  voce  ignotis,  et  quos  e  ccelis  Divos  esse 
dubitari  non  poterat,  longa  colloquia  per- 
miscentem  :  cumque  loqui  destitissent,  An- 
gelicus  Doctor  compellat  socium,  jubet  ac- 
cendi  lumen,  deferri  librum,  et  parato  socio 
dictat  quorum  a  pluribus  diebus,  ob  sum- 
mam  difficultatem,  interpretationem  et  scrip- 
tionem  intermiserat.  Tum  socius  pedibus 
obvolutus,  et  cum  lacrymis  efflagitat,  ne  se 
latere  velit,  quorum  colloquio  per  longam 


(1)  Apologia  lib.  i.  sect.  1.  art.  2.  paragr.  5. 


(1)  D.  Anton.  3.  p.  m,  23.  cap.  7.  S.  6. 


DOCTRINiE  DIVI  THOMiE. 


noctis  partem  usus  fuisset.  Ronuit  vir  Sanc- 
tus,  sed  tandem  victus  importunis  socii  pre- 
cibus,  prorumpens  in  lacrymas  ait  :  « Fili 
vidisti  afflictionem  meam,  cum  his  diebus, 
in  explicando  Scripturae  loco,  cujus  mox  in- 
terpretationem  me  dictante  excepisti,  labo- 
rarem  :  sed  ea  me  Deus  immeritum  gratia 
cumulavit,  ut  Divos  Apostolos  Petrum  et 
Paulum  quos  interpellaveram  miserit ,  a 
quibus  edocerer :  et  haec  quae  modo  exce- 
pisti,  Apostolorum  revelatione  accepi. »  Siste 
hic  parumper  (amice  Lector)  et  tuam  nobis 
ingenue  mentem  aperi ;  quam  posthaec  ha- 
b  £  e  deceat,  et  aequum  sit  existimationem 
de  Thomae  operibus,  quae  ubi  eum  difficultas 
morabatur,  nisi  post  revelationem  habitam, 
et  Apostolorum  colloquia ,  intercepta  non 
absolvebat. 

Sed  resestpraeterea  dignissima,  quae  nulla 

unquam  oblivione  e  memoria  excidat,  et  ad 

posteros  deferatur.  Gontigit  ut  nomine  qui- 

dam  Romanus,  olim  D.  Thomae  auditor,  et 

quem  Parisiis  suae  cathedrae  successorem  re- 

liquerat,  mortalem  vitam  cum  meliori  com- 

mutaret :  Deo  ita  jubente,  D.  Thomae  sese 

conspicuumexhibet,  ut  de  percepto  laborum 

praemio,  ccelestique  adepta  beatitudine  mo- 

neret.  Quid  non  agat  Sanctus  Doctor,  cui  in 

animo  semper  mysteria  fidei  versabantur, 

cui  una  veritatis  cura  erat  ?   Occasionem 

nactus  addiscendi  rem  perdifficilem  ,   cui 

forsitan  tum  explicandae  incumbebat,  petit 

quid  de  Beatitudine  ccelesti  sentiendum  ct 

scribendum  sit,   quibus  principiis  constet, 

an  creata  specie,  an   ipsa  essentia  Divina 

gerente  speciei  vices?  Tum  Romanus  pla- 

cido  vultu  subridens,  ilium  Psalmi  versicu- 

lum  ingerit :  Sicnt  audivimus,   sic   vidimus 

in  civitate  Domini  virtutum  :  quo  moneret 

rem  ita  se  habere,  ufc  a  Magistro  olim  audi- 

tor  didicerat ;  et  post  Sanctissimi  Praecepto- 

ris  doctrinam,  unam  Beatifieam  visionem 

majorem  superesse. 

Hic  ergo  te  compeilo  (erudite  Lector)  et 
tuam,  sepositis  affectibus,  sententiam  rogo, 
et  audire  veiim.  Annon  omnis  commen- 
datio  infra  rei  magnitudinem  jaceat  ? 
Annon  D.  Thomoe  principiis  eam  certi- 
tudinem  inesse  existimare  aequum  sit,  qua 
majorem  sola  definitio  Ecclosiae  conciliare 
possit  ?  Quae  nobis  unquam  D.  Thomae 
vestigiis  inhaerentibus,  major  securitas  con- 
tingere  aut  desiderari  posset  ?  Quem  mihi 
L 


dabis  ex  omnibus  D.  Thomae  aemulis,  quos 
sane  sola  ejus  eruditionis  magnitudo  exci- 
tavit,  aut  e  tota  Theologorum  turba,  qui 
hac  parte  eaquc  certitudine  Divis  etiam 
contestata,  cum  Sanctissimo  Praeceptore 
paria  se  facturum  jactet  ? 

Haec  cum  ita  sint,  mirari  desines  (erudite 
Lector)   quae   fidem    omnem  alioquin  su- 
perent  :  «  Tot  tantaque  in  omni  fere  disci- 
plinarum  genere,  brevissimo  tempore  »  cons- 
cripsisse,  ut  Clemens  VI,   olim  admiratus 
est  :  adhuc  adolescentem  vix  decimo  quinto 
aetatis  anno,  cum  novus  Religionis  tiro  in 
carcere  a   parentibus   et  domesticis  deti- 
neretur,  quos  suis  votis  infensos,  et  inimicos 
experiebatur,  cum  vellet  soeculo  et  nobilis- 
simae  famiiiae,  deliciis,  stemmatibus  renun- 
tiare  ;  Fallaciarum  opusculum  edidisse,  cui 
vel  ultima  aetas,  in  schoiarum  umbris  et 
concertationibus  omnibus  exercita  et  detrita 
vix  satis  matura  videbatur  :  Parisiis  annos 
nondum  viginti  quatuor  natum,  Philosophos 
ac  Theologos  cum  ingenti  auditorum  fre- 
quentia,     quee      omnium      admirationem, 
aliquorum  invidiam  excitavit,  explicasse. 
Mirari  haec  desines,  et  cum  magno  Leone 
exclamabis  :  «  0  quam    velox  est  sermo 
sapientiae,  et  ubi  Deus  magister  est,  quam 
cito  discitur  quod  docetur  !  Non  est  adhibita 
interpretatio  ad  audiendum,  non  consultatio 
ad  usum,  non  tempus  ad  studium.  »  Nihil 
mirum  quod  in  omni  fere   disciplinarum 
genere,  brevissimo  tempore  conscripserit  ea 
quorum  minima  pars,  si  eruditio,  securitas, 
soliditas,   aliseque    dotes   scriptionis  exac- 
tissime    spectentur,     longissimam     vitam 
postulare  videntur  :  quod  tribus  interdum 
quatuorve  amanuensibus,  de  rebus  diversis 
et  difficillimis,    uno   tenore    conscribenda 
dictaverit.  Sane  ut  Ambrosius  supracitatus 
dixit,  Divino  Spiritu  ubertatem  dictorum 
ministrante,  non  eget,  sed  redundat  scrip- 
toris   ingenium.    Diceres   Sanctissimi    viri 
linguam    Calamum    Scribce ,    reconditiora 
Scripturae  et  Theologioe  arcana  et  mysteria, 
non    hominis     ingenii     viribus,    solertia, 
acumine  excogitata  et  inventa,  sed  Ccelesti 
lumine,  Divino  afflatu  infusa  et  inspirata 
Velociter  scribentis  Diceres,  quod  de  seipso 
Nazianzenus,  "organum  fuisse  divinum,  et 
instrumentum  «  Ratione  praeditum,  quod  a 
pracclaro  artifice  Spiritu  Sancto  concinna- 
batur  et  pulsabatur.  » 


6  GOMMENDATIO 

Non  addo  plura  :  satis  enim  me  demons-     tatis  est,  in  rebus  fidei  et  Theologicis,  aut 
trasse  arbitror  quoda  me  initio  propositum     non  consultis,  aut  spretis  Sanctis  Patribus, 


fuerat  in  hujus  capitis  argumentum,  plura 
Sanctissimum  Praeceptorem  Divina  revela- 
tione  Beatissimae  Virginis,  et  Divorum  Apos- 
tolorum  colloquiis  didicisse. 


III. 


D.  Thomce  doctrince  securitas,  quod  Scrip- 
turce ,  Traditioni,  Patribus  semper 
adhceserit ,  unde  certissima  Christianae 
doctrinae  regula  dici  potuerit  a  Pio  V. 


velle  quidquam  statuere  et  definire  :  cum . 
etiam  Aristoteles  ipse  tam  in  Divinis  parcus, 
quam  in  Physicis  locuples,  existimaverit  si 
quid  de  diis  statuissent,  credendum  esse 
Barbaris,  primis  scilicet  hominibus  Hebraeis, 
et  Chaldaeis,  quorum  Sanctitas  et  vitae 
innocentia  ccelo  digna,  coelestes  mentes 
advocabat. 

Hinc  omnes  haereses  ex  ea  novitatis 
cupidine,  ingeniorumque  prurigine  et  petu- 
lantia,  natas  esse ,  praeclarissime  Gano  (1) 
demonstrat  in  omnibus  Haereticis,  qui  Eccle- 
Praecipuam  doctrinae  D.  Thomae  dotem,  sige  pacem  suis  novitatibus,  id  est  erroribus, 
et  veluti  proprium  characterem  hic  expli-  perturbarunt ;  et  qui  in  eadem,  ut  inquit, 
candum  suscipimus,  unde  tilli  et  ab  errore  erroris  naviversati  sunt.  Et  primum  quidem 
immunitas,  et  maxima  securitas  contingat  ;  in  Calvino,  qui  ut  errores,  et  defectionem 
summam  scilicet  cum  antiquis  Patribus,  et  Lutheranorum  excusaret,  coram  Rege  Galliae 
Traditione,  consentionem,  et  observantiam,  Francisco  Gatholicorum  innocentiam  tradu- 
qua  nunquam  ab  eorum  placitis,  ut  ab  xit  j  multa,  inquit,  ignorasse  Sanctos  illos  vi- 
indeflexa  fidei  regula,  vel  quantum  latus  ros,  et  saepe  interseconflictatosfuisse.  Tum 
unguis  est,  recedere  sibi  permisit.  posteain  Luthero,qui  Patrum  auctoritate  ne- 

Nemo  nescit,  etsi  quod  ad  Philosophiam  minem  cogendum  dicebat ;  et  verbum  Dei 
pertinet  ferendum  sit,  ingenia  aliquando  nullas  interpretandi  leges  pati,  quia  verbum 
luxuriari,  sibique  laxare  fraena,  cum  ex  ea  Dei  non  est  alligatum  :  in  Abailardo  etiam, 
indulgentia   nullum    periculum  adsit  :  in     quem  potissimum  D.  Bernardus  in  ea  causa 


rebus  tamen  Theologicis  ubique  Tradi- 
tionem  esse  consulendam,  et  compertum 
esse  erroris,  quod  in  diversam  sen- 
tentiam    abit,     quam    Patres     tenuerint. 


reprehendit,  quod  cum  omnium  Ecclesias- 
ticorum  Doctorum  unam  esse  sententiam 
fateretur,  « Ipse,  inquit  Bernardus,  vanitate 
abreptus,  eam  sperneret,  et  gloriaretur  se 


Luculenta  sunt  Vincentii  Lirinensis  verba,  habere  meliorem,  non  veritus  contra  prae- 

(l)cum  explicat  illud  Apostoli  :  0  Timothee  ceptum  Sapientis,  transgredi  terminos  anti- 

depositum  custodi,  devitans  profanas  vocum  quos,  quos  posuerunt  Patres  nostri.  »  (2)  In 

novitates.   «  Quid   est  enim,    inquit  depo-  Nestorio  praeterea,  qui  ut  refert    Historia 

situm  ?  j  Et  postea  hujus  depositi  leges  et  Tripartita,  cum  esset  eloquens,  et  se  putaret 

conditiones   ita  explicat.  «  Quod  tibi  cre-  doctum,    libris  antiquorum    dedignabatur 

ditum  est,  non  quod  a  te  inventum,  quod  incumbere,  cum  cseteris  doctiorem  se  exis- 

recepisti,    non  quod    cogitasti,    rem    non  timaret.  Quim  etiam  Origenis  casum,  quo 


ingenii,  sed  doctrinae  ;  non  usurpationis 
privatae,  sed  publicae  traditionis  ;  rem  ad  te 
perductam,  non  a  te  prolatam  :  in  quo 
non  auctor  esse  debes,  sed  custos  ;  non 
institutor,  sed  sectator  ;  non  ducens  sed 
sequens.  > 
Et  sane,  cum  Deus   Sanctissimos  Patres 


tota  Ecclesia  turbata  est,  quo  posteri  admo- 
nebuntur,  non  plus  sapere  quam  oportet 
sapere,  sed  intra  limites  a  Sanctis  Patribus 
positos,  ingenium  cohibendum  ;  hujus 
inquam  horrendi,  casus  Origenis,  Vincen- 
tius  Lirinensis,  loco  superius  citato,  cum 
hujus  eruditionem,  ingenium,  eloquentiam 


ad  institutionem  posterorum  interpretes  et  commendasset,  non  aliam  causam  refert, 

magistros  Ecclesiae  praefecerit,  suo  lumine  quam  nimiam  sui  praefidentiam,   et  anti- 

perfusos,     suo    Spiritu    afflatos,     et     qui  quitatis  contemptum.  «  Hic  idem    (inquit) 

summa    innocentia   cum  Coelitibus    com-  Origines  tantus  ac  talis,   dum    gratia    Dei 
mercium  commeruerint ;  summae  temeri- 


(1)  Tom.  5.  Biblio.  PP.  2.  p.  commoni.  cap.  25. 


(1)  Cano  lib.  vn  de  lo.  Theo.  cap.  3.  —  (2)  D.  Ber- 
nard.  epist.  190. 


DOCTRINjE  DIVliTHOM^r.  7 

insolentius  abutitur,  dum  ingenio  nimium  sortio  Patrum  tentaverit ;  cum  praeter  sen- 

indulget,  sibique  satis  credit ;  dum  parvi-  tentias,  quibus  illi   cum  Sanctis    Pat,ribus 

penditantiquamChristianrereligionissimpli-  convenit,    omnino    eximius    sit,    nullique 

citatem  ;    dum    se  plus    cunctis    sapere  secundus,  argumentis  quibus  explicari  et 

praesumit ;  dum  Ecclesiasticas  traditiones ,  illustrari    possunt ,    caeterosque    Theologos 

et  veterum  magisteria  contemnens,  quaedam  multis  patribus  superet,  accitis  in  defen- 

Scripturarum  capitula  nove  interpretatur  ;  sionem    Theologiae    omnibus    scientiis ,    ac 

meruit,  ut  de  se  quoque  Ecclesiae  diceretur :  Philosophis,  quos  Divinae  sapientise  opem , 

Si  surrexerit  in  medio  tui  Propheta,  etc.  »  et  suppetias  ferre  coegit.  Hinc  D.   Thomse 

Agnoscis  itaque    (erudite    Lector)    nihil  doctrina,    certissima  Christianae   doctrina? 

cordi  et  Religioni  magis  viro  et  scriptori  regula  dici  potuit,  quod  purissimum  Scrip- 

Catholico   esse  debere   :  quam  ut  ubique  turae  sensum,  traditionis  Patrumque  seriem 

auctoritatem  Sanctorum  Patrum,  et  tradi-  unus  D.  Thomas  omnino  reprassentet,  nec 

tionem  consulat,  nec  ab  ea  ullis  argumentis,  alius  unquam  felicius  Divo  Thoma  assecutus 

ulla  novitatis  libidine  unquam  se   dimoveri  sit,  quod    optabat  Lirinensis,    ut    quae    a 

patiatur.  Sed  quis  unquam  inter  cseteros,  Sanctis  Patribus  dicta  fuerant,  limarentur 

imo    supra   caeteros   Theologos ,    qui    pro  et  expolirentur,  non  nova,  sed  nove,  singu- 

Patribus  nati,  fideles  edocendi  munus,    et  lari  scilicet  ordine,  methodo,  distinctione, 

Ecclesiam  defendendi  curam,  velut  relictam  dicerentur.    Sapienter   annotavit    Angelici 

sibi  haereditatem  susceperunt,  potiori  jure  PraBceptoris  Commentator  et  Interpres  Caje- 

quam  D.  Thomas  hanc  laudem  consecutus  tanus,  (1)  ideo  D.   Thomam  Sanctorum  Pa- 

est,  ut  Sanctissimos  viros  passibus  aequis  trum  sensum  esse  assecutum,  quia  semper 

secutus,    integram,    illibatamque    haeredi-  summe  illos  veneratus  est.  Sed  potissimum 

tatem,   depositumque  fidei  sibi  creditum,  D.  Augustinum  ita  coluit,  ita  uni  adhaBsit, 

intemeratum  servaverit  ?  Hoec  S.  Doctoris  et  veluti  Augustini  spiritum  ita  ebibit,  ut 

praeclarissima,  et  quam  satis  amplis  lau-  quidam  non  ignobilis  Scriptor  dixerit,  (2) 

dibus  nemo  unquam  efferat  commendatio,  Augustini  animam  videri  migrasse  in  Tho- 

unde  securitas  summa,  et  ab  omni  errore  mam;  quod  inter  ejus  laudes  Urbanus  V, 

immunitas  illi  contigerit ;  quod  assertiones  Academiae  Tolosanse  D.  Thomam  magistrum 

suas  in  tutissimo  loco ,  sub  Patrum  omnium  sequendum  praficiens,  non  siluit  :  «  Beati 

clientela  posuerit.    Vix    unum    articulum  Augustini  (inquit)  vestigia  insecutus,  Eccle- 

repereris,  quem  gravissima  Patrum  aucto-  siam  doctrinis  ac  scientiis  quam  plurimis 

toritate  non  muniverit ;  et  recte  advertit  P.  illustravit.  » 

Baronius ,  ac  mille  experimentis  a  se  obser-  Hic  quotquot  D.  Thomam  suis  laudibus 

vatum  inquit,  hoc  discrimen  intercedere  D.  celebrare  conantur,   nervos   omnes  inten- 

Thomam  inter  et    Theologorum    reliquos,  dunt,  ut  eam  in  Sanctos  Patres  observan- 

quod  Angelico  Prteceptori  aliquando  feli-  tiam  ad  coelos  usque  efferant,  qua  nihil 

citer  muto  et  longo  silentio  Scripturam  et  majus  agnoscunt  in  ingenio  praaclarissimo, 

Patres  meditanti,  ubique  prima  cura  fuerit  et  quo  nullum  magis  sibi  laxare  habenas, 

inquirere,    quid    Sacra   Scriptura,    prima  novam  tentare  viam,  aut  longius  altiusque 

Theologiee  et  Scientiarum  origo  et  regula,  ire  potuisset.  Alii  egregiam  Divi  Chrysosto- 

quid  Patres  Scripturae  interpretes,  et  tradi-  mi  de  D.  Petro  observationem  hic  referunt, 

tionis  testes  docuerint  :  et  consulta  Scrip-  ^)  qua  mud  explicent,  D.  Thomam  omnium 

tura,  Traditione,  Patribus,   velut  immoto  Patrum  quos  sibi  longo  studio  et  meditatio- 

fundamento  Theologiam  suam    astruxerit.  ne  familiares  effecerat,  interpretem  fuisse. 

Hinc   Doctoris    Communis.    assecutus    est  ExpenditeloquentissimusPatersecundicapi- 

nomen,  et  nisi  me  fallit  animus,  eam  dum-  tis  Actorum  hsec  verba  :  Stans  autemPetrus 

taxat  gloriam  et  famam  ambivit,  ut  ubique  Cum  undecim,  levavit  vocem  suam,  et  locu- 

Patrum  discipulus  audiret,  eorumque  viam  tus  est  eis.  *  Quid  est,  inquit,  cum  reliquis 

calcaret,  procul  a  diverticulis,  qua3  raro  undecim  ? »  Et  statim  subdit  «  Communem 
periculo  carent,  et  in  errores  irremeabiles 

incautos  adducunt.  Neque  tamen  ideo  minus  (1)  Cajela.  22.  q.  84.  art.  4.  >_  (2)  Bibadeneira,  _ 

consecutus  est  laudis,  quod  nihil  sine  con-  (3)  Saimaticens.  §.  8. 


g  GOMMENDATIO 

auidem  vocem  edebant,  at  Petrus  omnium  tigit,  ut  ultimam  metam,  cui  inscribere 

erat  os  sed  astabant  illi  undecim  testimonio  liceat  «  Non  plus  ultra,  »    victor  attigent  ? 

suocomprobantes,qua3  ab  illo  dicebantur.  »  Hoc  sane  uni  D.  Thomae  concessum  :  hic 

Scircaves  (erudite  Lector)  quem  gradum  unus  e  Patribus  et  Ecclesiao  Doctoribus  ul- 

D  Thomas  inter  casteros  occupet,  quodve  timus,  accensam  facem  tulit,  et  in  meta 

munus  "erat  ?  «  Gommunem  cum  illo»  Gon-  ventorum,  turbinumque  victricem  reliquit, 

cilia   Patres,  ca^terique  Theologi   «  Vocem  qua  Scholae  omnes,  Academia?,  totaque  Ec- 

edunt,  »   et'  D.   Thomae  olim  suo  silentio  clesia,  dum  Ghristiana  Religio  vigebit,  il- 

bovis  muti,  postea  vocalissimi,  omnes  uno  lustrabuntur. 

ore  loquuntur;  et  quotquot  ex  Patribus  Quid  enim  aliud   existimes  D.   Thomae 

suarumassertionumtestesadvocat,«Adstant  Summam  ,  quam  ultimam  Scholasticorum 

illi  suo  testimonio  »  qum  excepit  «  Gompro-  laborum  metam,  et  pene  ultimum  limitem, 

h  ntes   »  (i)  Quo   erucuti0  summo  ingenio    comparata, 

*  AliiaclvocantEthnicorummorem,  quo  pro-  quid  maximo  conatu  possit,  probaverit.  Ve- 

bent  Christianae  doctrinae  facem,  undique  a  rissime    enim  dixit    Possevinus,   egregius 

Patribus  circumlatam,  tandem  ad  D.  Tho-  Societatis    scriptor,  D.     Thomam  Summa 

ma>  manus  pervenisse,  ab  eoque  in   sua  Theologica  omne  tulisse  punctum,  ac  Yeli- 

Summa  Theologica,  velut  in  laborum  Scho-  quis  omnem  videri  praecidisse  viam,  qua 

lasticorum  ultima  meta  repositam  fuisse.  aliquid,  aut  augustius,  aut  plenius,  aut  bre- 

Solebant  olim  veteres  nocte  Gereri,  Vulcano,  vius  fieri  posse  unquam  putent  :  ut  divini- 

et  Prometheo  sacra,  aram  mille  luminibus,  tus   pronuntiasse    existimetur    haec   verba 

mille  floribus  ornatam  excitare,  ad  quam  Joannes  hujus  nominis  XXII.  cum  B.  Tho- 

tota  fere  Graecia  confluebat,  ut  e  sacra  luce,  mam  in  Sanctorum  catalogum  scribi  man- 

quae  in  ara  fulgebat,  suam  facem  accende-  dasset ;  nempe  nisi  B.  Thomas  alia  edidis- 

rent,  et  in  urbes  ignem  sacrum  deferrent  in  set  miracula,  unusquisque  articulus  eorum 

quo  suae  felicitatis  positum  omen  arbitra-  quos  scripsit,  habendus  pro  miraculo  esset. 

bantur.  Sed  ne  communis  gloriae  quisquam  Atque  hujus  operis  primam  et  secundam 

expers  fieret ,  accensam  facem  cives  per  partem  notat  prselaudatus  auctor,  Graecam 

manus  vicissim  sibi  ferendam  tradebant :  fecisse  Demetrium  Gydonium,  ut  et  alteram 

qua)  si  tandem  ad  metam,  victis  ventorum  Summam  adversus  Gentes  pro  Ghristiana 

flatibus,  aerisque  perturbationibus,  accensa  Religione. 

perveniret,  urbs  tota  effusa  gaudio,  maxi-  Verum  quibus  artibus,  aut  dotibus  Ange- 

moque  plausu,  victricem  ventorum  facem  licus  Doctor  assecutus  est,  ut  ultimam  me- 

excipiebat.  tam  ingeniorum  attigisse  dici  potuerit  ?  Hanc 

Non  absimile  quid  in  re  Theologica  acci-  sane  laudem  promeruit  summa  in  Patres 

disse  dixeris.  Quid  enim  aliud  putes  Scrip-  observantia  et  studio,  quibus  ita  iis  sequen- 

turamSacram,  quamaram  ignoto,  agnitoque  dis  adhaesit,  ut  pene  in  iisdem  vestigiis  pe- 

Deo  erectam,  mille  f loribus,  mille  iuminibus  des  posuerit ;  ita  legendis  incubuit,  ut  qua> 

ornatam,  et  fulgentem :  unde  Apostoli  facem,  cumque  Ghristianam  Religionem  illustrare 

quam  totum  orbem  illustrarent,  undique  possunt,    fere    exhauserit  :  nec  immerito 

circumferendam  accenderunt ;  et  sui  mu-  Gennadius  Patriarcha  haec  verba  scripse- 

neris  suique  zeli  successoribus ,   et  disci-  rit  :  «  Si  quis  scriptis  D.  Thomse  animum 

pulis,  Glementi,  Dionysio,  Ignatio,  Irenaeo,  adhibuerit,  hunc  nullis  aliis  indigere  opi- 

qui  propiusa  nascenti  Ecclesia  aberant,  ges-  nor.  »  (4) 

tandamtradiderunt?Abhisadsapientissimo-  Egregie  Isidorus  advertit,  lunam  quasi 

rum  Doctorum  Basilii,  Nazianzeni,  Ghrysos-  luminum  unam  nuncupari,  quod  inter  pla- 

tomi,  Augustini,  Hieronymi,  Gregorii,  alio-  netas  ultimus,  omnium  lucem  excipiat,  ve- 

rumque  manus  porv<*nit  :   a  quibus  postea  luti  omnium  capacissimus  sinus,   quo  aerii 

Bernadus,  Anselmus,  Damianus,  accensam  influxus  foventur  et  temperantur,  et  rerum 

facem,  nec  ullis  turbinibus  extinctam  acce-  inferiorum  generationibus  promovendis  dis- 

perunt.  Sed  cui  tandem  haec  felicitas  con-  ponuntur  et  parantur.  Non  negaverim  equi- 

(1)  Thomas  Aquiaas  de  Polilitia  Christiana  1.  h  c.  6.  (1)  Apud  Laurent.a  Pont.  in  Sap.  cap.  9,  hom.  13. 


DOCTRINiE  DIVI  THOMjE. 


9 


dem,  D.  Thomam,  etsi  supra  caeteros  Theo- 
logos  et  Doctores  Glassicos  in  altiori  gradu 
constitutum,  ultimum  esse  Ecclesiae  sidus, 
quintum  Ecclesiae  Doctorem,  infra  antiquos 
Patres,  nobisque  propinquiorem.  Sed  quid 
inde  contigit,  aut  quod  Ecclesia3  emolumen- 
tum  et  commodum,  suo  gradu,  et  ordine 
contulit  ?  Uitimum  est  Ecclesiae  sidus,  velut 
Luna  plena  in  diebus  suis,  ut  lucem  om- 
nium,  radiosque  sinu  capacissimo  excipiat, 
foveat,  temperet,  et  Theologiae  Scholasticae 
illustrandae  et  promovendae  effundat.  Hoc 
enim  potissimum  in  D.  Thoma,  quotquot 
ejus  libris  evolvendis  incumbunt,  admiran- 
tur ;  quidquid  olim  aut  praeclare  inventum, 
aut  subtiliter  excogitatum  fuerat,  quo  Mys- 
teria  fidei ,  securioris  Ethicie  regulae ,  et 
quaGcumque  Ghristiana  Religio  complecti- 
tur  illustrari  possint,  ita  in  unum  collegisse 
quibus  ctiam  plurima,  robur,  ordinem,  dis- 
tinctionem  addidit  :  ut  unius  D.  Thomae 
vox,  «  Multitudinis  vox  »  dici  possit  :  et  ut 
apud  Ezechielem  vatem  Angelus  Similitudi- 
nis  signaculum  nuncupatur,  aut  ut  Hebrai- 

cumhabet  JVUarLDinn  chothem  tacnith 
quidam  intelligunt  «  Sigillans  summam,  » 
quod  suis  dotibus,  quibus  caeteris  emine- 
bat,  Dei  operibus  colophonem  imponeret ; 
ita  non  immerito  D.  Thomae  Summam  dixe- 
ris  Theologicae  supellectilis  sigillum,  scho- 
lasticorum  laborum  metam,  omnium  Sanc- 
torum  Patrum  epitomen  ;  quam  tamen  non 
absolvit ;  ut  scias  D.  Thomam,  qui  aliorum 
omnium  sapientiae  epitomen  fecit,  suae  seip- 
so  dumtaxat  minorem,  efficere  non  po- 
tulisse. 

Ex  his  quae  jam  fuse  satis  explicuimus, 
•  non  tam  conjici  potest,  quam  evidentissime 
demonstrari,  eam  inesse  D.  Thomae  doctri- 
nae  securitatem,  ut  a  Summo  Pontifice  dici 
potuerit  «  Gertissima  Ghristianae  doctrinae 
regula  ;  »  cum  ubique  Traditionem  spiret, 
ei  antiquitatis  simillimam  imaginem,  qua- 
lem  antiqui  Patres  suis  pqsteris  exhiberi 
voluissent,  ubique  repraesentet.  Verum  plu- 
rima  supersunt,  a  quibus  minime  abstinere 
sequum  sit,  quae  Doctrinae  D.  Thomae  secu- 
ritatem,  et  ab  omni  errore  ,  censurisque 
immunitatem  egregie  confirment. 


Nihil  unquam  in  D.  Thoma  repertum  cen- 
surce  opportunum  :  omnia  sine  ullo  pror- 
sus  errore  conscripsit.  Clemens  VIII. 

Nescio  quo  malo  fato,  quod  litteras  scien- 
tiasque  insequitur  ;  aut  verius,  quo  inge- 
niorum  vitio,  quod  hominibus  suae  morta- 
litatis  exordia,  difficultatem  recti,  et  igno- 
rationem  veri,  ut  inquit  Augustinus,  osten- 
dit.  Pauci  sunt  inter  Scriptores  Ecclesias- 
ticos,  in  quibus  aliqua  non  desideres,  et 
quos  non  minus  ingenii  erroribus,  quam 
aliis  corporum  et  naturae  defectibus  homi- 
nes  fuisse  non  agnoscas.  Non  is  sum  qui 
Sanctorum  Patrum,  quos  summe  venerari 
partem  Religionis  duco,  aut  graviores  lap- 
sus,  aut  leviores  naevos  notare  velim  !  Sed 
negare  non  possum,  et  si  maxime  excusare 
velim  et  benignissime  interpretari  conten- 
dam,  quin  in  scriptis  Ecclesiasticis  multo- 
rum  magni  nominis  Patrum,  ut  notat  Six- 
tus  Sennensis,  caute,  ac  suspenso  pede,  et 
anhelitu  temperato,  ut  de  Magno  Antonio 
Eremitae  Pauli  speluncam  subeunte  dicebat 
Hieronymus,  progrediendum  sit;  ne  in  sen- 
tentias  parum  tutas,  et  ab  erroribus  Philo- 
sophorum  non  satis  alienas,  et  remotas,  po- 
tissimum  Platonis  ,  quem  antiqui  Patres 
admirabantur,  interdum  impingant.  Verum 
uni  D.  Thomae ,  vere  divino  viro,  tanta 
assertionum,  et  sententiarum  securitas  di- 
vinitus  contigit,  ut  neminem  unquam  hu- 
jus  scripta  legisse,  hunc  elegisse  Magistrum 
cui  adhaereret,  poenituerit ;  et  in  hujus 
scriptis  cuilibet  seposito  omnis  erroris  peri- 
culo,  expeditoque  gradu  expatiari  liceat, 
veluti  per  viam  regiam,  communi  Ecclesias- 
ticorum  Patrum  incessu  tritam,  omnium- 
que  vestigiis  impressis  notam.  Feliciter  nec 
sine  divino  consilio,  inter  Ecclesiae  Pa- 
tres  ultimum  fuisse  arbitror  ;  ut  collatis 
inter  se  magnis  illis  viris,  Ecclesiae  Magis- 
tris,  unius  sententiam  alterius  sententia  ita 
temperaret,  aut  omnino  corrigeret,  ut  sine 
ullo  prorsus  errore  scripsisse  dici  potue- 
rit. 

Et  vero,  quid  in  tot  ingentibus  volumini- 
bus,  quae  scripsit  in  omnifere  disciplinarum 
genere,  et  quse  per  annos  quadringentos  ab 
aemulis,  quos  tanti  viri  fama  et  eruditionis 
magnitudo  excitarunt,  inimicis  plane  oculis 


40  GOMMENDATIO 

lecta,  et  ad  examen  vocata  sunt,  vel  levis-  latae  quondam  censurae  Parisiensis,  et  quaes- 

simao  censurae  opportunum  repertum  est.  tionis    Theologicae    de    Gonceptione    Beatae 

Sed  quid  in  Gonciliis  Viennensi,   Gonstan-  Virginis  exitus  spectetur. 

tiensi,  Florentino,  Lateranensi,  et  omnium  Verum  equidem  est,  quorumdam  falsam 

celeberrimo  Tridentino,  quee  post  D.  Thomae  interpretationem  ,  aut    verius  factionem  , 

obitum  in  orbe  celebrata  sunt,  nisi  juxta  agentibus  Sancti   Doctoris    semulis  ,   quos 

D.  Thomae  mentem  definitum  est  ?  Ut  recte  male  habebat  sparsa  ubique  fama  tanti  viri, 

ab  Episcopo  Tranensi  dictum  fuerit  «  Plures  qui  universitates,  orbemque  suis  scriptis, 

D.  Thomee  articulos  in  canones  ab  omnibus  suaque  eruditione,  ut  olim  Orpheus   silvas, 

credendos  transiisse.  »  (1)  Quisunquam  in  ferosque  homines,  voce  et  sapientia  per- 

profligandis  Haereticis  majorem  opem  Eccle-  trahebat;  ab  Academia  Parisiensi  censuram 

siae  tulit  ?  Noverat,  cui  illud  ingens  Eccle-  extorsisse  in  aliquot  articulos,  quorum  plu- 

siam  defendendi  munus  incumbebat,  et  qui  rimi  ad  Divum  Thomam  auctorem  pertine- 

Divi  Thomae  praesidia  opemque  expertus,  bant,  cujus  nomen  tacuerant,  ne  Academia 

preecipuam  laudem  profligatee  heeresis,  et  quee  Sanctissimum  virum  summa  venera- 

defensee  Religionis,  Sanctissimo  Doctori  tri-  tione  ut  Magistrum  prosequebatur,  et  ut 

buebat :  « Hujus  scriptorum  clypeo  militans  alumnum  complectebatur  amore,  a  ferenda 

Ecclesia,Heereticorumtela  feliciter  eludit  : »  censura  abstineret.  Sed  quid  inde  effectum 

quod  et  in  Goncilio  Tridentino  palam  om-  est,  aut  quod  inde  commodum  adversarii 

nibus  fuisse  inquit,  ubi  is  e  cujus  partibus  reportarunt,  nisi,  ut  ea  censura,  velut  ignis 

Angelicus  Praeceptor  stabat,  se  vicisse  arbi-  probatione,  clarior  D.  Thomae  doctrina  eva- 

trabatur.  Noveratet  ille  acerrimus  Ecclesiae  deret?  Etenim  reclamantibus  Sancti  Docto- 

hostis,quonullumdoctioreminter  suos  hete-  ris  discipulis,  majori  otio  et  diligentia,  re- 

rodoxi  agnoscunt,  Bucerus,  qui  nihil  in  Ec-  vocata  est  ad  examen  D.  Thomee  doctrina, 

clesiam  se  moliri,  nihil  tentare  posse,  nisi  nihilqueinea  repertum,  quod  ad  ipsum  per- 

sublato  Thomae,  fatebatur  ;   «  Tolle  Tho-  tineret,  errori  censuraeque  obnoxium  :  unde 

mam,  et  dissipabo  Ecclesiam ;   »   quamvis  et  immaturius  judicium  quod  latum  fuerat, 

ea  Ecclesiae  firmitas  ,    non  Divo  Thomee,  ipsa  Academia  retractavit,  magnisque  lau- 

sed  Verbo  Divino,  Scripturae  Sacrae,  Tra-  dibus  coram  amplissimo  ccetu  Archiepiscopi 

ditioni  ,  et  Patribus  tribuenda   sit,    quo-  Viennensis,  Parisiensis  Episcopi,  et  totius 

rum  unus  Divus  Thomas  vires  omnes  exe-  Gleri,  Sanctissimum  Doctorem  celebravit, 

rit;  vere  Macchabaeus  alter,  Qui  gladio  suo  tamquam  «  Splendidissimum  lumen  Eccle- 

Castra  Domini  protexit :  eoque  fortior ;  Qui  siae,  doctrinae  fontem,  scholae  Parisiensis  ac 

octingentos  interfecti  impetu  uno  :  (2)  ete-  omnium  Universitatum  lucidissimum  can- 

nim  «  Una  »  DiviThomae  «  tartareus  Gerion  delabrum,undeomnesfidelessanctaevitae,  et 

estsparsusmanu.  »  (3)  sanctae  doctrinae  lumen  accipiunt.  »  (l)Ma- 

Sed  duo  sunt,  quae  minime  praeterire  de-  gna  sane   commendatio,    et    quae  Salamti.- 

beo,  quibus  Divi  Thomae  gloriae  nonnihil  censes  Theologos  exclamare  compulit,  «  0 

detrahi  videri  posset,  cum  tamen  reipsa  in  insigne  insignis  Academiae  testimonium  !  » 

immensum  eam  augeant.  Primum  est,  olim  0  probatio  eo  pluris  facienda,  quod  Sapien- 

ab  Academia   Parisiensi   aliquot    articulos  tissimi  Patres,  re  maturius  discussa,  et  acri 

censura  notatos,  quorum  plurimi  ad  Divum  judicio  expensa,  latam  antea  censuram  re- 

Thomam  pertinebant  :  alterum  est,  Divum  tractarunt ,  ut  illud    Isaiae  vaticinium   in 

Thomam  de  Gonceptione  Beatae  Virginis  ali-  Sancti  Doctoris  commendationem  usurpare 

ter  scripsisse  ,  quam  Academiae  ,  Scholae  liceat  :  Venient  ad  te  curvi  filii  eorum  qui 

Theologi,  hac  tempestate  sentiant,  et  quam  humiliaverunt  te,  et  detrahebant  tibi. 

pii  plerique  Sanctissimum  virum  scripsisse  Ad  alterum  quod  opponi  solet  devenien- 

vellent.  Verum  fateor^aeniyimajus  in  Divo  dum  est,  D.  Thomam  de  Gonceptione  Beatee 

Thoma  agnoscere,  et  mecum  cordatos  viros  Virginis  secus  scripsisse,  quam  sentiant  mo- 

sensuros  non  dubito,  si  utriusque  causae,  et  derni  Theologi ;  ac  demonstrandum,   nihil 

gloriee  Sanctissimi  viri  deperire,  sed  in  im- 

(1)  Apud  Thomam  Aquin.  li.  dc  polit.  Christ.  —  (2) 

Keg.  XXIII,  8.  —  (3)  Scncca.  (1)  ^almanlicenses  in  Orat.  exhorlat. 


DOCTROME  DIVI  THOMiE.  {{ 

mensum  augeri,  cum  unus  toii  orbi  littera-  contentam,  aut  necessaria  consecutione  de- 

rio  opponi  potuerit,  et  definitionem  Ecclesiae,  ductam  definient :  vel  praeter  antiquas  leges, 

quam  Principes  artibus  omnibus  urgent  ,  ex  alicujus  Scripturae  loci  interpretatione 

hactenus  retardaverit.  (1)  Argumentum  hoc  mystica,  aut  nova  revelatione  hanc  con- 

fuse  prosecutus  est  Pater  Baronius,  a  quo  troversiam  diriment.  Ut  sese  res  habeat , 

haec  fere,  iisdemque  verbis  desumo.  nihil  D.  Thomae  gloriae  deperibit.  Si  nova 

Sane  mirum  est  ea  auctoritate.valuisse  fuerit    revelatio  ;    quid  mirum    fuisse  D. 

Doctorem  unum,  refragantibus  caeteris,tan-  Thomae  ignotam  a  quadringentis  annis  de- 

tumque  ponderis  apud  Pontifices  unius  sen-  functo,  antequam  fieret,  aut  illi  fides  habe- 

tentiam  obtinuisse,  ut  per  trecentos  et  ultra  retur  ?  Si  ex  interpretatione  locorum  Scrip- 

annos,  totus  orbis  Ghristianus,  Populi,  Prin-  turae  mystica  definitio  prodeat;  quid  etiam 

cipes,  Reges,   Academiae,  urbes,  Regna,  mirum,  si  D.  Thomas  nihil  ea  moveretur, 

unam  rem,  quae  Beatissimae  Virgini  parenti  cum  omnino  certum  sit,  interpretationem 

plurimum  gloriae,  nihil  Religioni  fideique  Scripturae  mysticam,  ad  confirmandas  vel 

detrimenti  afferre  videtur;  omnibus  artibus  definiendas  res  Religionis  et  fidei,  nullam 

praeter  ejus  sensum  decidi  et  dirimi  postu-  habere  vim,  nisi  accedat  Ecclesiae  definitio  ? 

lent,  nihilque  hujus  causa  non  moveant ;  et  Si  demum   in    Scriptura    et   Traditione  a 

tamen  nihil  hactenus  a  Sancta  Sede  de  fide  Christo  per  Apostolos ,  Patrumque  seriem 

tenendum ,  et  sancitum  impetrarint.   Sed  perpetuam  recepta ,  haec   veritas  latebat , 

tandem  quemcumque  exitum  res  habitura  unde  oportuerit  elici ;   certe  non  vertetur 

sit,  nullum  inde  dedecus,  maximam  laudem  vitio  Doctori  Sancto  ignorasse  rem  adeo  obs- 

D.  Thomas  reportabit.  Vel   enim  tandem  cura  Traditione  latentem,  ut  trecentorum 

evincent,  quod  longissimis  et  continuis  pre-  annorum  studio  et  indagine,  infinitis  prope- 

cibus  omnia  pene  mundi  Regna,  et  legationi-  modum  libris  editis,  Theologorum  concerta- 

bus  Principes  efflagitant ;  vel  qui  toties  ne-  tionibus,  Academiarum  consultationibus,  vix 

gatam  definitionem  urgent,  semper  patientur  erui  potuerit. 

repulsam  :  si  hoc  postremum  contingat ,  Agnoscis  igitur  (erudite  Lector)  in  ea  du- 

quid  excogitari  potest  illustrius,  quam  unius  plici  causa,  latae  quondam  censure  in  ali- 

D.  Thomae  sententiam  pluris  Ecclesiam  fa-  quot  Divi  Thomae  articulos  et  hujus  quaes- 

cere,  quam  totius  orbis  vota,  et  Regum  pre-  tionis   Theologicae    de    Conceptione  Beatae 

ces?  Quamvis  existimandum  sit,  illum  ho-  Virginis,  quae  potissimum  reprehensioni,  et 

norem  non  tam  D.  Thomae  ,   quam  ipsis  censurae  opportuna  videbatur  ,   et  in  qua 

Sanctis  Patribus  haberi ;  quos  dubium  est  praeter  eos  quos  eadem  instituti  ratio  aci  de- 

ex  ea  parte  stetisse  pro  qua  D.  Thomas  non  fensionem  Divi  Thomae  impellit,  etiam  cae- 

pugnavit :  cum  omnibus  persuasum  sit,  pro  teri  qui  in  Sancti  Doctoris  verba  jurant  hanc 

Scriptura,   Traditione,  Patribus,  Sanctissi-  quaestionem  excipiunt,  in  qua  malunt  sen- 

mum  virum  antiquitatis  tenacissimum  sem-  tentiam  quam  magis  piam  arbitrantur  sequi. 

per  decertasse.  Si  tandem  Regum,  Princi-  In  ea  inquam  duplici  causa,  nihil  gloriae 

pum  ,  Academiarum  ,  Theologorum,  apud  Angelici  Praeceptoris  deperire,  maximamque 

quos  jus  est,  ut  a  sancta  Sede  judicium  pe-  inde  gloriam  in  ipsum  derivari  :  cum  et  cen- 

tant ,  Summi  Pontifices  precibus  se  flecti  suram  Academia  Parisiensis  retractaverit, 

sinant,  et  contra  D.  Thomse  mentem  de  ea  et  Pontifices  nullis  precibus,  aut  votis,  se 

controversia  aliquid  statuant  :   certe  non  moveri  sinant,  neque  hactenus  ulla  censura 

cadet  inglorius,  quandoquidem  per  tot  an-  Divi  Thomae  sententiam  notari  passi  fuerint, 

nos,  infinitis  propemodum  pugnandum  fue-  relictis  illis  suae  probabilitatis  integris  sal- 

rit,  ut  unus  vinceretur.  Neque  sane  victus  visquejuribus. 

unquam  dicendus  erit ;  si  quid  enim  de  ea  Atque  liic  monitos  velim,  qui  interdum 

re  Pontifices,  aut  Concilia  statuant  :   vel  Sanctissimi  Praeceptoris    assertiones,  quas 

juxta  perpetuum  et  tenacissimum  Concilio-  vix  in  transitu  veluti  contemptim  delibant, 

rum  et  Pontificum  morem,  ex  Scriptura  et  levissimis  momentis  reprehendunt,  et  pari- 

Traditione  decernent,  et  rem  quasi  expresse  bus  argumentis  se  dejecturos  putant ;  si 

majori  otio  et  diligentia,  quam  assequendae 

(1)  Apolog.  1. 1.  scct,  I  art.  2.  §*4.  veritati  in  rebus  difficilibus,  adhiberi  par 


12 


GOMMENDATIO 


est,  sepositoque  partium   studio,  iis  exa-  potest,  ut  vel   ea  ratione  merito  Angelicus 

minandis  incumbant   ;   asseverare  ausim,  Doctor  nuncupari  potuerit. 

cos    scse  praepoperi  judicii    accusaturos   ;  AnimadvertitD.  DionysiusAreopagita,  (1) 

cum  et  celeberrima  totius  orbis  Academia,  Angelos ,  quorum  operationes  sub  imagine 


quorumdam  e  suis  Theoiogis,  quos  vel 
error,  vel  aemulorum  Sancti  Doctoris  fraudes 
deceperant,  censuram  revocaverit ;  totaque 
adhuc  Ecclesia  in  dirimenda  controversia 
praeter,  aut  contra  Divi  Thomae  sententiam, 
adliuc  haereat,  etsi  defmitionem  Populi, 
Principes,  Reges,  totusque  Ghristianus 
orbis,  precibus  votisque  omnibus  efflagitent. 

§.v. 

Divi  Thomcv  doctrina  ex  plenitudine  ct 
melhodo  commendatur  :  in  omni  fere 
disciplinarum  genere  miro  ordine  scripsit 
Clemens  VIII. 

Egregie  Sixtus  Sennensis  observavit,(l)D. 
Thomam  «  Quatuor  inter  se  implacabiliter 
pugnantia,  indissolubili  pacis  faedere   con- 
junxisse  :  brevitatem,  copiam ,  claritatem, 
et  securitatem,   quae  nulli  unquam   litte- 
rarum  professori,  vel  ante,  vel  post  eum, 
contigit  connectere.  »  De  securitate,  et  ab 
omni  errore  immunitate,  praecipua  scrip- 
toris  Ecclesiastici  dote,  jam  satis  egimus  : 
claritatem  et  perspicuitatem  nemo  melius 
intelliget    quam    qui   D.     Thomae    scripta 
legerit,  et  cum  antiquorum  libris,  ac  etiam 
corum   interpretum  commentariis,  quibus 
illustrari    debuerant,    contulerit   :   nullibi 
cnim  quaestionis  ullius  Theologicre  apertior 
resolutio,  'quam  in  D.  Thoma  :  nec  ipse  in 
alio  quam  in  seipso,  clarior  et  facilior.   Sed 
eam  claritatem  mirabili  methodo  assecutus 
est,  qua  nemo  unquam  ad  ipsum  accessit. 
Adeo  enim  praeclaro  ordine,  res  omnes  quae 
tractantur,  disposuit ;  tanto  inter  se  nexu 


motuum  describit,   triplici 
circulari,    recto ,    obliquo. 


motu  moven, 
Dum  perpetua 


circa  Deum,  veritatis  et  amoris  centrum, 

contemplatione  et  amore  veluti  undequaque 

feruntur,  et,  utinquit  Areopagita,  «  Choream 

agunt,  »  dicuntur  motu  circulari  moveri  : 

cum  vero  inferiores  res  cognoscunt,  quarum 

iis  cura  demandata  est,  suaque  studia  illis 

promovendis  et  regendis  conferunt ,  recta 

veluti  linea  pertranseunt,   et  recto  motu 

feruntur.    Gum    vero    utrumque    motum 

miscent,   et  ex  ipsa  Dei    contemplatione, 

unde  rationes  agendi  accipiunt,  creaturis 

inferioribus    operam    suam    impendunt , 

obliquo  motu  ex  utroque  recto  et  circulari 

mixto  moventur. 

Triplicem  illum  motum    Angelicus,    et 

tantum  non  Angelorum  Doctor,  ex  Dionysio 

didicerat,  et  peculiari  articulo  quaestionis 

180. 22  (2)  explicuit :  sed  praeterea  triplicem 

etiam  illum  motum,  ordine  quem  in  per- 

tractandis  rebus    Theologicis    observavit, 

est  imitatus  :  etenim  dum  prima  parte  totus 

in  divinis  est,  de  attributis  naturae  divinae, 

de  Personis  Trinitatis    disputat,    et  circa 

divinum  illud  [centrum  circumquaque  agi- 

tur,  et  nunquam  ab  eo  deflectit ;  annon 

motu  circulari  movetur  ?  Sed  cum  de  Deo 

rerum  efficiente,  de  creatione,  et  creaturae 

intellectualis    actibus,    virtutibus,    gratia, 

legibus,   quibus    ad    suum  finem    conse- 

quendum  tendit,  disponitur,  juvatur,  diri- 

gitur,  annon  motu  recto  fertur  et  movetur  ? 

Sed  demum  cum   ultima    suae  Theologiae 

parte  de  mysterio  Incarnationis,  agit  quam 

Augustinus  (5)  epistola  ad  Volusianum  Dei 

et  hominis  mixturam  vocat,  quis  negaverit 

coniunxit ;  ut  almd  ex  aho,  postenus  ex     c  '  ^  . °     .    . 

•    •  i  i     .       i    ..       i      _     obhauo  motu  et  ex  utroque  recto  et  circulan 

prion,  non  solum  pendeat,  sed  etiam  lucem     """4"-  4 

accipiat  ;   ut  nec  Euclides,   et   Geometrae 

cjctcri,  magis  constanti  et  perspicuo  ordine 

res  pertractent,    quibus    constitutum    est 

nihil  supponere,  omnia  demonstrare,  et  ex 

prioribus  sequentia  definire.  Et  ne  praeter- 

mittam,    quod    a    me    primis    editionibus 

observatum  fucrat  ;   praeclaro   illo   ordine 

quo  Summam  Theologicam  disposuit,  ita 

Angelorum    motus  acmulatum  fuisse  videri 


mixto  moveri  ?  Haec  de  methodo  et  ordine 
quo  D.  Thomas  ita  Theologiam  omnem 
disposuit,  ut  caeteris  faciliorem  et  commo- 
diorem  unquam  reperiendi  spem  omnem 
abstulerit. 

Sed  quis  unquam  beatissimam  illam 
copiam  et  rerum  plenitudinem  aut  mente 
complectatur,  aut  sola  lectione  decurrat, 


(1)  Sixlus  Scuqciis.  4  Blbl. 


(1)  Dionys.  4. 
q.  180.  art.  6.  - 


de  divin.  Nomiu.  — 
-  (3)  D.  Aug. 


D.  Tho.    22. 


DOCTRINjE  DIVI  THOMiE 


43 


vel  satis  oratione  commendet  ?  Ea  est,  ut 
videri  possit  scientias  omnes  in  unius  D. 
Thomae  capacissimum  sinum  convolasse,  et 
ut  de  Augustino  dicebat  Volusianus,  pene 
legi  Dei  deesse  quod  D.  Thomao  deesse 
contigerit.  Qnid  enim  ex  his,  quae  Philo- 
sophia3  et  Theologiae  ambitu,  qua  latissime 
patet,  continentur,  et  quae  eruditissimum 
quemque  efficere  possent,  in  Angelico  Prae- 
ceptore  desideres  ? 

Si    Scholasticam    velis,    quae    mysteria 
Religionis  et  fidei,  concisa  methodo  explicet, 
invictissimis  argumentis  defendat,  summo 
rigore  definiat,  et  veluti  ad  vivum  secet,eam 
sibi  omnino  partem  vindicat,  in  ea  regnat : 
nec  a  vero  errabit,  qui  dixerit    D.   Thomae 
Summam,   Davidicam    turrim  esse    JEdi- 
ficatam  cum  propugnaculis,  (1)  seu  ut  Hae- 
braicum  habet   inTSlJl^  :  id  est,ut  triplici 
interpretatione  foecundissimam  vocem  ex- 
plicem,  velut  armamentarium  omni  armo- 
rum  genere  instructissimum   «  Ad  defen- 
dendum  :   »   velut  specimen  artis,  unde 
exactissimae    regulae    peti    possint    «    Ad 
docendum  :  »  velut  ingens  miraculum,quod 
in  admirationem  intuentes  rapiat,  et  prae 
stupore  ad  «  Suspendendum  ora   :  »  haec 
enim  omnia  in  Divi  Thomee  Summam,  qua 
post    Scripturam    sacram    nullum    magis 
absolutum   opus,  et  majorem    thesaurum 
Ecclesia  habet,  verissime  cadunt.  Nec  minus 
uni  Angelico  Thomae  hujus  loci  Ghaldaica 
Paraphrasis  convenit,    quae  absolutissima 
sanctissimi  Praeceptoris  panegyris    existi- 
mari  possit,  et  quam  interjectis  quibusdam 
explico.  «  Princeps  Scholae, »  uno  omnium 
ore  conclamatus  :  «  Magister  tuus  fortis  in 
justitia,  »  (2)  ac  eximia  sanctitate,  quam  in- 
dissolubili  fcedere  cum  sapientia  conjunxit  : 
«  Magister  bonorum   operum  »   et  Ethicae 
Ghristianae,  dum  certissimasregulasmorum, 
et      virtutis    imaginem    in    suis    scriptis 
reliquit,  qualem  ipsa  optasset,  si  voluisset 
mortalium  oculis  exhiberi  :  «  Per  verbum 
ejus  aedificatum  est  saeculum,»  et  universus 
Ghristianus  orbis,  qui  defensam  religionem, 
victam  haeresim,  instauratam  pietatem  sub 
D.  Thomae  auspiciis,  et  ad  summum  culmen 
evectam   Theologiam  vidit :  «  In  doctrina 
legis  in  qua  laboravit ,  confidit   populus 


(1)  Cant.   4.  iv,  4.  —  {2)  Apud  Thoma  Aquin.  su- 
pra. 


Israel,  »  et  Ecclesiae  filii ,  qui  non  alium 
fortiorem  ducem,  et  antesignanum  agnos- 
cunt.  et  cujus  praesidiis  «  Vincens  bello, 
quasi  essent  mentes  manibus  suis  omnium 
genera  armorum  fortium.  »  Non  puto^haec 
unquam  de  alio  quam  de  sanctissimo  Pra> 
ceptore  verius  dici,  cui  et  scientiae  et 
scholae  principarum  ultro  omnes  con- 
cedunt. 

Et  sane,  ut  non  ultimum  Theologiae  prae- 
sidium  Philosophiam  adjungam  :  quis  feli- 
cius  unquam  Aristotelem  interpretatus  est, 
de  rebus  Logicis,  Physicis,  Metaphysicis, 
Ethicis,Politicis  ?  Ut  merito  viri  sapientissimi 
Aristotelis  mentem  [et  vocem  D.  Thomam 
agnoscant,  sine  quo  Aristoteles  mutus  vide- 
retur;  et  quod  magis  optandum  erat,  Aristo- 
telem  infensissimum  Religioni  hostem,  olim 
a  Patribus  habitum,  ita  conciliavit,  ut  non 
alius  plura  fidei  arma  subministret,  et  pro 
ea  tuenda  acrius  decertet.  Sed  (juis  plura 
TheologiaB  Mysticae  arcana  et  mysteria 
scripsit,  tum  in  Dionysium  commentariis, 
tum  aliis  opusculis  de  Beatitudine,  de 
Dilectione,  tum  pluribus  quaestionibus,  de 
Donis,  de  Prophetia,  de  raptu,  de  utraque 
vita  activa  et  contemplativa  ?  Quibus  om- 
nibus  (quod  multis,  qui  in  eo  genere  scrip- 
serunt,  deest)  parem  cum  pietate  soliditatem 
conjunxit. 

Scripturam  vero  fere  omnem  perpetuis 
commentariis  illustravit  ;  ac  praecipue 
difficillimum  totius  Scripturae  librum  Job, 
primus  ad  litteram  explicuit,  primusque 
caeteris  glaciem  fregit ;  ex  quo  eruditissimus 
quidam  interpres,  cujus  nomen  taceo, 
multa,  ut  annotavit  D.  Antoninus,  desump- 
sit.  Ea  vero  et  eruditione  et  felicitate  ex- 
plicuit  ;  ut  quod  inquit  Possevinus  de 
Gommentariis  D.  Pauli,  «  Nihil  relinquat 
intactum,  perpendat  omnia,  partiatur, 
connectat  :  sacris  vero  litteris  citandis  tam 
multus  est,  ut  videatur  beatae  illi  menti 
divinarum  Scripturarum  universus  patuisse 
campus,  quem  pro  suo  arbitratu  decurre- 
ret.  » 

Sed  erunt  forsitam,  qui  D.  Thomam 
existiment,  ita  quaestionibus,  et  concer- 
tationibus  Scholasticis  immoratum,  ut 
putent  parum  hujus  libros  iis  usui  esse 
posse,  qui  e  suggestu  ad  populum  conciones 
habent.  Verum  qui  in  ea  sententia  ver- 
santur,  vix  se  probant  sanctissimi  Preecep- 


U  GOMMENDATIO 

toris  libros  summis  oculis  legisse,  vel  procul  gnis  viris  D.  Hieronymus,  (1)  dixeris  in  tan- 

a  limine  salutasse.  Sane  Didacus  Stella ,  (1)  tum  Philosophorum  doctrinis  et  sententiis 

nobilis  Scriptor  Franciscanae  Familiae,  locu-  suos  libros  implevisse  ;  «  Ut  nescias,   quid 

lentotnxctditu  Demodoconcionandi, non&uhi-  in  illis  prius  admirari  debeas,  an  eruditio- 

tat  D.  Thomam  cum  D.  Chrysostomoscompo-  nem  saeculi,  an  cognitionem  Scripturarum.» 
nere,et  utrumque  ante  caeteros  concionatori         Sane   cum  infmitam  pene  illam  rerum 

commendare.  «  Hi  namque   duo  Doctores,  multitudinem,   in  uno  D.  Thoma  intueor, 

inquit,  sint  concionatori  prae  omnibus  fami-  subit  in  mentem  quod  de   Basilio  Magno 

liares,  et  sodales.  Ille  namque  D.  Thomas  Theologus  Nazianzenus  (2)  dicebat :  «  Quod- 

variis  et  acutis  disceptationibus  indagando,  nam  doctrinae  genus  non  est  perscrutatus  ? 

veri  culmen  attingit,  Ut  est  mos  Scholasti-  Ita  in  cunctis  est  versatus,  quemadmodum 

corum,  et  inter  omnes,  morales  conceptus  nemo  unquam  in  uno  :  ita  singula  calluit, 

ad  pulpitum  spectantes  melius  excitat.  »  tamquam  caetera  ignoraret.  »  Et  demum  ita 

Idqueetiampostealongainductionedemons-  indefesso  studio,  Sanctorum  Patrum  Philo- 

trat.  Quid  enim  de  mysteriis  Fidei  et  Reli-  sophorum,  Poetarum,  omniumque  in  omni 

gionis,  vitae,  Passionis,  mortis  Ghristi,  quae  scientiarum  genere  scriptorum,   sententias 

proponere  populis  et  explicare  necesse  sit,  censumque  omnem  derivavit  :  ut  verissime 

quae  in  D.   Thoma  jurissime  pertracta  non  quidam  in  ipsum  hos  Poetae  cujusdam  de 

reperias  ?  Sed  si  quis  sublimiores  conceptus  Nilo  versus  retulerit. 

ames,  iisque  delectetur  :  quantam  eorum  m  Quod  ex  onmi  fluvio  spoliaverit  ffiStuS) 

matenam  pnma  pars  de  divinis  Attnbutis,  Hoc  Nilo  natum  refert .  totumque  per  orbem 

de  Visione,   de  Trinitate,  de  Angelis,  de  Collectse  partes  amnem  revocantur  in  unum.  » 
opere  sex  dierum,  subministrat  ?  Sed  inter 
caeteras  partes  auctor  supra  laudatus  pri- 

mam  secundae,  ubi  D.   Thomas  luculenter  «* 

de  vitiis,  eorumque  causis,  effectibus,  sub-  '     '  ,'  ,    . 

jectis,  pcenisque  agit,  ut  longe  utiliorem  Sunm«  D-  Thomw  .*•*?""  commcndaho, 
commendat :  «  Hunc,  inquit,  librum  inter        1uod  ****„. T.  t"butUm  Slt'  Ut  dm- 

reliquos  D.  Thom*    pr*    oculis    semper        num  lllud „Chnstl  Dommin  habeat  testl" 
habeto  »  monium  :  Bene  scnpsisti  de  me  Thoma. 

Agnoscis  igitur  (erudite  Lector)  nihil  pla-         Clemens  VIII. 
ne  eorum  quae  doctissimum  seu  Philoso- 

phum,  seu  Theologum,  seu  Scripturae  in-         Quam  magnus  dicendi  locus  pateret,  si 

terpretem,  seu  Ecclesiastem  efficere  possint  eloquentiae  figuris  uti  vellem,   quas  certe 

in  D.  Thoma  desiderari.   Sed  eam  plenitu-  nullum  unquam  dignius  argumentum,  aut 

dinem  multo  gratiorem  efficit  summa  va-  pati  posset,  aut  postulare  videretur.  Verum 

rietas,  qua  fatigatum  interdum  animum,  initio  monui,  me  ubique  Theologi  partes  ac- 
tum  rerum  majestate  et  obscuritale  quas  -  turum,   valere  jussis  iis  ornamentis,  quae 

pertractat,  tum  soliditate  et  subtilitate  argu-  etiamsi  adhibere  vellem,  nulla  rei  dignitati 

mentorum  quae  exerit,  accitis  undique  ex  et  magnitudini  paria  reperirem.   Quare  ut 

Scriptura,  ex  Patribus,  ex  Philosophis,  re-  suis  momentis  hanc  Divi  Thomae  doctrinae 

levat,  recreat,  et  ad  prosequenda    caetera  singularem  commendationem  ,  summaque 

vegetiorem  reddit :  « Mirum  est,  inquit  Pos-  ficte  expendam.  Ex  his  qui  majori  diligentia 

sevinus,  quam  ubique   doctrinam ,  soler-  Sancti  Doctoris  vitam  et  res  praeclare  gestas 

tiam,  pietatem,  memoriam,  eruditionem,  e  conscripserunt,  notari  velim  ;   non  semel 

Graecis  et  Arabibus  Philosophis,  et  Latinis ,  dumtaxat,  sed  ter  variisque  in  locis  Divum 

veteris  ac    novi  Testamenti  interpretibus  Thomam,  Ghristi  Domini  voce,  sua  scripta 

pietatem  spiret ;  »   ut  certe  nemo  sit,  qui  probari  et  commendari  audivisse  :  primum 

cum  D.  Thoma  ea  ubertate  et  copia  conten-  quidem  Parisiis,  cum  difficilis  apud  Theolo- 

dat :  et  merito  de  D.  Thoma,  quod  de  ma-  gos  ea  tempestate  quaestio  agitaretur  de  spe- 

ciebus  Eucharisticis,  et  accidentibus,  quae 
(1)  Didac.  Stclla  tract.  dc  modo.  concio.  cap.  2. 

(1)  D.  Hier.  —  (2)  Gregor.  Nazia. 


DOCTRINiE  DIVI  THOftLE.  13 

post  conversionem  substantiae  panis  in  cor-  Haec    quantum   ad   historiae   veritatem. 

pus  Ghristi,  sine  subjecto  subsistunt.  Cum  Quantum  vero    inde  laudis  et   gloriae  in 

enim  in  varias  Theologi  sententias  irent,  Sanctum  Thomam  redundet,   quantum  ea 

nec  uni  adhaererent,  quae  omnibus  proba-  Christi  commendatione  caeteros  Theologos 

retur,  et  caeteris  potior  videretur  ;  commu-  SUperet,  quisque  facilius    intelliget,  quam 

nibus  votis  controversia  dirimendaad  Sanc-  ego  dixerim.  Recte  Divus  Chrysostomus,  ut 

tissimum  Doctorem  refertur,  quem  praeter  hicreferuntSalmanticences,(l)Divi  Joannis 

eruditionem  summo  ingenio  comparatam,  gloriam   supra  caeteros  Prophetas  inde  re- 

fama  erat  de  rebus  difficilioribus  divinitus  petit,  quod  a  Christo  commendari  merue- 

factaque  revelatione  edoceri.  Communi  Ec-  rit :  «  Jam,  inquit,  incipit dicire  causas  prop- 

clesiae  bono,  et  Academiae  paci  futuram  uti-  ter  quas  amplius  erat  quamPropheta  Beatus 

lem  provinciam  suscipit :  longa  meditatione  Joannes,  qui  talem  meruit  habere  laudato- 

secum  versat  Philosophiae  cum  Fide  concor-  rem%,  cur  vero  Divum  Thomam  supra|ca3te- 

diam,  quidve  utriusque  principiis  consen-  ros  non  dixerim  cujus  scripta  toties  Christi 

taneum  magis  in  ea  re  asserendum  videre-  Domini  voceprobatasunt,  «  qui  talem  meruit 

tur.  Quantum  conari  potest  rem  omnem  ex-  habere  laudatorem  ?»Non  addam  quae  expen- 

plicat,  scriptisquemandat  :  sed  ne  in  quaes-  dunt  Salmanticenses  in  ea  sigillatim  verba, 

tione  gravissima,  quod  in  caeteris  solebat,  Bene  :  recta  scilicet  methodo,  summa  pers- 

praetermitteret ,  coram  Sacratissimo  Sacra-  picuitate,  majori  veritate,  et  quantum  quis 

mento  in  altari  harta  reposita,   Christum  mortalium  consequi  possit :  Bene  Ecclesise, 

orat,  ut  si  veritatem  tanti  mysterii   attige-  qUam  scriptis  defendit,  et  cui  est  clypei  et 

rit ,  quae  scripsit  grata  habeat,  caeterisque  teli  loco  ;   ^eweAcademiis,  quas  ut  fulgen- 

probari  velit:  sin  minus,non  sinat  unquam  tissimum  sidus  radiis  illustrat ;   Bene  de- 

in  lucem  edi.  Cum  hanc  orationem  tota  ani-  mum  omnibus,  quos  eum  Magistrum  audi- 

mi  contentione  emitteret,  visus  est  cubiti  visse?  caeterisque    anteposuisse   nunquam 

altitudine  in  aera  ferri ;  auditaque  est  haec  poenituit :  Scripsisti  de\me,  mea  scilicetDi- 

Christi  vox,  Bene  de  ea  re  scripsisse,  quan-  vinitate,  Essentia,  Attributis,  Personis,  In- 

tum  mortali  homini  concedi  potuit  :  atque  carnationis  mysterio,  Sacramentis,  Gratia, 

hujus  miraculi  plurimi  qui  aderant,  [ocu-  et  caeteris,  quae  ad  Christum  seu  hominum 

lati  testes  fuerunt ;  a  quibus  ea  scriptio  Servatorem,  seu  Ecclesiae  caput  quoquo- 

Divi  Thomae  quo  plausu,   qua  gratulatione  mod0    pertinent.  Haec    aliaque    ejusmodi 

excepta  fuerit,  post  auditam  Christi  pro-  sciens  et  volens  praetermitto  :  sed  iunum 

bantis  vocem,  magis  conjici  quam  dici  po-  pneterire    non    debeo,    propius    instituto 

test.  Idem  alias  in  Italia  et  urbe  Orvietana  Theologi,  quem  acturum  me  promisi :  quan- 

contigit ,  cum  officium  Sanctissimi  Sacra-  ta  scilicet  ex  ea  Christi  voce,  Divi  Thomae 

menti  jussu  Urbani  IV.  a  se  editum,  ante-  doctrinae  securitas  contingat,  et  concilietur, 

quam  Pontifici  offerret,  in  altari  reposuis-  ut  merito  a  Pontifice  dictum  fuerit,  caetero- 

set :  tum  enim  simili  Christi   voce  probari  rum  Theologorum  doctrinam  ,  qui   secus 

audivi.  Sed  omnium  celeber^rima  commen-  sentiunt  quam  D.  Thomas,  et  una  dumta- 

datio  Neapoli  contigit,  cum  tertiam  Summae  Xat,  Excepta  canonica,  caeteras,  D.  Thomaa 

partem  deduceret,  et  quae  unquam  in  com-  doctrinam  veritate  sententiarum  longe  su- 

mune  Ecclesiae  bonum  fideique  defensionem  perare. 

scripserat,  Deo  coram  Sacra  Crucifixi  Ima-  Etenim  neminem  latet,  Religionis  fideique 

gine  offerret :  tunc  enim  insigne  illud  mira-  omnem  veritatem,  et  securitatem  earum  re- 

culum  accidit,  ut  imago  Crucifixi  vocalis  ef-  rum,  quas  credendas  Ecclesia  proponit,  ex 

fecta,  hanc  vocem  ederet,*  Bene  scripsisti  de  divino  Verbo,  divinaque  revelatione  repe- 

me  Thoma,  quam  ergo  mercedem  accipies  ?  »  tendam  esse  ;  unde  illud  Richardi  a  Sancto 

Cui  voci  Sanctissimus  vir  hanc  reposuit  :  Victore  specie  audax,   reipsa  verissimum 

«Non  aliam,  Domine,  nisi  teipsum» :  atque  in  pronuntiatum ,  «  Domine  si  error  est  quod 

hujusmiraculiaeternummonumentum,  ima-  credimus,  a  te  decepti  sumus  ;  »  cum  una 

go  Neapoli  servatur,collatis  a  summis  Pontifi-  rati0  credendi  sit  divinum  testimonium.  Ab- 
cibus  indulgentiis,  sacellum  adeuntibus,  in 

quo  haec  imago  miraculo  celebris  asservatur.  (l)  Salmat.  in  Orat.  exortator. 


i6 


GOMMENDATIO 


situt  Divi  Thomae  doctrinam  aequare,   et 
ullis  dotibus  parem  facere  Scripturae  velim, 
cujus  singula  verba  a  Spiritu  Sancto  dictata 
a  Scriptoribus  canonicis  scribarum  solum 
munere  fungentibus  excepta,  purissimum 
Dei  verbum  continent.   Verum  quae  magis 
infra  Scripturam  sacram,   ad  ejus  majesta- 
tem,  et  securitatem  accedere  potest,  ea  qua3 
Christi  Domini  voce  toties  probata  est ;  ut 
nobis,  qui  hujus  tenaces  sumus,  certa  qua- 
dam  ratione  dicere  liceat,  « Domine  si  error 
est  quod  credimus,  a  te  decepti  sumus  ? » Sed 
quod  errandi   periculum  subesse  potest  ? 
Enim  vero  si  pressius  et  verius  agamus  citra 
invidiam  et  adulationem ;  quis  sibi  unquam 
suadeat,     eam  doctrinam  a  Ghristo  bene 
scriptam  pronuntiari,  quam  certo  sciret  ex 
parte  falsam  esse,  et  praecipua  bonse  scrip- 
tionis  dote  et  laude  carere  ?  Atque  ut  exem- 
plo  res  fiat  manifestior  :  si  quis  de  tribus 
vel  quatuor   propositionibus    judicium  et 
sententiam  a  viro  sapiente  et  erudito  pete- 
ret,  quem  non  lateret  e  tribus  alteram  fal- 
sam  esse  ;  quis  dixerit,  citra  veritatis  no- 
xam  et  grave  dispendium,  posse  judicio  in- 
distincto,  et  quod  eas  omnes  aeque  afficeret, 
bene  scriptas  pronuntiari  ?  At  vero  non  est 
existimandum,  propositionum  multitudinem 
posse  aliud  judicium  pati ;  cum  Ghristus  in- 
finito  lumine  quaecumque  scripserat  Divus 
Thomas,  majori  claritate  perciperet,  quam 
eruditus  quisque  unam  vel  alteram  asser- 
tionem.  Attamen  unum  moneo,  non  eo  sen- 
su  ha3c  omnia  accipienda  esse,  ut  ideo  om- 
nia  Divi  Thomae  tum  principia,  tum  asser- 
tiones,  omnino  comperta  et  tantum  de  fide 
non  tenenda,  contendam  aut  velim.  Sane, 
ut  iinquit  Phiiosophus,  non  omnibus  par 
inesse  veritas  potest :  necesse  est  plures  as- 
sertiones  vel  a  principiis  remotissimas,  vel 
quae  minime  necessaria  consecutione  con- 
nectuntur,  intra    probabilitatis    terminos 
contineri.   Igitur  hac  Ghristi  voce  Sancti 
Doctoris  scripta  probantis  effectum  est,  ut 
omnibus  assertionibus  principiisque  in  suo 
gradu  major  certitudo  vel  probabilitas  acce- 
deret.  Audiri  possunt,  et  debent  interdum 
ingenii  exercendi  gratia  caeteri  Theologi ; 
sed  necesse  est  Angelico  Praeceptori  palmam 
concedere  caeteros  Theologos,  qui  nec  sanc- 
titate,  neque  miraculis  in  commendationem 
ejus  doctrmse  editis,  unquam  contendere 
possent.  Et  sane  qui  S.  Doctoris  discipu- 


lis  post  eam  Christi  commendationem  ti- 
mendum  sit  ?  Recte  D.  Hilarius  inquit, 
«  Non  illudit  nos  per  falsa  qui  veritas  est.  » 
Atque  etiam  illud  Divi  Bernardi  non  imme- 
rito  posse  assumere  mihi  videor,  cum  mun- 
danos  homines  et  periturarum  rerum  cupi- 
ditatibus  implicitos,  hoc  argumento  pers- 
tringit ;  aut  mundum  decipi,  aut  Ghristum 
errare  necesse  est,  cum  omnino  opposita 
sentiant  :  errare  Christus,  ipsaque  veritas 
non  potest :  ergo  mundum  decipi  et  errare 
necesse  est- 

Nolim  plura  subjungere,  atque  hoc  argu- 
mento  Divi  Thomae  adversarios  perstringere, 
ne  injuriam  iis  fecisse  videar,  quibus  magno 
ingenio  et  acumine  praeditis,  suum  honorem 
meritamque  laudem  negari  nolim.  Sed  boni 
et  aequi  consulturos  puto,  si  Di vum  Thomam 
caeteris  qui  in  Scholis  audiuntur  et  regnant, 
ea  laude  superiorem  omnino  dixerim,  cui 
caeteros  aequaturum  me  poiliceor,  cum  Deus 
miraculis,  Christus  sua  voce,  eorum  scripta 
probaverit. 

§.  VII. 

Illustriora  Summorum  Pontificum  de  Divo 
Thoma  encomia. 

Summorum  Pontificum  commendationes, 
et  encomia  quibus  sanctissimum  Praecepto- 
rem  celebrarunt,  tam  multa  sunt,  ut  omnia 
si  referre  vellem,  res  esset  Lectori  taedii 
plenissima  :  si  praecipua  recensere,  labor  su- 
pervacaneus ,  cum  passim  ubique  legantur, 
et  jam  plurimain  argumenta  capitum  recen- 
suerim.  Silere  tamen  omnia  nec  possum,  nec 
debeo  :  potissimum ,  quae  adversarii  re- 
prehendunt,  autnegant;  vel  quaeob  nimiam 
vetustatem  vix  uliibi  integra  reperiuntur; 
vel  quae  adeo  recentia  sunt,  ut  nullus  dubi- 
tandi  locus  reliquus  esse  possit. 

Sed  iis  omnibus  hanc  observationem  prae- 
mittendam  esse  existimo ;  scilicet  Pontifices, 
cum  Divi  Thomae  doctrinam  « Infusione  com- 
paratam,  ab  omni  errore  immunem,  certis- 
simam  Ghristianae  doctrinae  regulam  »  pro- 
nuntiant ;  non  agere  oratores,  suoque  genio 
indulgere,  adhibitis  dumtaxat  Rhetoricae  or- 
namentis;  nec  privato  dumtaxat  studio,  ne- 
glectaque  veritatis  cura,  suo  in  sanctissimum 
Doctorem  affectui  obtemperare  :  sed  Ponti- 
ficia  auctoritate,  ctutEcclesiae  Pastores,  qui- 


DOCTRINJlfDIVI  THOMLE.  17 

bus  incumbit  doctrinam  explicandae  fidei,     celebrarunt,  quibus  similes  in  alios  nun- 
religioni  defendendae,  ciendae  fidelium  pie-     quam  collatas  legimus,  non  existimandi  sunt 
tati  opportuniorem  deligere,  et  proponere     privato  dumtaxat  studio  et  affectui  obtem- 
sequendam ;  quo  loco  habendus  sit  Divus     perasse,  vel  oratoris  arte  tot  encomiis  sanc- 
Thomas  inter  caeteros  Theologos,  decernere.     tissimum  Virum  celebrasse  :  sed  ea  qua  va- 
Etenim  neminem  latet  inter  plurima  mu-     lebant  auctoritate,  hujus  doctrinam  omnibus 
nera,   quibus  Summi  Pontifices  implendis     dotibus  quas  enumerant  praestantiorem,  et 
student,  iisque  ut  Ecclesiae  Pastores  totaqua     tutiorem    cseteris  praetulisse   :   etsi  tamen 
valent  auctoritate  utuntur,  quaeque  fideles     (quod  iterum  moneo)  non  ita  haec  omnia  ac- 
adstringunt ;  haec  praecipua  recenseri  :  cum     cipienda  sint,  ut  quaecumque  Divus  Tho- 
aliquem  in  Divorum  numerum  albumque     mas  scripsit,  omnino  pro  veris  et  compertis 
referunt ;  cum  festos   dies  Divis  sacros  et     haberi  velint,  caeterosque  Doctores  classicos 
colendos  instituunt;   cum  demum  aliquem     in  Scholis  audiri  prohibuerint.  Suum  quidem 
in  Ecelesia^  Doctorem  habendum  decernunt :     omnibus  honorem  servari  volunt  :  sed  unius 
in  his  enim  cum  totius  Ecclesioe  bono  et  sa-     Divi  Thomae  doctrinam  securiorem,  pietati 
luti  prospiciant,  necesse  est  Pontifices  ut     fovendae,  et  propugnandae  fidei  opportunio- 
Ecclesia3  Pastores  decernere,  et  imperare  su-     rem  esse  pronuntiant :  eique  tantum  robur 
prema  qua  valent  auctoritate  in  aedificatio-     tribuunt,  quantum  inesse  potest  infra  ve- 
nem  Ecclesiae.  Unde  et  necesse  est  ea  prono     ram  definitionem ;  quod  olim  InnocentiusVI. 
animo  a  fidelibus  excipi,  et  diplomatibus     dixerat,  Divi  Thomae  doctrinam  prae  caeteris, 
Pontificiis  de  ea  re  scriptis  fidem  haberi,     una  excepta  Ganonica,  majorem  habere  se- 
quam  si  quis  negaret,  is  certe  temeritatis     curitatem.  Hac  observatione  praemissa,  inter 
argueretur,  cum  majorem  fidem  ea  scripta     caetera  quae  referre  visum  est,  alterum  est, 
sibi  vindicent,  quamsia  Pontifice  ut  privato     illud  elogium  Innocentii  VI.  qui  concione 
Doctore  dicerentur,  maximumque  infra  ve-     habita  de  D.   Thoma  Aquinate,  qua  eum 
ram  definitionem  robur  habeant ;  si  potissi-     plusquam  Salomonem  nuncupavit,  dixit  hu- 
mum  ejusmodi  sint,  ut  ad  subsellium  Eccle-     jus  dqctrinam  «  Prae  caeteris,  excepta  cano- 
siae  deferri  possint ;  cujusmodi  est  integritas     nica,  habereproprietatem  verborum,  modum 
doctrinae,  de  qua  nihil  dubium  quin  plenis-     dicenclorum  ,   veritatem  sententiarum  :  ita 
simum  Ecclesiae  jus  relictum  sit  de  ea  de-     ut  qui  eam  secutus  fuerit  ,   nunquam  in- 
cernendi.  veniatur  a  veritatis  tramite  deviasse,  et  qui 

Hoc  itaque  principio  constituto  ,  veluti     eam  impugnaverit,  semperfuerit  de  falsitate 
majori  argumenti  propositione,  altera  facile     suspectus.  »  Hoc  Divi  Thomae  elogium  male 
subjungi  potest.  Joannes  xxn.  cum  Divum     habet  adversarios ,    qui  iis  verbis  se  pers- 
Thomam  in  Divorum  album  retulit,  jussit-     tringi  tamquam  falsitatis  et  erroris  suspec- 
que  in  fastis  Ecclesiae  hujus  nomen  scribi,     tos  conqueruntur ;  unde  omnino  negant,  et 
dixit  doctrinam  Divi  Thomae  «  Speciali  infu-     si  omnium  ore,  scriptisque  celebretur,  aut 
sione  fuisse  comparatam.    »   Pius  V.   cum     exstare  aut  exstitisse  unquam  illud  Innocen- 
Divum  Thomam  Doctorum  Ecclesiae  numero     tii  VI.  elogium,  sed  supposititium  esse,  et  a 
accensuit,  jussitque  parem  illi  cum  caeteris     discipulis  Divi  Thomae  ad  invidiam  adversa- 
honorem  haberi ;  dixit  «   Gertissimam  esse     riis  conflandam,  fuisse  confictum. 
Ghristianae  doctrinae  regulam,  qua  sanctus         Verum  testem  profero,  qui  fidem  nostram 
Doctor  Apostolicam  Ecclesiam  infinitis  con-     liberabit,  nihilque  a  nobis  ea  parte  temera- 
futatis  haeresibus  illustravit. » Glemens  VIII.     tum  probabit,  Laurentius  a  Ponte  Clericus 
cum  Divum  Thomam  in  urbis  Neapolitanae     Regularis  inCaput  9.  Sapientiae,  homilia  13. 
Patronum  designavit ,  Festumque  sacrum     ubi  sic  habet :  «  Illiim  sermonem,  ut  ab  ori- 
instituit  ,    dixit    doctrinam    Divi    Thomae     ginali  sumptum,  tradit  Lambertus  de  Monte 
«  Singulari  ordine,  mira  perspicuitate,  sine     in  libris  de  Anima,  Goloniae  Agrippinae  ex- 
ullo    prorsus    errore  conscriptam,  in  qua      cussis  anno  1499.  »Et  postea  subdit :  «  Hoc 
conscribenda    interdum  sanctos    Apostolos     dixerim,  ne  quiaadhucillenonexstetsermo, 
Petrum  et  Paulum  colloquentes,  locosque     aut  non  reperiatur,  in  dubium  quod  certis- 
illi  enarrantes  Dei  jussu  habuisse.  »  Igitur     simum  est  alicui  veniat.  » 
cum  Pontifices  Divum  Thomam  tot  laudibus        Vindicato  hoc  elogio,  visum  est  preeterea 


is  COMMENDATIO 

Bullam  Urbani  V.  ex  archiviis  Academiae  universalem    Ecclesiam    illustraverit ,    ac 

Tolosanae  extractam,  qua  Divi  Thomae  doc.  Beati  Augustini  vestigia  insequens,  Eccle- 

trinam,  ut  veredicam  et  Catholicam  probat,  siam  eamdem  doctrinis  ac  scientiis  quam 

jubetque  ab  Academia  propugnari  et  de-  plurimis  adornaverit ;  volentesque  propterea 

fendi,  cujus   dumtaxat  aliqua  verba  apud  idem  corpus  speciali  honorificentia  attolli, 

auctores  reperiuntur,  hic  integram  referre.  Universitatem  vestram  requirimus  et  horta- 

mur  in  Domino  Jesu  Christo,  vobis  nihilo- 

BULLA  URBANI   V.  minus  per  Apostolica  scripta  mandantes, 

quatenus  dictum  corpus,  cum  ad  partes  eas- 

ex  archiviis  Academiw  Tolosance.  dem  transferetur,  benigne  et  honorifice  sus- 

cipientes,  ipsumque  devote  ac  venerabiliter 

Urbanus  Episcopus,  servus  servorum  Dei,  pertractantes,  faciatis  ab  aliis,  quantum  in 

Venerabili  Fratri  ArchiepiscopoTolosanensi,  vobis  est,  cum  debita  honorificentia  ac  de- 

et  dilectis  filiis  Cancellario  Ecclesiae  Tolo-  votione  suscipi  et  tractari.  Volumus  insuper, 

sanse,  universisque  Magistris  et  Doctoribus,  et  tenore  praesentium  vobis  injungimus,  ut 

caeterisque  Clericis  et  Laicis,  in  civitate  ac  dicti  Beati  Thomae  doctrinam,  tamquam  ve- 

Provincia   Tolosanensi  commorantibus,  sa-  ridicam,  et  Catholicam  sectemini,  eamque 

lutem  et  Apostolicam  Benedictionem.  Lau-  studeatis  totis  viribus  ampliare.  Datum  apud 

dabilis  Deus  in  Sanctis  suis,  in  sui  majestate  montem  Flasconem  II.    Kal.    Septembris, 

mirabilis,  cujus  ineffabilis  altitudo  Provi-  Pontificatus  nostri  anno  sexto. 

dentiae,  nullis  inclusa  limitibus,  nullis  ter-  Superiori    elogio    Urbani    V.     recentius 

minis  comprehensa,  recti  censura  judicii,  Alexandri  VII.  subjungo;  quod  etiam  gra- 

ccelestia  pariter  ac  terrena  disponit,   etsi  vius  hac  tempestate  habendum  est ,  cum 

cunctos  ejus  ministros  magnificet,  altis  de-  eorum,  quos  nihil  dubium,  in  Jansenio  D. 

coret  honoribus,  et  ccelestis  efficiat  beatitu-  Augustinum  et  D.  Thomam  quasi  per  latus 

dinis  possessores  ;  illos  tamen ,  ut  dignis  petere  voluisse  ,   plurimi  ausi  sint  dicere, 

digna  rependat,  potioribus  attollit  insigniis  Gonstitutionibus  et  censurisablnnocentioX. 

dignitatum,  etpsemiorum  uberiori  retribu-  latis,  D.  Augustini  et  D.  Thomae  auctoritati 

tione  prosequitur,  quos  digniores  agnoscit,  non  nihil  detractum  fuisse.  Eas  equidem 

et  commendat  intensior  excellentia  merito-  voces  repressisse  debuerat  ipsius  Innocen- 

rum.  Sic  et  alma  Mater  Ecclesia,  ejus  sacra  tii  X.  vivae  vocis  oraculum,  quo  Pontifex 

vestigia  insequens,  et  exemplo  ducta  lauda-  nihil  in  D.  Augustini  et  D.  Thomae,  eorum- 

bili,  licet  universos  in    regnis  coelestibus  que  Scholae  sententiam,  in  quaestione  de  Gra- 

constitutos ,  studiis  honorare  sollicitis  non  tia  et  Divinis  auxiliis  se  pertentasse,  palam 

desistat ;  egregios  tamen  Doctores,  per  quo-  et  saepius  asseveraverat :  verum  majorem 

rumetlucida  et  salutaria  documenta,  eadem  hujus  et  apud  posteros  duraturam  fidem  fa- 

Ecclesia  illustratur,  virtutibusque  et  mori-  cit  ad  Lovanienses  Theologos  scriptum  Breve 

bus  informatur,  libenter  et  solerter  exequi-  Alexandri  VII.  qui  ea  Ecclesiae  tempestate, 

tur  quae  sunt  Dei,  praemissa  debita  medita-  cum  ubique  in  Jansenium  latae  censurae  cir- 

tione  perlustrans,  ad  divini  nominis  hono-  cumferrentur;   D.   Augustini  et  D.  Thomae 

rem  ,   gloriam,  et  exaltationem  Catholicae  dogmata,  quibus  olim  Clemens  VIII.   eam 

fidei,  salutemque  fidelium,  rite  censuit,  me-  controversiam  de  gratia  dirimendam    de- 

ritoque  providit,  eosdem  in  universali  Ec-  creverat,  «  Inconcussa,  tutissimaque  »  pro- 

clesia  honorificentiae  potioris  impendiis  attol-  nuntiat ;  ne  cui  unquam  locus  relictus  esse 

lendos.   Sane    cum    sacrum   et  venerabile  videatur,  hanc  calumniam  struendi,  quin- 

corpus  Beati  Thomae  de  Aquino,  Ordinis  que  Propositionibus  famosis  damnatis,   D. 

Fratrum  Praedicatorum  ,    sit  de  mandato  Augustini  et  D.  Thomae,  eorumque  Scholae 

nostro,  ad  Ecclesiam  Fratrum  Praedicato-  in  quaestione  de  Divinis  auxiliis  doctrinam 

rum,  Tolosam  de  proximo  transferendum,  labefactatam  fuisse.  Visum  igitur  est  hic 

Nos  attendentes  quanta  a  Deo  scientia  do-  integrum  Alexandri  VII.  Breve  ad  Acade- 

natus,  Ordinem  Fratrum  Praedicatorum,  ac  miam  Lovaniensem  scriptum  referre. 


DOCTRINiE  DIVI  THOMjE. 


49 


BREVE  APOSTOLICUM  Alexandri  VILad 
Doctores  Lovanienses,  dejuramento  prxs- 
tando  ad  observantiam  Constitutionum 
Apostolicarum  in  materia  de  Auxiliis,  se- 
cundum  inconcussa  tutissimaque  dogmata 
S.  Augustini  et  D.  Thomce  Aquinatis. 

ALEXANDER  PAPA  VII. 

dilectis  filiis  salutem  et  Apostolicam 
Benedictionem. 

Litteras  vestras  die  20.  Martii  datas  acce- 
pimus,  et  in  eo  sane  quod  quinque  Proposi- 
tiones  illas  tam  in  felicis  recordationis  In- 
nocentii  X.  Pracdecessoris  nostri  Gonstitu- 
tione,  quam  in  alia  nostra  postea  damnatas, 
tantopere  detestamini,  ut  neminem  admit- 
tere  ad  gradus  Academicos  velitis ;  nisi  prius 
religiosam  observantiam  praedictarum  Gons- 
titutionum  promittat  et  juret.  Obedientiam 
et  zelum  vestrum  unice  commendamus,atque 
adeo  speramus,  vos  nedum  id  egregie  per- 
sancteque  impleturos,  verum  etiam  omnibus 
aliis  obedientiae  documentis  effecturos  ,  ut 
omni  rerum  praeteritarum  ex  hominum  ani- 
mis  evulsa  et  penitus  abolita  memoria,  pristi- 
num  decus  existimationi  et  laudi  antiquae 
vestrae  restituatur.  Ad  hanc  igitur  salutaris 
obseqirii  gloriam  vere  constanterque  pro- 
merendam,  quamvis,  uti  credimus,  eximie 
currentes,  vos,  dilecti  filii,  etiam,  atque 
etiam,  quantum  possumus  hortamur  in  Do- 
mino.  De  reliquo  non  dubitamus,  quin  prae 
singulari  scientiae  pietatisque  studio,  sanam 
et  incorruptam,  qualem  tot  Apostolicae  Se- 
dis  Declarationes,  et  SS.  Patrum  Traditiones 
requirunt,  doctrinam  semper  amplexuri,  et 
adversus  Orthodoxae  Religionis  hostes  de- 
fensuri  sitis,  necnon  prseclarissimorum  Ec- 
clesiae  Catholicae  Doctorum ,  Augustini,  et 
Thomae  Aquinatis,  inconcussa,  tutissimaque 
dogmata,  sequi  semper,  ut  asseritis,  ac  im- 
pense  revereri  velitis  ;    quorum   profecto 
sanctissimorum  virorum,  penes  Catholicos 
universos,  ingentia  et  omnem  laudem  su- 
pergressa  nomina,  novi  praeconis  commen- 
datione  plane  non  egent.  Porro  bonorum 
omnium  largitorem  Deum  oramus,  ut  vobis, 
dilecti  filii,   cum  pacis  divina  tandem  cle- 
mentia  restitutae  prosperitate,  ccelestis  gra- 
tiae  munera  tueri  et  augere  quotidie,  pro  sua 
misericordia  velit :  ad  quod  feliciter  conse- 


quendum,  Apostolicam  Benedictionem  vo- 
bis  peramanter  impertimur.  Datum  Romae 
apud  S.  Mariam  Majorem,  sub  annulo  Pis- 
catoris,  die  7.  Augusti,  Pontificatus  nostri 
anno  6. 

Plurima  addi  possent  quibus  constaret, 
qua  veneratione  sanctum  Doctorem  Summi 
Pontifices  prosecuti  sint  :  nam  Paulus  IV. 
D.  Thomam  vocare  solebat,  «  Lumen  ocu- 
lorum  meorum,baculum  senectutis  meee  :  » 
et  Sixtus  V.  etsi  alterius  Instituti  et  Scholae, 
ita  D.  Thomae  addictus  videri  voluit,  ut  in 
secretiori  Bibliotheca  Vaticana  ipsius  imagi- 
nem  pingi  curaverit,  qua  repraesentabatur 
sinistra  manu  Ecclesiam  gestare,  et  dextera 
ingentem  luminis  radium  vibrare,  cum  hoc 
lemmate :  S.  Thomce  de  Christo  scripta,  a 
Christo  crucifixo  confirmantur.  Verum  haec 
quae   superius   retulimus ,    a    Pontificibus 
summa  auctoritate  scripta,  majorem  fidem 
faciunt ,    et  satis    superque  sanctissimum 
Doctorem  commendant;  cum  ipsa  omnino 
singularia  sint,  nec  alteri  communia. 

§.  VIII. 

Quo  loco  D.  Thomas  a  Conciliis  habitus  sit, 
prcesertim  a  Florentino  et   Tridentino. 

Si  vellem  undique  omnia,  in  commenda. 
tionis  D.  Thomae  argumenta  congerere,  quae 
sponte  ultroque  accersiri  possent;  promp- 
tum  esset  Concilia  omnia  quae  post  ipsius 
transitum  habita  sunt,  animo  studioque  de- 
currere;  iisque  probare,  quod  orator  Tri- 
dentini  dixit,  nulla  sine  ipso  ab  ejus  felici 
transituin  orbe  celebrata  fuisse  Concilia  :  et 
Decreta  omnia  de  Sacramentis,  de  Peccato, 
tum  origine  traducto,  tum  propria  voluntate 
actuque  contracto,  de  Gratia  ac  virtutibus 
parvulis  lavacro  regenerationis  infusis,  ad 
D.Thomaementem  ejusque  doctrinam  exacta 
fuisse  :  ut  hic  etiam  illud  Pontificis  locum 
habere  videatur,D.  Thomae  doctrinam  «  Cer- 
tissimam  esse  Christianae  doctrinae  regu- 
lam  ;  »  et  verissimum  sit ,  quod  alicubi 
sancti  Doctoris  interpres  Cajetanus  dixit, 
hujus  doctrinam  de  Sacramentis,  aliisque 
Religionis  dogmatibus  ,  saepius  a  Gonciliis 
suis  definitionibus  consecratam  fuisse..  Ve- 
rum  omissis  caeteris,  de  duobus  dumtaxat 
Florentino  et  Tridentino  paucis  dicendum 
est,  et  demonstrandum  quo  loco  habitus  sit 


20 


D.  Thomas,  quidve  Ecclesiae  ejus  doctrina 
contulerit. 

Certum  est  in  Goncilio  Florentino,  quod 
ineundae  paci  et  concordiae  Occidentalem 
inter  et  Orientalem  Ecclesiam  coactum  fue- 
rat,  Latinos  Graecis  admirationi  fuisse;  et 
praecipue  Joannem  a  Montenigro  Theolo- 


COMMENDATIO 

Summam  D.  Thomae  contra  Gentes,  alteram 
Summam  Theologicam,  e  Latino  in  Graecum 
convertit. 

Verum  plura  sunt  argumenta,  quibus  in 
D.  Thomam  observantiam  probavit  Conci- 
lium  Tridentinum,  quod  visum  est  quibus- 
dam,    fuisse  augustissimum,   totique  orbi 


gum  Ordinis  Preedicatorum,  quem  Conci-  spectatissimum  theatrum,  in  quo  S.  Thomae 
lium  vocat  Hieromonachum  Philosophum  La-  discipuli  et  familia  Dominicana  pro  Ecclesia 
tinorum,  et  Dialecticoe  peritissimum.  (1)  Hic  contra  Haereticos  strenue  dimicaret,  et  Re- 
unus  contra  Graecorum  doctissimos  de  Pro- 
cessione  SpiritusSancti,  a  sessione  18.  ad  25. 
et  postremam  disputationem  iniit  :  atque 
ita  vi  et  pondere  argumentorum,  quae  non 
aliunde  quam  ex  D.  Thoma  deprompserat, 


ligionem  omnem  illustraret  :  cum  Archie- 
piscopi  sex,  Episcopi  septemdecim,  Theolo- 
gi  octo  supra  viginti,  omni  laude  dignissi- 
mi,  tum  ob  sanctitatem,  tum  ob  eruditio- 
nem  habiti  sint,  et  ad  praecipua  munera  non 


Graacis  negotium  facessit,  ad  easque  angus-  poStremi  vocati. 

tias  redegit,  ut  suo  silentio  se  victos  fate-  Sed  is  honor  D.  Thomae  habebatur,  cujus 

rentur  :  nam  sessione  22.  cum  Joannes  Mar-  doctrinam  in  discipulis  Goncilium  suspicie- 

cum  Metropolitam  Ephesi,  et  Patriarchae  bat:  atque  hujushonoris  primum  argumen- 

Antiocheni  Yicarium,  qui  cumNicaeno  Prae-  tum  est,  quod  refert  Didacus  a  Payva  Lu- 

sule  partes  Graecorum  sustinebat,  triplici  sitanus,  Tomo  2.   Concionum  de  Sanctis, 

quaestione  urgeret,  «  Ephesius,  non  habens  serm.  2.  de  D.  Thoma.  Cum  de  eare  a  Pa- 

quid  responderet,  diu  tacebat  :  »  unde  Im-  tribus    in    Concilio  congregatis    ageretur, 

perator  Gonstantinopolitanus,  qui  tum  ade-  utrum  Ghristus  nocte  coenae  Apostolos  sa- 

rat,  ut  suorum  pudori  parceret,  jussit  hanc  cerdotio  initiasset,  et  consecrasset  impresso 

disputationem  omitti,  etsi  Latini  urgerent,  charactere  ;  essetque  omnium  mens  asse- 

ad  objecta  responderi.  rentium,  e  medio  unus  dixit,   videri  sibi 

Ibi  sane  quantum  Angelici  Praeceptoris  D.  Thomam  secus  scripsisse.   Ea  voce  Pa- 

doctrina,  ad  explicanda  et  defendenda  Reli-  trum  suffragia   suspenduntur  :  liber  affer- 

gionis  mysteria,  et   revincendos    Ecclesiee  tur,   locus   expenditur,   et  cum  res  dubia 

Romanae  potestatis  et  primatus  aemulos  va-  videretur,  differtur  sententia  definienda  in 

leret,  luce  clarius  innotuit.   Unde  merito  sequentem  diem  :  ubi  cum  constaret  non 

Thomas  Aquinas  Glericus  Regularis,  (2)  de  alienam  esse  S.   Doctoris  mentem  a  Patrum 

Politia  Ghristianalib.2.cap.  6.  dixit  adhanc  sententia,  res  definita  est,  et  Canon  confec- 

doctrinam  Angelici  Praeceptoris,  qua  ins-  tus.  Id  ex  auctore  praelaudato  refert  Tho- 

tructissimus  Joannes  ,  invictissimis  argu-  mas  Aquinas  de  Politia  Ghristiana  quem 

mentis   pro    Ecclesia    Latina    depugnavit,  supra  retulimus  ,  quibus  postea    subdit  : 

obstupuisse  Graecos,  admiratos  tanta  erudi-  «  I  tu  nunc  e  plebe  litteratorum  unus,  D. 

tione  excultos,  tanta  argumentorum  subti-  Thomae  doctrinam,  ad  examen  revoca,  et 

litate  instructos  Latinos,  quibus  se  minime  pro  tribunali  sedens,  in  eam  judex  ultro- 

pares  sentiebant ,  suoque  silentio  prae  se  neus  tamquam  improbam  damna,  et  quam 

ferebant.  Unde  sciscitati  e  quonam  fonte  tota  Ecclesia  tanti  pendet,  ingenio  subtili 

tantae  eruditionis  latices  hausissent,  quodve  tuo,  e  trivio  unus  inficias  ibis.  » 

haberent  in  re  Theologica  et  defendendis  Neque  vero  ea  parte  morosius  fuisse  Gon- 

suis  dogmatibus,  tam  instructum  armamen-  cilium  existimandum  est,  quod  unius  Doc- 

tarium;  ubi  compererunt  D.  Thomae  Sum-  toris  sententia  probatum  caeteris  Patribus 

mam  defendendae  Religioni  instructissimam  canonem  conficiendum  suspenderit.  Repe- 

esse  panopliam,  conati  sunt  Latinorum  arma  rimus  enim  aliquando    Concilia  suffragia 

in  Graeciam  transferre  :  nam  ut  supra  ex  suspendisse,  dum   constaret  de  mente  Pa- 

Possevino,  retulimus,  Demetrius  Gydonius  trum,  in  qua  indaganda  pluribus  interdum 

disputationibus  actum  est,  ut  in  Florentino 

(1)  Sess.17.  infme.  —(2)  Thomas  Aquinas  de  Poli-  21.  22.  23.  sessiones  ad  Basilii  Magni  auc- 

tia  christ.  lib.  n.  cap.  l.  toritatem  explicandam    consumptae  sunt : 


DOCTRINJE  divi  TROMM.  21 

praeter  ChalcedonenseConcilium,  in  quo  ac-  ut  post  divinos  libros,  Angelici  rccenseren- 

tione  prima  Cyrilli  testimonium  ;  septimam  tur.   »   Hactenus    citatus    auctor  ,    quibus 

Synodum,  ubi  actione  tertia  una  D.  Chrysos-  constat  non  solum  domestica  traditionc  id 

tomi  periodus  expenduntur  :  quod  nimirum  a  nobis  acceptum  :   (quamvis  si  caeteros  la- 

perpetuus  Conciliorum  mos  fuerit,  non  ra-  teret,  nihil  esset  mirum  majori  cura  a  nobis 

tionibus    metaphysicis  ,    et    subtilitatibus  servatum,  quod  nostrum  potissimum  inte- 

Scholasticis,  sed  Scriptura  et  Traditione,  reat :)  sed  etiam  ad  extraneos  pervcnisse. 

quam    Patres  explicant  et    exhibent,  re;  Liber  impressus  est  Lugduni  an.  4647. 

fidei  definire.  Nihil  vero  mirum,  non  mino-  Neque  his  fidem  habere  dubitabit  qui  me- 

rem  erga  D.  Thomam  reverentiam  Triden-  minerit,  quo  in  pretio  sanctissimum  Docto- 

tinum  habuisse,    quam  Florentinum  erga  rem  Patres  Tridentini  haberent.  Id  explicat 

Basilium  ;  cum  non    minus  Traditioni  S.  locupletissimus  testis  orator  Concilii    ora- 

Doctor  adhaeserit :  et  longo  Patrum  studio  tione  habita  in  eo  celeberrimo  ccetu,  cujus 

antiquitatis  testis  esse  possit,  cujus  Sum-  verba  si  praetermitterem,  magnam  D.  Tho- 

mam  recte  dixeris  Traditionis  depositum,  mae  gloriae  partem  medetraxisse  arbitrarer. 

et  perpetuum  Scripturae  commentarium.  Sic  Patres  alloquitur.  «  Non  potuit  D.  Tho- 

Alterum    argumentum   est  observantiae  m  as  Ecclesiasticis  interesse  Conciliis  morte 

Concilii  in  D.  Thomam,  quod  cum  sacrum  praeventus.  Verum  ecce  superstes  atque  in 

Evangeliorum  librum,  et  sacram  Scriptu-  aeternum    victurus  vobis  adest,  bona  sua, 

ram  pro  more  in  altari  reponeret,  ut  certis-  spirituales  doctrinae    thesauros,  hasredita- 

simam  suarum  definitionum  regulam,  Sum-  rio  jure  vobis  delegavit.   Nulla  proinde  ab 

mam  D.  Thomae,   ut  alteram  et  inferiorem  ejus  felici  transitu  Concilia  sine  sacro  Doc- 

Christianae  doctrinae  regulam,  unde  verus  tore  ce/ebrata   sunt.  Ut  enim  de  caeteris  si- 

Scripturae  sensus  et  Traditio  erui  poterant,  leam,  quod  audimus,   quod  videmus,  quod 

«Ad  quamut  ad  Lydium  lapidem  (verba  sunt  contrectamus,  quidni  aperta  voci  ad  ejus 

oratoris  Concilii )  si  quid  ambiguitatis,  si  laudem  testemur  ?  Vestra  comitia  perpen- 

quid  controversiae  exortum  fuisset,  commu-  dite.  Ex  plurimoeoque  honorabili  Doctorum 

nibus  votis  referendum  existimabant  »,  in  ccetu    quotusquisque    consultor    accedit  , 

eodem  altari  Concilium  reponeret.  Haec  in  qui  Divi  Thomae  auctoritate  veluti  splen- 

primis  editionibus  sine  teste,  contentus  sola  dente  gemma  suam  sententiam  non  exor- 

domestica  traditione  retuleram,   verum  ali-  net  ?  At  in  consultissimo  Patrum   recessu 

qui  parum  erga  sanctissimum  Praeceptorem  Doctor  hic  sententiam  rogatus  frequentissi- 

ipsiusque  Scholam  affecti,   ea  a  discipulis  me  censet,  ad  quem  ut  ad  Lydium  lapidem, 

solo  studio  Magistrum  commendandi,  prae-  si  quid  ambiguitatis  aut  controversioe  fue- 

ter  verum  conficta  fuisse  asserere  non  du-  rit  exortum,  communibus  votis  referendum 

bitarunt.   Attamen  testem  habeo   qui  fidem  existimetis,  et  qui  eum  sui  placiti  patro- 

meam  liberabit,  Thomam  de  Aquino,  Nea-  num  obtinuerit,  incertam  judiciorum  aleam 

politanum,   Clericum  Regularem,  in  opere  non  sithabiturus,  quin  secundum  eum  sen- 

jam  saepius  citato  a  quo  etiam  superius  ali-  tentia  ferenda  sit.  Atque  adeo  hujus  Reli- 

qua  decerpsimus,  de  Politia  Christiana  lib.  gionis  nomine  gravissimae  vestrae  auctori- 

2.  qui  totus  est  de  ordinata  Christi  familia  tati  gratias  agere  libeat,  quod  Doctoris  Tho- 

cap.  6.  ubi   necessitatem   doctrinae  sacrae  mae  nomen    ubique  .celeberrimum  vestra 

probat,  et  a  quonam  haurienda,  post  multa  cum  observantia  celebrius  posteritati  reli- 

sic  habet  :    «  Fide  dignissimi  retulere,   in  queritis.  »  Quid  majus  dici  unquam  potuit? 

magnae  aulae  medio  ubi  erant  congregati  D.  Thomam  Concilii  mentem  et  arbitrum 

sanctae  Tridentinae  Synodi  religiossimi  Prae-  esse,  in  cujus  sententia  futuram  Concilii 

sules,  ac  doctissimi  Patres,  mensam  exsti-  definitionem  Patres  agnoscerent,  et  quo  ve- 

tissesacro  librorum  pondere  gravem,inqua  luti  Lydio  lapide,   sapientissimorum  totius 

hi  sacricodices  conspiciebantur,  sacra  Scrip-  orbis  Patrum  scntentiae  probarentur. 

tura,  et  sanctiones  ac  decreta  Pontificum,  Superioribus  dumtaxat  addi  possunt,  quoe 

S.  Thomae  Summa.  »  Quibus  postea  sub-  Baronius  Annalium  Ecclesiasticorum  parens 

jungit :  «  Expendc  quo  honore  habita,  quoe  habet ;  et  quibus  tanti  viri  fama,  et  servata 

inter  codices  divinos  numeratur.   Par  erat  in  conscribendis  historiis,  rebusque  refe- 


22  GOMMENDATIO 

rendis  integorrima  fidos  maximum  robur  tum  fuit,  in  quo  sese  ingenia  exercerent : 

addunt.    «  Vix,  inquit,  quisquam  cnarrare  quo  in  unum  veluti  corpus  quaecumque  ad 

possit,  quot  vir  sanctissimus  atque  erudi-  Theologiam  pertinent,  opportuna  satis  me- 

tissimus,  Theologorum  pracconiis  celebretur,  thodo,  et  apta  partium  connexione  coegit. 

quantumque  ejus  illibatae  doctrinae  a  Sanc-  Haec  prima  Theologiae  Scholasticae  quantum 

tis    Patribus    in    Sacrosancto    cecumenico  conjicere  licuit  in  Galliis  origo,  qua  tantam 

Goncilio  Tridentino  confidentibus  fuerit  ac-  in  orbe  Parisiensis  Academia  sibi  famam 

clamatum.»  comparavit,  ut  cum  de  rebus  difficillimis 

resolutio  peteretur,  proverbium  fuerit,  eun- 

§.  IX.  dumesse  Parisios.  Ita  enim  Petrus  Blesensis, 

(1)  natione  Gallus,  iu  Anglia  Archidiaconus 

Celeberrimce  totius  orbis  academice,  D.   Tho-  Bathoniensis,  cum  ad  quemdam  responde- 

mm  doctrinam  amplectantur.  ret,  dixit :  «  Poteram  tibi  dicere  quod  pru- 

dens  illa  mulier  Joab  quaerenti  caput  Sibae 

Prima  omnium  caeterisque  longe  antepo-  legitur  respondisse  :  proverbium  est,  ut  qui 

nenda,  quae  Divum  Thomam  summo  honore  interrogant,  interrogent  Parisius  (ita  olim 

et  amore  complexa  est,  Parisiensis  Acade-  dicebatur)  ubi  difficilium  quaestionum  nodi 

mia,  eo  potissimum  jure  recenseri  debet,  intricatissimi  resolvuntur.  »   Verum    non 

quod  prima  omnium  Theologiam  Scholasti-  immerito  dixerim,  ultimam  Theologiae  ma- 

cam  in  orbem  invexerit,  quam  Angelicus  num  Divum  Thomam  imposuisse  :  et  Aca- 

Praeceptor  potissimum  coluit,  et  quae  con-  demiae  Parisiensi,  Theologiae  ad  summum 

cisa  mcthodo  brevibusque,  et  sub  certa  forma  culmen  perductae,  gloriam  contulisse.  Rudis 

coactis  argumentis,  summo  rigore,  et  semo-  erat  ante  D.  Thomae  tempora,  rebusque  nas- 

tis  eloquentiae  figuris  et  ornamentis,  Theo-  centibus  simillima,  ac  velut  indigesta  mo- 

logicas  res  explicat.  Alcuinum  Bedae  disci-  les  :  sententise  Patrum  sine  certo  ordine, 

pulum  primum  ferunt  olim  a  Garolo  Magno  veluti  scopae  dissolutae,  et  arena  sine  cal- 

adhibitum    ad    instituendam    Parisiensem  Ce  :   opinio    potius    quam    scientia    certa 

Academiam  :  quo  ex  tempore,  mirum  est,  ratione    constans.   Plurima   quidem  addi- 

inquitPossevinus,quotillapepereritinsignes  dit  Albertus  ,  qui   unus    inter   Theologos 

Theologos  :  nam  per  quadraginta  ferme  an-  Magni  nomen  consecutus,  ob  magnitudinem 

nos,  vix  alicujus  nominis  Theologus  exstitit  ingenii,  et  eruditionis,  qua  in  Philosophicis 

alibi  quam  in  Galliis,   ubi  praestantissimi  prodigium  habitus  [est,  nullique  post  Salo- 

habiti  sunt,  Angelomus,  Rabanus,  Haymo,  monem  secunclus ;  et  qui  ob  auditorum  fre- 

Strabus,  Remigius,  Paschasius,  Amalaricus.  quentiam,  cum  nulla  satis  ampla  schola  re- 

Verum  Theologiae  Scholasticae  primam  ori-  periretur,  publice  praelegere  coactus  est  in 

ginem  ad  D.  Anselmum  referunt,  qui  publi-  platea  civitatis,  cui  etiamnum  Parisiis  ubi 

ce  Parisiis  olim  Theologiam  docuit,  et  pres-  haec  scribimus,  vulgo  nomen  adhaesit,  cor- 

sius  quam  caeteri  Patres  soleant,  egit  de  re-  rUpto  vocabulo,   Place  Maubert,  id  est  Pla- 

bus  Theologicis.  Anselmus  Abailardum  au-  tea  Magistri  Alberti.   Verum  tandem  ulti- 

ditorem  habuit,  virum  egregii,  sed  nimium  mam  manum  imposuit,  ultimamque  metam 

praesidentis  ingenii,   et  qui  nimia  sui  prae-  attigit  Angelicus  Praeceptor,  praeclarissimo 

sidentia,  in  eos  errores  incidit,  quos  acriter  ilb  opere  Summae  Theologicae  in  qua,  prae- 

insectatus  est  Divus  Bernardus ;  et  quos  ipse  misso  opere  Petri  Lombardi,  Magistri  Sen- 

postea  ultima  vitae  suae  parte,  summa  in-  tentiarum,  qui  diu  in  scholis  regnaverat, 

nocentia  et  asperitate  transacta  in  Monas-  omnium  Theologorum   sese  ingenia  exer- 

terio  Cluniacensi  eluit.  Abailardum  Magis-  cent,  ut  jam  solus  in  scholis,  in  Academiis, 

trum  habuit  Petrus  Lombardus,  cui  ferunt  in  orbe  litterato,  D.  Thomas  regnare  videa- 

Philippum  Ludovici  Crassi   Francorum  Re-  tur ;    et   quotquot  in   re   Theologica  libri 

gis  filium,  episcopatum    Parisiensem,    ob  eduntur,  non  aliud  quam  Summae  Theolo- 

eximia  ejus  merita  sponte  cessisse.  Hic  opus  gicae    Divi    Thomse   commentarii    dicendi 

insigne  Sententiarnm,  summorum  virorum  sint. 
commentariis  celeberrimum  edidit  ;  quod 

Theologis  omnibus  longo  tempore  argumen»  (l)  Petrus  Blessens.  epist.  19. 


DOCTRINjE  DIVI  THOMiE. 


23 


Nihil  dubium  quin  Divo  Thomae  plu- 
rimum  debeat  Academia  Parisiensis,  quae 
multis  annis  ipsum  docentem  audivit,  et 
cui  jure  liceat  quaecumquo  ad  Divi  Thomae 
gloriam  pertinent,  sibi  vindicare  :  sed  nihil 
minus  Angelicus  Doctor  Academiao  Parisiensi 
debet,  quae  laurea  decoratum  in  numerum 
Doctorum  coaptavit,  et  summo  amore  ut 
alumnum  complexa  est.  Atque  eam  Aca- 
demiam  et  antiquitate  et  summorum  virorum 
praestantia  totius  orbis  celeberrimam,  pri- 
mam  recenseo,  quae  sanctissimum  Virum 
summo  honore  et  amore  prosecuta  est ;  et 
ab  aemulis  quondam  vindicavit,  revocata 
a  quibusdam  Theologis  intempestive  lata 
censura  :  atque,  his  praeclarissimis  elogiis 
suam  erga  Angelicum  Praeccptorem  obser- 
vantiam,  toti  orbi  testatam  esse  voluit: 
«  Cum  D.  Thomas  fuerit  universae  Ecclesiae 
lumen  praefulgidum,  gemma  radians  Cleri- 
corum,  fons  Doctorum,  Universitatis  nostrae 
speculum  clarissimum,  et  candelabrum 
insigne,  ac  lucens,  per  quod  omnes  qui  vias 
vitae,  etScholas  doctrinae  sanae  ingrediuntur 
lumen  vident,  claritatis  vitac,  famae  clarae, 
et  scientiae  lucidae,  velut  stella  splendida  et 
matutina  refulgens,  etc.  » 

Academioe  Parisiensi  Salmantinam,  om- 
nium  Hispaniarum  celeberrimam,  subjungo, 
quae  Parisiensem  parentem  habuit ;  sed  in 
exhibenda  erga  D.  Thomam  odservantia 
superavit.  Primus  qui  Hispanos,  ut  crasso 
vocabulo  dicunt,  Theologizare  docuit,  is  fuit 
Magister  Victoria,  Ordinis  Praedicatorum, 
qui  post  navatam  Theologiae  operam  in 
Academia  Parisiensi,  assumptaque  Magistrali 
laurea,  eruditionem  omnem  quam  in  Galliis 
didicerat,  in  Hispanias  transtulit,  et  Pari- 
siensem  Academiam  Salmantinae  parentem 
fecit :  cui  etiam  erga  Divum  Thomam  obser- 
vantiam,  quam  nedum  ex  familia  Domini- 
cana,  sed  ex  Universitate  Parisiensi  hauserat, 
veluti  suae  institutionis  partem  dedit. 
Verum  eam  observantiam  Salmanticensis 
Academia  plurimum  auxit,  addito  jura- 
mento,  quo  sese  acl  Divi  Thomae  doctrinam 
sequendam  adstrinxit,  abdicata  novas  sen- 
tentias  cudendi  aut  propugnandi  libertate, 
aut  verius  libidine,  quae  raro  periculo  caret, 
et  frequentius,  ut  multis  experimentis  com- 
probatum  est,  in  perniciem  fidei  et  religionis 
desinere  solet.  Juramentum  celebri  conventu 
die  9,  Junii  1027  habito,   ab    Academia, 


unanimi  omnium  consensu,  his  verbis  con- 
ceptum  est,  quo  sese  adstringunt  quotquot 
laurea  decorantur.  «  Juro  in  quotidianis 
lectionibus,  quas  in  Academia  vel  Cathedrae 
Moderator,  vel  voluntarius  Professor  legero, 
me  docturum  atque  lecturum  in  Theologia 
Scholastica  doctrinam  S.  Augustini,  et  con- 
clusiones  Divi  Thomae,  quas  in  Summa 
Theologica  docet,  ubihorumDoctorummens 
aperta  fuerit  :  ubi  vero  mens  anceps  et 
dubia,  nihil  docturum,  neque  lecturum, 
quod  eorum  doctrinae  adversari  senserim, 
sed  quod  vel  juxta  meum  sensum,  vel 
eorum  qui  discipuli  S.  Augustini,  et  S. 
Thomae  communiter  censentur,  Sanctorum 
Patrum  doctrinae  magis  conforme  inve- 
nerim.  » 

Lovaniensis,  et  Duacensis  Academiae, 
quam  ubique  summa  eruditione,  et  praes- 
tantissimis  Theologis  [famam  obtinuerint, 
nemo  nescit :  sed  eam  gloriam,  quam  sum- 
mam  consecutae  sunt,  erga  D.  Thomam 
amore  et  reverentia  cumulandam  fore 
existimarunt,  nullique  Academiae  in  D. 
Thomam  obsequiis  et  affectu  inferiores 
videri  voluerunt.  Lovaniensis  Academia  ita 
Divum  Thomam  Patronum  colit,  ut  non 
modo  ipsius  doctrinae  ac  Divi  Augustini 
tenacissima  fuerit,  sed  et  speciaii  statuto 
omnes  alumnos  adstrinxerit,  ut  ad  prolatum 
Divi  Thomae  nomen,nudatopronoquecapite 
reverentiam  exhibeant :  ita  refert  P.  Joan.  a 
S.  Maria,  in  vita  D.  Thomae  Gallice  scripta 
cap.  24.  Duacensis  vero  Academia  Eccle- 
siam  FF.  Praedicatorum  ad  solitos  conventus 
delegit,  ac  D.  Thomae  eleganti  statuae  lapi- 
deae,  ibidem  a  se  collocatae,  haec  verba 
subscripsit :  «  Sancto  Thomae  Aquinati,  Pa- 
trono  Academiae  Duacensis.  » 

Caeteras  hujus  Regni  Academias  praetereo, 
quae  vel  suis  legibus  D.  Thomae  doctrinam 
defendere  et  propugnare  jubentur ;  vel  quae 
hujus  eruditionem  admiratae,  ut  Theolo- 
gorum  Principem  venerantur,;ut  tutissimum 
sibi  Magistrum  sequendum  deligunt,  caete- 
risque  anteponunt.  Academiae  Tolosanae  ; 
jussu  Pontificis  Urbani  V.  cujus  supra 
Bullam  integram  retulimus,  injunctum  est, 
ut  D.  Thomae  doctrinam  tamquam  veri- 
dicam  et  Catholicam  sectetur,  totisque 
viribus  promovere  studeat.  Nostra  Burdi- 
galensis,  quac  me  inter  suos  minimum 
cooptare  dignata  est,  instar  Tolosanae  erecta, 


24  COMMENDATIG 

iisdem  legibus  ad  D.  Thomae  doctrinam  pro-  discipulos  erudiant,  et  faciant  ut  studentes 

pugnandam  tenetur  :  in  Avenioniensi  vero  in  eam  toto  animi  impetu  diligenter  incum- 

erecta  duplici  Gathedra  ad  D.  Thomae  doc-  bant.  Estenimexcellentissimahaecdoctrina, 

trinam  defendendametpromovendam,  vere  sana  prae  caeteris,  culta  a  doctioribus  viris, 

regnare  dicendus  est  S.  Doctor.  Sed  inter  Ordini  nostro    utilis,    salutaris    universa) 

extraneas,  quarum  legcs  nobis  minus  co-  Ecclesiae,  et  toti  terrarum  orbi  admirabilis, 

gnitoe  sunt,  non  cst  praetereunda  Patavina  ac  denique  Ghristi  Salvatoris  nostri  judicio 


Acadcmia  ;  quae  D.  Thomae  Aquinati,  Pa- 
trono  ac  JDoctori  suo,  quotannis  parentare 
solet,  die  illi  sacra,  in  Ecclesia  FF.  Praedi- 
catorum   :  quo    conveniunt  infulati    Pro- 


comprobata.  Lectores  ergo  atque  studentes, 
eam  in  lectionibus,  atque  disputationibus 
non  praetermittant,  sed  in  ea  versentur, 
eamque  explicent  ;   ipsi  denique   in   fine 


fessores  omnes,  Sacrisque  peractis,  orationi  suarum  disputationum,  rationibus  contrariis 
adsunt,  quam  ex  ipsis  unus  habet  in  laudem  solutis  et  fractis,  firmissime  adhaereant  : 
et  honorem  Angelici  Prseceptoris,  Academiae  stricte  prohibentes  ne  fratreslegendo,  deter- 
Patroni.  minando,    respondendo    asserere    audeant 

ex  propria  sententia,  oppositum  ejus  quod 
g.  ix.  communi  omnium  judicio  creditur  assertum 

a  Sanctissimo  Praeceptore.  » 

Ex  ordine  Minorum  sufficiet  nobis  Sera- 
phicus  ejus  institutor  Franciscus,  qui  uni  ex 
suis  in  certa  quadam  difficultate  plurimum 
anxio,  una  cum  S.  Thoma,  visibiliter  appa- 
rens,  sic  eum  allocutus  est  :  Grede  huic 
(S.  Doctorem  indigitans)  quia  Doctrina  ejus 
non  deficiet  in  jEternum.  Ex  quo  mansit  mi- 
rabiliter  consolatus.  Revelationem  ad  lon- 
gum  refert  non  ex  aliquo  Dominicarum  li- 
bro,  in  quorum  nullo  prorsus  legitur,  sed 
ex  Venerabili  Patre  Joanne  a  Jesu  Maria, 
Carmelita  excalceato,  qui  magna  cum  sanc- 
titatis  opinione  nostro  saeculo  obiit,  R.  P. 
Basilius  Pontius  Legionensis,  Augustinianus, 
in  suo   Salmanticensi  judicio  pro  tenanda 
doctrina  SS.  Augustini  et  Thomo?,  ab  om- 
nibus  illius  Academiae  Doctoribus  approbato. 
Quam  cum  Lucas  Uvadinghus  ,  Minorum 
Annalista,  et  quidam  Frater  Petrus  de  Alva, 
utfictitiamrejecissent(quasiincredileomnino 
videretur,  Ccelitem  testimonio  suo,  Ecclesiae 
Pontificum  oracula  consignasse,  vel  singula- 
rem  Christi  Crucifixi  asseclam  et  discipu- 
lum,  Franciscum,  studium  illius  doctrinae 
consuluisse ,  quam  ipse  Christus  e  cruce 


Pmclarissimorum  Ordinum  statutis,  unam 
D.  Thomce  cloctrinam  docendam  esse 
decernitur. 

Ut  incipiamus  ab  antiquioribus  :  celebris 
Sanctae  Justinae,  Ordinis  D.  Benedicti,  Con- 
gregatio  in  Italia,  quae  cum  illustrissimum 
Montis  Gassini  Monasterium  contineat,  totius 
Ordinis  caput  et  regula  censenda  est,  illius 
discipulatum  ambiens,  cujus  olim  magis- 
terium  fuerat  assecuta ;  tanto  ardore  alumni 
sui  D.  Thomae  doctrinam  amplexa  est,  ut 
nullo  prorsus  gradu  tota  illa  Congregatione 
sejungantur  a  Dominicanis,  Benedictini 
Thomistae.  Quorum  sapientiam  et  zelum 
semulati  plures  ex  aliis,  jam  passim  eorum 
opera  ac  studio,  etiam  in  caeteris  Ordinis 
Congregationibus,  Doctrina  D.  Thomae  altas 
fixit  radices.  Et  quantum  specialiter  attinet 
ad  Gallicanam  S.  Mauri,  per  totum  Regnum 
amplissime  diffusam  ;  novimus  inter  cae- 
teros  R.  P.  D.  Claudium  Salesses,  nunc  in 
Monasterio  S.  Andreae,  prope  Avenionem, 
Priorem  dignissimum,  qui  tum  Burdigalae, 
tum  in  aliis  Monasteriis,  in  quibus  per  annos 


plures  Theologiam  docuit,  tot  insignes  Tho-     pendens,  ore  proprio  comprobarat)  rei  veri- 


mistas  effecit,  quot  discipulos  erudivit. 

Sacer  Fratrum  Praedicatorum  Ordo  in  suis 
Constitutionibus  dist.  i.  cap.  14.  textu  i. 
littera  c.  «  Districte  injungimus  lectoribus 
omnibus  et  sublectoribus,  ut  praestan- 
tissimam  nostri   Angelici   Doctoris    Sancti 


tate  diligentius  conquisita,  inventa  est  ex- 
pressissime  praedicta  revelatio,  cum  nomine 
illius  Franciscani,  qui  dicebatur  Eleuthe- 
rius,  in  primo  quinque  tomorum  manus- 
criptorum,  quos  imprimendos  reliquit  anno 
4587.  quo  obiit,  sanctae  memoriae  P.  Joannes 


Thomae  doctrinam,  semper  legant,  discant,  Gelemans  Canonicus  Regularis,  et  Superior 
et  doceant,  et  juxta  eam  omnia  quaesita,  et  in  Monasterio  Rubeae  Vallis,  prope  Bruxel- 
disputata  determinent,  et definiant,  suosque     lam  in  Beigio,  f,  297.  cap.  86.  unde  ad  ver- 


DOCTRINjE  DIVI  THOMiE,  25 

bum  extracta  cst  a  P.  Francisco  Jansse  ng  S.  Augustini  Congrcgationis  Galliae,  congre- 

Elinga  praesentibus  ejusdem  Monasterii  R  gatum  in  Abbatia  Sanctao  Genovefao  Parisiis, 

D.  iEgidio  de  Roy,  ibidem  lectore,  et   R.  D.  mense  Septembri  anni  1650.  statuit  ut  in 

Lanceloto  de  Bruyne,  qui  subscriptione  pro-  Scholis  Theologiae,  dictce  Congregationis,  le- 

pria,  testimonium  perhibuere  veritati,  ut  gatur  S.  Thomae  doctrina  pura.  » 

videre  est  in  libro  praefati   Patris,  De  Auc-  Sacer  Carmelitarum  Reformatorum  Ordo 

toritate   D.    Thomce    adversus    praedictum  in  Constitutionibus  Provinciae  Turonensis, 

Fratrem    de   Alua  ,     Gandavi    impresso  ,  Reformationis  Gallicanao ,  sub  Reverendis- 

anno  1664.  simo  P.  Theodoro  Stratio  editis,  parte  i.  cap. 

Sacer  Augustiniensium,  seu  Eremitarum  21.  deStudiis,etStudentibus§.  15.  pag.  145. 

Sancti  Augustini  Ordo  in  suis  Constitutioni-  «  Pro  Theologia,  quamtum  fieri  poterit,  duo 

bus  parte  5.  cap.  2.  de  Officio  et  auctoritate  Lectores  deputentur  in  eodem  Conventu,qui 

Magistri  Regentis,  pagina  275.  «  Ut  autem  utplurimumdocuerintPhilosophiam  :  mane 

uniformitas  quoad  alia,    in  Ordine  nostro  unus,  alter  a  prandio  legat,  juxta  ordinem 

custodiatur  :  volumus  ut  Magistri  Regentes  a  definitorio  praescriptum,  ita  ut  intra  trien- 

in  lectionibus,  et  determinationibus  disputa-  nium,  tota  D.  Thomae  Summa  perlegatur, 

tionum,  in  omnibus  sequi,  et  tueri  debeant  hacserie  et  methodo,  etc.  »  Et  infranum.  17. 

sanam  et  Catholicam  doctrinam  fundatissimi  pagina  144.  «  Quod  spectat  ad  D.  Thomam, 

Doctoris  nostri  iEgidii  Romani ;   ubi  vero  quantum  in  ipsis  erit,  illius  doctrinam  am- 

hujusscripta  non  reperiuntur,  ex  D.  Thomae  plectantur,  cum  interpretatione  Doctorum 

doctrina  suppleatur,  etc.  »  Fuit  autem  J]gi-  Ordinis  nostri.  » 

dius  Romanus  Ordinis  Sancti  Augustini  Ge-  SacraCarmelitarumExcalceatorumReligio 

neralis,  et  Archiepiscopus  Bituricensis,  ac  in  suis  Constitutionibus  parte  2.   cap.   4. 

Cardinalis,  quondam  discipulus,  auditor,  et  num.  6.  «  Lectores  Theologiae  operam  da- 

amanuensis  Sancti  Thomae ,  ejusque  doc-  bunt,  sacram  doctrinam  a  Sanctis  Patribus, 

trinae  sectator,  ac  propugnator  acerrimus,  praecipue  a  D.  Thoma  traditam,   edocere; 

pro  cujus  doctrinae  defensione  librum  edidit,  idemque  Lectores  artium  observent,  sin  mi- 

cui  tutulus  est,  Defensorium  adversus  cor-  nus  officio  Lectorum  priventur.  »  Item  in 

ruptorem,  seu  impugnantem  doctrinam  Divi  Constitutionibus    eorumdem  Fratrum  Dis- 

Thomce.  calceatorum    Congregationis    Sancti    Eliae 

Congregatio   Sancti    Salvatoris    Latera-  B.  Mariae  de  Monte  Carmelo,  vulgo  Italiae 

nensis    Canonicorum    Regularium    Ordinis  dictis,  quibus  et  utuntur  Carmelitae  Discal- 

Sancti    Augustini  in  suis  Constitutionibus  ceati  in  Galliis,  parte  2.  cap.  15.  de  littera- 

parte  2.  cap.  n.  de  Litterarum  studiis  pa-  rum  exercitiis  ,     «  Praclectores  caeterique 

gina  188.  «  Porro  Lectores  certam  methodum  Fratres  universi  opiniones  male  fundatas,  et 

in  legendo  observent.  In  primis   in  sacra  novitatem  prae  se  ferentes  deponant,  et  S. 

Theologia,  viam  D.  Thomae  sequendam  prae-  Thomae  doctrinam  ,  tam  in  Philosophicis, 

cipimus,  quae  caeteris  Scholasticorum  viis,  quam  in  Theologicis  omnibus  sequantur,  et 

ordine  doctrinae ,  facilitate,  integritate,  et  quae  in  Summa  docuit,  praeferant  iis  quae 

soliditate  merito  praeferri  debet.  »  Et  ibidem  alibi  tradidit.  »  Et  ibidem  num.  5.  «  Philo- 

pagina  127.  «  Si  ambo  Theologi  ex  nostris  sophiae  Lector,  tam  inLogica,  quam  inPhy- 

haberi  non  poterunt,  saltem  alter  sit  ex  nos-  sica,  et  Metaphysica,  doctrinam  D.  Thomae 

tris  ,  alter  vero  ex  Ordine  Divi  Dominici  amplectatur,  ita  ut  contra  ejus  doctrinam 

vel  ex  alioqui  viam  D.  Thomae  Aquinatis  se-  nihil  affirmet :  praeleget  auctorem  Thomis- 

quatur,  quam  in  nostris  Scholis  sequendam  tam,  a  Praeposito  vel  Provinciali  designan- 

fore  mandamus.  »  dum.  » 

Gallicana  Congregatio  Canonicorum  Re-  Sed  quid  opus  est  hujus  Religiosissimi 

gularium,  Ordinis  Sancti  Augustini,  in  Ca-  Ordinis,  unum,  aut  alterum  Constitutionum 

pitulo   suo    generali    Parisiis    in    Abbatia  locum  adduccre,  cum  passim  omnium  ma- 

SanctaeGenovefaecelebratoannol650.  cujus  nibus  terantur  Summoe   sive  Theologicae, 

hic  est  extractum  authenticum,  e  Gallico  sive  Mysticae  ,  quas  juxta  germanum  D. 

idiomate,  Latine  fideliter  redditum.  «  Capi-  Thomae  sensum,  edidit  Reverendissimus  Pa- 

tulum   generale  Canonicorum  Regularium  ter  Philippus  a  Sanctissima  TriniUte,  nunc 


26  COMMENDATIO 

Congregationis  Italicse  ,  qua3  Regna  omnia  logia  legetur  vetus,  et  novumTestamentum 

pra3ter°Hispanias  complectitur  ,   Generalis  et  doctrina  Scholastica  D.    Thomas.  »  Quae 

meritissimus ;  et  ex  Hispania  Philosophicum  constitutio  postea  multo  districtius  confir- 

Complutense  Collegium,  et  Theologicum  Sal-  mata  fuit,  et  expiicata ;  nam  in  5.  Congrega- 

manticense,  tamquam  tuba3  clarissimse,  per  tione  generali  can.  9.  sic  dicitur  :  «  Sequan- 

universum  orbem  ,   doctrina)    Thomistica3  tur  nostri  Doctores  in  Scholastica  Theologia 

sonum  validissime  'sparserint.  doctrinam  D.  Thomse,  juxta  praxim  in  libro 

Reealis  etiam  et  Sacer  Ordo   B.  Marise  de  ratione  studiorum  ponendam,  et  a  Pra3- 

de  Mercede,  Redemptionis  Captivorum,  in  posito  Generali  explicandam  :  neque  dein- 

Libro  lingua  Hispana  edito ,   cui  titulus ;  ceps  ad  Cathedras  Theologicas  promovean- 

Compendio  de  la  rcgla  y  Constitntiones  de  tur,   nisi  qui  Divi  Thoma3  doctrina3  bene 

laOrdende  Nuestra° Segnora  de  la  Merced,  affecti  fuerint,  ab  ea  vero  alieni,  a  docendi 

verbo  ,  Doctrina  titulo  sexto,  hic  fideliter  munere  repellantur.  »  Et  in  eadem  5.  Con- 

Latine'reddito.  «  Ad  assequendos  Religionis  greg.  can.  41.  sic  habetur.  «  Cum  deputati 

gradus  legi  debet  doctrina  S.  Thomae,  prout  pro  ratione  studiorum  recognoscenda,  post 

explicatur  a  nostro  Reverendo  Patre  Magis-  accuratam  discussionem,  et  multorum  die- 

tro  Zumel.  Ita  pra^cipitur  in  virtute  ode-  rum  collationem,  sententiam  ad  Congrega- 

dientia3,  et  statuitur  a  tribus  continuis  Ge-  tionem  retulissent  circa  partem  speculati- 

neralibus  Capitulis,   celebratis  Guadalajari,  vam,   et  delectum  opinionum,  Congregatio 

Anno  4609.   Murcia3  intermedio    Capitulo,  judicio  illorum  probavit ;   et  primo  loco, 

Anno  1612.  et  Calatayudi,  Anno  1615.  unanimi  omnium  consensu,  statuit  doctri- 

Sacra  PatrumMinorum,  sed  merito  Maxi-  nam  Sancti  Thomaa  in  Theologia  Scholastica, 

morum,  Religio,  in  Capitulo  generali  Barci-  tamquam  solidiorem,  securiorem,  magis  ap- 

none,  Anno  1661.  celebrato,  sess.  15.  Docto-  probatam  et  consentaneam  nostris  Constitu- 

rem  sibi  assensu  communi  elegerunt  D.  Tho-  tionibus,  sequendam. »  Et  decreto  56.  depu- 

mam.Undequantumcumque  exincalescente  tatorum  regulee  approbantur,  et  subditur  : 
in  dies  affectu  erga  doctrinam  Angelicam     «  Patres  deputati  ex  variis  nationibus  pro 

potest  conjici  nequaquam  in  hoc  agone  libro  de  ratione  studiorum  recognoscendo, 
erunt  amplius  Minimi,  sed  Novissimi  primi,  cum  de  delectu  opinionum,  primo  loco  trac- 
granumque  sinapis,  cum  sit  minimum,  ex-  tandum  censuissent,  ac  tamquam  fundamen- 
crescet  in  immensum,  ita  ut  volucres  coeli,  tum  proposuissent  doctrinam  Societatis  de- 
pra^celsa  scilicet  illius  Ordinis  ingenia,  ha-  bere  esse  uniformem,  securam,  et  solidam  : 
bitent  et  requiescant  in  ramis  arboris  hujus.  post  accuratam  discussionem,  et  collationem 
Denique  ,  ut  alios  omittamus  Ordines ,  multorum  dierum  ;  statuerunt  communi 
etiam  clarissimos,  Societates,  et  Congrega-  consensu  qua3  sequuntur.  Primo  nostri  om- 
tiones,  quarum  nobis  statuta  ad  manus  non  nino  Sanctum  Thomam  ut  proprium  Docto- 
pervenere,  vel  quae  nullo  licet  statuto  ads-  rem  habeant,  eumque  in  Scholastica  Theo- 
trictse  ,  voluntario  electionis  judicio ,  D.  logia  sequi  teneantur  :  tum  quia  Constitu- 
Thoma3  doctrina3  firmiter  inhasrent,  ut  Con-  tiones  nobis  eum  commendant ,  et  Summus 
gregatio  Regularis  S.  Pauli  Barnabitarum,  Pontifex  Clemens  VIII.  id  se  cupere  signifi- 
Presbyterorum  Oratorii,  Patrum  Doctrinas  cavit :  tum  quia  cum  unius  scriptoris  doc- 
Christianae,  (e  quibus  P.  Arnaldus  Milhet,  trinam  in  Societate  eligendam,Constitutiones 
in  erudito  cursu  suo  Philosophico,  et  P.  Bla-  moneant,  nullius  hoc  tempore  doctrina  po- 
sius  Camblat,  in  suis  elaboratis  Institutioni-  test  occurrere,  quos  sit  ea  solidior  aut  secu- 
bus  Theologicis,  Angelica)  doctrina^  gustum  rior  ,  ut  non  immerito  Sanctus  Thomas , 
suavissimum  exhibuere)  Sacra  Societatis  Theologorum  Princeps  ab  omnibus  habea- 
JesuSodalitas,cuminsuis  Conslitutionibus,  tur.  »  Et  regula  15.  pro  Theologiae  Profes- 
tum  in  generalibus  Congregationibus,  doc-  sore.  « Non  satis  est  Doctorum  referre  sen- 
trinam  D.  Thoma3  a  suis  omnino  sequendam  tentias  ,  et  suam  reticere  ,  sed  defendat 
decernit.  Et  quidem  in  Constitutionibus  opinionem  S.  Thomae,  vel  quaestionem  ip- 
parte  4.  cap.  14.  §.  i,  sic  dicitur  :  «  In  Theo-     sam  oirKttat.  » 


doctriim:  mvi  thom^. 


27 


^.    ULTIMUS. 

Ex  superioribus  concluditur  D.  Thomam 
cccteris  Theologis,  qui  in  Scholis  au- 
diunlur,  sine  ullius  injuria  posse  ante- 
poni. 

Ex  his  quae  jam  fuse  satis  explicuimus, 
apertissime  'demonstrari  existimo  D.  Tho- 
mam  caeteris  Theologis,  qui  suas  Scholas 
instituerunt,  multis  partibus  superiorem 
esse,  et  sine  ullius  injuria  et  contemptu 
posse  anteponi.  Suum  quidem  caeteris  hono- 
rem  haberi  velim,  praeclarissimo  ingenio, 
et  pari  acumine  praeditis  :  sed  stella  clari- 
tate  stellam  superat,  nec  omnes  licet  proceras 
arbores  pares  magnitudine  natura  fecit. 
Gerte  D.  Thomam  ita  Franciscani  Instituti 
alterum  Decus  nuncupavit  :  «  Theologorum 
Theologum,  Alpha  litterarum  omnium, 
veritatis  unicum  artificem  ,  architectum 
omniumlitterarum,  scientiarumque  omnium 
delicias.  »  (l)Nec  ipse  ultra  modestae  lauda- 
tionis  limites  abripiar,  si  dixero  D.  Thomam 
inter  caeteros  locum  obtinere,  quam  tenet 
stellas  inter  luna  minores. 

Enimvero  (erudite  Lector)  quem  inter 
caeteros,  licet  eximios  Theologos,  quos  ulla 
unquam  aetas  tulit,  reperies,  qui  scientiam, 
«  Goelesti  infusione,  »  et  ab  Apostolis 
edoctus  divina  revelatione  acceperit,  «  Et 
inconcussa  tutissimaque  dogmata,  sine  ullo 
prorsus  errore  »  conscripserit  ?  Quis  un- 
quam  magis  pressis  .vestigiis  Patribus 
adhaesit,  omniumque  sensum  tamquam  suae 
in  eos  observantiae  praemium  assecutus  est  ? 
Sed  cujus  scripta  Ghristi  voce  comprobata 
sunt?  Quem  tanti  fecere  Concilia,  ut  ne 
contra  dubitatam  mentem  quidquam  sta- 
tuerent,  sententiam  suspenderint  ?  Quem 
Pontifices  pluribus,  aut  insignioribus  enco- 
miis  commendarunt  ?  In  cujus  verba  Aca- 
demiae  jurarunt  ?  Aut  quem  demum  prae- 
clarissimae  totius  orbis  familiae  unicum  sibi 
magistrum  sequendum  elegerunt  ?  Haec 
cum  in  alio  repereris,  ipse  Aquinati  meo 
primus  aequabo  :  sed  si  his  dotibus  sanc- 
tissimus  Vir  omnino  singularis  sit,  et  ca> 
teros  infinitis  pene  intervallis  superet  ; 
quid  dubites  caeteris  D.    Thomam    ante- 

(1)  Titclman. 


ponere,  qui  parem  non  habet,  et  tantum 
caeteris  eminet,  «  Quantum  lenta  solent 
inter  viburna  cupressi.  »  (1) 

Erunt  forsitan  hac  aetate  qui  aegre  ferant 
haec  a  me  dici  qui,  ut  olim  de  his  similibus 
Plinius  dicebat,  (nam  nullum  unquam  sae- 
culum  eo  vitio  caruit)  «  Statim  sapiunt, 
statim  sciunt  omnia,  neminem   reverentur, 
neminem  imitantur,  sibique  ipsis  exempla 
sunt  :  »  (2)  et  qui  malint  errandi  periculo 
libertatem    redimere    quidlibet  sentiendi, 
quam    alterum     majorem    agnoscere,     et 
magistrum  sequi.  Scio  plurimos  olim  contra 
D.  Thomam  sensisse,  ac  etiam  nunc  aperto 
marte  pugnare.     Et  ut  scias   non   deesse 
plures  D.  Thomae  gloriae  infensos  :  quod  a 
me  his  diebus  deprehensum  est,  cum  hanc 
S.  Doctoris  commendationem  concinnarem ; 
paucis  referam.  Jacobus   Granados,  Socie- 
tatis  Theologus,   in  D.  Thomam  egregiam 
laudationem  scripserat  :  sed  male  aliquem 
habuit,   virum  alterius  instituti  commen- 
dasse    D.    Thomam  ;  unde    posterioribus 
editionibus  haec  commendatio  omnino  refecta 
est,  sed    adeo  parum    caute,    aut  verius 
adeo  stupide,  ut  in  indice  inter  capitum 
titulos  hujus  etiam  capitis  de  mirabili  doc- 
trina  D.  Thomae  titulus  relictus  sit :  nam 
editione  Mussipontana  anno  1624.  in  tabula 
seu  indice  primae  partis,  hi  tituli  et  capitum 
argumenta  reperiuntur.  «  Cap.  1.  de  digni- 
tate  et  excellentia  Theologiae.   Cap.  2.  de 
jucunditate  etstyloSacrae  Theologiae.  Cap.  o. 
de  S.    Thomae  Aquinatis    ingenio,    atque 
doctrina  mirabili.  »  Et  praeter  invictum  hoc 
argumentum  corrupti  codicis  ;  hanc  etiam 
tractationem  citat  Laurentius  a  Ponte,  tomo 
2.  in  Sap.   Homil.  do.  Indigna  plane  ratio 
testandi  infensum  animum,   ob  concerta- 
tiones  privatas  et  Scholasticas,    lacessere 
sanctitatem  ;   et  resectis    laudibus    hujus 
quem  aequare    non   possis,   velle    gloriam 
minuere.  Absit  utexistimem  ea  corruptione 
temeratam  fidem  publicam,  et  pene  scelus 
admissum  in  D.  Thomam,  ab  aliquo  ejusdem 
cum  eo  auctore  Instituti,  quod  severis  legi- 
bus  jubet  D.  Thomae  doctrinam  defendere, 
et  gloriam  promovere.  Sed  hujus,  quisquis 
is  fuit  male  feriatus  homo,   et  eorum   qui 
cum  D.  Thomam  se  paria  facturos  gloriantur, 

(1)  Virgil.  1.  Ecl.  —  (2)  Plinius  in  pracf.  histor.  na- 
tur. 


28  COMMENDATIO 

quidam    lepide    hanc    gloriationem    com-  Ophirio,  nempe  ab  illis  venis  eruto,  unde 

pressit,   his    versibus,    quibus  alludit    ad  tu  quoque  locupletatus  es,  D.  Thoinae  codi- 

fabulam  illius  rana3,  quae  cum  bovem  vidis-  ces  loquor  :  viri,  quo  non  tam  Ordo   tuus, 

set,  tanta  mole  et  grandi  mugitu  attonita,  ut  quam  Ghristi  Ecclesia,   ipsumque  humani 

paria  faceret,   attracto    aere,   magno    oris  generis  nomen,   merito    glorietur.     Sentio 

hiatu,  totum  pulmonem  inflavit ,   sed  heu  equidem  in  me  tanti   Scriptoris  pretium, 

misera  crepuit.  Versus  sic  habent.  una  cum  aetate,    sed    longe  supra  aetatis 

incrementa    crevisse.    Vix   crederem    nisi 

Ecccbovem  mutum,  qui  longa  silentia jussus  expertus   ab  aliquibus  in  Theologica  luce 

Rumperc,  grandeDei  arcanum  pleno  ore  boavit;  <*m  versatis,  tanti  Doctons  magmtudmem 

Atque  suis  totum  implevit   mugitibus  orbem.  sibi  inaspectam  favon   ac  ^famae  quadam 

Obstupuere  omnes,  simul  obstrepuere  loquaces  tenus  assignari.  Perinde  his  accidere  mihi 

Rana>,  limosas   quotquot   lenuere  paludes  :  videtur,   ac     terricolis    coelum    auspicatis, 

Atque  bovemcontraparia   obmugire  parantes,  quibus  quanto  sole  inferioribus,  tanto  ipse 

Totum  pulmonem  inflavere  :  sed  et  crepuere.  minor  apparet.  Praeclare  mecum  egit  divina 

bonitas  [;   quod  me  vocavit  ad  eam  Reli- 

Haec  sine  ullius  injuria  velim  a  me  dicta  giosam   cohortem,    quae  jubetur    Angelici 

intelligi,  cum    non  aequum   sit    conviciis  Praeceptoris  Theologiam  sequi :  eam  namque 

sanctissimum    Virum    defendere    :    quem  sequerer,  vel  injussus  ;  imo  vix  non  seque- 

summa  sanctitas  et  singularis  eruditio,  om-  rer,  vel  prohibitus  :  certe  perinde  sequerer 

nino  extra  telum  et  ictum  posuit  mortalium  Scriptoris  auctoritatem  nihil  illectus,  sed 

et  ineruditorum  hominum,  quos  sui  dumta  cujus  non  essem  ignarus.  Nimirum  egregia 

xat  capaces  invidia  reperit*  Verum  qui  uni  scripta  ceu   vina,   soli  quamquam  incerti 

veritati  litant,  nec  malo  genio  in  conten-  sint,  cum  sapore  pretium  ferunt.  Jam  vero 

tiones  et  invidiam,  sese  abripi  sinunt,   hi  hae  postremi  hujus  anni  disputationes,  quas 

certe  non  sibi  vitio  vertendum  putabunt,  si  e  suggestu  dictavi,  et  quarum  tibi  summam 

D.  Thomam  eo  loco  habeant,  quo  ab  Acade-  dico,  plus  aliquanto,  quam  superiores  editae 

miis,  a  Gonciliis,  a  Pontificibus,   totaque  a  me,  tibi  Aquinatem  tuum  redolebunt  : 

Ecclesia  habitus  est :  a  quibus  nihil  un-  quo  tantopere  nunc  delector,  ut  vix  alium 

quam  contra  vel  apertam  vel  dubitatam  e  Scholasticis  diu  teram  sine  fastidio  :  non 

hujus  mentem,  aut  definitum,  aut  tentatum  quod  in  caeteris  multa  non  inveniam,  ignota 

etiam  fuit.  Sane  Gardinalis  Palavicinus  inter  mihi,  et  oppido  pulchra  ;  sed  alia  plura 

Societatis  Theologos  et  dignitate  et  erudi-  longe  pulchriora    me    inventurum    fuisse 

tione  non  postremus,  secum  praeclare  actum  intelligo,  si  D.  Thomae  tempus  illud  impen- 

existimavit,  quod  ad  Religiosam  eam  cohor-  dissem.   Quis    autem  piscatoris    consilium 

tem  vocatus  fuisset,  quae  jubetur  Divi  Tho-  probaret,  qui  omisso  vivario,  certissimam 

mae  Theologiam  sequi  :  nec  putavit  caeteris  lectissimamque    preedam     pollicente  ,    in 

se  fecisse  injuriam,  cum  dixit :  non  sine  fluvio  potius  quamquam  piscoso  retia  for- 

fastidio  caeteros    a    se    Scholasticos  iectos  tunae  committeret  ?  Id  ex  me  saepe  audiunt, 

fuisse,   et  pene  in   aliis  male    comsumpti  qui  me  audiunt  :  quamvis  tanta  sit  D.  Tho- 

temporis  illum   poenituisse,    quod   majori  mae,  et  sectatorum  frequentia,   et  lauda- 

profectu  uni  D.  Thomae  legendo    impen-  torum  approbatio,   utramque  tamen  adeo 

disset.   Ita  scripsit  epistola    nuncupatoria  infra  merita  mihi  videri ;  ut  inde  commu- 

libri  7.  de  virtute  et  Sacramento  Poenitentiac  nem  humanae  perspicientiae  tenuitatem,  vel 

ad  P.  Vincentium  Preto,  Ordinis  Praedica-  aspernari  cogar,    vel  misereri.   Ipse  vero, 

torum,  Sacrae  Romanae  ac  Generalis  Inqui-  qui  tibi  longe  prae  me  Sanctissimi  Scriptoris 

sitionis  Gommissarium  :  cujus  epistolae  hic  ut  doctrinam  ita  gratiam  comparasti  ;  id 

longam  partem  visum  est  referre,    quod  mihi  ab  eo  impetra,  ut  non  minor  mihi  sit 

egregias  D.  Thomae  laudes  contineat.  «  Hoc,  ejusdem  imitatio,  ac  admiratio.  Haud  quidem 

inquit,  mihi  dolendum  accidit,    commen-  tanta  mihi  votorum  superbia   est,    ut  eo 

tationes  meas  rude.quid,  et  impolitum  esse  aspirem,  quod  summis  summum,  minoribus 

pro  ingenio  tuo.  Sed  tamquam  tabulas  fabre  insperabile  hujusmodi  esset  scribendo  tra- 

pictas  exornare  studui,  illito  auro,   utique  dere,  non  quae  sed  qualia  ipse   tradidit, 


DOGTRIN^E  DIVI  THOMjE.  29 

quaeque  ni  ocius  a  coolo  terris  ereptus,  tra-  aliisque  in  me  est,  id  uni  D.  Thomae  accep- 

didisset.  Egregie  collocatam  a  me  operam  tum  refero  :  et  quam  D.  Paulo  grati  animi 

interpretabor,  si  aliqua  ex  iis,    me  alla-  testificationem  D.   Ghrysostomus    et  argu- 

borante,  detegantur,  quae  ab  ipso  tradita,  ab  mentum  proferebat,   mihi  D.  Thomae  exhi- 

aliis,  ceu  stellulae  minutiores  in  coelo  tot  bendum  esse  fateor  :  « Neque  enim  nos  quae 

frequente  sideribus'  inobservata.  Nimirum  scimus,  ab  ingenii  bonitate,  atque  acumine 

non  stellas  modo ,  sed  gemmas  procreare  scimus  :  sed  quod  illi  viro  impense  affecti 

conditionis  est  nostratem  supergredientis  :  ab  illius  lectione  nunquam  discedimus.»  (1) 

abditos  earumdem  thesauros  reperire  ;  ac  Verum  ausim  praeterea,   nihil  minus  quam 

Reipublicae  bono  prodere  ;   et  praeclarum  ego  acceperim,  caeteris  polliceri ;  et  in  alio- 

inventionis  titulum  et  praemium  habet.  »  (4)  rum  gratiam,  quae  Ghrysostomus  subjungit 

Hucusque    Gardinalis    Palavicinus  :    ubi  usurpare  : «  Si  vos  quoque  in  animum  indu- 

quod  inquit,  se  plura  reperturum  fuisse,  xeritis,  huic  lectioni  studiosam  ac  diligen- 

si  caeteris  Scriptoribus   legendis  collatum  tem  operam  navare,  nihil  aliud  sane  erit 

tempus,  uni  D.  Thomae  impendisset :  ipse  a  quod  vobis  inquirendum  sit.  » 

multis  viris  eruditis  audivi,  quos  pconitebat  Nolo  te  diutius  (erudite  Lector)  morari  : 

tamdiu  caeteris  immoratos,   tardius  ad  D.  sapienter  Palavicinus  dixit,  egregia  scripta 

Thomam  accessisse  :   cui  palam  et  saepius  ceu  vina  cum  sapore  pretium  ferre.  Ad  ex- 

amplissimas  gratias  referebant,  quod  cum  perimentum  te  voco  et  certus  sum  et  jurare 

hujus  divini  Viri   operibus  evolvendis  per  ausim  te  brevi  dicturum,  quod  de  Salomo- 

aliquot  menses  incubuissent ;  multo  plura  ne  olim  Regina  Saba,  famam  omnem  magni- 

quam  in  caeteris  per  plures  annos,  et  soli-  tudini  rei  decedere;  nec  minimam  partem 

diora  quibus  delectabantur,  et  se  solidius  earum  rerum,  quae  de  D.  Thoma  dici  de- 

pasci  animus  sentiebat,  didicissent.  Ita  jam  buerant,  si  meritis  paria  dici  possent,  dici 

satis  apud  sapientissimos  Theologos  com-  unquam  potuisse  :  et  jam  audire  Te  mihi  vi- 

probatum  est  de  Angelico  Praeceptore,  quod  deor,  post  degustatam  levissime  D.  Thomae 

de  D.  Basilio  D.  Gregorius  Nazianzenus  di-  doctrinam  ,  haec  Samaritanorum    verba  re- 

xit :  «  Is  apud  nos  eruditissimus  habetur,  ponere,   cum  post  auditam  a  Samaritana 

qui  libros  illius  quam  maxime  intelligit  ac  muliere  de  Ghristo  relationem,  ad  ipsum  ac- 

lingua  versat,  auribus  instillat  :  unus  enim  cessisent  :  Jam  non  propter  taam  loque- 

omnium  loco  studiosis  ad  eruditionem  com-  lam  credimus   :   ipsi  enim    audivimus,  et 

parandam  sufficit.  »  (2)  Ego  sane  cui  de  scimus ,  (2)   unum  D.   Thomam  ,    Scholac 

meipso  sine  cujusque  injuria    loqui  licet,  Principem,  naturae  Genium,  orbis  Magis- 

sensumquc  proferrc  :  quidquid  eruditionis  trum,   nullius    injuria  ,   caeteris    omnibus 

in  rebus  Philosophicis ,  Theologicis,  Ethicis,  Theologis  esse  anteponendum.  Vale. 

(1)    Cardinalis.    Palavicinus.  —   (2)    D.  Gregorius  (1)  Divus  Chrysostomus  procfat.  iu  cpist.  D.  Pauli. 

Nazian.  —  (2)  Joan.,  iv,  42. 


ALIOD  ELOGIUI  S.  THOM£  AQDINATIS. 


Thomas  Angelus  erat,  antequam  esse  Doctor  Angelicus  : 
Angelorum  discipulus,  et  pene  aemulus  fuit  : 
Multa  ab  Angelis  didicit,  quaedam  Angelos  docere  potuit. 
Aut  Theologiam  ad  terras  deduxit  e  ccelo, 
Aut  scivit  in  via  quod  videtur  in  Patria  : 
Audivit  Apostolus  arcana  verba,  sed  ille  tacuit  : 
Quae  Paulo  dicere  non  licuit,  haec  Thomas  dixit : 
Mysteriorum  compendium  est  Summa  Thomae, 
Collegit  in  ea  quidquid  doceri  potest  aut  sciri  : 
Inclusit  Hieronymos,  Augustinos,  Ambrosios,  Gregorios  : 
Inclusit  seipsum,  major  seipso  et  minor  : 
Epitomen  fecit  alienae  sapientiae,  et  Summam  suae. 
Didicit  omnes  qui  Thomam  intelligit, 
Nec  totum  Thomam  intelligit  qui  omnes  didicit. 
Augustinus  aliquando  obscurus,  apud  Thomam  est  clarus. 
Ubi  alii  dubitant,  Thomas  non  ambigit : 
Ubi  omnes  desinunt,  inde  incipit  : 
Inde  progressus,  eo  ascendit  quo  nemo  praeiverat. 
Sequitur  praeviam  fidem,  et  eam  ducit : 
Sociam  facit  Theologiam  fidei  et  Magistram, 
Ostendit  quidquid  illa  credit, 

Neque  aliud  superest  nisi  lumen  Gloriae,  post  Summam  Thomae. 
De  Deo  loquitur  quasi  vidisset  : 
De  Angelis  sic  disputat  quasi  Spiritus  esset : 
Ingenerat  horrorem  peccati  dum  ostendit : 
Amabiles  facit  virtutes  dum  describit : 
Incarnatum  Verbum  sic  explicat  quasi  vox  Verbi. 
Siste  aliquando,  Thoma,  pervenit  ad  summum  Summa  tua  ; 
Ire  ulterius  non  potest,  nisi  aliquid  quaerat  post  omnia. 

Bene  scripsisti  de  me  Thoma. 

Probat  Scripturam  hominis  qui  character  est  Patris  : 

Silete  linguae,  ubi  Deus  laudator  ; 

Fallere  non  potest  qui  laudatur,  dum  qui  laudat  non  fallitur. 

Appellent  homines  Thomam  Angelum  Theologiae. 

Dicant  Pontifices  Summam  tot  miraculis  constare,  quot  titulis  : 

Pius  dicit  una  vox  bene. 

Christus  est  Verbum  Patris,  Thomas  adverbium  Filii. 

Quam  ergo  mercedem  accipies  ? 

Quam  bene  scripserit,  collige  ex  testimonio  ; 
Quam  bene  vixerit,  disce  ex  praemio  ; 
Ut  scias  meritum  virtutis,  datur  optio  praemii ; 
Quid  eligat  nisi  Deum  qui  novit  pretium  Dei  ? 
Nec  potuit  eligere  majus,  nec  debuit  minus  : 
Male  scripserat  si  aliter  elegisset. 


Accinebatolim  II.  r.  PETRUS  LABBE,  societatis  Jesu. 


Approbatio  Academiw  Parisiensis 

Decreto  sacrse  Facultatis  Parisiensis,  superimponitur  suffragium   hocce  commendatitium  perpe- 
tuis  istiscommentariis,  quibus  insudavitlabore  improbo,  omnibusprobando,  Reverendus  admodum 
Pater  Joannes  Baptista  Gonet,  Biterrbnsis,  Ordinis    Fratrum  Praedicatorum,  Provincia3  Tolosanae. 
strictioris  observantiae,  atque  in  Academia  Burdigalensi  antecessor.  Quod   quidem  opus  suum  jam 
tum  propalatum  sub  titulo,  Clypei  Theologice  Thomisticce  :  jamnum  incudi  suao  reddidit,  et  per  tun- 
siones  assiduas,  tot  eruditisaccessionibus  amplificavit,ut  non  tam  illud  ipsum,  quam  novum  opus 
nova  fabricatione  coagmentatum  coaluisse  videatur;  sic  Clypeus  ille  factus  est  Scutum  ingens,  abs- 
que  quo   tamen  stipendiarius  factus  sit  opifex  ejus  et  imperturbabilis  malleator,  citra  quam  auc- 
tionem  praeponderaret  non  tantum  Clypeo  septemplici  nominatissimo,  sed  etiam  quingentis  scutis 
aureis  quae  fecit  Salomon,  non  seposito  illo  uno  in  cujus  laminas  auri  siclos  dederat  sexcentos,  ita 
ut  in  unico  isto  instrumento  militari,  quasi  rn  armamentario  instructo,  talem  sibi  accingant  arma- 
turam  nostri  Palestritae  candidati,  quaiem  videre  estdum  insequitur    nimbus  peditum,  clypeataque 
totisagmina  densantur  campis  ;  nisi  quod  ita  Clypeo  huic  inseritur  maehaera,  ut  lepide  dictum  usur- 
pemus,  «Hic  scuti  dulcior  usus  erit,  cum  tota  Clypeum  pro   classe  tenebunt. »  At   enim  mirum 
quantumfauctor  hicclassicus,  alioquin  vitae  ccenobitaeassecla,  minutiosus  operosas  exegit  vigilias, 
quando  nusquam  a  scriptione  et  lucubratione  sibi  dederit  ferias  in  recudendo  scuto,  quod  juris 
faceret  publici.  Porro  omnia  sic  sunt  in  hoc  opere  concinna,  et   fidei  consona,  ut  nihil  nervosius, 
nihil  elaboritius,  nihil  argutius,  solidius  nihil.  Hujus  Clypei   coelatura  (ad  instar  veterum)  perhibet 
communita  Fidei  dogmata,  sensa  Patrum  enodata,  morum  beneplacita   regulata,  nil   denique  desi- 
deratur,  quo  scientissimi  ;evadant  sacris   initiati  concertationibus,  atque  adeo  armatissimiinpia 
palaestra  compatebunl,  aatesignano  etpraevio  duceisto  clypeato,quemubique  sentiant  affici  quod 
loquitur,quem  ulique  loquentur  omnium  ora   commilitonum,  quorum  ingentes  animas  aeternitati 
sui  operis  vectigales  habebit  :  nec  enim  minoris  pretii  auctoramentum  illi  debetur,  e  cujus  foetura 
ingenii  dypeata  Theologia  Angelica,  felicius  quam  Pallas  armata  e  Jovis  cerebro  prognata,  terricu- 
lamentumerit  erroribus.  Et  quia  adoptivo  jure  inter  filias  suas  connumerat  Academiam  Burdigalen- 
sem,  Alma  Facultas  Parisiensis,  hinc  est,  quod  pradaudatum  Professorem  ejusdem  Academia) 
Gonetum,  quasi  conspicuum  inquilinum,  benevolentia?  sua3  gratia  cumulatum  voluit,  ut  quidivinaa 
scientiaa  apicem,  nullo  refragante  calculo,  summi  sui  beneficio  ingenii  attigisse  noscitatur.  Cons- 
cripsi  ego  Doctor  Theologus  Facultatis  Parisiensis,  sexto  Kalendas  Maii,  Anno  Domini  M.  DC.  LXIX 
a  Comitiis  ejusdem  Facultatis  menstruis  Aprilibus. 

CHAPELAS, 

Curatus  S.  Jacobi  a  Mactabovia. 

Approbatio  Academiw  Burdigalensis. 

Operis  Theologici  quod  inscribitur  Clypeus  Theolopice  Thomisticoe  contra  novos  ejus  impugna- 
tores,  auctore  P.  F.  Joanne  Baptista  Gonet,  Ordinis  Fratrum  Praidicatorum,  Sacrae  Theologia)  in 
Academia  Bardigalensi  Professore,  et  antecessore,  quinque  tomos;in  universam  Doctoris  Angelici 
Summam,  diligenter  evolvimus,  et  quaecumquein  illis  docte,  perspicue,  et  subtiliter  agitantur,  ad- 
amussim  expendentes,  nihil  fidei,nihil  pietati,  nihil  probis  moribusadversum,sacrispaginis  consona 
omnia  judicavimus  :  exponi  omnia  luculenter  ad  majestatem  argumenli,  digna  omnia,  qua^  publicae 
utilitatiin  lucem  quamprimum  ederentur.  Quaeunanimi  studiosorum  omnium  plausu,  praelegen- 
tem  audivimus,  ea  probamus ;  eosdem  ubique  doctrinae  sibi  familiaris  imbres,  scribens  exstillat,  et 
erudiens.  Quare  hoc  opus-suum  typisexarare  meditanti,  libentissime  suffragamur,  atque  incertam 
hujus  Academici  foetus  commendationem,  chirographum  nostrum  appingere  voluimus.  Datum 
Burdigalac  die  5.  Januarii  anni  1659. 

Fonteneil  Cancellarius. 

Lopes  Ecclesiastes  Burdigalensis,  Doctor  Regens. 

Fr.  Arnald  Augustinianus. 

Fr.  Andreas  Touton  Ordinis  Carmelitarum. 

Licentia  Reverendissimi  Patris  Generalis, 

Nos  Frater  Joannes  Baptista  de  Marinis,  Sacrae  Theologiae  Professor,  Ordinisque  Pra3dicatorum 
humilis  Magister  Generalis  et  Servus. 

Harum  serie ,  nostrique  auctoritate  officii  ,  Tibi  R.  P.  F.  Joanni  Baptistae  Gonet  Sacrae 
Theologiac  Professori  Conventus  nostri  Burdigalensis,  Provinciae  Tolosanae,  licentiam  facimus  ct 
facultatem,  publicis  typis  committcndi  opera  Theologiae  a  tc  composita  :  modo  priusa  tribus  in 
Theologia  Magistris  vel  Professoribus  Ordinis  nostri,  a  Reverendo  admodum  Patre  Provinciali  Tolo- 
sano  deputandis,  fuerint  approbata.  Servatis  insuper,  juxta  sacros  Canones,  Decreta  Summorum 
Pontificum,Constitutiones  nostras,  et  Capitula  generalia,  servandis.  Datum  Romae  die  3.  Fcbruarii 
anni 1658. 

Fr.  Joannes  Baptista  de  Marinis  Magister  Ordinis,  Registrata  folio  80. 

Fr.  Jacobus  Barelier  Magister  et  Socius. 


Commissio  R.  A.  P.Provincialis. 

Nos  Fratres  Joannis  Andreas  Favre,  Provincia3  Tolosanae  Fratrum  Praedicatorum  humilis  Vica- 
rius  Generalis  et  Servus.  Tenore  praesentium,  nostrisque  auctoritate  officii,  Reverendos  Patres 
Vincentium  Baron,  Joannem  Baptistam  Maderan,  Josephum  Mailhot,  et  Antoninum  Massoulie, 
Sacra)  Theologia3  Professores,  nominamus  et  instituimus  Theologicorum  Gensores  operum,  quae 
Reverendus  Pater  Joannes  Baptista  Gonet,  in  Burdigalensi  Universitate  Professor  publicus,  in  lucem 
editurus  est.  Datum  Tolosae  die  13.  Octobris  anni  1658.  In  quorum  fidem  his  Qfficii  nostri  sigillo 
munitis  propria  manu  subscripsimus. 

Fr.  Joannes  Andreas  Favre  Vicarius  Generalis  qui  supra,  Registrata  folio  36. 

Fr.  Jagobus  Valete  Socius. 

Approbatio  R.  P.  Vincentii  Baron  Sacrce  Theologice  Doctoris. 

Praefixum  huic  libro  (quem  pari  voluptate  et  attentione  evolvi)  Clypei    tilulum,  doctrinae  quam 
profitetur  injurium,  suoque   auctori  inofficiosum,  prima  operis  species  denuntiarat,  videbaturque 
indignus  luce,  qui  veluti  propriae  infirmitatis   conscius,  umbram  sub  scuto   quaereret  non  lucem, 
latibulum,  non  theatrum.  Duplex  siquidem  Clypei  munus,  veritati  (quae  ortu  suo  tenebras  discutit, 
fugatque  errores  inlrepida)  infensum  ;  dum  quod  tegit,  obscural  ;  arguitque  latentis  ignaviae  quod 
protegit.  Verum  sol  est  Clypeus  lste,  pura  luce  micans  :  scutum    est   innato  jubare  pellucidum, 
cujus  lumine  quod  non  lucel,  absconditur  :  quod  non  accenditur,  friget  :  sicque  nativae  lucis  inge- 
nitaeque  dignitalis  testis  est  splendidissimus,  noninscitiae  latebra,  autignaviae  munimentum.  Mentem 
enimsuam,  radianti  hoc  circumsessus  ancili,  quasi  sub   ipso  sole   auctor  exposuit ;  nec  sereniori 
prodire  coelo  potuit  doctrina  Thomistica,  quam  facilius  nemo,  nemo   felicius,  haereditario   corus- 
cantem  splendore,  hucusque  propalavit.  Rutilanti  hoc  tectus,  aut  potius  detectus  Clypeo,  qui  latere 
gestiebat,  adversariorum  perstnngit  aciem,  retundit  spicula,  solvit  versutias,    ridet  sophismata, 
vanosque  conatus.  Nullum  in  eo  sedet  pilum  ,  quaedam  defatigat  et  velut  levia  tela  laxo  sinu  eludit  : 
quasdam  disculit,  et  in  eum  qui  miserat,  valentiore  manu  respuit  et  retorquet.  Enimvero  dum  expli- 
cat,quid  lucidius  ?Dum  refellit,  qnid  nervosius  ?  Quid  solidius  dum  edocet  ?  In  aliis  scriptoribus 
fucata  plerumque  aut  diminuta  veritas,  ut  pote  servituti  addicta   aut  lasciviae  ;   hic  pura  et  plena, 
lascivire  neseia  aut  servire,  quae  naturae  imperat  gratiae  subministra,    quaeve  Angelico  enata  sinu, 
terrena  ridet,  docens  amare  coelestia.  Caeterum  quaecumque  doeet  hujus  operis  auctor,  plus  habent 
fiduciae  quam  curae,  splendorem  illi  affundunt,   styli  non    fucatus    decor,  sed  candor  perpetuus  ; 
oratio  non  sollicita  quae  rhetorem  sapiat,  sed  fluens  quae  Theologum,   calentibus  condita  Patrum 
sententiis,  quibus  non  verba,  sed  mores  componat,  animisque  scribat  non  auribus,   ut  sanctioris 
disciplinae  decet  mystam,  qui  eodem  loco  habet  pigmenta,  quo  figmenta  :  cui  muliebre  censetur 
ornamentum,  concinnitas,  fractique  animi  index  certus,  cultus  sermo,  qui  lucere  docet,non  vivere. 
Nec  tamen  inconcussae   firmitati,  sua    deestlicet  dissimulata  subtilitas,  effectu  potensquae  habitu 
sludet  latere.  Quisquis  ergo  pro  veritate  gratiaque  divina  depugnaturus  accedis,  huic  armamentario 
indubie  manum  admove,  et  inexpugnabili  scuto  circumdabit  te  veritas  ejus.  Te  vero  quam  nunc  in 
lucem  producis  certior  genii  tui  proles,  audeat  inculpanda   accusare,  quod   diutius  quam  par  erat 
celaveris  speculum  mentis  tuae,  ubi   te  omnis  aetas   ventura  possit  inspicere,  unaque  genuinum 
Theologiae  Thomisticae  sensum.  Neque  enim  inter  caliginosa  exundantis  undique  mendacii  tempora 
tardiori  mora  subducendus  erat  litterarius  hicce  Clypeus,  quem  citato  mandandum  prelo  censeo, 
quo  se,sapidae  veritatis,  salutisque  avida  posleritas,  tamquam  fido.animi  munimento  circumdet ;  ne 
labentein  pejus  saeculo,  divinorum  scientia,  quaesumma  nobis  debet  esse  Philosophia,  iners  evadat 
Philologia,  sterilique  oblectamento   deserviat   quae  debuit  esse   remedium  :  ^docet  ista  Christianum 
hominem,  profectum  suum  vitaaestimare,  non  garritu,  tantumque  sibi  sacrae  sapientiae  ad  scriben- 
dum,  quantum  noncupitnec  timet  animus  supernis  inhians.  Datum   Parisiis  i.  Martii  1659. 

Fr.  Vincentius  Baron  Sacrae  Theologiae  Professor. 

Approbatio  R.  P.  Joannis  Baptistce  Maderan,  Sacrce  Theologice  Professoris,  et  Conventus 

Burdigalensis  Prioris. 

Clypeum  olim  Phidiae  mirata  est  antiquitas,  ego  hunc  quem  in  Theologiae  Thomistic»  defensionem 
editum  vidi  et  perlegi.  Illum  mirabilem  fecit  occulta  partium  colligatio,  soli  artifici  nota  ;  adeout 
disjunctaabaliis  una,  tota  subito  solveretur  structura,  solusque  Phidias  divisas  partes  iterum  co- 
pularet.  Istenonreconditamcerte,  sed  evidentem  Doctrinae  Thomislicae  demonstrat  connexionem. 
Tanta  ingenii  perspicuitate  profundiora  pandit  auctor  Theologiae  mysteria;  ut  pervia  jam  fiat  stu- 
diosis  omnibus,  sublimislicetThomistarum  doctrina,  nec  minus  facilis  quam  clara.  Tanta  rursum 
perspicuitate  judicii  separata  subnectit  dogmata ;  utcum  varias  Theologiae  partes  sola  arte  Thomis- 
tica  junctum  iri  ostendit,  nulla  vi  posse  juncturam  solvi  non  diffidat.  In  alio  Phidiae  Clypeum  iste 
superat  :  nimirum  nedum  scutum  est  quod  hostium  tela  eludat  facile,  sed  et  armamentarium  am- 
plissimum,  unde  sagittas  promat  Thomista,  quas  in  hostes  conjiciat  non  inani  ictu.  Cum  igitur  anti- 
quo  illo  Phidiano  et  corrodente  temporum  lima  consumpto,  istum  Theologiae  ThomisticaeClypeurn 
laude  censeam  digniorem,  optaverim  etiam  in  saecula  famosiorem.  Datum  Tolosae  in  Conventu 
nostro  S.  Thomao  Aquinatis  die  4.  Januarii,  anni  1659. 

Fr.  Joannes  Baptista  Maderan,  Ordinis  Praedicatorum,  Sacrae  Theologiae  Lector. 


Approbatio  R.  P.  Josephi  Mailhot  Sacrce  Theologice  Professoris. 

Cursum  hunc  Theologicum  attentiono  magna,  majori  animi  voluptate  perlustranti  mihi :  seu 
nitor  in  profundissima  eruditione  singularis,  seu  locupletissima  in  brevitate  copia  passim  occurrens, 
facile  persuasit  ut  cum  publica  luce  plane  dignum  censerem.  Unum  dumtaxat  minus  in  ipso  pla- 
cuit.  Operi  suo  auctor  imposuit  Clypei  nomen,  cum  illud  revera  sit  illustrissima  omnis  generis 
armorum  officina,  quibus  aut  defendi  sincera  antiquae  sapientia3  dogmata,  aut  imperitse  novitatis 
vana  commenta  refelli  possunt.  Et  tantum  abest,  ut  ex  eo  quippiam  Sacrosanctse  fidei,  seu  Catho- 
Iica3  Romana)  Ecclesia3  oppugnet  oracula  :  imo  per  illud  ubique  munitissimum  ipsius  Fidei  , 
totiusque  Orthodoxae  doctrinse  antemurale,  id  est,  Thomistica  Theologia,  validissime  propugnatur. 
Dalum  Burdigalse  25.  Martii  anni  1659. 

Fr.  Josephus  Mailhot,  Ordinis  Praedicatorum,  Sacrae  Theologiae  Lector. 

Approbatio  R.  P.  Antonini  Massoulie,  Sacrce  Theologice  Professoris. 

Librum  cui  titulus  :  Clypeus  Theolagice  Thomisticce  contra  novos  ejus  impugnatores,  attente 
et  summa  voluptate  perlegi,'  in  quo  nihil  quod  absolutissimam  in  re  Theologica  scriptionem  efficere 
possit,  desiderare  potuerim.  Etenim  non  solum  sagacitatem  animi  ubique  miram,  acumen  ingenii  non 
mediocre,  eruditionem  reconditam,  et  soliditatem  reperi,  qualem  in  D.  Thoma  nemo  non  admi- 
ratur,  et  sua3  Scholae  reliquit  :  sed  praterea,  quod  difficillimum  esse  existimarunt  semper  et 
experimento  persenserunt,  qui  difficilia  pertractant,  eas  dotes  a  natura  studioque  comparatas,  cum 
summa  claritate  conjungit.  Verissime  quidam  dixit,  «  Multos  excogitare  quidem  optime,  sed  male 
sermone  interprete  destitui ;  »  (1)  quos  merito  negaveris,  scriptis  hbris,  et  in  commune  bonum,  et 
publicum  censum  datis,  quidquam  in  lucem  edere  :  vel  quod  adeo  barbare  sese  explicent,ut  dixe- 
ris  in  alio  orbe,  et  sub  horrido  coelo  natos,  nullum  cum  eruditis  hominibus,  aut  humanioribus 
litleriscommerciumhabuisse  :  vel  quod  sine  methodo,  sine  ordine  rerum,  ubique  incipiant,  ubique 
desinant,  quod  in  Seneca  quidam  reprehendit  :  vel  contra  in  magna  et  confusa  farragine  rerum  sine 
deiectu,  quibus  libros  implent,  vix  exitum  ullum  reperias.  Verum  potissimam  hujus  operis  Theo- 
logici  laudem  esse  censeo,  summam  clarilatem,  qua  non  dubitaverim  asserere  ca^teros  Schola3 
nostrae  Theologos  auctorem  hunc  superasse.  Adeo  enim  sese  feliciter  explicat,  stylum  adeo  faci- 
lem,  nec  tumentem  nec  ulla  barbarie  respersum  adhibet ;  adeo  egregia  methodo,  eleganti  ordine, 
res  ipsas  minus  ordinis  patientes  disponit ;  ut  nemo  unquam  verius  sua  scripta  in  iucem  edidisse, 
suam  aperuisse  mentem,  et  ut  verbo  Ennodii  utar,  «  Lucem  locutum  fuisse  »  (2)  dici  potuerit. 
Verum  quod  aliorum  exemplo  timendum  fuerat,  summse  soliditati,  qua  non  sola  superficies,  sed 
intimi  recessus  penetrentur,  nihil  tanta  claritas  officit.  Nihil  enim  quod  ad  difficillimarum  qurestio- 
num  resolutionem  spectet,  intactum  relinquit :  vulgares  difficultates  non  vulgari  doctrina  explanat  : 
novas  adversariorum  tricas  tanta  facilitate  explodit,  ut  ludere  videatur  :  plures  sibi,  easque  gravio- 
res  difficultates  excitat,  ut  fortiorem  seipso  hostem  quem  impugnaret  habuerit  neminem.  Habelsane 
Schola  Thomistica  instructissimam  toti  litterariae  rei  panopliam  in  uno  Clypeo,  quo  se  quisque 
tueri,  et  iu  tanto  ingeniorum,  quae  male  pereunt,  naufragio,  ad  veritatis  portum  securus  deferri : 
ut  hic  miles  strenuus,  qui  variis  Clypeisui  usibus,  in  gravissimis  soli  salique  periculis  salutem  se 
debere  ita  dixit. 

Incolumem  ex  acie  Clypeus  me  praestitit :  idem  (3). 
Naufragio  apprensum  littora  ad  usque  tulit. 

Dignissimum  certe  suo  Clypeo  auctorem  esse  judico,  qui  in  eorum  numero,  qui  dii  forles  terrae, 
vel  ut  ex  Ha3bra3o  alii  explicant  «  Scuta  terrse  »  sunt,  habeatnr  :  nec  in  una  dumtaxat  Academia, 
quod  a  pluribus  annis  felicissime  praestitit,  sed  in  toto  terrarum  orbe,  velut  alter 

Romanee  stirpis  origo, 
Sidereo  flammans  Clypeo,  ccelestibus  armis,  (4) 

Thomisticam  veritatem.tueatur.  Ne  quid  vero  ab  eruditorum  hominum  criteriis,  vel  ab  Ecclesia3 
censuris  sibi  metuendum  sit,  ut  veritatem  suo  circumdat  Clypeo,  ita  suo  vicissim  «  Clypeo  veritas 
circumdabit »  semper.  Ita  censeo  Burdigalas  die  5.  Januarii  anni  1659. 
Fr.  Antonius  Massoulie,  Ordinis  Preedicatorum,  Lector  Theologiae. 


Privilige  du  Roy. 

Louis  par  la  grace  de  dieu  Roy  de  France  et  de  Navarre  :  A  nos  Amez  et  feaux  Conseillers,  les 
Genstenans  nos  Cours  de  Parlement,  des  Requetes  de  notre  Hotel  et  du  Palais,  Baillifs,  Senechaux, 
leurs  Lieutenans,  et  tous  autres  Officiers  et  Justiciers  qu'il  appartiendra.  Salut.  Notre  cher  et 
bien-aime  Jean-Baptiste  Gonet,  de  1'Ordre  desFreres  Precheurs,  etProfesseur  en  Theologie,  nous 

(1)  Philo.  —  (2)  Ennodius.  —  (3)  Apud  Alciatum.  —  (4)  Virgilius. 


afait  expo9er  cm'il  a  depuis  peu  compose  un  Livre  intitule,  Clypeus  Theologice  Thomisticw  contra 
novos  ejus  impugmtores,  qu'il  desiroit  donner  au  public,  sMl-Nous  plaisoit  luy  accorder  nos  Lettres 
necessaires  :  a  ges  cmtses,  et  mettant  en  consideration  la  grande  erudition  de  1'Exposant,  dont 
Nousavons  ete  particulierement  informez,  otquele  Public  peut  receyoir  uu  fruit  tres-considerable 
de  ses  Ouvrages.  Nous  lui  avons  perrais  et  permettons  par  ces  Presentes,  d'imprimer,  faire  im- 
primer  vendre  et  debiter  en  tous  les  lie.ux  de  notre  obeissance  le  susdit  Livre,  en  tels  volume, 
marge/et  caractere  que  bon  lui  semblera,  durant  le  temps  de  sept  annees,  a  commencer  du  jour 
que  1'impression  sera  achevee  pour  la  premiere  fois  :  a  condition  qu'il  sera  mis  deux  Exemplaires 
en  notre  Bibliotheque,  un  en  celle  servant  a  notre  Personne,  etant  en  notre  Ghateau  du  Louvre, 
dans  le  lieu  vulgairement  appele  le  Cabinet  des  Livres,  et  un  en  celle  de  notre  cher  et  feal  le  Sieur 
Seguier,  Chevalier,  Chancelier  de  France,  avant  que  de  les  exposer  en  vente,  a  peine  de  nullite, 
faisant  defences  tres-expresses  a  toutes  personnes  de  quelque  qualite  et  condition  qu'elles  soient' 
d'imprimer,  faire  imprimer,  vendre  ou  debiter  le  susdit  Livre  en  aucun  lieu  de  notre  Obeissance, 
durantlediUemps,  sous  quelque  pretexte  quecesoit,  sans  le  consentement  de  TExposant,  a  peine 
de  confiscation  des  Exemplaires,  quinze  cents  livres  d'amende,  depens,  dommages  et  interets. 
Voulons  en  outre  quaux  copies  des  Presentes  collationnes  par  un  de  nos  amez  et  feaux  Conseillers 
Secretaires,  foy  soit  ajoutee,  comme  a  1'Original,  et  enjoignons  au  premier  Huissier  ou  Sergent  sur 
ce  requis,  faire  pour  Pexecution  des  Presentes  tous  Exploits  necessaires  sans  pour  ce  demander 
autre  permission,  Car  tel  est  notre  plaisir.  Donne  a  Paris  le  17.  jour  de  Fevrier,  l'an  de  Grace  1659. 
et  de  notrc  regne  le  dix-septieme.  Signe,  Par  le  Roy  en  son  Conseil,  Falentin,  et  Scele. 

Registre  sur  le  livre  de  la  Communaute  des  Marchands  Libraires  et  Imprimeurs  de  cet  le  ville  de 
Paris,  suivant  VArrest  de  la  Cour  duParlement,  du  8.  Avril  1653,  Fait  a  Paris  le  13.  Aout  1669. 
Signe  :  A.  Soubron  Syndic. 

Ledit  Pere  Jean-Baptiste  Gonet,  a  cede  le  susdit  Privilege  a  Guillaume  la  Cour  et  Antoine  Berlier, 
pour  en  jouir  le  temps  mentionne  par  icelluy,  comme  il  est  plus  amplement  porte  par  le  Contract  passe 
entfeux  a  Bordeaux  le  20  juillet  1666. 

Acheve  d'imprimer  pour  la  premiere  fois  le  20.  Aout.  1669. 


DB    NA-TTTiR^L     ET     QXJALITA.TIBXJ8 

TBEOXOGIJB 


AD  QILESTIONEM  I.  D.  THOMjE 


Cum  Theologia  sit  scientia  Architectonica, 
omniumque  suprema,  et  habeat  non  solum 
rationem  scientiae,  sed  etiam  sapientise,  ut 
infra  dicemus  :  ad  illam  pertinet,  non  solum 
suumobjectum,sedetiam  seipsam,  suamque 
essentiam,etproprietates  contemplari.  Unde 
priiisqum  de  Deo,  ejusque  existentia,  unitate, 
natura,  et  attributis  disputemus,  qusedam 
circa  naturam,  et  qualitates  Theologiae,  bre- 
viter  hic  pra^mittenda  sunt.  Eorum  enim  mo- 
rem,  et  consuetudinem,  nequaquam  imitan- 
dam  putamus,  qui  parum  attendentes  quam 
late  pateat  divinae  sapientiae  domus,  quam 
perlustrandam  suscipimus,  tamdiu  in  ejus 
atrio  et  vestibulo  immorantur,  ut  preeludiis, 
et  prolegomenis  ,  vix  finem  faciant.  His 
ergo  preetermissis,  sit 

articulus  I. 

An  Theologia  fit  vere  et  proprie  scientia  ? 

§.  I. 

Prcemittenda  ad  resolutionem  questionis. 

I.  Notandum  primo :  Theologiam,  juxta  vo- 
cisetymologiam,idem  esse,  acrationem,  seu 
considerationem,  vel  sermonem  de  Deo,  et 


rebus  divinis  :  ut  notat  D.  Augustinus  lib.8. 
de  Givit  cap.  i.  Unde  cum  de  Deo,  rebusque 
divinis,  dupliciter  sermo  vel  consideratio 
esse  possit ;  nimirum  vel  ex  discursu  ratio- 
nis  naturalis,  vel  ex  lumine  divinee  revela- 
tionis,  duplex  etiam  distingui  solet  Theo- 
logia.  Una  naturalis,  quee  Metaphysica  appel- 
latur;etalia  supernaturalis,  et  Ghristiana 
quee  ex  principiis  revelatis,  suas  deducit 
conclusiones,  et  quamD.  Thomashic,  Sacram 
doctrinam,  appellat ;  et  de  hac  solum  nobis 
in  preesenti  est  sermo. 

Notandum  secundo  :  Theologiam  proprie 
dictam,  de  qua  hic  agimus,  dividi  primo  in 
Theologiam  increatam,  quae  est  in  Deo ;  et 
creatam,  quse  in  creaturis  rationalibus,  An- 
gelisscilicetethominibus,  reperitur.  Secundo 
Theologiam  creatam,  subdividi  in  Theolo- 
giam  eorum  qui  sunt  in  via,  quae  ex  princi- 
piis  fidei  suas  infert  conclusiones ;  et  eorum 
qui  sunt  in  Patria,  quee  ex  principiis  clare 
cognitis,  et  per  Dei  visionem  manifestatis, 
easdem  veritates  et  conclusiones  deducit. 
Tertio  Theologia  viatorum  dividitur  in  ac- 
quisitam,  quae  studio  ac  diligentia  humana 
comparatur,  et  infusam,  quae  a  Deo  imme- 
diate  infunditur  :  qualis  fuit  in  Prophetis, 
et  Apostolis,  aliisque  Sanctis,  0eo8tSaxToi<;, 
id  est  a  Deoimmediateedoctis.  Deniqueutra- 


56                                           DISPUTATIO  PROEMIALIS 

queTheologia  iterumdividiturin  Positivam,  aut  perfecta  scientia  ;  quia  ratione  sub- 

quae  fusio.ri  stylo,  et  modo  oratorio  sacras  lit-  jecti  in  quo  est,  non  habet  suum  statum 

teras,  et  mysteria  fidei  exponit;  etScholasti-  perfectum  et  connaturalem.  His  prasuppo- 

cam,  quae  artificiosa  methodo,  et  syllogistice  sitis,  sit 

rerum  divinarum  notitiam  tradit.  Et  haec 

rursus  subdividi  potest    in    speculativam,  o   jj 

qua3  tota  sistit  in  contemplatione  veritatis,  et 

mysteriorum  fidei ;  et  moralem,  qua,  versa-  cmdmo  alfrmaliva  statuitur. 

tur  in  directione  actuum  humanorum,  sive  " 

in  resolvendis  casibus  conscientiae.   Quibus  ,  ,                      , 

addunt  alii  Theologiam  mysticam,  quse  est  1L  DlC0  ^p  :  Theologiam,  etiam  prout 

notitia  divinorum,  in  oratione  et  contempla-  est  in  nobls  viatonbus,  esse  vere,  proprie, 

tione,  modosupernaturalicomparata:  qua-  et  substantialiter  scientiam  ;  licet  defectu 

lis  fuitin  sancta  Gatharina  Sennensi,Birgitta,  evidentiae  actuahs,  qua  caret  in  hoc  statu, 

Theresia,   et  aliis  sanctis,  ac  praecipue,  et  non  Slt  perfecta  scientia,  sed  in  statu  imper- 

excellentissime,  in  Angelico  nostro  Praacep-  fecto  et  praBternaturali.  Ita  communiter  do- 

tore,  qui  in  omni  Theologiae  genere   excel-  cent  Thomista?,  cum  S.  Doctore  hic  ar.  2.  et 

luit,  ut  diserte  declarant  R.  P.  Garmelitae  in  *•  sent-  dist-  L  qn«st.  I.  art.  4.  et  opusc. 

Discalceati,  in  egregia  illa  oratione  exhorta-  70-  qu*st-  2-  art-  2-  eentI>a  Valentiam,  Vaz- 

toria,  quam  primo  tomo  sui  cursus  Theolo-  qnern?    aliosque    modernos,    contendentes 

gici  praefixerunt  vbi  dicunt :  «  Angelicum  illam  nen  esse  vere,  et  substantialiter  scien- 

Magistrum  inter  omnes  alios  Ecclesiae  Docto-  tiam,  sed  habitum  quemdam  innominatum, 

res,  omnimoda  Theologia,  nimirum  scholas-  medium  inter  scientiam  et  fidem. 

tica,  morali,  positiva,  mystica,  et  conciona-  Probatur    primo   conclusio   :  Theologia, 

toria  fuisse  variegatum,  et   quasi  Josephum  etiam  prout  est  in  nobis  viatoribus,  vere  et 

inter  duodecim  fratres   penultimum,   poli-  proprie  est  virtus  intellectualis  :  sed  non 

mica  et  multicolori  tunica,  a  parente  Jacob,  potest  pertinere  ad  aliam,  ex  quinque  ab 

prae  nimio  ejus  amore,  decoratum  praeful-  Aristotele,  et  D.  Thoma  assignatis  in  tertio 

gere.  »  notabili,  quam  ad  scientiam,  vel  sapientiam : 

Notandum  tertio  ex  Aristotele  6.   Ethic.  ergo  Theologia  est  vere  et  proprie  scientia, 

cap.  4.  etD.  Thoma  1.  2.  quaest.   57.  quin-  vel  sapientia,  quse,  ut  infra  dicemus,  est 

que  tantum  esse  virtutes  intellectuales  :  sci-  perfectissima  species  scientiae.  Minor  cons- 

licet  habitum  primorum  principiorum,  qui  tat :  cum  enim  Theologia  sit  discursiva,  non 

dicitur  intellectus,  et  versatur  circa  prima  potest  pertinere  ad  habitum  primorum  prin- 

principia,immediate  nota  :  sapientiam,  quae  cipiorum,  qui  attingit  veritates   immediate 

est  notitia  rerum  divinarum  per  altissimas  et  sine  discursu.  Non  potest  etiam  esse  pru- 

causas  ;  scientiam ,  quae  est  notitia  per  de-  dentia,  vel  ars  ;  cum  non  pertineat  ad  intel- 

monstrationem  acquisita  :  prudentiam,  quae  lectum  practicum,  sed  speculativum,  neque 

definitur  habitus  cum  vera  ratione  activus,  versetur  circa  agibilia  et  factibilia  ;   cum 

seu  dirigens  honestatem  morum  ;  et  artem,  experientia  satis  constet,   omnem  Theolo- 

quae  est  habitus  cum  vera  ratione  effectivus,  gum  non  esse  virum  prudentem,  aut  peri- 

seu  praescribens  modum  rei  alicujus  effi-  tum  artificem  :  ergo  solum  potest  pertinere 

ciendae.  ad  scientiam  vel  sapientiam.  Major  autem 

Notandum  quarto   :   quod  sicut  aliquis  probatur  dupliciter.   Primo  quia  Theologia 

potest  esse  vere   et  substantialiter  homo,  est  habitus  intellectus,  infallibiter  inclinans 

quamvis  non  sit  perfectus  homo  ;  ut  constat  ad  verum  :  ergo  et  virtus    intellectualis. 

in  puero,  qui  vere  et   proprie  participat  Gonsequentia  patet  :  nam  per  hoc  distinguit 

naturam  humanam,  quamvis  non  sit  homo  Aristoteles  6.  Ethic.  cap.  5.   virtutes  intel- 

perfectus  ;  eo  quod  non  habeat  usum  ratio-  lectuales,  ab  opinione,  et  suspicione  :  quod 

nis,  nec  exercitium  libertatis  :  ita  similiter  hae  non  attingunt  infallibiliter  verum,  et 

aliquis  habitus  moralis,   aut  intellectualis,  quia  «  Fieri  potest  (inquit)  ut  falsum  existi- 

potest  esse  vere  et  substantialiter  virtus,  aut  matione,  opinioneque  quis  dicat ;  »   virtus 

scientia  :  quamvis  non  sit  perfecta  virtus,  autem  intellectualis  semper  et  infallibiliter 


§.  III. 


DE  NATURA  THEOLOGLE.  57 

verum  attingit.  Secundo,  quia  cum  Theolo-  puer,  licet  si  substantialiter  homo  quia 
gia  sit  habitus  perficiens  hominem  ad  bene  tamen  caret  usu  rationis  ,  et  exercitio  li- 
operandum,  inclinando  scilicet  infallibiliter  bertatis  non  censetur  esse  perfectus  homo. 
ad  verum,  est  virtus  humana  :  sed  non  mo-  Ex  quo  facile  intelliges  celebre  testimo- 
ralis,  cum  non  sit  perfectiva  appetitiae  niumD.  Thoma3,  quaest.  d4.  de  verit.  art. 
partis  ;  nec  Theologica,  cum  non  sit  per  se  19.  ubi  dicit.  «  Quaecumquesciuntur  proprie 
infusa,  sed  nostris  actibus  acquisita,  ut  in-  accepta  scientia,  cognoscuntur  per  resolu- 
fra  dicemus  ;  et  cum  tres  tantum  dentur  tionemadprimaprincipia,  quae  per  se  praesto 
virtutes  Theologicae,  fides  scilicet,  spes,  et  suntintellectui,etsicomnisscientia,invisione 
charitas  :  ergo  est  virtus  intellectualis.  rei  praesentis  perficitur.  »  His  enim  verbis 

III.    Secundo  probatur  conclusio,    des-     significat,  «  Quod  ea  quae  sciuntur  proprie 
truendo  praecipuum  fundamentum  adver-     dicta    scientia  (id  est  scientia  quae  est  in 
sariorum,  consistens  in  eo  quod  Theologia  ca-     statu  perfecto  et  connaturali)  cognoscuntur 
ret  evidentia  suorum  principiorum,   quam     per  resolutionem  ad  prima  principia,  quae 
illi  putant  requiri  ad  veram  et  propriam     praesto  sunt  intellectui  (id  est  qua3  sunt  evi- 
rationem  scientiae.     Licet     enim     scientia     denter  cognita)  et  sic  quod  omnis  scientia 
subalternans     habere    debeat    evidentiam     in  visione  rei  praesentis  perficitur.  >  Quae 
actualem  suorum  principiorum  ,  ad  ratio-     ultima  verba  aperte  declarant,  illum  non  lo- 
nem  tamen    scientiae    subalternatae    (qua-     qui  de  scientia,  quantum  ad  essentiam,   vel 
lis    est    Theologia,    ut    dicemus    articulo     substantiam ;  sed  solum ,  quantum  ad  per- 
sequenti)    sufficit    evidentia  radicalis,   vel     fectionem  et  statum. 
aptitudinalis   :  id  est  sufficit,   quod  ex  se 
et  ex  natura  sua  postulet  conjungi  cum   su- 
balternante,  et  in  tali  conjunctione  habere 
evidentiam  actualem  suorum  principiorum. 

Ita  colligitur  ex  D.  Thoma  hic  art.   2.   in  Solvuntur  objectiones. 

corp.  ubi  sic  habet.  « Sciendum  est  quod  du- 

plex  est  scientiarum  genus :  quaedam  enim  IV.  Objicies  primo  :  D.  Thomas  in  5.  dist. 
sunt  quae  procedunt  ex  principiis  notislumi-  55.quaest.  i.  art.  2.  quaestiunc.  4.  sic  ait  : « Si 
ne  naturali  intellectus  ut  Arithmetica,  Geo-  esset  aliqua  scientia,  quae  non  posset  reduci 
metria,  et  hujusmodi  :  quaedam  vero  sunt  ad  principia  natui  aliter  cognita,  non  esset 
quae  procedunt  exprincipiisnotislumin^  su-  ejusdem  speciei  cum  aliis  scientiis,  nequein 
perioris  scientiae,  sicut  Perspectiva  procedit  voce  scientia  diceretur. »  Ergo  cum  Theologia 
ex  principiis  notificatis  per  Geometriam,  et  non  resolvat  suas  conclusiones  in  principia 
Musica  ex  principiis  per  Arithmeticam  notis :  naturaliter  cognita,  non  est  vere  et  proprie 
et  hoc  modo  sacra  doctrina  est  scientia,  quia  scientia,  nec  ejusdem  rationis  cum  aliis 
procedit  ex  principiis  notis  lumine  superioris     scientiis. 

scientiae,  quae  scilicet  est  scientiaDei  et  Bea-         Respondeo  quod  ibi  D.  Thomasprobat  vir- 
torum.  »  Quibus  verbis  aperte  docet,   quod     tutesinfusas  et  acquisitas  differrespecie  :  ad 
licet  in  scientiis  subalternantibus,  requira-     quod  declarandum,   adducit  exemplum  in 
tur  evidentia  formalis,  et  actualis  principio-     scientiis,  et  dicit  quod  si  daretur  aliqua 
rum  ;  in  subalternatis  tamen,  sufficit  radi-     scientia,  quae  non  procederet  ex  principiis 
calis,  vel  aptitudinalis.  Ex  quo  infert,  Theolo-     notis  lumine  naturali,  sed  lumine  superna- 
giam  esse  vere  scientiam,  licet,  prout  est  in     turali  fidei,  et  divinae  revelationis,  non  con- 
nobis  viatoribus  ,  careat  peraccidens,  et  ra-     veniret  univoce,  nec  esset  ejusdem  rationis 
tione  subjecti,  evidentia  actuali  principio-     cum  scientiis  pure  naturalibus,  ut  pote  pro- 
rum  :  quia  perseet  ex  natura  sua,  petit     cedens  ex  altioribus  principiis.  Quare  ex  hoc 
conjungi  cum  scientia  Dei  et  Beatorum,  cui      testimonio  solum  potest  inferri,  quod  cum 
subalternatur,  et  in  tali  conjunctione  habere     Theologia    procedat  ex    principiis    altioris 
evidentiam  actualem  suorum  principiorum :      ordinis,  scilicet  ex  articulis  fidei  a  Deo  revela- 
quamvis  illa,  prout  est  in  nobis,   propter     tis,  est  divcrsae  rationis  a  scientiis  naturali- 
defectum    evidentiae  actualis    non  habeat     bus,  neque  convenit  univoce  cum  illis,  sal- 
modum,  nec  statum  perfectae  scientiae.  Sicut     tem  in  genere  proximo  :  non  quod  illa  defi- 
I.  4 


38                                           DISPUTATIO  PROOEMIALIS 

ciat  a  perfecta  ratione  scientiae ;  sed  potius  supernaturali,  solum  esse  attingere  infalli- 

quia  illam  habet  cum  quadam  eminentia  et  biliter  verum,  per  discursum  formalem  aut 

perfectione,   quse    non   convenit    scientiis  virtualem  :  evidentiam  vero  requiri  solum 

ordinis  naturalis,  ratione  cujus  est  eminen-  in  scientiis  naturalibus,  propter  certitudi- 

ter  speculativa  et  practica,  nec  solum  habet  nem,  et  adhaesionem  intellectus  ad  verum  : 

rationem  scientise,  sed  etiam  sapientiae,  ut  unde  cum  Theologia  sit  ordinis  supernatu- 

infra  dicemus.  rans  (radicaliter    saltem  et  objective,    ut 

V.  Objicies  secundo  :  De  Deo  non  potest  infra  dicemus)  et  habeat  certitudinem  sine 
fieri  demonstratio,  nisi  per  effectus  :  ergo  evidentia,  sine  illa  est  vere  et  proprie  scien- 
nec  dari  scientia,  saltem  a  priori,  et  proprie  tia. 

dicta  *  et  consequenter  Theologia  quae  Deum  Verum  haec  responsio  non  cohaeret  cum 

habet  pro  objecto,  non  potest  esse  vere  et  doctrina  D.  Thomae,   qui  i .  2.   quaest.  67. 

proprie  scientia.   Gonsequentia  patet,  ante-  art.  5.  ait  «  De  ratione  scientiae  est,  quod 

cedens  vero  probatur  ex  D.  Thoma  i.  contra  habeat  firmam    inhaesionem,  cum  visione 

gentes  cap.  25.  sic  dicente  :  «  Ex  his  etiam  intellectiva.  »  Et  in.   5.  dist.   25.  quaest.  2. 

patet  quod'Deus  definiri  non  potest :  quia  art.  4.  quaestiunc.  i.  docet  quod  fides  non 

omnis  definitio  est  ex  genere  et  differentia.  est  virtus  intellectualis,  eoquod  non  habeat 

Patet  etiam  quod  non  potest  etiam  demons-  conspicuam  veritatem.  Ex  quo  aperte  colli- 

tratio  de  ipso  fieri  nisi  per  effectus ;  quia  gitur,  quod  si  etiam  Theologia,  per  se  et 

principium    demonstrationis    est    definitio  essentialiter  esset  evidens,  non  esset  virtus 

ejusdem  de  quo  sit  demonstratio.  »  intellectus,  nec  proinde  scientia. 

Respondeo  negando  antecedens  :  ad  cujus  Melius    ergo    respondetur,     evidentiam 

probationem,  in  primis  dico,  Divum  Tho-  eodem  pacto  esse  de  ratione  scientiae,  quo 

mam  ibi  solum  negasse,  posse  dari  de  Deo  esse  difficile  mobilem,  est  de  ratione  habi- 

demonstrationemapriori,  per  veram  et  rea-  tus.  Unde  sicut  habitui,   qui  per  se,  et  ex 

lem  causam,  non  autem  demonstrationem  sua  natura,  est  difficile  mobilis,  per  acci- 

quae  per  causam  virtualem  procedat,  quae  dens,  et  ex  conditione  subjecti,  potest    con- 

sufficit  ad  perfectam  scientiae  rationem.  venire  esse  facilemobilem,itascientia3,  quae 

Secundo  respondeo,  D.  Thqmamibi  solum  per  se  et  ex  natura  sua  est   evidens,  per 

negare  demonstrationem  perfectam  de  Deo,  accidens  et  ex  conditione  subjecti,  conve- 

et  quse  ad  perfectam  subjecti  definitionem  nire  potest  obscuritas  et  inevidentia.   Et  ita 

reducatur  ;  non     autem    negare    omnem  contingit  in  Theologia,  illa  enim  per  se,  et 

demonstrationem  modum,  sufficientem  ad  ex  natura  sua  est  evidens,  lumenque  gloriae, 

rationem  scientise  a  priori.   Ut  enim  ipse  quo  Deus  clare  videtur,  postulat  pro  habitu 

docet  hic  art.  ad  i.  «  Licet  de  Deo  non  pos-  principiorum  :  per  accidens  vero,  et  ex  con- 

simus  scire  quid  est,  utimur  ejus  effectu,  ditione  subjecti,  ei  convenit  esse  ineviden- 

vel  naturse,  vel  gratiae,  loco  definitionis  ad  tem,   et  habere   pro  habitu  principiorum 

ea  quae  de  Deo  considerantur.  »  Ex  quibus  lumen  fidei  obscurum.  Quare  cum  dicitur, 

verbis  non  licet  inferre,  scientiam  quam  de  quod  scientia  est  habitus  evidens,  hoc  debet 

Deo  habemus,  esse  tantum  a  posteriori,  et  intelligi,  per  se  et  ex  natura  sua ;  vel  de 

per  effectus  :  nam  semel  natura  Dei  cognita  evidentia  formali,  aut   radicali,   ut  antea 

per  effectus  creatos,   vel  per  lumen  divinae  exposuimus. 

revelationis,  illa  mediante,  a  priori  descrip-  VII.  Odjicies  quarto  :  De  singularibus  et 

tive  cognoscuntur  Dei  proprietates,   quae  a  contingentibus  non  potest  dari  scientia,  ut 

natura  Dei,  tamquam  a  ratione  a  priori  et  docent  Philosophi  :  sed  Theologia  versatur 

causa  virtuali  dimanant.  circa  singularia,  agit  enim  de  Ghristo,  de 

VI.  Objicies  tertio  :  Scientia  proprie  Beata  Virgine,  de  Adamo,  de  Antechristo, 
dicta,  est  habitus  certus  et  evidens  :  sed  etc.  Et  circa  contingentia,  nam  disputat  de 
Theologia  non  est  evidens,  cum  procedat  ex  actibus  humanis,  de  peccatis,  de  merito,  et 
principiis  obscure  revelatis,  et  fide  divina  justificatione,  quee  sunt  actiones  liberae  et 
creditis  :  ergo  non  est  proprie  scientia.  contingentes  :  ergo  non  est  scientia. 

Respondent  aliqui  :  De  ratione  scientiae  in  Respondeo  quod  quamvis  de  singularibus 

communi,  et  prout  abstrahit  a  naturali  vel  et  contingentibus,  non  possit  dari  scientia 


DE  NATURA  THEOLOGLE                                          59 

naturalis,  bene  tamen  scientia  revelata  :  id  illorum  :  quae  fides,  cum  sit  fallibilis,  non 

est,  procedens  ex  fide,   et  divina  revela-  potest  influere  certitudinem,  et  infallibilita- 

tione,  qualis  est  Theologia.  Ratio  disparita-  tem  in  talia  principia,   requisitam  ad  ratio- 

tis  est,  quia  scientia  pure  naturalis,  depen-  nem  scientiae.  Theologia  vero  in  nobis  via- 

det  ex  lumine  naturali  primorum  principio-  toribus,dependet  in  certitudine  suorum  prin- 

rum,  quae  versantur  tantum  circa  univer-  cipiorum  a  fide  divina,  quaa  est  infallibilis, 

salia,  et  necessaria  ;  scientia  vero  superna-  et  quae  (ut  infra  dicemus)  majorem  in  eam 

turalis    et    revelata,    dependet  a  lumine  influit  certitudinem,  quam  habitus  primo- 

supernaturali  fidei,  et  divinaa  revelationis,  rum  principiorum  inscientias  naturales. 

se  extendentisetiam  adsingularia  etcontin-  IX.  Objicies  ultimo  :  De  eadem  veritate 

gentia,    qua3    prout  subsunt   tali  lumini,  non  potest  simul  esse  fides  et  scientia,  ut 

necessaria  sunt,  necessitate  saltem  infallibi-  dicemus  in  tract.  de  fide  disp.  i  art.  6.  Sed 

litatis,  ut  docet  D.   Thomas  2.  2.  qu.  i.  art.  Theologia  et  fides,  circa  eamdem  veritatem 

5.  his  verbis  :  «  Deum  incarnari,  secundum  versari  possunt  :  hoec  enim  veritas,  Chris- 

se  consideratum,  fuit  possibile,  etiam  post  tus    habet  humanam  voluntatem  ,   cognos- 

tempus  Abrahse  :  sed  secundum  quod  cadit  citur  per  fidem,  cum  sit  definita  abEcclesia, 

sub  praescientia  divina,  habet    quamdam  et  per  Theologiam,  cum  sit  conclusio  per 

necessitatem  infallibilitatis  :  et  hoc  modo  bonam  consequentiam  deducta  ex  illo  fidei 

cadit  sub  fide,  junde  prout  cadit  sub  fide,  principio,   Chrisius  est  perfectus  homo,  ex 

non  potest  esse  falsum.  »  anima  rationali  et  humanacarne  subsislens  : 

VIII.  Objicies  quinto :  Scientia  subalter-  ergo  Theologia  non  est  scientia. 

nata  naturalis,  in  absentia  subalternantis,  Huic    objectioni     dupliciter    responderi 

non  est  vere  scientia,  sed  opinio,  vel  fides  potest,  juxta  duplicem  Thomistarum  sen- 

humana  :  ergo  similiter  Theologia,  ut  est  in  tentiam  :  aliqui  enim  existimant,  quod  licet 

nobis  viatoribus,  in  quibus  est  separata  a  cum  fide  non  possit    simul  stare  scientia 

scientia  beata  ,  qui  subalternatur  (ut  dice-  clara  de  eadem  veritate,  bene  tamen  scientia 

mus  art.  sequenti)  ~non  erit  vere  et  pro-  obscura,  qualis  est  Theologia ;  tota  enim  ra- 

prie  scientia,  sed  fides,   vel  opinio,     aut  tio,  ob  quam  fides  non  potest  esse  cum  aliis 

potius  aliquid  medium  inter  scientiam  et  scientiis,  de  eadem  veritate,  est  propter  ea- 

fidem.  rum  evidentiam,  et  fidei  obscuritatem.  Dicunt 

Respondeo  primo,  negando  antecedens  :  ergo,  quod  sicut  nulla  est  repugnantia  ali- 

multi  enim  ex  ScholaD.  Thomoe,  nonimpro-  quid  esse  revelatum  in  alio  principio,  et 

babiliter  existimant,  scientias  subalternatas  immediate  in  seipso  (v.  g.  quod  luna  eclip- 

ordinis  naturalis,  in  absentia  etiam  subalter-  sim  patiatur,  continetur  in  principio  Astro- 

nantis,  esse   vere  scientias,   quantum    ad  logise,  et  rursus  in  seipso  est  experientia 

substantiam,  quamvis  tunc    non  habeant  manifestum)  ita  non  repugnat,   quod    de 

statum  et  modum    perfectae  scientiae,   eo  eadem  veritate  sit  fides,  quae  est  de  imme- 

quod  non  resolvant  suas  conclusiones  in  diate  revelatis,  et  Theologia,  quoe  est  de 

principia  clare  cognita,  eo  fere  modo  quo  revelatis  mediate  et  virtualiterinprincipiis. 

puer  est  substantialiter  homo,  quamvis  non  Heec  solutio  et  doctrina  valde  probabilis  est, 

sit  in  statu   perfecto  et  connaturali.   Sed  et  juxta  illam  facile  solvitur  argumentum, 

quidquid  sit  de  hac  sententia,  de  qua  dis-  distinguendo  majorem,  De  eadem  veritate 

putant  Philosophi  in  Logica,  et  Metaphy-  non  potest  esse  simul  fides  et  scientia  clara, 

sica.  seu  ex  principiis    evidentibus  et    lumine 

Respondeo  secundo,  dato  et  non  concesso  naturali  notis  procedens,  concedo  majorem. 

antecedente,  negando    consequentiam,    et  Non  potest  esse  scientia  obscura,  seu  pro- 

paritatem.  Ratio  disparitatis  est,  quia  scien-  cedens  ex  principiis  obscuris  et  per  solum 

tiae  subalternatae  ordinis  naturalis,  quales  fideilumen  cognitis,  nego  majorem. 

sunt  Musica,    Perspectiva,     et    Medicina,  Secundo  responderi  potest,  juxta  aliorum 

quando    sunt    separatae  a    subalternante,  sententiam,  concessa  majori,  negando  mino- 

dependent  in  certitudine  suorum  principio-  rem,  nempe  quod  Theologia  et  fides    circa 

rum,  a  fide  humana,  quam  discipuli  adhi-  eamdem  veritatem  versari  possint  :   nam 

bere  debent  magistro  testificanti  veritatem  quia  intelligentia  est  habitus  principiorum, 


;.  i. 


40                                           DISPUTATIO  PROOEMIALIS 

et  scientia  conclusionum,  non  possunt  esse  habet.  Utraque  solutio  probabilis  est,  unde 

de  eadem  veritate  et  objecto,  etsi  utraque  eruditus  Lector  eligere  poterit  eam  quae  sibi 

habeat  claritatem  et  evidentiam  :  ergo  cum  videbitur  probabilior. 
fides  sit  habitus  principiorum  Theologiae  et 

ipsa  Theologia  habitus    conclusionum,  de  Articulus  ii. 
eadem  veritate  et  objecto  esse  nequeunt,licet 

utraque  sit  obscura.  Utrum  Theologia,  quae  est  in  nobis  viatori- 

Gonfirmatur  :  Fides  facit  assentire  verita-  bus,  sit  proprie  subalternata  scientiae  Dei, 

tibus  immediate  revelatis,  et  propter  testi-  et  Beatorum  :  ac  proinde    remaneat  in 

monium  dicentis  dumtaxat :  Theologia  vero  Patria  ? 
assentire  facit  veritatibus  mediate  revelatis, 
et  propter  rationem  deductam  ex  principiis , 
sed  implicat    contradictionem,    ut  aliquis 

eidemveritatitantumassentiatproptertesti-  Prcemittuntur  quce  apud  omnes  sunt  certa. 
monium  dicentis,  et  propter  rationem  deduc- 

tam  ex  principiis,  cum  assentire  solumprop-  X.  Notandum  primo  :  Inter  scientias,  alia 

ter    testimonium    dicentis,  quodibet  aliud  esse  subalternatas,  et  alias  subalternantes. 

motivum  excludat  :  ergo  et  quod  habeat  Subalternatae  dicuntur  illae,  quae  ponuntur 

fidem  et  scientiam  obscuram  de  eadem  veri-  Sub  alia  superiori,  a  qua  dependent  in  certi- 

tate  etobjecto.  Unde  ad  probationem  incon-  tudine,  et  evidentia  suorum  principiorum. 

trarium,  juxta  illorum  auctorum  senten-  Subalternantes  vero  illae  vocantur,  quae  talia 

tiam,  dicendum   est,     eamdem    veritatem  principia  demonstrant,  et  tradunt   scientiis 

posse  esse  revelatam  immediate  in  seipsa,  inferioribus  :  v.  g.  Musica  dicitur  subalter- 

et  mediate  in  principiis  fide  divina  creditis,  nari  Arithmeticae,  etPerspectivaGeometriae ; 

sicque  in  diversis  subjectis  posse  esse  de  illa  qUia  in  Arithmetica,  principia  Musicae,  et  in 

fidem  et  Theologiam,non  posse  tamen  eum-  Geometria,  principia  Perspectivae  notifican- 

dem  hominem  simul  de  illa  fidem  et  Theo-  tur,  et  demonstrantur. 

logiam  habere,  quia  ut  habeat  fidem,  requi-  Notandum  secundo  :  Ad  subalternationem 

ritur  ut  illam  credat,  solum  quia  immediate  scientiae  naturalis,  tres    praecipue  requiri 

a  Deo  revelata  est,  et  ab  Ecclesia  definita  :  conditiones.  Prima  est,  ut  sit  idem  objectum 

qui  autem  Theologiam  habet,   non  solum  materiale    subalternantis  et  subalternatae. 

popter  hoc  illi  assentitur,  sed  etiam  propter  Secunda,  ut  subalternata  addat  tali  objecto 

medium  demonstrationis  Theologicae.  Unde  differentiam  aliquam  accidentalem,  ratione 

sicut  licet  Philosophus  Ghristianus,  cognos-  cujus  habeatnovam  scibilitatem,  et  sitradix 

cat  Deum  esse  unum,  per  duplex  medium,  novarum    proprietatum,  quae  in  scientia 

scilicet    Dei     revelationem    in    Scripturis  subalternata  demonstrentur  :  ut  constat  in 

expressam,  etmediumdemonstrativum,  non  Musica,  quae  addit  quantitati  discretae,  sive 

tamen  propterea  habet  simul  de  illa  veritate  numero,  qui  est  objectum  Arithmeticae,diffe- 

fidem  et  scientiam  claram,  ut  dicemus  infra  rentiam  sonori ;  ratione  cujus,  numerus  est 

tract.  i.  disp,  i.  art.  2.  et  fusius  exponemus  radix  omnium  proprietatum,  quaeinMusica, 

in  tract.  de  fide,  disp,  i.  art.  6.  Ita  licetTheo-  demonstrantur.  Tertia  tandemest,  ut  subal- 

logus  ,  huic  propositioni  ,   Christus    habet  ternata  dependeat  in  certitudine  et  evidentia 

humanam  voluntatem,  per  duplex  medium,  suorum  principiorum  a  subalternante. 

nimirum  divinam  revelationem,  etdemons-  Notandum  tertio  :  In  Beatis  duplicem  esse 

trationem  Theologicam,    assentiatur  ;  non  scientiam  de  Deo.  Prima  est  scientia  beata, 

tamen  habet  de  illa  simul  fidem  et  Theolo-  sive  visio  beatifica,  per  quam  Beati  clare 

giam,  sed  solum  Theologiam  :  quia,  ut  dixi,  vident  in  Verbo  omnia  mysteria,  quae  nobis 

ut  quis  per  fidem  assentiatur  alicui  veritati,  hic  obscure  per  fidem  revelantur  :  quae  ab 

debet  illi  assentire  tantum  propter  testimo-  Augustino  dicitur  «  Gognitio   matutina.  » 

nium  Dei  dicentis  et  revelantis  :  Theologus  Secunda  est  illa  per  quam  Beati  ex;principiis 

autem,  non  solum  illi  veritati  assentitur  lumine  gloriae  cognitis,  per  discursum  et 

propter  testimonium  Dei  et  Ecclesiae,  sed  lumen  naturale  intellectus  deducunt  conclu- 

etiamproptermediumdemonstrativumquod  siones  de    Deo  ;  easque  cognoscunt    per 

\ 


DE  NATURA  THEOLOGIjE. 


41 


species,  vel  a  Deo  infusas,  vel  in  via  proprio 
labore  et  studio  acquisitas  :  et  haec  secunda 
scientia,  ab  eodem  S.  Doctore,  «  Gognitio 
vespertina,  »  appellatur.  Quando  ergo  inqui- 
rimus,  an  Theologia  sit  proprie  subalternata 
scientiae  .Beatorum,  loquimur  de  prima 
scientia,  quae  est  perfectissima,  ipsique  Deo 
conveniens,  non  autem  de  secunda,  quae  ut 
constabit  ex  infra  dicendis,  non  distin- 
guitur  substantialiter  a  nostra  Theologia, 
sed  tantum  accidentaliter ;  et  est  ipsamet 
Theologia,  prout  est  in  suo  statu  perfecto 
et  connaturali. 

Notandum  quarto  :  Ex  habitibus  quos  hic 
habemus  in  via,  aliquos  remanere  in  Patria 
ad  exercitium,  alios  autem  solum  ad  orna- 
tum,  alios  jvero  nullo  modo  remanere.  Illi 
remanent  ad  exercitium,  quorum  exerci- 
tium    non    est  incompossibile  cum    statu 
beatitudinis,  ut  sunt  Gharitas,  Religio,  Pru- 
dentia,  etc.  Illi  autem  remanent  tantum  ad 
ornatum,   quorum   quidem   ratio  formalis 
objecti,  non  habet  formalem  oppositionem 
cum  ratione  formali  objecti   beatitudinis, 
exercitium  tamen  est  incompossibile  cum 
statu   beatitudinis   :  ut  sunt  Fortitudo    et 
Temperantia,  quae  versantur  circa  passiones. 
Illi  vero  nullo  modo  remanent,  quorum  ratio 
formalis  objecti,  dicit    formalem    opposi- 
tionem  cum  ratione  formali  objecti  beati- 
tudinis  :   ut  sunt  Fides  et  Spes,   quarum 
prima  habet  pro  objecto  formali  Deum  non 
visum,  secunda  vero  Deum  non  possessum  : 
objectum  autem  beatitudinis,  est  Deus  clare 
visus,  etpossessus. 


II. 


Duplici  conclusione   difficultas    proposita 
resolvitur. 

XI.  Dico  primo  :  Theologiam,  qura  est  in 
nobis  viatoribus,  esse  proprie  subalternatam 
scientiae  Dei  et  Beatorum.  Ita  communiter 
nostri  Thomistae,  contra  recentiores. 

Probatur  primo  ex  D.  Thoma  hic  art.  2. 
ubi  docet,  Theologiam  eo  modo  se  habere 
ad  scientiam  Dei,  et  Beatorum,  quo  se  habet 
Perspectiva  ad  Geometriam,  et  Musica  ad 
Arithmeticam  :  sed  Perspectiva  proprie 
subalternatur  Geometriae,  sicut  et  Musica 
Arithmeticae  :  ergo  et  Theologia  scientiae 
Dei,  et  Beatorum. 


Gonfirmatur  primo  :  Ideo  Perspectiva  ex 
Aristotele,  et  aliis  Philosophis,  subalternatur 
Geometriae,  et  Musica  Arithmeticae,  quia 
eorum  principia  dependent  a  Geometria,  et 
Arithmetica :  sed  principia  Theologiae  non 
minus  dependent  a  scientia  Dei  etBeatorum, 
quam  principia  Perspectivae  et  Musicae,  a 
Geometria  et  Arithmetica  ;  cum  articuli 
fidei,  qui  sunt  principia  nostrae  Theologiae, 
notificentur,  et  manifestentur  in  scientia 
Dei  et  Beatorum  ;  sicut  principia  Perspec- 
tivae,  et  Musicae,  demonstrantur,  et  noti- 
ficantur  in  Geometria,  et  Arithmetica  :  ergo 
non  minus  Theologia  subalternatur  scientiae 
Dei  et  Beatorum,  quam  Perspectiva  Geome- 
triae,  et  Musica  Arithmeticae. 

Confirmatur  secundo :  Licet  in  scientiis 
ordinis  naturalis,    ad    veram  subalterna- 
tionem,  praeter  dependentiam  illam  princi- 
piorum,   requiratur  alia    conditio,   nempe 
quod     subalternata     contrahat     objectum 
subalternantis,   per    aliquam   differentiam 
accidentalem,  ratione  cujus  habeat  novam 
scibilitatem,  et  sit  radix  novarum  proprieta- 
tum  ;  ut  constat  in  Perspectiva,  quae  addit 
differentiam  visibilis,    supra    quantitatem 
continuam,  quae  est  objectum  Geometriae  ; 
et  in  Musica,  quae  addit  differentiam  sonori, 
supra    quantitatem    discretam,    quae    est 
objectum  Arithmeticae  :  haec  tamen  conditio 
non  requiritur  in  Theologia,  quia  cum  ejus 
objectum  sit  infinitum  et  illimitatum,   sine 
additione  alicujus  differentiae  accidentalis, 
plures    habet    modos    cognoscibilitatis    et 
scibilitatis,  ratione  quorum  potest  diversas 
terminare  scientias  ;  et  cognosci  per  unam 
scientiam  omnino  supernaturalem,  qualis 
est  scientia  Beatorum,  et  per  aliam  natu- 
ralem,    quae    per    discursum,    et    lumen 
naturale    intellectus ,    ex  principiis  illius 
supernaturalis  conclusiones  deducat  :  qua- 
lem  infra  dicemus  essenostramTheologiam. 
Addo  quod,  in  scientiis  etiam  naturalibus, 
et  quae  versantur  circa  objectum  finitum  et 
limitatum,  additio  differentiae  accidentalis 
supra  objectum  subalternantis,  tendit  tam- 
quam  in  finem  ad  salvandam  dependentiam 
illam  principiorum  :  ergo  cum  in  nostra 
Theologia,  talis  dependentia  subsistat,  sine 
additione  alicujus  differentiae  accidentalis 
ad  objectumscientiae  Dei  et  Beatorum,  etiam 
sine  tali  conditione,  in  illa  salvatur  vera  et 
propria  ratio  subaliernatipnis.  Consequentia 


42                                            DISPUTATIO  PROOEMIALIS 

patet,  antecedens  vero  optime  explicatur  a  minus  dependeat  in  evidentia  suorum  prin- 

Caietano,  hic  art.  2.  Ideo   enim   requiritur  cipiorum,  a  scientia  Dei  et  Beatorum,   non 

ut  subalternata  contrahat  objectum  subal-  minus  etiam  illis  subalternatur. 

ternantis   per    differentiam    accidentalem,  XIII.  Dico  secundo,  Theologiam  quam  hic 

quia  si  objectum  esset  omnino  diversum,  in  via  per  discursum  acquirimus,  remanere 

non  posset  dependere  a  subalternante  in  in  Patria.  Heec  conclusio  sequitur  evidenter 

principiis,   neque  etiam    si  esset  omnino  ex  prsecedenti  :  omnis  enim  scientia  subal- 

idem    nam  in  primo  casu  essent  prorsus  ternata,  ex  se  et  ex  natura  sua,  petit  con- 

diversa    principia,    in    secundo    prorsus  jungi  cum  subalternante,  illique continuari : 

eadem.  Neque  etiam  posset  salvari  illa  con-  ergo  si  Theologia  sit  subalternata  scientise 

ditio,  si  subalternata  adderet  objecto  subal-  Beatorum,  ex  se  et  ex  natura  sua  postulat 

ternantis  differentiam  specificam,  aut  pro-  illi  conjungi  et  continuari,  ac  proinde  re- 

prietatem  :  quia   eadem  scientia    agit  de  manet  in  Patria. 

genere,  et  specie,  et  de  proprietatibus  na-  Probatur  secundo,  et  simul    destruitur 

turae ;  unde  in  iilo  casu,   non  salvaretur  praecipuum  adversariorum  fundamentum, 

distinctio    scientiarum,    nec  consequenter  declarando  differentiam,  quse  inter  Theolo- 

vera  subalternatio.                        .  giam,  et  fidem  reperitur  :  licet  enim  fides 

Addunt  aliqui  cum  Gapreolo,  quocl  quam-  non  remaneat  in  Patria,  bene  tamen  Theolo- 

vis  hsec  conditio  esset  essentialiter,  et  indis-  gia.  Ratio  disparitatis  est,   quia  fides  est 

pensabiliter  ad  subalternationem  requisita,  essentialiterobscuraetinevidens,  acproinde 

tamen  aliquo  modo  salvaretur  in  Theologia,  incompossibilis  cum  scientia  beata,  et  clara 

quae  est  in  nobis  viatoribus  :  ilia  enim  addit  Dei  visione  :  Theologia  vero  non  est  essen- 

supra  objectum  scientiae  Dei  et  Beatorum,  tialiter  obscura,  sed  tantum  accidentaliter, 

differentiam  aliquam  accidentalem,  nempe  et  ratione  status,  in  quo  per  accidens  de- 

reveiabilitatem  obscuram,  virtualem  saltem  pendet  a  fide,  quee  id  nobis  viatoribus  gerit 

et  mediatam,  per  quam  distinguitur  a  fide,  vices  luminis  gloriae,  cui  Theologia  per  se, 

et  scientia  beata  ;  vel,  ut  aiii  dicunt,  inevi-  et  ex  sua  natura  subordinatur  in   certitu- 

dentiam  negativam  :  objectum  enim  scien-  dine  et  evidentia    suorum    principiorum. 

tiae  Dei  et  Beatorum,  est  evidens  positive,  Unde  sicut  charitas  viae  remanet  in  Patria, 

cum  petat  ab  intrinseco  evidentiam  et  clari-  et  transit  a  libera  in  necessariam,   quando 

tatem  ;  objectum  vero  fidei  est  inevidens  homo  mutat    statum  viatoris,   in    statum 

positive,  quia  ab  intrinseco  postulat  obscu-  comprehensoris,  ex  eo  quod  libertas  non 

ritatem  et  inevidentiam  :  objectum  autem  est  de  essentia  charitatis,  sed  solum  modus 

Theologiae  est  inevidens  tantum  negative  ;  quidam    accidentalis,   conveniens    ei    per 

quia  Theologia  secundum  se,    et  ex  sua  accidens,  et  ratione  status  viae  in  quo  regu- 

natura,  non  postulat  obscuritatem  et  inevi-  latur  per  fidem,  et  cognitionem  obscuram. 

dentiam,  sicut  fides,  sed  habet  illam  tantum  Ita  similiter,   quia  obscuritas  non  est  de 

pcr  accidens  adjunctam,  ratione  status  et  essentia    Theologiae,    sed    tantum    modus 

subjecti  in  |quo  reperitur,   et  in  quo  per  quidam  accidentalis,  per  accidens  illi  con- 

accidens  dependet  a  fide,    gerente    vices  veniens,  ratione  subjecti,    et  status  vise, 

scientiae  beatee.  Theologia  in  Patria  remanet,  et  transit  de 

XII.  Probatur  secundo  conclusio.  Habitus  obscura  in  evidentem,  quando  homo  mutat 

Theologiac  acquisitus  in  Patria,  et  deducens  statum  fidelis  et  viatoris,  in  statum  Beati  et 

per  discursum,  et  lumen  naturale  intellec-  comprehensoris. 

tus,  conclusiones  ex  principiis  notis  lumine  XIV.  Gonfirmatur  primo  :  Dona  Spiritus 

gloriae,  vere  et  proprie  subalternatur  scien-  Sancti,  quae  sunt  in  nobis  viatoribus,  v.  g. 

tiaj  Dei  et  Beatorum  ;  quia  omnimocle    de-  donum  sapientia?,  et  scientiae,  remanent  in 

pendet  ab  illa,  in  evidentia  suorum  prinei-  Patria,  ut  docet  S.  Thomas.  1.  2.  quaest.  68. 

piorum  :   ergo   cum    habitus    Theologiae,  art.  6.  et  tamen  per  accidens,  et  prout  sunt 

quem  hic  in  via  acquirimus,   deducendo  in  nobis  viatoribus,  dependent  a  fide,  et  per 

per  discursum  conclusiones  ex   principiis  illam  regulantur,  cum  in  hac  vita  non  detur 

revelatis,  et  fide  divina  creditis  (et  qui  ut  evidens  cognitio  de  Deo,    ut  docet    idem 

statim  dicemus    remanet  in     Patria)  non  Sanctus  Doctor  2.  2.  quest.  8.  et  9.  Ergo 


DE  NATURA  THEOLOGLE.  45 

similiter,  quamvis  Theologia,  per  accidens,  rationis,  in  quantum  impeditur  in  eo  ra- 

et  ratione  status,  pendeat  a  fide,  et  ab  illa  tionis  usus,  propter  somnum,  vel  ebrieta- 

reguletur  :  quia  tamen,  per  se  et  ex  natura  tem,  vel  aliquid  hujusmodi.   Patet  autem 

sua,  petit  regulari  per  lumen  gloriae,   et  quod  tali  imperfectione  remota,  nihilominus 

scientiam  beatam  cui  subalternatur,  non  substantia  rei  remanet,   etc.   »   Gum  ergo 

minus  remanebit  in  Patria,  quam  habitus  imperfectio  obscuritatis  et  inevidentiae,  non 

charitatis,  et  donum  sapientiae  et  scientiae.  sit  de  ratione  Theologiae  ;  sed  par  accidens 

Unde  Hieronymus  in  epistola  ad  Paulinum,  ei  conveniat,  ratione  subjecti,  et  status  viae, 

«  Talem  scientiam  discamus  in  terris,  quae  in  quo  per  accidens  dependeta  fide,  gerente 

nobiscum    perseveret  in  ccelis.    »    Et  D.  vices  scientiae  beatae  ;  ex  hoc  discursu  D. 

Chrysostomus  in  [cap.  15.  primae  ad  Gorin-  Thomae  evidenter  concluditur,  Theologiam 

thios,  loquens  de  scientia  et  cognitione  quam  nostram  in  Patria  remanere. 
hic  habemus  de  Deo,  dicit,  «  Non  abolebitur 

scientia  (scilicet  in  Patria)  sed  desinet  esse  §.  III. 
non  perfecta.  » 

XV.  Gonfirmatur  secundo  :  Omnis  habitus  Tria  corollaria  notatu  digna. 
qui  perit,  vel  perit  per  se,  et  per  introduc- 

tionem  alterius  habitus  ipsi  contrarii  :  sicut  XVI.  Ex  dictis  inferes  primo  :  In  Beatis 

destruitur  virtus  temperantiae,  quando  ad-  triplicem  dari  scientiam.  Prima  est  [perfecte 

venit  vitium  ipsi  oppositum  ;  vel  per  acci-  supernaturalis,  scilicet  visio  beatifica,  quae 

dens,  cum  perit  subjectum  in  quo  est,   vel  eminentissimo  modo  habet  rationem  scien- 

objectum  de  quo  est.  Sed  Theologia  neutro  tiae,  quatenus  per  illam  cognoscunt  in  Deo 

exhis  modis  perire  potest  in  Patria:  ergo  in  quaedam  principia,  ut  Deum  esse  immuta- 

ea  remanet.  Minor  quantum  ad  secundam  bilem,  omnipotentem,  etc.  et  in  illis  veri- 

partem  constat  :  cum  in  Patria  non  pereat  tates  quae  se  habent  per  modum  conclu- 

subjectum    Theologiae,    scilicet    intellectus  sionum,  ut  Deum  esse  eeternum,   creaturas 

hominis,  vel  Angeli  ;  nec  objectum  ipsius,  esse  possibiles,  etc.  quas  unico  et  simpli- 

scilicet  Deus.  Probatur  ergo   quantum  ad  cissimo    intuitu    vident,    virtute    luminis 

primam.    In    hoc   (ut    supra   ostendimus)  gloriae.  Unde  talis  scientia  non  est  formaliter 

distinguitur  Theologia  a  fide,  quod  fides  est  discursiva,  sed  eminenter  tantum  et  vir- 

essentialiter  obscura,  et  positive  inevidens  :  tualiter  ,  et   a  Theologis  vocatur  Scientia 

Theologia  vero   est  obscura  accidentaliter  heata.  Secunda  est  nostra  Theologia,  quam 

tantum,  et  inevidens  solum  negative.  Ergo  hic  in  via  acquirimus,  et  quam  diximus 

licet  fides  opponatur  lumini  gloriae,  et  clarae  remanere  in  Patria  ;  et  ista  est  formaliter 

Dei  visioni,  et  per  adventum  ipsius  des-  discursiva,  ex  principiis  enim  lumine  gloriae 

truatur,  non  tamen  Theologia.  cognitis,  et  in  Deo  manifestatis,  per  discur- 

Haec  ratio  illustrari  potest  ex  D.   Thoma  sum,  et  lumen  naturale  intellectus,  deducit 

i.  2.  quaest.   67.  art.   5.   ubi  dicit  :  «  Quia  conclusiones    quas    per    proprias    species 

perfectum    et    imperfectum    opponuntur,  .  cognoscit  extra    verbum  ;   et    sic    lumen 

impossibile  est  ea  esse  in  eodem  subjecto.  »  gloriae  nonconcurrit  immediate  ad  assensum 

Et  statim  addit  :    «   Est    autem  conside-  illarum,    sed    mediante    lumine    naturali 

randum,  quod  imperfectio  quandoque  est  intellectus   discurrentis,    et     ratiocinantis 

de  rationerei,  etpertinet  ad  speciem  ipsius,  circa  principia  clare  cognita,  et  in  verbo 

sicut  defectusrationispertinetadrationem  manifesta  :  unde   talis    scientia    non    est 

speciei  equi,  vel  bovis  ;  et  quia  unum  et  perfecte  nec  entitative  supernaturalis,   sed 

idem  numero  manens,  non  potest  transferri  imperfecte  tantum,  et  radicaliter,  seu  prae- 

de  una  specie.in  aliam,  inde  est  quod  tali  suppositive,  ut  infra  ostendemus  de  Theolo- 

imperfectione  sublata,  tollitur  species  rei  ;  gia  existente  in  nobis  viatoribus,   quae  de- 

sicut  jam  non  esset  bos  vel  equus,   si  esset  ducit  suas  conclusiones  ex  principiis  obscure 

rationalis.  Quandoque  vero  imperfectio  non  revelatis.  Tertia  tandem  scientia  est  pure 

pertinet  ad  rationem  speciei,  sed   accidit  naturalis,   quam    Beati    habent    de  rebus 

individuo  secundum  aliquid  aliud,    sicut  naturalibus,  per  principia  lumine  naturali 

alicui  homini,  quandoque  accidit  defectus  nota ;  et  haec  est  multiplex   specie,  juxta 


DISPUTATIO  PROGEMIALIS 


diversitatem  specificam  objectorum  circa 
quae  versatur,  et  remansit  in  Daemonibus  : 
quia  in  illis,  ut  docet  Dionysius,  omnia 
naturalia  integra  remansere. 

Inferes  secundo  :  lllos  qui  hic  in  via  fue- 
runt  Theologi  (caeteris  paribus)  plura  co- 
gnoscere  in  Patria  extra  verbum,  per  pro- 
prias  species,  hic  in  via  proprio  labore  et 
studio  comparatas,  quam  alios  qui  non  fue- 
runt  Theologi.  Quia  (ut  ostendimus  habitus 
Theologiae  in  via   acquisitus  ,  remanet  in 
Patria,  et  se  extendit  ad    ea  omnia  clare 
videnda ,  quae  in  via  obscure  cognoscebat. 
Inferes  tertio  :  Theologiam  quam  hic  in 
via  acquirimus,   non  remanere  in  Patria, 
solum  ad  ornatum,  sed  etiam  ad   exerci- 
tium.  Ut  enim  exposuimus  in  quarto  nota- 
bili,  illi  habitus  remanent  in  patria,  non 
solum  ad  ornatum,  sed  etiamad  exercitium, 
quorum  exercitium    non    est    incompossi- 
bile  cum  statu  beatutidinis :  at  discurrere,  et 
per  lumen  naturale  intellectus ,  ex  articulis 
fidei  clare  visis,  et  in  verbo  manifestatis, 
conclusiones  inferre,  non  repugnat  statui 
beatitudinis  :   sicut    cognitio    vespertina  , 
quam  Angeli  habent  de  rebus,  secundum 
quod  habent  esse  in  propria  natura,  non 
repugnat  cognitioni  matutinae,  per  quam 
illas  cognoscunt  secundumquoclhabent  esse 
in  verbo  :  ergo  habitus  Theologiae  remanet 
in  Patria,  non  solum  ad  ornatum,  sed  etiam 
ad  exercitium. 

g.  IV. 
Prcecipuoe  objectiones  solvuntur. 

XVII.  Objicies  primo  contra  primam  con- 
clusionem  :  Scientiasubalternans,  testeAris- 
totele  i.  Post.  debet  dicere  propter  quid  de 
principiis  subalternantis,  id  est  debet  illa 
demonstrative  probare;  unde  communiter 
dicitur,  Ubi  desinit  physicus  ,  ibi  incipit 
medicus  :  id  est  conclusiones  scientiae  su- 
balternantis,  qualis  est  Physica,  debent  esse 
principia  subalternatae,  qualis  est  Medicina  : 
sed  scientia  Dei  et  Beatorum,  non  dicit 
propter  quid  de  principiis  Theologiae ;  quia 
illa  sunt  articuli  fidei,  qui  sunt  indemons- 
trabiles,  nec  possunt  probari  per  causam  : 
ergo,  etc. 

Gonfirmatur  :  Scientia  subalternans  non 
debet  attingere  veritates,  et  conclusiones, 


quae  in  subalternata  demonstrantur,  alio- 
quin  illae  scientiae  non  distinguerentur  :  sed 
scientia  Dei,  cum  sit  infinita,  attingit  veri- 
tates,  et  conclusiones  quae  demonstrantur  in 
nostra  Theologia  :  ergo,  etc. 

Ad  objectionem  respondeo  majorem  esse 
veram  in  scientiis  discursivis,  quales  sunt 
scientiae  subalternantes  ordinis  naturalis, 
secus  autem  quando  subalternans  non  est 
discursiva,  ut  contingit  in  proposito.  Unde  ad 
salvandam  subalternationem  Theologiae,  ad 
scientiam  Dei  et  Beatorum,  sufficit  quod  in 
illis  articuli   nostrae    fidei   notificentur    et 
clare  cognoscantur,  non  autem  requiritur 
quod  demonstrentur.  Addo  quod,  in  scien- 
tia  Dei  et  Beatorum,  demonstrantur  plures 
articuli  nostrae  fidei  (ut  quod  Deus  sit  trinus 
in  personis,  omnipotens,  aeternus,  etc.)  per 
naturam  divinam  ,  tamquam  per  causam 
virtualem,  seu  rationem  a  priori  divinorum 
attributorum  :  licet  enim  scientia  Dei  et 
Beatorum  ,   non  sit  formaliter  discursiva, 
virtualiter  tamen  discurrit,  quatenus  unico 
et  simplicissimo  intuitu,   videt  effectus  in 
causis,  et  conclusiones  in  principiis. 

Ad  confirmationem  dicendum  est  primo  : 
majorem  esse  veram,  quando  scientia  su- 
balternans  est  finita  et  limitata,  quales  sunt 
scientiae  subalternantes  ordinis  naturalis : 
secus  vero,  si  sit  infinita,  et  comprehensiva, 
qualis  est  scientia  Dei :  tunc  enim  debet  ad 
omnia  se  extendere,  nec  solum  attingere 
principia,  sed  etiam  conclusiones  scientiae 
subalternatae. 

Secundo  dici  potest,  majoremesse  quidem 
veram  in  scientiis  naturalibus,  propter  idem 
lumen  naturale,  et  eumdem  modum  proce- 
cendi,  qui  in  illis  reperitur;  non  tamen  in 
supernaturalibus,  ratione  opposita ;  sufficit 
enim  ad  diversitatem,  et  subalternationem 
scientiarum,  quod  procedant  sub  diversa 
ratione  formali,  sive  sub  diverso  lumine, 
quorum  unum  dependeat  et  subordinetur 
alteri,  ut  contingit  in  nostra  Theologia  res- 
pectu  scientiae  beatae. 

XVIII.  Objicies  secundo  :  Omnis  scientia 
subalternata  habet  objectum  contractius, 
quam  subalternans,  ut  constat  in  Musica, 
et  Perspectiva,  quae  limitant  et  contrahunt 
objectum  Arithmeticae  et  Geometriae,  per 
aliquam  differentiam  accidentalem,  quam 
illi  superaddunt  :  sed  Theologia  habet  idem 
omnino  objectum,  ac  scientia  Dei,  et  Beato- 


DE  NATURA  THEOLOGLE.  45 

rum,  scilicet  Deum  sub  ratione  Deitatis,  XX.   Objicies   ultimo  :  Contra  secundam 

ut  constabit  ex  dicendis  articulo  sequenti  :  conclusionem.  Apostolus  i.  ad  Corinth.  15. 

ergo  ipsi  non  subalternatur.  docet  quod  in  coelo  Linguce  cessabunt,  et 

Respondeo  primo,  majorem  esse  veram,  scientia  destruetur  :  ergo  Tlieologia  non  re- 

quando  scientia  subalternans  versatur  circa  manebit,  sed  destruetur  in  Patria. 

objectum  finitum  et  limitatum  :  tunc  enim  Confirmatur  :  Adveniente  perfecto,  eva- 

subalternata  debet  illud  contrahere  ,  per  cuatur  imperfectum,  ut  ibidem  dicit  Apos- 

aliquam  differentiam  accidentalem,  ratione  tolus  :  sed  Theologia  nostra,  cum  sit  obs- 

cujus  habeat  novam  scibilitatem,  et  sit  radix  cura,  et  inevidens,  est  cognitio  imperfecta  : 

novarum  proprietatum  quae  in  illa  demons-  ergo  destruetur,  adveniente  visione  beati- 

trentur  :  secus  autem  quando  subalternans  fica,  quae  est  perfecta  cognitio. 

versatur  circa  objectum  infinitum,  et  illimi-  Respondeo  quod  sicut  quando  Scriptura 

tatum ;  illud  enim,  ratione  suae  infinitatis,  dicit,  quod  elementa  post  diem  judicii  dis- 

sine  additione  alicujus  differentiae  acciden-  solventur  hoc  non  intelligitur  de  destruc- 

talis,  plures  habere  potest  modos  cognosci-  tione  quantum  ad  substantiam,  sed  solum 

bilitatis  ,   et  scibilitatis ,  ratione  quorum,  quantum  ad  statum,  vel  modum,  quatenus 

prout  substat  diversis  luminibus,  diversas  scilicet  mutabuntur  in  statum  perfectiorem : 

potest  terminare  scientias,  ut  antea  expo-  i|a  similiter  quando  Apostolus  dicit,  quod 

suimus.  scientia  destruetur,  hoc  non  debet  intelligi 

Respondeo  secundo,  quod  licet  Deus  sit     de  destructione  quantum  ad  substantiam, 

in  se  simplicissimus  ut  tamen  subest  lumini  sed  solum  quantum  ad  modum  obscuritatis, 

gloriae,  sub  qua  ratione  est  objectum  scien-  vel  inevidentiae  ,  quem  nunc  habet ,  vel 

tiae  Beatorum,  magis  late  patet,  et  plura  in  quantum  ad  modum  operandiimperfectum, 

eo  cognoscuntur,  quam  ut  subest  lumini  scilicet  per  conversionem  ad  phantasmata, 

fidei,  et  obscurae  revelationis,  sub  qua  ra-  et  per  species  a  sensibus  acceptas  :  uterque 

tione  est  objectumnostraeTheologiae  :  quare  enim  hic  modus  cognoscendi  inPatria  des- 

illa  habet  objectum  contractius,  et  minus  truetur,  quia  tunc  (ut  docet  D.  Thomas,  su- 

late  patens,  quam  scientia  Beatorum  cui  su-  per  hunc  locum  Apostoli)  non  erit  ex  neces- 

balternatur.  sitate,  sed  ex  electione,  conversio  ad  phan- 

XIX.  Objicies  tertio  :  Non  est  proprie  su-  tasmata.  Ethuncesse  sensum  Apostoli  patet 

balternatio  inter  scientiam  et  habitum  pri-  satis  ex  contextu  litterae,  subditenim  :  Cum 

morum  principiorum,  ut  docent  Philosophi,  autem  venerit  quod  perfectum  est,  evacuabi- 

quando  agunt  de  subalternatione  scientia-  tur  quod  ex  parte  est.  Quod  statim  probat 

rum  :  sed  scientia  beata  est  habitus  primo-  exemplo  parvulorum,  quorum  imperfecta 

rum  principiorum  respectu  Theologise,  cum  sapientia,  et  loquela  destruitur  cum  setate  : 

perlumen  gloriae,  et  visionem  beatam,  ar-  non  enim  destruitur  eorum  sapientia  et  lo- 

ticuli  fidei,  qui  sunt  principia  nostrae  Theo-  quela  simpliciter,  sed  quantum  ad  imper- 

logiae,  manifestentur.et  revelentur  :  ergo  fectionem;   quia  adulti  melius  sapiunt,  et 

inter  Theologiam,  et  scientiam  beatam,  non  loquuntur. 

est  vera  et  propria  subalternatio.  Ad  confirmationem  dicendum  cum  eodem 

Respondeo  scientiam  beatam  habere  si-  S.  Doctore  i.  parte  queest.  58.  art.  7.  ad  5. 

mul  rationem   scientiae  subalternantis,   et  «  Quod  veniente  perfecto  evacuatur  imper- 

habitus  primorum  principiorum,   respectu  fectum,  quod  ei  opponitur  :  sicut  fides  quae 

nostrae  Theologiae  :  quatenus  enim  uno  et  est  eorum  quae  non  videntur,  evacuatur, 

simplici  intuitu,  fertur  in  essentiam  divi-  visione  veniente.  »  Non  autem  necesse  est, 

nam,  et  in  omnia  quae  in  ea  sunt  formaliter,  quod  adveniente  perfecto,  evacuetur  imper- 

habet  rationem   habitus  principiorum  ;  in  fectum,  quod  ei  non  opponitur.  Sicut  quia 

quantum  vero  sic  videt  essentiam  drvinam,  imperfectio  cognitionis  vespertinae,  non  op- 

ejusque  attributa,  ut  cognoscat  unam  esse  ponitur  perfectioni  cognitionis  matutinaa, 

causam  virtualem,  et  rationem  a  priori  al-  per  illam  non  evacuatur,  ut  ibidem  docet 

terius,  habet  rationem  scientiae;  et  ipsi  hoc  Sanctus  Thomas.  Unde  cum  Theologia  nos- 

modo  sumptae  dicimus  Theologiam  nostram  tra  non  opponatur  visioni  beatae,  quia  non 

proprie  subalternari.  importat  inevicjentiam positivam,  sicut  fides, 


46  DISPUTATIO  PROOEMIALIS 

sed  negativam  tantum  (ut  antea  exposui-  velatum  dupliciter.  Primo,  formaliter  et  im- 

mus)  non  evacuatur  adveniente  visione,  si-  mediate  ,  sicut  revelatum  est,  Deum  esse 

cut  fides,  sed  potius  perficitur,  et  consum-  trinum,  Ghristum  esse  hominem.  Secundo, 

matur  ,  sicut  charitas ;    vel  sicut  donum  virtualiter  et  mediate,  quando  scilicet  in  re 

scientiae,  et  sapientiae,  aliaeque  virtutes,  et  immediate  revelata,  alia  virtualiter  conti- 

dona,  qua3  non  repugnant  statui  beatitu-  netur,  vel  tamquam  effectus  in  causa,  vel 

dinis.  proprietas  in  essentia,  quae  per  discursum 

deducitur :  quo  pacto  in  ista  propositione, 

Articulus  III.  Christus  est  homo,  haec,  Christus  est  risi- 

bilis,  virtualiter,  et  mediate  censetur  re- 

Quodnam  sit  subjectum  vel  objectum  nostrae  velata.  His  praesuppositis. 

Theologiae  ?  XXII.  Dico,  objectum  formale  et  specifi- 

cativum  Theologiae,  esse  Deum,  sub  ratione 

§•  !•  Deitatis,  ut  cadit  sub  revelatione  virtuali  : 

ita  quod  ipsa  Deitas  sit  ratio  formalis  Quce  : 

Quibusdam  prcemissis  difficultas  resolvitur.  revelatio  vero  divina,  virtualis,  et  mediata, 

ratio  formalis  Subqua.  Objectum  autem  ma- 

XXI.  Notandum  primo  ex  Capreolo  quaest.  teriale>  extensivum,  et  terminativum,  quod- 

4.  prologi  art.  i.  concl.  2.  quod  in  qualibet  cumque  revelatum  a  Deo.  In  hac  sententia 

scientia,  aliquo  modo  differunt  subjectum,  sic  explicata,  jam  fere  omnes  conveniunt : 

et  objectum;  objectum  enim  scientiaa  est  quamvis  olim  quidam  antiqui  Theologi  assi- 

conclusio  in  illa  demonstrata  :  subjectum  gnaverint  alia  diversa  objecta,  ut  res  et  si- 

vero  est  illud  quod  subjicitur  in  conclusio-  Sna>  Ghristum  ut  Redemptorem,  vel  opus 

nibus,  et  de  quo  praedicata  aliqua,  seu  pas-  nostrae  reparationis,  Deum  ut  praemiatorem, 

siones  demonstrantur.  Verumtamen  secun-  vel  ut  ultimum  finem,  actum  meritorium, 

dum  communem  Theologorum  usum,  sub-  et  similia  :  «  Attendentes  (inquit  S.  Doctor 

jectum  et  objectum,  pro  eodem  communiter  m'c-  art-  7-)  ad  ea  <IU8e  tractantur  in  ista 

accipiuntur,  et  idcirco  in  titulo  quaerimus,  scientia,  non  ad  rationem  secundum  quam 

quodnam  sit  subjectum,  vel  objectum  Theo-  considerantur.  » 

logiae  ?  XXIII.  Prima  pars  conclusionis,   quae  as- 

Notandum  secundo,  objectum  esse  du-  serit  Deum  sub  ratione  Deitatis,  esse  objec- 

plex,  aliud  materiale,  aliud  formale.  Objec-  tum  formale  specificativum  Theologiae  pro- 

tum  materiale,  dicitur  illud  quod  non  per  se  *>atur  duplici  ratione  D.  Thomae  loco  citato. 

et  ratione  sui  attingitur  a  scientia,  sed  ra-  Prima    est :   Illud  censetur  esse  objectum 

tione  objecti  formalis.  Formale  autem  est  formale  et  specificativum  cujuslibet  scientiae, 

illud  quod  per  se  et  ratione  sui  considera-  cujus  cognitio  principaliter  quaeritur,  et  ad 

tur  :  v.  g.  in  potentia  visiva,  corpus  est  quod  reducuntur  caetera  omnia  quae  in  ea 

objectum  materiale,  quia  non  percipitur  ra-  tractantur  :  sed  cognitio  Dei  per  se  primo 

tione  sui,  sed  ratione  coloris  quo  afficitur  :  quaeritur  in  Theologia,  et  quaecumque  in  ea 

ipse  vero  color,  quia  percipitur  ratione  sui,  tractantur,  reducuntur  ad  Deum  sub  ratione 

dicitur  objectum  formale.  Deitatis  :   ergo  Deus  sub  hac  ratione,  est 

Notandum  tertio  cum  Gajetano,  hic  art.  5.  objectum  formale  Theologiae.  Major  constat, 

objecti  formalis  duas  esse  rationes  formales  minor  vero  probatur.  Nam  cum  Theologia, 

distinguendas  :  aliam  quae  dicitur  ratio  for-  ut  nomen  ipsum  significat,  sit  sermo,  vel 

malis  Quoe  :  aliam  quae  vocatur  ratio  formalis  consideratio  de  Deo,  rebusque  divinis,  co- 

Sub  qua.  Ratio  quce  est  res  ipsa  quae  a  po-  gnitio  Dei,  est  illud  quod  per  se  primo  in 

tentia,  vel  scientia  percipitur :  ratio  Sub  qua  illa  quaeritur.  Item  quaecumque  ab  illa  con- 

illa  dicitur,  qua  mediante  ratio  quae  in  esse  siderantur,  vel  sunt  ipsemet  Deus,  vel  ali- 

rei  consideratur  :  v.  g.  in  eadem  potentia  quid  ad  illum  pertinens  ;   aut  per  modum 

visiva,  ratio  Quce,  est  color  :  ratio  vero  Sub  proprietatis,  ut  attributa ;  vel  ut  effectus  ab 

qua,  estlux,  quia  mediante  luce  visus  per-  ipso  procedens,  ut  creaturae,  de  quibus  agi- 

cipit  colorem.  tur  in  prima  parte  ;  vel  tamquam  media  ad 

Notandum  quarto,  aliquid  posse  dici  re-  ipsum  conducentia,  et  ordinata,  sicut  actus 


DE  NATURA  THEOLOGLE. 


47 


humani,  leges,  gratia,  virtutes,  Incarnatio, 
et  Sacramenta,  de  quibus  in  secunda  et  ter- 
tia  parte  disputatur  :   ergo,  etc. 

Confirmatur  :  Sublato  objecto  formali,  tol- 
litur  scientia  :  sed  quamvis  nullum  esset 
opus  meritorium,  nec  ulla  Sacramenta  a 
Christo  instituta  ;  et  licet  Verbum  divinum, 
carnem  humanam  non  assumpsisset,  non 
propterea  tolleretur  Theologia  :  ergo  illa  non 
sunt  objectum  formale  ipsius.  Major  constat, 
minor  vero  probatur.  Quamvis  enim  illa 
non  darentur,  Theologia  posset  inferre  plu- 
res  conclusiones  de  Deo,  et  ejus  attributis, 
et  probare  Deum  esse  aeternum,  quia  est 
immutabilis  ;  infinitum,  quia  est  ens  per 
essentiam  ;  intelligentem  et  scientem,  quia 
est  immaterialis ;  et  caetera  attributa  per 
naturam  divinam,  tamquam  per  causam 
virtualem,  seu  rationem  a  priori,  demons- 
trare  :  ergo,  etc. 

XXIV.  Secunda  ratio  D.  Thomae  sic  proce- 
dit :  Idem  debet  esse  objectum,  seu  subjec- 
tum  principiorum,  et  totius  scientiae ;  cum 
tota  scientia  virtute  contineatur  in  princi- 
piis  :  sed  Deus  sub  ratione  Deitatis,  est 
subjectum,  vel  objectum  principiorum 
Theologiae,nempe  articulorum  fidei:  ergo,etc. 
Minor  probatur  :  Nam  fides  quae  praebet 
principia  Theologiae,  cum  sit  virtus  Theolo- 
gica  habet  pro  objecto  formali  et  specificativo 
Deum  sub  ratione  Deitatis.  Licet  enim  veri- 
tas  prima  dicatur  a  D.  Thoma  2.  2.  quaest. 
I.  art.  I.  objectum  fidei  :  tamen,  ut  Cajeta- 
nus  ibidem  §.  Ad  evidentiam  docet,  non 
sunt  diversa,  Deum  esse  objectum  fidei,  sub 
ratione  Deitatis,  aut  veritatis  :  sicut  nec  ens, 
aut  verum,  esse  objectum  intellectus  :  ergo, 
etc.  Ex  quo  probata  manet  secunda  pars 
conclusionis,  quae  affirmat  quod  Deus,  sub 
ratione  Deitatis,  est  ratio  formalis  Quce  Theo- 
logiae.  Ut  enim  exposuimus  in  tertio  notabili, 
ratio  formalis  Quce  alicujus  potentiae,  vel 
habitus,  est  illa  quae  per  se  primo  attingi- 
tur,  atali  potentia,  velhabitu,  etrationecu- 
jus  alia  percipiuntur  :  unde  cum  Deus  sub 
ratione  Deitatis,  sit  id  quod  per  se  primo  a 
Theologia  attingitur,  et  in  ordine  ad  quod 
omnia  alia  objecta  considerantur,  illa  est 
ejus  ratio  formalis  Quce. 

XXV.Secundavero  pars,  quaeasseritreve- 
lationem  virtualem,  et  mediatam,  esse  ejus 
rationem  formalem  Sub  qua,  evidenti  ratione 
demonstratur.   Theologia  enim  est  habitus 


distinctus  a  fide,  a  Metaphysica,  aliisque 
scientiisnaturalibus  ;  et  quasi  medius  inter 
illas  :  non  posset  autem  ab  illis  distingui, 
nec  inter  eas   mediare,    nisi  haberet  pro 
ratione  formali  Sub  qua,  revelationem  virtua- 
lem,  et  mediatam  :  si  enim  ejus  ratioforma- 
lis  Sub  qua,  esset  revelatio  formalis,  et  im- 
mediata,  conveniret  cum  fide,  quae  nititur 
divinae  revelationi  immediatae  :  si  autem 
non  dependeret  a  revelatione  virtuali,  et 
procederet  ex  principiis  solo  lumine  naturali 
notis,   non  distingueretur  a    scientiis  na- 
turalibus  ;   praesertim  a  Metaphysica,   quae 
Deum  respicit,  ut  cognoscibilem  ex  creatu- 
ris,  et  lumine  naturalis  intellectus.  Ex  quo 
probata  etiam  manet  ultima  pars.  Illud  enim 
censetur  esseobjectum  materiale,  extensivum 
et  terminativum    alicujus    scientiae    quod 
subest  ejus  rationi  formali  Sub  qua,  et  ad  quod 
illa  se  extendit  et  terminatur  :  sed  quod- 
cumque  ens  revelatum  a  Deo,  subest  ra- 
tioni  •  formali  Sub  qua  Theologiae,   nempe 
revelationi  virtuali  ;  et  Theologia  potest  ad 
illud  se  extendere,  illudque  contemplari  sub 
tali  lumine  divinae  revelationis  mediatae  et 
virtualis  :  ergo  quodcumque  revelatum  a 
Deo  est  objectum  materiale  extensivum,  ac 
terminativum  Theologiae  nostrae. 

§.IL 

Solvuntur  objectiones. 

XXVI.  Objiciesprimo:  Nulla  scientia  probat 
de  suo  objecto  quod  sit,  sed  supponit ;  ut 
dicitur  i.  Poster.  sed  Theologia  probat 
Deum  esse,  ut  sequenti  tractatu  patebit : 
ergo  Deus  non  est  objectum  Theologiae. 

Respondeo  quod  existentia  subjecti ,  non 
potest  probari  ab  aliqua  scientia,  a  priori,  et 
per  medium  proprium  et  intraneum  :  bene 
tamen  a  posteriori  per  mediumab  alia  scien- 
tia  mutuatum,  licet  sibi  deserviens  et  mi- 
nistrans  ;  et  sic  Theologia  demonstrat  exis- 
tentiam  Dei,  rationibus  desumptis  a  Metaphy- 
sica,  quae  mi  nistrat  Theologiae.  Addo  quod 
existentia  Dei  ut  auctoris  supernaturalis,  a 
Theologia  non  probatur,  sed  pure  creditur,  et 
sic  estproprie  subjectum  ejus  ;  solum  autem 
e  rationibus  Metaphysicis  probat  Deum  esse 
ut  auctorem  naturalem. 

XXVII.  Objicies  secundo  :  Objectum  adae- 
quatum  scientiae  praedicari  debet  de  omni- 


48                                           DISPUTATIO  PROOEMIALIS 

bus  partibus  illius,  et  esse  causa  adaequata  supponeretur  cognitus  naturaliter,  et  alia 

omnium    proprietatum  quae  in  ea  demons-  entia  supernaturalia  per  fidem   revelaren- 

trantur  ;  sed  Deus  sub  ratione  Deitatis,  non  tur.  Major  vero  probatur.  Inductione  in  om- 

habet  illas  conditiones  :  ergo,  etc.  Major  pa-  nibus  scientiis  naturalibus  in  quibus  non 

tet,  minor  probatur  :  Deus  enim  non  praedi-  assignatur  aliquod  ens  particulare  pro  ob- 

catur  de  Angelo,   vel  homine,  et  aliis  objec-  jecto formaliet  adaequato,  sedillud  omne  quod 

tis,  de  quibus  in  Theologia  disputatur  :  item  abstrahit  a  materia  singulari,   sensibili,   aut 

Deus  sub  ratione  Deitatis,  non  est  causa  intelligibili ;  et  ut  omne  effugium  praeclu- 

innascibilitatis  v.  g.  quae  est  in  Patre,  alias  datur,  et  paritas  sit  adaequata ;  quamvis  ali- 

talis  proprietas  competeret  cuilibet  personae  quae  illarum  scientiarum  habeant  unum  ob- 

divinae,  in  qua  Deitas  reperitur  ;  et  sic  Fi-  jectum  principale,  ad  quod  omnia  alia  de  qui- 

lius  et  Spiritus  Sanctus  essent  innascibiles.  bus  tractant,  referuntur ;  ut  patet  in  Meta- 

Respondeo  negando  minorem  :  Ad  cujus  physica  respectu  Dei,  et  in  Logica  respectu 

primam  probationem  dicendum   est,  objec-  Demonstrationis,  ad  quam  omnes  aliae  secun- 

tum  adaequatum  scientiae  praedicari  debere  dae  intentiones  ordinantur  ;   quia  tamen   in 

de  omnibus  partibus  illius,  vel  in  recto,  vel  Metaphysica  ,  non  solus  Deus  ,   sed  etiam 

in  obliquo;  et  hocsecundo  modo  Deum  prae-  alia  entia  creata,  et  in  Logica,  non  sola  De- 

dicari  de    homine,  et  Angelo,   caeterisque  monstratio,  sed  etiam  aliae  secundae  intentio- 

objectis,  de  quibus  in  Theologia  tractatur  :  nes,  participant  rationem  formalem  Sub  qua 

quia  illa,  vel  sunt  ipsemet  Deus,  velaliquid  praedictarum  scientiarum,  et  sunt  objecta 

Dei,  ejus  scilicet  proprietates,  vel  effectus,  per  se  scibilia  ab  illis,  quamvis  per  impossi- 

vel  media  ad  ipsum  conducentia,  ut  antea  bile,  nec  Metaphysica  Deum,  nec  Logica  De- 

exposuimus.  Ad  secundamprobationem,res-  monstrationem  considerarent ;  ideo  objec- 

pondetur  objectum  formale  scientiae  debere  tum  Metaphysicae  non  est  solus  Deus  sed 

esse  radicem,  et  principium  omnium  pro-  omne  ens  abstrahens  a  materia  intelligibili, 

prietatum,  quae  in  ea  demonstrantur,  vel  nec  objectum  Logicae  sola  Demonstratio  aut 

secundum  se,  vel  quatenus  reperitur  in  par-  Syllogismus,  sed  omne  ens  rationis  secundo 

ticularibus  speciebus  determinatum :  sic  ens  intentionale.    Ergo  similiter  in  proposito, 

mobile,   ut  determinatum  ad  corpora  cceles-  quamvis  Deus  sit  objectumprincipale  Theo- 

tia,  et  elementaria,  est  causa  proprietatum,  logiae,  non  erit  tamen  ejus  objectum  adae- 

quae  de  elementis,  et  corporibus  coelestibus,  quatum,   sed  omne  ens  divinum  superna- 

in  Physica  demonstrantur  ;  unde  ad  hoc  ut  turali  inspiratione  cognoscibile,  unde  D.  Tho- 

Deus  sub  ratione  Deitatis  sit  objectum  for-  mas  in  prologo  sententiarum  qu.  i.  art.  4. 

male  Theologiae,  satis  est  quod  Deitas,  ut  asserit  ensdivinumper  inspirationem  cogno- 

determinata  ad  personam  Patris,  et  modi-  scibile,  esse  subjectum  Theologiae,  et  paulo 

ficata  per  relationem  Paternitatis,  sit  radix  infra  addit  quod  Deus  non  est  ejus  subjec- 

innascibilitatis.  tum,  nisi  sicut  principaliter  intentu  m. 

XXVIIL  Objiciestertio  :  Illud  omne  perti-  XXIX.  Hoc  argumentum  videtur  sine  du- 

netadobjectumformale  Qwod  specificativum  bio    opinionem  illam  reddere  probabilem. 

Theologiae,   cui  immediate    convenit  ratio  Respondeo  nihilominus  distinguendo  primam 

formalis  Sub  qua  ipsius  Theologiae  :  at  non  majorem.  Illud  omne   pertinet  ad  objectum 

solum  Deo  sub  ratione  Deitatis,  sed  etiam  formale  quod  specificativum  Theologiae,  cui 

omni  enti  supernaturali,immediateconvenit  immediate  convenit  ratio  formalis  Sub  qua 

ratio  formalis  Sub  qua  Theologiae  :  ergo  non  ipsius  Theologiae  :   si  conveniat  immediate 

solum  Deus,  sed  etiam  omne  ens  supernatu-  immediatione  excludente  solum  discursum, 

rale,  pertinet  ad  objectum  formale  Theolo-  nego  majorem  :   immediatione  excludente 

giae  .  Minor  patet,  nullum  enim  est  ens  su-  etiam  ordinem,  dependentiam,   et  attribu- 

pernaturale,  quod  non  possit  immediate  et  tionem  ad  aliud,  concedo  majorem,  et  sub 

per  se  revelari,  et  quod  magis  est,  potest,  eadem  distinctione,  nego  minorem.  Ad  pro- 

independenter  ab  ipso  Deo  ut  auctore  su-  bationem  ejus  ibi  subjunctam,  transeat  quod 

pernaturali  revelari ;    nec    desineret    esse  nullum  sit  ens  supernaturale,    quod  non 

Theologia,  quamvis  Deus  non  fuisset  ipsi  re-  possit  revelari  independenter  a  revelatione 

velatus  per  lumen  supernaturale,  dummodo  supernaturali  Dei  sub  ratione  Deitatis,  nego 


DE  NATURA  THEOLOGLE. 


49 


tamen  in  hoc  casu  remansuran  Theologiam, 
aut  fidem  divinam,  saltem  ejusdem  speciei 
cum  ea  quam  habemus  modo  :  fides  enim 
nostra  est  virtus  Theologica,  hoc  est  imme- 
diate  et  per  se  primo  respiciens  Deum  tam- 
quam  objectum  suum  specificativum  :  in 
casu  autem  posito,    sicut    non  respiceret 
Deum,  ita  non  esset  Theologica  nec  scientia 
aliorum  entium  supernaturalium  esset  Theo- 
logia,  hoc  est  scientia  de  Deo,  ut  nomen  so- 
nat,  sed  alia  quaedam  fides  et  scientia  su- 
pernaturalis,  a    nostris  specie    distinctae, 
utpote  quae  diversum  objectum  specificati- 
vum  per  se  respicerent.  Ad  probationem 
vero  majoris,  concesso  antecedente,  et  om- 
nibus  qua3  in  ejus  exemplum  adducuntur, 
nego    consequentiam  et  paritatem  :   ratio 
discriminis    est,   quia  finis  intrinsecus  et 
essentialis  scientiarum  de  quibus  sit  mentio 
in  argumento,    non  est   cognitio  alicujus 
partialis  objecti,  nec  alia  omnia  minus  prin- 
cipalia  considerant  solum  propter  principale 
sed    etiam   propter  se  :    finis  autem  in- 
trinsecus  et  essentialis  nostrae  Theologiae,  et 
fidei  est  cognitio  solius  Dei,  aliorum  vero 
objectorum    minus    principalium,  tantum 
propter  Deum,  et  in  ordine  ad  ipsum  ;  unde 
omnia  alia  objecta  minus  principalia,  erunt 
tantum  objecta  secundaria  et  materialia,  so- 
lus  autem  Deus  objectum  formale  prima- 
rium  et  adaequatum  :   sicut  respectu  chari- 
tatis,  solus  Deus  est  objectum  specificativum, 
proximus  autem,  quia  non  amatur  nisi  in 
ordine  ad  Deum,  est  objectum  secundarium 
et  materiale.    Hujus  exemplum  reperitur 
etiam  in  quibusdam  scientiis  naturalibus, 
Medicina  enim,  quamvis  sub  eadem  abstrac- 
tione,  corpus  humanum,  et  plura  alia  con- 
sideret,  puta  herbas,  mixta,   simplicia,  etc. 
quia  tamen  illa  omnia  considerat  solum  in 
ordine  ad  corpus  humanum  sanabile,  solum 
corpus    humanum  sanabile,  est  objectum 
ejus  formale  specificativum  et  adaequatum, 
alia  vero  sunt  tantum  objecta  secundaria  et 
materialia  :  cujus  ratio  radicalis  esse  potest, 
quia  habitus  practici,  specificantur  prima- 
rio  a  fine  ad  quem  ordinantur,  non  vero  ab 
aliis  quse  in  ordine  ad  finem  considerant : 
Medicina  autem  est  scientia  practica,  et  si- 
militer  Theologia  nostra,  modo  articulo  se- 
quenti  explicando  ;  aliae  vero  scientiae,   de 
quibus  fit  mentio  in  argumento,  sunt  sim- 
pliciter    speculativae,    nec   habent    alium 


finem  intrinsecum,  quam  cognitionem  suo- 
rum  objectorum. 

XXX.  Ad  locum  vero  D.  Thomae  desump- 
tum  ex  prologo  sententiarum,  varie  respon- 
dent  Thomistae :  Gajetanus  enim  dicit  quod 
D.  Thomas  non  asserendo,  sed  opinando 
illud  dixit.  Gapreolus  vero  asserit  S.  Docto- 
rem  loqui  de  subjecto  materiali  et  extensivo. 
Alii  existimant,  ipsum  usurpare  nomen 
Entis  divini,  prout  est  analogum  analogia 
attributionis,  subindeque  supponere  pro 
principali  analogato,  scilicet  Deo  :  quod  con- 
firmant  exemplo  sani,  quod  est  objectum 
Medicinae,  quod  ibidem  a  D.  Thoma  adduci- 
tur.  Si  vero  alicui  nulla  istarum  responsio- 
num  placeat,  non  existimo  de  hoc  multum 
esse  curandum,  cum  in  praesenti  articulo 
suae  summae,  tamquam  in  suo  testamento, 
S.  Doctor  clarissime  suam  mentem  expres- 
serit. 

XXXI.  Objicies  ultimo  contra  tertiam  par- 
tem  conclusionis :  Ratio  formalis  sub  qua  ob- 
jecti  scientise,  debet  esse  illi  intrinseca  :  sed 
revelatio  virtualis,  cum  fundetur  in  ex- 
trinseco  Dei  testimonio,  non  est  quid  intrin- 
secum  objecto  Theologiae  :  ergo  non  est  ejus 
ratio  formalis  Sub  qua. 

Respondeo  majorem  esse  veram  in  scien- 
tiis  naturalibus,  non  autem  in  Theologia, 
quia  scientiae  naturales  procedunt  ex  lumi- 
ne  naturali  intellectus  et  primorum  prin- 
cipiorum,  in  quae  suas  conclusiones  resol- 
vunt :  Theologia  vero  procedit  ex  articulis 
fidei,  etin  extrinseca  Dei  dicentis  seutes- 
tificantis  auctoritate  fundatur,  ac  in  ipsam 
ultimo  suas  conclusiones  resolvit. 

8- 1»- 

Corollaria  proecedentis  doctrince. 

XXXII.  Ex  dictis  colliges  primo,  quodalio 
modo  Theologia  consideratDeum,  quam  Me- 
taphysica,  quae  dicitur  Theologia  naturalis  : 
Metaphysica  enim  agit  de  Deo,  ut  per  crea- 
turas  cognoscibili,  ita  ut  creaturae  se  ha- 
beant  ut  gradus  quibus  ascendimus,  et  ele- 
vamur  ad  Dei  cognitionem,  juxta  illud  ad 
Rom.  i.  Invisibilia  Dei  per  ea  quce  facta  sunt 
intellecta  conspiciuntur.  Theologia  autem 
primo  aspectu  considerat  Deum  ejusque 
attributa  ;  et  ex  consideratione  Dei,  tam- 
quam  primae  causae,  et  primi  principii,  pro- 


50  DISPUTATIO  PROOEMIALIS 

cedit,  etdescendit  ad  cognitionem  creatura-  quaest.   5.   art.   3.  «  Quod  Haereticus  circa 

rum.'undeinMetaphysica,  prior  estconsi-  unum  articulum,  non  habet  fidem  de  aliis 

deratio  creaturarum,  quam  Dei  :   in  Theo-  articulis,  sed  opinionem  quamdam,  secun- 

logia  e  contra,  prior  est  consideratio  Dei,  dum  propriam  voluntatem.  > 

quamcreaturarum.Quare(utinfradicemus)  XXXIV.    Golliges   tertio  ,     conclusiones 

illa  est  nobilior,  et  perfectior  Metaphysica,  Theologicas,  f ormaliter  qua  tales,  non  esse 

aliisque  scientiis  ordinis  naturalis  ;   et  est  de  fide.  Ratio  est,  quia  omne  quod  creditur 

veluti  quaedam  expressio,  et  imago  divinae  fide  divina,  debet  immediate  et  formaliter  a 

scientiae  et  sapientiae,  qua3  ut  dicit  Diony-  Deo  revelari :   at  conclusiones  Theologiae, 

sius  cap.  7  de  divinis  nominibus,  «  Seipsam  non  sunt  formaliter  et  immediate  revelatae, 

coenoscens  scit  alia.  »  se&  virtualiter  tantum  et  immediate,  cum 

XXXIII.   Secundo    colliges    contra  Vaz-  ejus  ratio  formalis  Sub  qua,  non  sit  reve- 

quem,  in  Heereticis  non  esse  veram  Theolo-  latio  formalis  et  immediata,  sed  virtualis 

giam/illamque  specie  distingui  a  nostra  :  tantum  et  mediata  :  alioquin  (ut  supra  os- 

quia  nostra  deducit  suas  conclusiones,  ex  tendimus)  illa  non  distingueretur  a  fide  : 

principiis  fide  divina  creditis,  et  habet  pro  ergo,  etc.   Dixi  Formaliter  qua   tales  sunt : 

ratione  formali  Sub  qua,  revelationem  vir-  quia  conclusiones  Theologicae,  materialiter 

tualem  :  Theologia  autem  Haereticorum  de-  consideratae,  possunt  esse  de  fide  :  multae 

ducit  suas  conclusiones  ex  principiis  fide  enim  sunt  propositiones  determinatae   ab 

solum  humana  creditis  ;  nec  habet  pro  ra-  Ecclesia  tamquam  de  fide ,  quae  possunt 

tione  formali  revelationemdivinam,  sed  tra-  fieri  conclusiones  Theologicae,  ut  constat  in 

ditionem  humanam  ;  unde  illa  est  potius  hac  demonstratione  :  Filius  Dei  naturalis 

fides  humana,    vel  opinio,    qua  scientia.  est  consubstantialis  Patri :  sed  Christus  est 

Quare  Dionysius  cap.  2.  de  divinis  nomini-  Filius  Dei  naturalis  :  ergo  est  consubstan- 

bus  loquens  de  illo  qui  divinis  eloquiis  re-  tialis    Patri.    Similiter  in    ista.    Qui    est 

sistit,  qualis  est  Haereticus,  «  Longe,  inquit,  j)eus  et  homo,  habet  divinam  et  humanam 

omnino  erit  a  nostra  Theologia,   et  curan-  voluntatem,  sed  Christus  est  Deus  et  homo  ; 

dum  non  est  illius  manuductionis  ad  Theo-  erg0  habet  divinam  et  humanam  volunta- 

logicam  scientiam.  >  Item  Augustinus  dicit,  tem. 

Theologiam  esse    «  Scientiam ,    qua    fides  Advertendum  tamen  est,   quod  ille  qui 

saluberrima  gignitur,  et  nutritur,  defendi-  negaret  aliquam  conclusionem  Theologicam, 

tur,  et  roboratur.  »  Ex  quo  inferes,  in  Theo-  qU8e  ex  principiis  revelatis  per  evidentem 

logo  qui  amittit  fidem  circa  aliquem  articu-  consequentiam    infertur ,   qualis  est  ista  , 

lum,  non  remanere  Theologiam  ejusdem  ra-  Christus  est  risibilis,  censeretur  esse  Haere- 

tionis  cum  ea,  quae  est  in  Gatholicis,  sed  ticus  :  quia  non  censeretur  negare  bonita- 

quasi  quoddam  illius  cadaver ;  amissa  enim  tem  illationis,  quae  lumine  naturali  evidens 

fide,  non  potest  amplius  vivere  nec  subsis-  est,  sed  principium  fidei,  ex  quo  illa  eviden- 

tere  Theologia.  ter  deducitur. 

Dices  :  Haereticus  nullomodo  haesitat  circa  XXXV.  Golliges  quarto :   Theologiam  esse 

principia,  et  conclusiones  Theologiae  :  ergo  unam  specie  infima  scientiam,  nec  illam 

habet  de  illis  certitudinem,  et  consequenter  dividi  in  plures  habitus    partiales  specie 

scientiam.  diversos.  Ita  communiter  docent  Thomistae 

Respondeo  Hsereticos  habere  de  articulis  cum  S.  Doctore  hic  art.  5.  contra  recentio- 

fidei,  et  de  conclusionibus  Theologiae,  solum  res,  qui  volunt  Theologiam  non  esse  unam 

certitudinem  quamdam  subjectivam,   quae  simplicem  habitum,  sed  illam  [coalescere  et 

est  quaedam  pertinacia,  orta  vel  ex  illorum  componi  ex  pluribus  habitibus  partialibus 

voluntate,  vel  ex  proprio  judicio,  quo  judi-  specie  distinctis. 

cant  talem  vel  talem  articulum  fidei  esse  Probatur  hoc  corollarium  ratione  D.  Tho- 

acceptandum,  non  vero  alios  :   non  autem  mae.  Unitas  potentiae  et  habitus  consideran- 

de   illis   habere  certitudinem  objectivam,  da  est,  non  secundum  objectum  materiali- 

procedentem  ex  motivo  divinae  revelationis,  ter,  et  in  esse  entis  consideratum,   sed  se- 

quae  omnino  necessaria  est  ad  fidem,   et  cundum  quod  subest  ejus  rationi  formali  : 

Theologiam.  Unde  dicit  D.  Thomas  2.  2.  licet  enim  homo,  leo,  et  lapis,  specie  inter 


DE  NATURA  THEOLOGLE.  M 

se  differant :  quia  tamen  conveniunt  in  una  materia   singulari ,  quee  convenit   objecto 

ratione  colorati,  quae  est  objectum  formale  Physicee ;  alia  a  materia  sensibili,  quee  com- 

visus,  unum  specie  atoma  sensum  specifi-  petit  Geometriae,  Arithmeticee,  et  aliis  Ma- 

cant :  sed  omnia  objecta,  quee  a  Theologia  thematicis  ;   altera  a  materia    intelligibili, 

considerantur,  communicant  in  una  ratione  quee  est  propria  Metaphysicee  :  in  objecto 

formali ;  licet  enim  illa  agat  de  Deo,  de  An-  vero  Theologiae  ratio formalis  Sub quanon  est 

gelis,  et  hominibus ;  de  vitiis,  et  virtutibus ;  immaterialitas,  sed  revelatio  virtualis,  quee 

de  gratia,  et  de  peccatis ,  aliisque  rebus,  est  ratio  superior,  sub  qua  Theologia  con- 

plusquam  specie  diversis,  illas  tamen  non  siderare  potest,  ea  quae  in  diversis  scientiis 

considerat,  nisi  secundum  quod  substant  Philosophicis  pertractantur,  ut  hic  art.  3.  ad 

divinae  revelationi  :  ergo  Theologia  est  una  2.  docet  D.  Thomas.  Et  ratio  hujus  est,  quia 

specie  infima  scientia,  nec  in  plures  habitus  sicut  res  non  sunt  cognoscibiles  per  fidem, 

specie  diversos  dividi  potest.  Pro  cujus  evi-  eo  quod  habeant  talem,  aut  talem  immate- 

dentia.  rialitatem,  sed  quia  sunt  a  Deo  revelatae,  ita 

XXXVI.  Notandum  est  primo  cum  Caje-  per  Theologiam  scibiles  sunt ;  quia  sunt 
tano  hic  §.  Ad  evidentiam.  Ad  unitatem  aut  revelatae,  mediate  (hoc  est  quia  deducuntur 
distinctionem  scientiarum  non  sufficere  ra-  ex  aliis  rebus  revelatis)  non  vero  quia  sub- 
tionem  Quce  objecti  earum,  illud  in  esse  rei  sunt  tali  vel  tali  abstractioni,  a  materia. 
constituentem  ;  constat  enim  eamdem  scien-  Cum  igitur  haec  revelatio  virtualis  ,  sit 
tiam  secundum  speciem,  qualis  est  Meta-  unius  simplicissimae  rationis,  omnia  quae  in 
physica,  agere  de  rebus  plusquam  specie  illa  communicant,  suntque  divinitus  reve- 
distinctis  in  genere  rei,  ut  de  substantia,  et  lata,  ad  unam  scientiam  specie  ,  nempe 
accidente.  Item  ut  dicit  D.  Thomas  hic  art.  Theologiam,  spectant,  sicque,  ut  docet  Ca- 
i.ad  2.  «  Eamdem  conclusionem  demonstrat  preolus  quaest.  5.  prologi  ad  3.  contra  4. 
Astrologus,  et  naturalis,  puta  quod  terra  est  «  Si  quis  omnes  conclusiones  omnium  scien- 
rotunda,  etc,  »  Sed  praeterea  requiri  ratio-  tiarum  cognosceret,  in  quantum  divinitus 
nem  formalem  Sub  qua,  constituentem  ob-  revelabiles  sunt ;  hoc  est  quod  formalis  ra- 
jectum  in  genere  scibilis  :abutraque  enim  tio  assentiendi  in  illis  conclusionibus,  esset 
ratione  Quce,  et  Sub  qua,  unitas  et  distinc-  lumen  divinee  revelationis,  utique  unicum 
tio  scientiee  pendet,  ita  ut  ratio  Quce,  ut  su-  haberet  habitum,  et  non  plures.  »  Quod  si 
bordinata  rationi  Sub  qua,  et  ratio  Sub  qua,  Deus  plures  scientias,  nempe  Physicam,  et 
ut  determinatur  a  ratione  formali  Quce,  Geometriam  alicui  infunderet,  tunc  (inquit 
unitatemetdistinctionem  scientiis  praebeant.  Cajetanus  hic  $.  Pro  evidentia )  revelatio  ad 
Quod  etiam  docet  Cajetanus  i.  Poster.  cap.  illas  scientias  compararetur,  ut  causa  effi- 
2.  ubi  et  ait,  verba  illa  Aristotelis  3.  de  ani-  ciens  ad  effectum,  non  tamen  ut  ratio,  seu 
ma  textu  38.  «  Secatur  autem  scientia  sicut  modus  cognoscendi  objecti ;  ille  enim  homo 
et  res,  *  non  esse  intelligenda  de  ipsis  rebus,  Geometricalia  sciret,  sub  illam  et  ratione, 
prout  res  sunt ,  sed  prout  ingrediuntur  qua  alii  Geometrae  sciunt  :  unde  in  tali 
genus  scibilis,  et  quatenus  subordinantur  casu,  illae  scientiae  non  essent  ejusdem  ra- 
rationi  Sub  qua.  Unde  quando  dicitur  unita-  tionis  et  speciei,  sicut  est  Theologia  notra  ; 
tem  specificam  potentiae  vel  habitus,  ex  ejus  per  quod  solvitur  instantia  quae  fieri  solet 
ratione  formali  sumendam  esse,  hoc  intelli-  contra  rationem  D.  Thomae  jam  exposi- 
gendum  est  de  ratione  formali  Quce,  ut  mo-  tam. 

dificata  et  determinata  per  rationem  forma-  XXXVIII.  Dices  primo  :  Omnes  Mathema- 

lem  Sub  qua.  ticae  ad  minus  differunt  specie,   et  tamen 

XXXVII.  Notandum  secundo  :  Hoc  inte-  considerant  suum  objectum,  sub  eadem  ra- 
resse  discrimen  inter  Theologiam,  et  scien-  tione  formali  Sub  qua,  eadem  scilicet  abs- 
tias  naturales,  quod  in  objectis  istarum,  ra-  tractione  a  materia  sensibili  :  ergo  ex  eo 
tio  formalis  Sub  qua  sumitur  ex  tali  modo  quod  omnia  quae  tractantur  in  Theologia, 
immaterialitatis,  seu  abstractionis  a  mate-  substent  eidem  rationi  Sub  qua,  divinee  sci- 
ria,  sive  potius  ex  principiis  illarum,  prout  licet  revelationi  virtuali,  non  sequitur  illam 
subsunt  tali  vel  tali  abstractioni,  quae  tri-  esse  unum  specie  atoma  scientiam. 

plex  assignari  solet  a  Philosophis  :  una  a  Respondeo  primo,  rationem  Sub  qua  in 


52 


DISPUTATIO  PROOEMIALIS 


Mathematicis  et  aliis  scientiis  naturalibus, 
non  esse  solam  abstractionem  a  materia 
sensibili ;  sed  etiam  principia  ex  quibus 
procedunt,  prout  substant  tali  abstractioni  : 
unde  cum  talia  principia  in  Mathematicis 
sint  specie  diversa,  illae  specieinter  se  diffe- 
runt,  quamvis  in  eadem  abstrajctione  con- 
veniant. 

Respondeo  secundo,  Omnes  scientias  Ma- 
thematicas  ,  convenire  quidem  in  eadem 
abstractione  a  materia  sensibili,  generice 
sumpta,  differre  tamen  penes  diversos  mo- 
dos  illius  :  haec  enim  non  consistit  in  indi- 
visibili,  sed  habet  diversos  modos  et  gradus, 
secundum  quos  scientiae  Mathematicae  di- 
versificantur  ;  numerus  enim  v.  g.  qui  est 
objectum  Arithmeticae,  est  simplicior  quan- 
titate  continua,  quae  est  objectum  Geome- 
triae  :  quantitas  enim  continua  maxime  co- 
mitatur  materiam  ,  et  habet  conditiones 
illius  ;  unde  Arithmetica  est  simplicior 
et  magis  abstrahit  a  materia  sensibili,  quam 
Geometria.  Similiter  quia  linea  visualis  , 
quae  est  objectum  Perspectivae,  considera- 
tur  per  ordinem  ad  visum,  qui  est  nobilior 
potentia,  et  magis  abstrahens  a  materia  et 
motu,  quam  auditus,  quem  respicit  nume- 
rus  ut  sonorus,  qui  est  objectum  Musicae : 
Perspectiva  magis  abstrahit  a  materia  sen- 
sibili,  quam  Musica. 

XXXIX.  Dices  secundo  :  Omnes  conclu- 
siones  Theologicae  non  attinguntur  sub  re- 
velatione  virtu&li  :  ergo  non  substant  ei- 
dem  rationi  Sub  qua,  et  consequenter  non 
constituunt  unum  specie  habitum.  Conse- 
quentia  patet  ex  dictis,  antecedens  vero 
probatur.  In  Theologia  sunt  aliquae  de- 
monstrationes  quae  deducuntur  ex  una  pra> 
missa  naturali,  et  altera  revelata  :  ut  cons- 
tat  in  hoc  exemplo,  Omnis  homo  est  risi- 
bilis ;  Christus  est  homo  :  ergo  Christus  est 
risibilis.  Atqui  in  tali  demonstratione , 
conclusio  non  substat  revelationi  virtuali  : 
ergo  omnes  conclusiones  Theologicae,  non 
attinguntur  sub  revelatione  virtuali.  Minor 
subsumpta  probatur.  Ut  aliqua  conclu- 
sio  sit  virtualiter  revelata,  oportet  quod 
causa  ejus  adaequata,  id  est  utraque  prae- 
missa,  sit  formaliter  revelata  :  sed  in  tali 
demonstratione,  praemissa  naturalis  non  est 
formaliter  revelata,  cum  sit  cognita  lumine 
naturali :  ergo,  etc. 

Respondeo  primo  negando  antecedens,  ad 


cujus  probationem,  nego  minorem.  Ad  pro- 
bationem  minoris,  dicendum  est,  quod  sola 
praemissa  de  fide,  continet  totam  veritatem 
et  certitudinem  conclusionis,  et  quod  altera 
lumine  naturali  nota,  assumitur  tantum  per 
accidens,  et  propter  imperfectionem  sub- 
jecti,  quod  eget  ministerio  luminis  natura- 
lis,  ad  acquirendam  scientiam.  Unde  in 
scientia  beata,  quae  non  eget  discursu  for- 
mali,  haec  veritas,  Christus  est  risibilis,  vi- 
detur  in  hac  sola  propositione ,  Christus  est 
homo,  tamquam  in  causa  adaequata. 

Secundo  dici  potest,  quod  quando  propo- 
sitio  lumine  naturali  nota,  conjungitur  cum 
altera  de  fide,  aliquo  modo  substat  revela- 
tioni  virtuali ;  quia  tunc  ab  altera  quae  est 
de  fide,  modificatur,  confortatur,  et  eleva- 
tur  :  sicut  cogitativa  in  homine,  propter 
conjunctionem  quam  habet  cum  potentia 
intellectiva ,  participat  modum  quemdam 
intellectualitatis ,  et  veluti  radium  quem- 
dam  luminis  intellectualis,  ratione  cujus 
potest  imperfecte  discurrere,  ut  docent  Phi- 
losophi  in  libris  de  anima. 

Articulus  IV. 

An  Theologia  siteminenterformaliter  specu- 
lativa  et  practica  ? 


I. 


Quibusdam  prcemissis,  conclusio  affirmativa 
statuitur. 

Notandum  primo,  aliquam  perfectionem 
contineri  posse  in  aliquo  tripliciter  :  nempe 
formaliter  tantum,  sicut  rationalitas  est  in 
homine  :  eminenter  tantum,  sicut  calor  in 
sole  ;  formaliter  simul  et  eminenter,  sicut 
sensitivum  et  vegetativum  in  anima  ratio- 
nali,  justitia  et  misericordia  in  Deo. 

Notandum  secundo,interhabitum  specula- 
tivum  etpracticum,  hanc  esse  differentiam : 
quod  primus  sistit  in  sola  veritatis  contem- 
platione,  secundus  vero  ordinatur  ad  opera- 
tionem,  vel  immediate  eam  dirigendo  et  regu- 
lando,  sicut  prudentia,  et  ars  ;  vel  saltem 
mediate  et  remote,  ut  patet  in  syndaeresi, 
quae  habitus  practicus  est,  et  tamen,  non 
immediate,  sed  mediante  prudentia,  dirigit 
studiosam  operationem;  et  in  Ethica,  quae 
est    scientia  practica  ,  quia  tradit  regulas 


DE  NATURA  THEOLOGLE.  53 

humanorum  actuum  in  communi,  quas  pru-  agendis  dirigimur,  ut  ibidem  docet  S.  Doc- 

dentia  naturalis  applicat  ad  hoc  vel  illud  tor,  ex  quo  infert  tale  donum  esse  simul 

particulare  factum.  speculativum  et  practicum  :  ergo  similiter 

Notandum  tertio,  ea  quae  sunt  dispersa  in  cum  Theologia  non  sistat  in  contemplatione 

inferioribus  unire  et  conjungi  in  superiori-  primae  veritatis,  et  articulorum  fidei ;  sed 

bus,  sicut  visivum  et  auditivum  in  sensu  etiam  se  extendat  ad    operationem,  eam 

communi,    vegetativum  et  sensitivum  in  dirigendo,  remote  saltem  et  mediate,   qua- 

anima  rationali ;  et  sicut  species  qua  Ange-  tenus  tradit  media   quae  ad  illam  condu- 

lus  cognoscit  naturam  genericam  animalis  cunt,  non  solum  est  speculativa,  sed  etiam 

v.  g.  continet,  et  repraesentat  naturam  homi-  practica  quamvis    magis    sit    speculativa 

nis,  leonis,  equi,  etc.  ut  dicitur  in  tractatu  quam  practica  :  quia  ut  ait  S.  Doctor,  hic 

de  Angelis.  His  praemissis.  art.  4.  «  Principalius  agit  de  rebus  divinis, 

XLI.Dico,  Theologiam  esse  eminenter  for-  quam  de  actibus  humanis,  de  quibus  agit, 

maliter  speculativam  et  practicam,  magis  ta-  secundum  quod  per  eos  ordinatur  homo 

menesse  speculativam,  quam  practicam.  Ita  ad  perfectam'  Dei  cognitionem,  in  qua  bea- 

D.Thomas  hic  art.  4.  ejusque  discipuli,con-  titudo  consistit.  »   Addo  quod,   fides  a  qua 

trapluresexrecentioribus,quidocentTheolo-  Theologia  dependet,  primo  et  principaliter 

giam  esse  tantum  speculativam,  veltantum  est  speculativa,  ut  docet  D.  Thomasloco  su- 

practicam,  secundum  diversos  habitus  par-  pra  citato  :  ergo  et  Theologia. 

tiales,  ex  quibus  putant  illam  esse  composi-  Confirmatur   secundo  :  Methaphysica  est 

tamet  coalitam.  speculativa,  qui  agit  de  Deo  ut  primo  prin- 

Probatur  primo  conclusio  ex  principiis  cipio,  moralis  vero,  practica,  quia  tractat  de 

articulo  praecedenti  statutis.   Ut  enim  ibi-  ultimo  fine,  et  mediis  ad  illum  conducenti- 

dem  ostendimus,  Theologia  habet  pro  ratione  bus  :  ergo  cum  Theologia  utrumque  praestet, 

formali  Quce,  Deum,  sub  ratione  Deitatis  ;  et  consideret  Deum  in  ratione  primi  princi- 

pro  ratione  vero  Sub  qua,  revelationem  vir-  pii,  et  ultimi  finis ;   agatque  de  mediis  ad 

tualem  :  sed  ex  utroque  capite  habet,  quod  illum  conducentibus,  simul  erit  speculativa 

sit  simul  speculativa  et  practica  :  ergo,  etc.  etpractica. 

Minor  probatur   :   Cum   enim  Deus  ,   sub  Confirmatur  tertio  :  Quae  sunt  dispersa  in 

ratione  Deitatis ,  sitprimaveritas,  et  ultimus  inferioribus,  uniuntur  in  superioribus,  ut 

finis,  est  etiam  prima  regula  speculationis  docet  Dionysius,  et  constat  in  anima  ratio- 

et  praxis,  primumque  speculabile  et  opera-  nali,  in  sensu  communi,  etspeciebus  Ange- 

bile  :  operabiie,  inquam,  non   physice,   sed  licis,  ut  exposuimus  in  tertio  notabili  :  sed 

moraliter  :  quatenus  actibus  nostris  meri-  Theologia  est  superior  ad  omnes  scientias  na- 

toriis,  in  ratione  ultimi  finis  consequibilis  turales,  cum  versetur  circa  objectum  infini- 

est.  Item  revelatio  virtualis  supponit  fidem,  tumilludqueattingat,subluminedivinae  re- 

quae  est  eminenter  formaliter  speculativa  et  velationis  :  ergo  practicum  et  speculativum, 

practica :  cum  non  solum  inhaereat,  et  inni-  quae  sunt  differentiae  divisivae  scientiarum 

tatur  primae-  veritati  revelanti ;  sed  etiam  naturalium,  adunantur  in  Theologia,  et  in 

ad  operationem  et  dilectionem,  se  extendat,  ea  eminenter  formaliter  continentur  :   sicut 

ut  docet  S.  Thomas  2.  2.  quaest.  9.  art.  3.  vegetativum  et  sensitivum  in  anima  ratio- 

his  verbis  :  «  Fides  primoet  principaliter  in  nali,  et  visivum  et  auditivum  in  sensu  com- 

speculatione  consistit,  in  quantum  inhaeret  muni. 

primae  veritati ;  sed  quia  prima  veritas  est  XLIII.Probatursecundorationequamindi- 

ultimus  finis  propter  quem  operamur,  inde  catD.  Thomas  hicart.  4.  his  verbis  :«  Licet  in 

etiam  est  quod  fides  ad  operationem  se  ex-  Philosophicis,  alia  sic  doctrina  practica,  alia 

tendit,  secundum  illud  ad  Galat.   5.  Fides  speculativa  ;  sacra  tamen  doctrina  compre- 

per  dilectionem  operatur.  »  hendit  sub  se  utramque,  sicut  Deus  eadem 

XLII.  Confirmaturprimo:  Donum  scientiac  scientia  cognoscit  so,  et  ea  quae  facit.  »   Ex 

magis  etprincipaliter  speculationem  respicit,  quibus  verbis  haec  potest  desumi  ratio.  Theo- 

qua  homoscit  quae  fidetenere  debeat :  secun-  logia  est  quoedam  impressio,  seu  imago  scien- 

dario  autem  extendit    se  ad  operationem,  tiae  divinac,  utdocet  idem  S.  Doctor  hicart. 

secundum    quod    credibilium   scientia  in  5.  ad  2.  at  scientia  Dei  esteminenterforma- 

I.  5 


u 


DISPUTATIO  PROOEMIALIS 


liter  speculativa  et  practica,  ut  tractatu  5. 
ostendemus  :  ergo  et  Theologia. 


II. 


Solvuntur  objectiones 

XLIV.  Objicies  primo :  Duae  differentiae, 
oppositae,divisivae  alicujus  generis,  non  pos- 
sunt  eidem  speciei  convenire,  sicUt  rationale 
et  irritationale  eidem  animali :  sed  speculati- 
vum  et  practicum  sunt  differentiae  oppositae, 
divisivae  scientiae  ut  sic :  ergo  non  possunt 
simul  convenire  Theologiae. 

Respondeo  negando  minorem :  Practicum 
enim  et  speculativum,  non  sunt  differentiae 
divisivse  scientiae  ut  sic,  et  prout  scientia 
estgenussupremum,  ad  Theologiametscien- 
tias  naturales  ;  sed  tantum  scientiae  natura- 
lis  ut  sic,  et  prout  est  genus  subalternum  ad 
omnes  scientias  naturales.   Ut  enim  notat 
hic  Cajetanus,  speculativum  et  practicum  se 
habent  ad  scientiam  ut  sic,  sicut  visivum  et 
auditivum  ad  sensum.  Unde  sicut  sensus  ut 
sic,  primo  dividitur  in  communem  et  pro- 
prium :  proprius  vero  subdividitur  in  visum, 
auditum,  etc.  Ita  scientia  ut  sic,  dividitur 
primo  in  infinitam,  id  est  habentem  objec- 
tuminfinitum,  qualisest  Theologia  :  et  fini- 
tam,    seu    habentem    objectum     finitum 
qualis  est  scientia  pure  naturalis;  et  haec 
subdividitur  in     speculativam    et    prac- 
ticam.      Quamvis    ergo    speculativum   et 
practicum  sint  differentiae  essentiales  dis- 
tinguentes  scientias  finitas,  subindeque  non 
possint  in  iilis  adunari ;  non  tamen  sunt 
differentiae  essentiales  scientiae  infinitae,  sed 
in  illa  adunari  possunt,  et  eminenter  forma- 
liter  contineri  :  quia,  ut  supra  dicebamus, 
quae  sunt  dispersa  in  inferioribus,  uniuntur 
in  superioribus,  et  objectum  infinitum,  po- 
test  simul  esse  regula  speculationis  et  pra- 
xis,  cum  sit  simul  prima  veritas  et  ultimus 
finis. 

Dices,Metaphysica  etiam  considerat  Deum, 
et  tamen  est  pure  speculativa  :  ergo  haec 
ratio  nulla  est. 
^  Respondeo  primo,  Metaphysicam  non  res- 
picereDeum,  sud  ratione  Deitatis,  sicut  Theo- 
logiam,  sed  ut  est  ens  abstrahens  a  materia 
intelligibili,  nec  illum  considerare  sub  ra- 
tione  ultimi  finis,  saltem  formaliter  et  direc- 


te  ;  cum  non  agat  de  mediis  ad  illum  condu- 
centibus,  sicut  Theologia. 

Respondeo  secundo,  quod  licet  daretur 
Metaphysicam  respicere  Deum  sub  ratione 
Deitatis,  in  hoc  tamen  differret  aTheologia, 
quod  prima  illum  respiciat,  ut  cognoscibi- 
lem  ex  creaturis,  et  lumine  naturali  intel- 
lectus  creati :  secunda  vero  eum  attingat, 
sub  lumine  supernaturali  fidei,  quae  est 
eminenter  formaliter  speculativa  et  practica, 
ut  constat  ex  supra  dictis. 

XLV.  Objicies  secundo :  Si  Theologia  esset 
simul  speculativaet  practica,  quilibet  etiam 
ejus  actus  esset  speculativus  et  practicus  : 
sed  hoc  est  falsum  :  ergo,  etc.  Major  videtur 
manifesta,  nam  in  quolibet  actu  reperiri 
debet  ratioformalisobjectiet  habitus,  minor 
vero  probatur.  Ista  conclusio  Theologica,«  In 
divinis  sunt  quatuor  relationes ,  videtur 
esse  mere  speculativa ;  et  haec ,  Peccatum 
mortale  privat  gratia  et  charitate,  acinducit 
reatum  pcenoe  ceternce,  mere  practica ; 
ergo  quilibet  actus  Theologiae  non  est  simul 
speculativus  et  practicus. 

Respondent  aliqui  negando  minorem  :  ad 
cujus  probationem,  negant  subsumptum  : 
imo,  inquiunt,  quaelibet  praedictarum  con- 
clusionum,  est  simul  speculativa  et  prac- 
tica  :  quia  non  debemus  judicare,  an  aliquis 
actus  sit  speculativus,  vel  practicus,  ex  ob- 
jecto  materiali,  sed  ex  ratione  formali :  quae- 
cumque  autem    tractantur  in    Theologia, 
attinguntur  sub  lumine  divinae  revelationis, 
et  per  se  ordinantur  ad  Dei  visionem,   quae 
simul  est  contemplatio  primae  veritatis,  et 
consecutio  ultimi  finis,  ideoquesimulinclu- 
dunt  rationem  practicietspeculativi,quam- 
vis  secundum  se,   et  secundum  objectum 
materiale,  appareant  mere  speculativa,  vel 
mere  practica.  Haec  solutio  probabilitate  non 
caret. 

Secundo  tamen  responderi  potest  negando 
sequelam  majoris,  licet  enim  anima  rationa- 
lis  sit  eminenter  formaliter  vegetati va  et  sen- 
sitiva,quilibet  tamen  ejus  actus  non  est  vege- 
tativus  et  sensitivus  :  ita  licet  habitus  Theo- 
logiae  sit  eminenter  formaliter  speculativus 
et  practicus,  non  requiritur  tamen,  ut  qui- 
libet  ejus  actus  utramque  rationem  habeat, 
quia  quilibet  actus  non  fertur  ad  omnia 
quae  pertinent  ad  habitum  :  unde  licet  qui- 
libet  actus  debeat  participare  rationem  for- 
malem  habitus,  non  esttamen  necessarium, 


DE  NATURA  THEOLOGIiE. 


55 


quod  illam  totaliter  et  adaequate  participet : 
licet  enim  illa  sit  formaliter  indivisibilis, 
virtualiter  tamen  divisibilis  est,  et  uni  actui 
inadaequate  convenire  potest. 

Articulus  V. 

An  Theologia  sit  certior  aliis  scientiis  et 
habitibus  naturalibus  ? 

§.  I. 

Tria  prcemittuntur  ad  resolutionem  quces- 
tionis  necessaria. 

XLVI.     Notandum  primo   :  Quod    sicut 

duplex  est  veritas,  una  objectiva,  quae  est 

in  rebus  ipsis  ;  et  alia  formalis,  quae  residet 

in   intellectu    cognoscente,  ut  docetur  in 

Metaphysica,  ita  et  duplex  certitudo  :  una 

objectiva,   quoe    est  firma    et  invariabilis 

objecti  determinatio  ;   alia    formalis,    seu 

subjectiva,  quae  est  firma  adhaesio  intellectus 

ad  verum.  Et  haec  adhuc  est  duplex  :  una 

impropria,  quae  oritur  ex  sola  motione   et 

imperio   voluntatis,  determinantis  intellec- 

tum  ad  assentiendum  alicui  objecto,  ut  con- 

tingit  in  Haereticis,  qui  non  credunt  ex  mo- 

tivo  divinaerevelationis,  sed  ex  eoquodjudi- 

cant  unum  articulum  fidei  esse  credibilem, 

non  vero  alium ;  et  haec  magis  dicenda  est 

pertinacia  quam  certitudo :  altera  propria, 

quae  oritur  ex  efficacia  medii,    vel  rationis 

determinantis  inteliectum  ad  assentiendum 

veritati,  et  de  hac  solum  procedit  quoestio. 

Notandum  secundo  :  Aliquam  scientiam, 

vel  habitum,  posse  dici  duobus  modis   alio 

certiorem.  Primo   quoad  se,   quia  scilicet 

ex  se  et  ex  sua  natura  firmiores  habet  cau- 

sas  suae  certitudinis.  Secundo  quoad  nos, 

quando  scilicet  ejus  certitudo  est  magis  con- 

naturalis,  et  proportionata  nostro  intellec- 

tui,  magisque  illum  satiat  et  quietat,  quod 

contingit,  quando  certitudo   est  conjuncta 

cum  claritate  et  evidentia. 

Notandum  tertio  :  Aliud  esse  quod  aliquis 
habitus  vel  scientia  sit  certior  prout  est  in 
nobis,  et  aliud  quod  sit  certior  quoad  nos. 
Ad  primum  enim  sufficit,  quod  talis  habitus 
vel  scientia,  ut  recepta  in  nostro  intellectu, 
et  quatenus  illum  informat,  majorem  ei  tri- 
buat  certitudinem,  et  adhaesionem  ad  verum: 
ad  secundum  vero  requiritur  insuper  quod 


talis  certitudo  sit  magis  connaturalis,  et 
proportionata  intellectui  nostro,  magis  illum 
satiet  et  quietet  ;  magisque  ab  illo  motus 
haesitationis  et  dubitationis  excludat.  Quoe 
distinctio  diligenter  annotanda  est,  ex  ejus 
enim  inadvertentia  frequens  contingit  apud 
aliquos  recentiores  hallucinatio,  et  aequi- 
vocatio  in  hac  materia. 


U  II. 


Triplex  concluswstatu  itur. 

XLVII.  Dico  primo  :  Theologiam  esse  cer- 
tiorem  quoadse,  qualibet  scientia,  ethabitu 
naturali,  non  solum  certitudine  objectiva, 
sed  etiamsubjectiva.  Ita  D.  Thomas  hicart. 
5.  et  omnes  discipuli,  contra  aliquos  recen- 
tiores. 

Prima  pars  conclusionis  est  evidens.  Illa 
enim  scientia  est  certior  certitudine  objec- 
tiva,   quae  versatur  circa  objectum  magis 
certum,  magisque  immutabile,  et  necessa- 
rium  :  sed  Deus,  qui  est  objectum  Theolo- 
giae,  majorem  habet  certitudinem,  et  immu- 
tabilitatem,  ac  necessitatem  essendi,  quam 
omnia  alia  entia  creata,  quae  sunt  objecta 
aliarum  scientiarum ;  ut  enim  dicitur  Jaco- 
bi.  I.  Apud  quem  non  est  transmutatio,  nec 
vicissitudinis  obumbratio  :   ergo  Theolo<ua 
certior  est,  certitudine  objectiva,  omnibus 
aliis  scientiis  et  habitibus  ordinis  naturalis. 
XLVIII.  Secunda  vero  pars,  in  qua  major 
est  difficultas,  probatur  :  Gertitudo  forma- 
lis,  seu  subjectiva,  oritur  ex  efficacia,  et  in- 
fallibilitate  medii  determinantis  intellectum 
ad  assentiendum  veritati,  ut  declaravimusin 
primo  notabili  :  sed  medium  cui  Theologia 
innititur,  et  quod  utitur  ad  probandas  ve- 
ritates  quae  in  ea  demonstrantur,  est  magis 
certum,  magisque  infallibile,  et  immutabile, 
quam  media  ex  quibus  scientioe  naturales 
procedunt  ad  probandas  suas  conclusiones  : 
illse  enim  utuntur  mediis  et  principiis  pure 
naturalibus ,   Theologia  vero  principiis  re- 
velatis,  et  fidedivina  creditis,  quae  majorem 
habent     certitudinem    et    infallibilitatem  , 
quam  principia  lumine  pure  naturali   co- 
gnita  :  ut  docent  Theologi  2.  2.  quaest.  4. 
art.  8.  et  colligitur  ex  illis  verbis  Christi 
Lucae  21 .  Ccelum  et  terra  transibunt,  verba 
autem  mea  non  prceteribunt.  Quorum  ver- 
borum  sensus  est  (ut  exponunt  Sancti  Pa- 


56  DISPUTATIO  PROOEMIALIS 

tres)  veritates  totius  naturse  potius  defutu-  secundum  se,  vel  prout  est  in  Deo,  et  Bea- 

ras,  quam  verborum  Ghristi.  Unde  Augus-  tis;  sed  etiam  prout  est  in  nobis  viatoribus, 

tinus  :   <  Facilius  dubitarem  vivere  me,  et  prout  informat  intellectum  humanum, 

quam  esse  vera  quae  audivi.  »  (1)  instructum   habitu  fidei  ,    certiorem    esse 

XLIX.  Confirmatur  primo  :  Ille  habitus  di-  qualibet  scientia,  et  habitu  ordinis  natu- 

citurcertior  quoad  se,  qui  habet  majores  et  ralis. 

firmiores  causas  suae  certitudinis  et  infalli-         Haec  conclusio  sequitur  evidenter  ex  prae- 

bilitatis  :  et  fides,  et  consequenter  Theoio-  cedenti,  nam  Theologia,  etiam  prout  est  in 

gia,  quae  illi  innititur,  majores  et  firmiores  nobis,  procedit  ex  principiis  cognitis  lumine 

habet  causas  suae  certitudinis,  et  infallibili-  supernaturali  fidei  :  at  certitudo  fidei,  cum 

tatis,  quam  scientiae  naturales  :  ergo  est  innitatur  causae  omnino  infallibili,  scilicet 

certior  quoad  se.  Major  constat  ex  primo  revelationi    divinae  ,    et    motioni    Spiritus 

notabili,  minor    vero    probatur.  Assensus  Sancti ,  excedit  omnem  certitudinem  or- 

primorum  principiorum,  et  veritatum  natu-  dinis  naturalis  :  ergo   Theologia,  etiam  ut 

ralium,  est  a  natura  nos  movente  ad  illum  :  est  in  nobis  viatoribus,  certior  est  qualibet 

assensus  autem  fidei  est  a  motione,  et  im-  scientia,  et  habitu  ordinis  naturalis. 
pulsu  Spiritus  Sancti,  excitantis  piam  affec-         Gonfirmatur  :  Repugnat  causam  forma- 

tionem  ad  credendum,  utdoceturin  tractatu  lem  informare  subjectum,  et  non  tribuere  ei 

de  fide :  sed  Spiritus  Sanctus  movens  nos  ad  suum  effectum  formalem ;  siquidem  effectus 

credendum,  est  causa  firmior,  et  infallibi-  formalis  non  est  aliud,  quam  causa  formalis, 

lior,  quam  natura  movens  nos  ad  assensum  ut  communicatasubjecto  :  sed  assensus  fidei 

primorum  principiorum  et  veritatum  natu-  et  Theologiae,  cum  nitatur  di v  inae  revela- 

ralium :  ergo,  etc.  tioni  formali,  aut  virtuali,  firmior  est  et 

Gonfirmatur  secundo   :  Magis    repugnat  certior  quolibet  assensu  naturali,  ut  jam  os- 

quod  Deus  erret  vel  mentiatur  immediate  tendimus  :  ergo  etiam  prout  est  in  nobis,  et 

per  seipsum,  quam  per  causam  secundam  :  prout  informat  inteliectum  nostrum,  majo- 

at  si  in  assensu  fidei  vel  Theologiae  posset  rem  illi  communicat  firmitatem  et  certitu- 

esse  error,  vel  falsitas,  Deus  immediate  per  dinem. 

seipsum  erraret,  aut  mentiretur,  cum  fides        LI.  Dico  tertio  :Theologiamesseminuscer- 

nitatur  divinae  veritati,  et  infallibilitati  ac  tam,  quoad  nos,  scientiis  naturalibus  et  ha- 

evidentiae  cognitionis  divinae,  unde  Richar-  bitu  primorum  principiorum.   Est    contra 

dus  a  Sancto  Victore,  «  Domine  si  error  est  quosdam  recentiores,  est  tamen  D.  Thomae 

quod  credimus,  a  te  decepti  sumus.    »  Si  locis  statim  citandis,  Capreoli  in  5.  dist.  25. 

autem  esset  error   in  assensu    primorum  art.  i.  conclusione  5.  et  art.  o.  ad  2.  con- 

principiorum  ,   et  veritatum    naturalium ,  tra  5.  Et  Gajetani  hic  et  2.   2.   quaest.  4. 

Deus  erraret  solum  mediante  causa  secunda,  art.  8. 

quam  ut  auctor  luminis  naturalis  moveret         Probatur  primo  ex  D.  Thoma  hic  art.  5. 

ad  assentiendum  illis  principiis  et  veritati-  ad  i.  ubi  cum  sibi  proposuisset  hoc  argu- 

bus  revelatis  :  ergo  magis  repugnat  reperiri  mentum,  «  Gertitudo  pertinetad  dignitatem 

errorem  in  assensu  fidei,  vel  Theologiae,  scientiae  :  sed  aiiae  scientiae  de  quibus  du- 

quam  in  assensu  primorum  principiorum,  et  bitari  non  potest,  videntur  esse  certiores 

ventatum  naturaiium.  sacra  doctrina,  cujus  principia  (scilicet  ar- 

Confirmatur  tertio  :  Gertitudo  supernatu-  ticuli  fidei)  dubitationem  recipiunt  :  ergo 

ralis  superat  et  transcendit  certitudinem  aliae  scientiae  videnturista  digniores.  »  Res- 

totius  naturae  :  sed  certitudo  fidei,  et  Theo-  pondet.  «  Ad  primum  dicendum  quod  nihil 

logiae,  quae  illiinnititur,  supernaturalis  est;  prohibet  id  quod  est  certius  secundum  na- 

certitudo  vero  scientiarum  naturalium,  est  turam,  esse  quoad  nos  minus  certum,  prop- 

purenaturalis,  etsistit  intra  limites  naturae :  tcr  debilitatem  intellectus  nostri.  »  Et  2.  % 

ergo  certitudo   fidei  superat  certitudinem  quaest.  4.  art.  8.  quaerit  an  fides  sit  certior 

scientiarum  naturalium.  habitu  primomm  principiorum,  sapientia, 

L.  Dico  secundo,  Theologiam  non  solum  et  scientia  :  et  concludit  his  verbis.  «  Di- 

.  cendum  est  quod  certitudo  potest  conside- 

(i)  Lib.  vii.  confes.  cap.  io.  rari  dupliciter.  Uno  modo  ex  causa  certitu- 


DE  NATURA  THEOLOGLE.                                           B7 

dinis ;  et  sic  dicitur  esse  certius  illud  quod  quod  licet  fides  sit  certior  simpliciter,  et 

habet  certiorem  causam  :  et  hoc  modo  fides  quoad  se,  illis  habitibus,  est  tamen  minus 

est  certior  tribus  praedictis,  quia  fides  inni-  certa  secundum  quid  sive  quoad  nos,  et  ex 

titur  veritati  divinae,   tria  vero  proedicta  parte  subjecti  :  ergo  sicut    quando  dicit, 

innituntur  rationi  humanae.  Alio  modo  po-  quod  fides  est  certior  quoad  se  praedictis 

test  considerari  certitudo  ex  parte  subjecti,  habitibus,  loquitur  de  fide,  ut  informante 

et  sic  dicitur  esse  certius  quod  plenius  con-  inteilectum  humanum,  non  vero  de  ipso 

sequitur  intellectus  hominis.  Et  per  hunc  intellectu  humano  nude  sumpto,  et  secun- 

modum,  quia  ea  quae  sunt  fidei,  sunt  supra  dum  se  considerato  :  ita  et  quando  addit, 

intellectum  hominis,  non  autem  quae  sub-  illam  secundum  quid,  et  quoad  nos  esse  mi- 

sunt  tribus  praedictis,   ideo   ex  hac  parte  nus  certam  illis  habitibus,  loquitur  etiam  de 

fides  est  minus  certa.  Sed  quia  unumquod-  fide  ipsa,  et  de  intellectu,  ut  illa  utente,  et 

que  judicatur,  simpliciter  quidem  secundum  ut  ea  informato. 

causam  suam ;  secundum  autem  dispositio-  LIII.  Probatur  secundo  conclusio  :  Certi- 

nem,  quee  ex  parte  subjecti  est,  judicatur  tudo  illa  dicitur  major  quoad  nos,  quae  est 

secundum  quid,  inde  est  quod  fides  est  sim-  magis  connaturalis,  et  proportionata  intel- 

pliciter  certior,  sed  alia  sunt  certiora  secun-  lectui  humano,  et  quae  magis  illum  satiat,  et 

dum  quid,scilicet  quoadnos.  »  Quibus  ver-  quietat,  ut  diximusin  secundo  notabili  :  at 

bis  clarissime  docet,  habitum  fidei  (idemdi-  certitudo  scientiarum  naturalium,  et  habi- 

cendum  est  de  Theologia  quae  illi  innititur)  tus  primorum  principiorum,  cum  sit  con- 

essequidemcertioremsecundumsehabitibus  juncta  cum  evidentia  et  claritate,  est  magis 

scientiae,  sapientiae,  et  primorum  principio-  connaturalis  ,   et  proportionata  intellectui 

rum,quiahabetcausascertiores,etinnititur  humano,  magisque  illum  satiat  et  quietat, 

veritati  divinae,  cum  alii  habitus  innitantur  quam  certitudo  fidei  et  Theologiae,  quae  est 

rationi  humanae  :  esse  tamen  minus  certum  conjuncta  cum  obscuritate  et  inevidentia ; 

quoad  nos,  et  ex  parte  subjecti ;  quia  cum  ex  quo  provenit  quod  fides  indigeat  pia  mo- 

ea  quae  sunt  fidei,  sint  supra  intellectum  ho-  tione  voluntatis,  applicantis  intellectum  ad 

minis,  nec  sint  clara  et  evidentia,  sicut  ea  assentiendum  veritatibus  revelatis ,  et  pa- 

quae  sciuntur,  intellectus  humanus,nonita,  tiatur  motus  quosdam  dubitationis  indeli- 

plene  illa  consequitur.  Unde  cum  sibi  primo  beratos,  non  autem  scientiae  naturales,   et 

loco  objecisset,  quod  fides,  cum  non  exclu-  multo  minus,  habitus  primorum  principio- 

dat  omnem  dubitationis  motum,  non  vide-  rum  :  ergo  fides  et  Theologia  sunt  minus 

tur  esse  certior  scientia,  et  sapientia,  quae  certe  quoad  nos,  scientiis  naturalibus,  et 

non  habent  dubitationem,  circa  ea  quorum  habitu  primorum  principiorum. 
sunt.  Respondet  «  Quod  illa  dubitatio  non 

est  ex  parte   causae  fidei,  sed  quoad  nos  :  §.  III. 
in  quantum  non  plene  assequimur  per  intel- 

lectum  ea  quae  sunt  fidei.  »  Solvuntur  objectiones. 

LII.  Nec  valet  responsio  quorumdam  re- 

centiorum,  qui  dicunt,  quod  quando  D.  Tho-  LIV.  Objicies  primo  contra  primam  con- 

mas  docet,  fidem  minus  esse  certam  scientia,  clusionem  :  Gognitio  quae  habetur  sine  dis- 

sapientia,  et  habitu  primorum  principiorum  cursu,  est  certior  discursiva  :  cum  prima 

quoad  nos,  et  ex  parte  subjecti,  loquitur  de  sit  certa  ex  se,  et  ex  connexione  termino- 

subjecto  nude  sumpto,  seu  de  intellectu  hu-  rum,  alia  vero  ab  alio,  et  per  participatio- 

mano,  non  utente  habitu  fidei,  non  autem  nem  principiorum  :  sed  cognitio  primorum 

de  subjecto,  tali  habitu  informato,  et  de  in-  principiorum,   habetur  sine  discursu,  as- 

tellectu  habitu  fidei  utente.  Haec   enim  in-  sensus  vero  Theologicus  per  discursum   : 

terpretatio  evidentissime  repugnat  textui  :  ergo  cognitio  primorum  principiorum  est 

nam  D.  Thomasin  illo  articulo,  non  compa-  certior  assensu  Theologico. 

rat  habitum  scientiae,  sapientiae,  et  primo-  Gonfirmatur  :  Quando  intellectus  opera- 

rum  principiorum  ,   cum  intellectu   nude  tur  per  modum  naturae,  firmius  et  immobi- 

sumpto  (esset  enim  absurda  haec  compara-  lius  operatur,  quam  dum  agit  per  modum 

tio)  sed  cum   ipso  habitu  fidei ;  et  docet,  liberi  :  sed  in  assensu  primorum  principio- 


S8                                          DISPUTATIO  PROOEMIALIS 

rum,  et  veritatum  naturalium,  se  habet  per  Respondeo  distinguendo  majorem  :  As- 

modum  naturae,  et  ad  illum  necessitatur  sensus  non  excludens  omnem  motum  dubi- 

(saltem  quoad  specificationem)  e  contra  vero  tationis,  est  minus  certus,  etc.  si  illa  dubi- 

in  assensu  fidei,  vel  Theologiae,  libere  ope-  tatio  proveniat  ex  motivo,  et  ratione  for- 

ratur  :  cum  talis  assensus  supponat  deter-  mali  objecti,  concedo.  Si  proveniat  solum 

minationem,  et  piam  motionem  voluntatis,  ex  debilitate  intellectus  cognoscentis,  nego. 

quaG  est  potentia  libera,  et  defectibilis  :  ergo  Motus  autem  dubitationis,  qui  sunt  in  fideli, 

intellectus  in  assensu  primorum  principio-  aut  Theologo,  non  procedunt  ex  motivo,  seu 

rum  firmius  et  immobilius  operatur,  quam  ratione  formali  fidei,  aut  Theologiae;  sed  ex 

in  assensu  fidei,  vel  Theologiae.  debilitate  intellectus  humani,  qui  non  po- 

Ad  objectionem  respondeo,  distinguendo  testperfectequiescere,  nisiin  objecto  viso,et 

majorem  :  Gognitio  quae  habetur  sine  dis-  clare  cognito.  Undeexeo  quod  fides  et  Theo- 

cursu,  certior  est  discursiva,  si  sit  ejusdem  logia,  motus  quosdam  dubitationis  indelibe- 

ordinis,  concedo  :  si  sit  ordinis  inferioris,  ratos  patiantur,  soluminferripotestillos  ha- 

nego.  Gognitio  autem  primorum  principio-  bitus  non  esse  certiores  quoad  nos,  scientiis 

rum,  cum  sit  pure  naturalis,  est  inferioris  naturalibus,  et  habitu  primorum  principio- 

ordinis  ad  cognitionem  et  certitudinem  fidei,  rum. 

quae  pertinet  ad  ordinem  supernaturalem.  LVI.   Objicies  tertio  :  Propositio  disjunc- 

Ad   confirmationem    similiter    distinguo  tiva,  composita  ex  duabus  categoricis  contra- 

majorem  :  Quando  intellectus  operatur,  per  dictoriis,  certior  est  qualibet  categorica  ; 

modum  naturae,  firmius  operatur,  etc.  in  prima   enim  se  habet  per  modum  totius, 

rebus  ejusdem  ordinis,  concedo  :  diversi  altera  vero  per  modum  partis  ;  unde  sicut 

ordinis,  nego.  Constat  enim  quod  Deus  ope-  omne  totum  est  majus  sua  parte,  ita  et 

rans  libere,  firmius  agit  quolibet  agente  na-  prima  propositio  certior  est  secunda.   Sed 

turali  et  necessario.  Item  Spiritus  Sanctus  ista  propositio,  Dens  est  trinus,   vel  non  est 

movens  et  applicans  hominem  ad  actus  su-  trinus,  quae    reducitur    ad   illud  primum 

pernaturales,  per  auxilium  gratiae,  firmius  principium,   Quodlibet  est,  vel  non  est,  est 

operatur,  quam  natura  impellens  nos  ad  as-  disjunctiva,    composita  ex   ista,  Deus    est 

sentiendum  primis  principiis:  unde  quamvis  trinus,  quae  pertinet  ad  fidem :  ergo  assensus 

assensus  fidei  supponat  determinationem,  et  primorum  principiorum,  certior  est  assensu 

piam  motionem  voluntatis,  quae  libera  est,  fidei,  et  Theologiae. 

et  defectibilis ;  quia  tamen  talis  motio  et  ap-  Respondeo  distinguendo  majorem  :  Assen- 

plicatio,  est  a  Spiritu  Sancto  movente  et  ap-  sus   propositionis  disjunctivae,    certior  est 

plicante  voluntatem,  per  auxilium  gratiae,  categorica,  ex  qua  componitur,  quantum  ad 

et  aperiente  cor  hominis,  ut  credat  verita-  certitudinenr,  quam  ista  habet  ex  vi  disjunc- 

tibus  revelatis,  ut  dicitur  Actorum  16.   de  tionis,  et  contradictionis,  concedo.  Quantum 

Lydia  purpuraria,  Cujus  Dominus  aperuit  ad  certitudinem,  quam  habet  ex  alio  capite, 

cor,  intendere  his  quce  dicebantur  a  Paulo  :  ex    motivo    scilicet    divinae    revelationis, 

assensus  fidei  certior  et  firmior  est,  assensu  nego. 

primorum  principiorum.  Explicatur  breviter.  In   ista  propositione 

LV.  Objicies  secundo  :  Assensus  qui  non  categorica,  Deus  est  trinus,   quae  componit 

excludit  omnem  motum  dubitationis  minus  aliam  disjunctivam,  duplex  certitudo  consi- 

est  certus,  quam  ille  qui  eum  excludit  :  derari  potest  ;   una   quam   habet   ex    vi 

sicut  illa  columna  quae  nullo  modo  potest  disjunctionis,  et  oppositionis  contradictoriae, 

moveri,  vel  concuti,  firmior  est  alia,  quae  et  ex  illo  generali  principio,  Quodlibet  est, 

aliquem  patitur  motum,  vel  impulsum  :  sed  vel  non  est,  in  quo  talis  oppositio  fundatur  : 

assensus  fidei,  vel  Theologiae,  non  excludit  altera  quam   recipit   ex    lumine    fidei,   et 

omnem  dubitationis  motum,    bene  tamen  divinae  revelationis,  testificantis  in  Deo  tres 

assensus  primorum  principiorum,  de  quo-  esse  personas.  Dicimus  ergo,  quod  si  atten- 

rum  certitudine  nemo  dubitat  :  ergo  assen-  datur  solum  prima  certitudo,  quae  est  pure 

sus  fidei,  vel  Theologiae,  minus  est  certus,  naturalis,  propositio  disjunctiva,  est  aliquo 

quam  assensus  primorum  principiorum,  vel  modo  certior  ista  categorica,  Deus  est  trinus : 

scientiarum  naturalium.  non  autem  si   consideretur  secunda  certi- 


DE  NATURE  THEOLOGLE  59 

tudo,  qu88  supernaturalis  est,  et  orta  ex  Huic  instantiae  responderi  posset  primo, 

lumine  fidei,  et  divinae  revelationis.  illud  commune  dictum  tunc  solum  habere 

LVII.   Objicies  quarto   :  Gausa  et    ratio  locum,   quando   praemissae    sunt    ejusdem 

assentiendi  alicui  conclusioni,   est  certior  ordinis,   et  ex  aequo  influunt  in   conclu- 

sed  illa  :  Sed  principia  naturalia  saepe  sunt  sionem  :  in  demonstratione  autem  Theolo- 

causae  et  rationes  assentiendi  conclusionibus  gica,  sola  praemissa  de  fide,  est  per  se  causa 

Theologicis,    ut    patet    in   demonstratione  conclusionis,   et  in    eam  solam    conclusio 

Theologica,  in  qua  una  pracmissa  est   de  ultimo  resolvitur,  praemissa  vero  naturalis, 

fide,  et  altera  principium  lumine  naturali  est  solum  conditio  applicativa  et  explicativa 

notum  :  ergo  conclusio  Theologica  non  est  principii  supernaturalis,  propter  defectum 

certior   quocumque    principio    et  veritati  nostri  intellectus  requisita. 

naturali.  Respondeo    tamen    secundo,  solutionem 

Propter  hoc  argumentum  quidam  exis-  datam  inter  arguendum  esse  optimam,  efc 

timant,  quod  quamvis  conclusio  Theologica,  non  gratis  confictam,  sicut  non  gratis   fin- 

deducta  ex  duplici  praemissa  de  fide,  sit  gitur  quod  imaginatio  in  homine,  ex  con- 

certior  quocumque  principio  naturali,   non  junctione  cum  intellectu,  participat  aliquam 

tamen  quando  deducitur  ex  una  praemissa  perfectionem    (discursum    scilicet    imper- 

naturali :  oppositum  tamfcn  est  verius,  unde  fectum  circa  singularia)  quae  tamen  perfectio 

ad    argumentum    respondeo    distinguendo  ipsi  non  convenit  ex  sua  specie,  nec  eam 

majorem :  causa  et  ratio  adaequata,  concedo  habet  in  brutis.  Idem  dicimus  in  proposito, 

majorem  :   inadaequata  solum,  nego   ma-  praemissa  enim  naturalis,  ex  hoc  quod  con- 

jorem,     et    eadem    distinctione    applicata  jungitur  cum  praemissa  de  fide,  et  ipsi  sub- 

minori,  nego  consequentiam  :  patet  enim  jicituradinferendamconclusionemTheologi- 

in  generatione  muli,  v.  g.  causam  inadae-  cam,  aliquo  modo  ad  ordinem  supernatu- 

quatam  et  partialem,  esse  minus  perfectam  ralem  elevatur,  et  recipit  majorem  aliquam 

suo   affectu  ;   quamvis  adaequata  sit  per-  certitudinem  quam  haberet  secundum  se ; 

fectior  ;    praemissa  autem    naturalis,    est  non  quidem  per  sui  mutationem  intrinsecam 

tantum  causa    inadaequata    ad    summum,  et  essentialem,  sed  extrinsecam  et  acciden- 

respectu  conclusionis  :  causa  vero  adaequata  talem,  ac  ex  subordinatione  ad  praemissam 

ipsius,  est  utraque  praemissa  simul  sumpta,  de  fide.in  quantum  tunca  fide  et  a  Theologia 

quae  sic  est  perfectior  conclusione,  cum  sola  judicatur,  corrigitur,  et  approbatur  :  expe- 

praemissa  de  fide  eam  excedat.  rimur  enin  nos  certius  assentiri  veritatibus 

LVIII.    Instabis  :   Secundum   commune  naturalibus  a  nobis  cognitis  per  demonstra- 

axioma,   conclusio  in  syllogismo  sequitur  tionem,  [quando  videmus  eas  a  praecipuis 

debiliorem  partem  :  ergo  dummodo  una  ex  Doctoribus   defendi  et  approbari,  quod  a 

praemissis  non  sit  certior  quacumque  alia  fortiori  verum  est,  quando  scimus  eas  esse 

veritate  naturali,  etiam  conclusio  non  erit  a  Deo  confirmatas  et  approbatas. 

certior.  Nec  valet  si  dicas,  praemissam  natu-  Ad     impugnationem    hujus    solutionis, 

ralemexsubjectioneetconnexione  cumprae-  respondent   Navaretta,    et   Joannes    a    S. 

missadefide,  elevarialiquojmodo  adordinem  Thoma,  negando  paritatem  ;  quia  scilicet 

supernaturalem,  et  recipere  quamdam  certi-  propositio  naturalis  opinativa,  cum  ex  se  sit 

tudinem  ordinis  supernaturalis  :  tum  quia  intrinsece  fallibilis  et  dubia,  nec  ullam  in 

haec   supernaturalis  certitudo    videtur  in-  suo  ordine  habeat  certitudinem,  non  potest 

intelligibilis,  et  gratis  omnino  conficta  ;  tum  ex  sola  conjunctione  cum  praemissa  de  fide, 

etiam,  quia  si  hoc  ita  esset,  eadem  ratione  recipere  certitudinem  supernaturalem  ;  nec 

dici  posset,  quod  praemissa  opinativa,  ex  enim  per  hoc  quod  sic  assumitur,  judicatur 

conjunctione  cum  praemissa  de  fide,  reci-  et  approbatur  a  fide,   vel  a  Theologia,  ut 

peret  etiam  aliquam  certitudinem  superna-  certa,  sed  tantum  ut  probabilis  ;  alias  enim 

turalem,  et  quod  praemissa  per  discursum  tale  judicium  esset  falsum,  quod  est  impossi- 

cognita,  ex  unione  ad  habitum  primorum  bile  :  unde  ex  tali  approbatione,  non  potest 

principiorum,    posset    producere    perfec-  recipere  nisi  majorem  probabilitatem,  quam 

tiorem  assensum  conclusionis,  quam  scien-  haberet  secundum  se  preecise,  quod  libenter 

tificum,  quod  falsissimum  est.  concedimus. 


60 


DISPUTATIO  PROOEMIALIS 


LIX.  Objicies  ultimo  contra  ultimam  con- 
clusionem :  intellectus  firmius  adhseret  veri- 
tatibus  Theologicis,  per  assensus  Theologicos 
quam  per  alios  assensus,  aliis  veritatibus  : 
ergo  Theologia  est  certior,  etiam  quoad  nos, 
omni  alia  cognitione  naturali. 

Respondeo  concesso  antecedenti,  negando 
consequentiam  :  nam  ad  majorem  certitu- 
dinem  quoad  nos,  non  sufficit  major,  et 
firmior  adhcesio  ad  objectum;sed  requiritur 
quod  illa  sit  magis  connaturalis,  et  propor- 
tionata  intellectui  nostro,  magis  illum  satiet 
et  quietet ;  magisque  ab  eo  excludat  motus 
anxietatis  et  dubitationis  :  quod  non  habet 
locum  in  nostra  Theologia,  ob  defectum 
claritatis,  et  evidentiae,  qua  caret  in  hoc 
statu  viac.  Unde  in  Patria,  in  qua  erit  con- 
juncta  cum  scientiabeata,  cui  subalternatur, 
et  ratione  hujus  conjunctionis,  habebit  non 
solum  certitudinem,  sed  etiam  evidentiam 
suorum  principiorum,  erit  certior  omni 
cognitione  naturali,  non  solum  secundum  se, 
sed  etiam  quoad  nos. 

Articulus  VI. 

An  Theologia  sit  habitus,  non  solum  extrin- 
sece  et  objective,  sed  etiam  intrinsece  et 
entitative  supernaturalis  ? 


;.  i. 


Prcemittenda    ad    resolutionem  qucestionis 

LX.  Notandum  primo  :  Scientiam  esse 
quemdam  habitum  per  demonstrationem 
acquisitum,  seu  quamdam  qualitatem,  in 
intellectu  residentem,  et  permanentem,  qua 
inclinatur  ad  recte,  faciliter,  constanter,  et 
delectabiliter  discurrendum  circa  aliquod 
objectum,  et  cui  deserviunt  species  intelli- 
gibiles,  diversa  objecta  repraesentantes  : 
unde  cum  Theologia  sit  scientia,  est  habitus 
quidam,  per  demonstrationem  Theologicam 
acquisitus,  quo  intellectus  inclinatur  ad 
recte,  suaviter,  ac  delectabiliter  discurren- 
dum  de  Deo,  et  rebus  divinis,  et  ad  dedu- 
cendas  conclusiones  certas  et  infallibiles, 
ex  principiis  revelatis,  et'fide  divina  creditis. 
QuDerimus  ergo,  an  talis  habitus  sit  intrin- 
sece  et  entitative  supernaturalis,  aut  extrin- 
sece  tantum  et  objective,  sive,  ut  alii 
loquuntur,  radicaliter  et  pra3Suppositive  ? 
Pro  cujus  resolutione. 


Notandum  secundo  :  De  supernaturalitate 
alicujus  effectus,  non  esse  judicandum  ex 
causa  remota  et  mediata,   sed  ex  proxima 
et  immediata  :  unde  si  ista  sit  pure  naturalis, 
effectus    etiam  erit    in  entitate  naturalis, 
nec  excedet  ordinem  et    limites    naturae. 
Ratio  est,    quia  virtus  causae  remotae    et 
radicalis,    modificatur,    determinatur,     et 
veluti  deprimitur  per  infiuxum  et  opera- 
tionem  proximae  et  immediatae  :  ut  constat 
in    influxu    solis,    et    aliorum    corporum 
coelestium,  qui  modificatur  et  determinatur 
a  causis  proximis  et  inferioribus.  Et  hoc 
praecipue    habet    locum    in    scientiis,    in 
quibus,  ut  communiter  dicitur,   conclusio 
sequitur  debiliorem  partem,  et  magis  sapit 
naturam  et  condijiones  principii  proximi, 
quam  remoti.   Unde  videmus  ex  assensu 
primorum  principiorum,  et  alia  praemissa, 
non  generari   habitum  primorum  princi- 
piorum,  sed  alium  inferioris  ordinis,  nempe 
scientiam,  vel  opinionem ;  et  licet  major 
sit  scientifica,  si  tamen  minor  sit  opinativa, 
non  causatur  scientia,  sed  opinio. 

Notandum  tertio  :  Principia  Theologiae 
(scilicet  articulos  fidei,  ex  quibus  conclu- 
siones  Theologicae  deducuntur)  duobus 
modis  posse  considerari  :  primo  quatenus 
sunt  in  se  absolute  vera,  et  [prout  dicunt 
ordinem  ad  primam  veritatem  revelantem  ; 
secundo  quatenus  dicunt  ordinem  ad  con- 
clusiones,  quse  ex  illis  inferri  possunt, 
mediante  discursu  ;  et  quatenus  eas  vir- 
tualiter  continent,  vel  in  illis  virtualiter 
continentur.  Primo  modo  talia  principia 
sunt  formaliter  revelata,  et  pertinent  ad 
habitum  fidei :  secundo  modo  spectant  ad 
Theologiam,  inferentem  conclusiones  ex  illis 
principiis,  vel  conclusiones  jam  deductas  in 
illa  resolventem,  nec  sunt  formaliter,  sed 
virtualiter  tantum  revelata,  aut  revelantia 
ipsas  conclusiones. 

§.  II. 

Resolutio  difficultatis  propositoc. 

LXI.  Dico  igitur :  Licet  habitus  Theologiae, 
sit  extrinsece  et  objective  ;  vel  radicaliter 
et  originative  supernaturalis,  quia  versatur 
circa  objectum  supernaturale,  et  dependet 
ab  habitu  fidei,  in  quo  tamquam  in  semine, 


DE  NATURA  THEOLOGLK,                                         61 

vel  radice  continetur  ;  intrinsece  tamen  et  assignabilis  alius  habitus  supematuralis,  qui 

secundum  suam  entitatem,   naturalis  est.  per  nostros  actus  acquiratur. 

Ita  communiter  sentiunt  nostri  Thomistae,  Nec  valet  si  dicas,  nostram  Theologiam, 

Navarretta,  Joannes  a  S.  Thoma,  Philippus  etsi  sit    entitative    supernaturalis,    posse 

a  S.   Trinitate,  et  alii  qui  de  hac  materia  tamen  actibus  nostris    acquiri,   non  vero 

scripserunt  :   quamvis  aliqui  recentiores,  alios  habitus  supernaturales,  quia  illa  sup- 

in  manuscriptis  oppositum  doceant,  et  exis-  ponit  fidem,  a  qua  potest  causari  .tamquam 

timent  Theologiam  esse  habitum  entitative  ab  habitu    primorum    principiorum.    Non 

supernaturalem.  valet,  inquam,  si  enim  ex  hoc  quod  Theolo- 

Probatur   primo  conclusio   ratione    qua  gia  praesupponat  fidem,  posset  inferri  quod 

communiter     utuntur     nostri     Thomistae.  ipsa,  etsi  entitative  supernaturalis,  tamen 

Nullus  habitus  entitative  et  intrinsece  super-  actibus  nostris  acquiri  possit,  eadem  ratione 

naturalis,  actibus   nostris  acquiritur  :  sed  posset  dici,  omnes  virtutes  morales,  per  se 

Theologia  acquiritur  nostris  actibus  :  ergo  infusas,  esse  [actibus  nostris  acquisibiles  ; 

non  est  habitus     entitative    et   intrinsece  illse  enim  praesupponunt  charitatem,  per 

supernaturalis.  Minor  expresse  docetur  a  quam  voluntas  adhaeret  fini  ultimo,  qui  se 

D.Thoma,  tumin  Prologosent.  quaest.  unica  habet  in  operabilibus,  respectu  electionis 

art.   5.  quaestiunc.  5.    ubi    haec    scribit  :  mediorum,  sicut  prima  principia  in  specu- 

« Sicut  habitus  primorum  principiorum  ha-  labilibus,    respectu    conclusionum   :   sicut 

betur  a    natura,   sed    acquiritur  habitus  enim  intellectus  per  assensum  principiorum 

conclusionum  ex  primis  principiis  deduc-  completur  ad  assensum  conclusionum  ;  ita 

tarum   :   ita  etiam  in  hac    doctrina,   non  et  voluntas  per  intentionem  ultimi  finis, 

acquiriturhabitusfidei,  quiestquasihabitus  cui  per  charitatem  conjungitur,    redditur 

principiorum,  sed  acquiritur  habitus  eorum  potens  ad  electionem  mediorum,  ad  quam 

quae  ex  eis  deducuntur.  »  Tum  etiam  hic  virtutes  morales  per  se  infusae  ordinantur. 

art.  6.  ad  5.  et  2.  2.  quaest.  54.  art.  i.  ad  2.  Ex  eadem   etiam  responsione  psequeretur 

ubi  adducens  discrimen  inter  sapientiam,  quod  prudentia  infusa  esset  actibus  nostris 

quae  est  donum  Spiritus  Sancti,  et  nostram  acquisibilis,    cum   illa    pariter    supponat 

Theologiam,  asserit  illud  in  eo  consistere,  fidem,  in  qua  virtualiter  et  tamquam  in 

quod  illa  habetur  per  infusionem,  ista  vero  semine  continetur  ;  et  quod  omnes  scientiae 

per  studium  humanum  acquiritur.  «  Sa-  deberent   dici    innatse,    quia    continentur 

pientia  (inquit)  quae  ponitur  donum  Spiritus  virtualiter  in    habitu    primorum    princi- 

Sancti,  differt  ab  ea  quae  ponitur  virtus  piorum,  quia  natura  nobis  inditus  est. 

intellectualis  acquisita  :  nam,  nmc  acquiritur  LXIl.  Huic  rationi,quae  fundamentalis  est, 

studio  humano,    illa  autem  est    desursum  respondent  aliqui,  negando   minorem  primi 

descendens,  ut  dicitur  Jacobi  5.  »  Id  etiam  syllogismi    :    quamvis    enim     ( inquiunt ) 

experientia  constat,  cum  modus  connaturalis  Theologia  nostra  exigat  necessario  ad  sui 

acquirendi  habitum  Theologiae,  non  sit  eum  productionem  ,   actus  naturalis  discursus, 

expectare    ab  infusione    Spiritus    Sancti,  hoc  tamen  non  impedit,  quin  sit  superna- 

sicut  expectari  debent    prophetia,    gratia  turalis  et  infusa,  quia  scilicet  ille  discursus 

miraculorum,   et  aliae  gratiae  gratis  datae,  naturalis,  non  requiritur  tamquam  causa 

quae  non  omnibus  fidelibus  conceduntur  :  productiva  Theologiae,  sed  solum  tamquam 

unde  videmus  eos  solum  qui  vacant  specu-  conditio,  sive  dispositio  ex  parte  subjecti, 

lationibus,  lectionibus    librorum,  et    aliis  connaturaliter  requisita  ad  infusionem  illius 

litterarum  exercitiis,  talem    habitum    ac-  habitus  quod  non  impedit,  quin  ille  sit  su- 

quirere,  non  vero  eos  qui  otio  indulgent,  et  pernaturalis  ;  sicut  non  desinit  charitas  esse 

hujusmodi  studia  et  exercitia    negligunt.  supernaturalis,  quamvis  ad  ejus  infusionem 

Major  vero,  in  qua  videtur  consistere  diffi-  plures  actus  voluntatis,  per  modum  dispo- 

cultas,  suaderi  potest,  tum  quia  omne  ens  sitionis  praerequirantur. 

supernaturale  per  se  petit  causas  super-  LXIII.  Sed  contra  primo  :  haec  solutio 

naturales,  et  excedentes  nostram  acquisi-  aperte    contradicit    doctrinae  D.   Thomae, 

tionem  ;    tum    etiam,    quia    nullus    est  asserentis  locis  supra  adductis  ,  habituin 


62                                          DISPUTATIO  PROOEMIALIS 

Theologiae  non  infundi,  sed  studio  humano  impossibile  esset,  saltem  de  via  ordinaria, 

acquiri.  quod  non  infunderetur  talis  habitus,  sicufc 

Secundo,  eodem  modo  requiruntur  actus  positis  actibus  contritionis,  impossibile  est 

nostri  ad  acquisitionem  Theologiae,  quo  exi-  non  inf undi  gratiam  ?  Neutrum  dici  potest : 

guntur  ad  acquisitionem  aliarum  scientia-  ergo,  etc.  Minor  quoad  primam  partem  vi- 

rum  :  sed  ad  acquisitionem  aliarum  scien-  detur  omnino  certa,  tum  quia  nullibi  repe- 

tiarum  requiruntur  per  modum  causae,  non  ritur  hujusmodi  pactum  aut  promissio  facta 

vero  per  modum  conditionis,  aut  disposi-  a  Deo  ;  tum  etiam  quia  ille  qui  hujusmodi 

tionis  :  ergo  et  ad  acquisitionem  Theologiae.  actus  discursus  exercet,  est  saepe  maximus 

Minor  docetur  communiter  a  Philosophis,  peccator  :  dicere  autem  quod  Deus,  quoties- 

et  patet  ex  definitione  scientiae,   quae  defi-  cumque  peccator  voluerit  exercere  actus 

nitur,  Habitus  per  demonstrationem  acqui-  naturalis  discursus,  teneatur  statim  ipsi  in- 

situs ;  in  tali  enim  definitione,  demonstra-  fundere  habitum  entitativesupernaturalem, 

tio  quae  ex  actibus  nostris  componitur,  po-  videtur  omnino  absurdum.  Probatur  vero 

nitur  sine  dubio  tamquam  veracausa  scien-  quoad  secundam  partem,   ratione  jam  insi- 

tiae,  et  non  solum  tamquam  conditio  ;   ridi-  nuata.  Immediata  et  ultima  dispositio  ad 

cula  enim  esset  definitio,   quae  traderetur  alicujus  formae  receptionem  ex  natura  rei 

per  conditionem  ad  aliquid  praerequisitam,  requisita,  et  cum  tali    forma  necessariam 

et  causam  per  se  illius  omitteret.   Major  habens  connexionem  (qualem  habent  actus 

etiam  non  videtur  minus  certa,  tum  quia  discursus  cum  Theologia)  debet  esse    ejus- 

Theologia  univoce  convenit  in  ratione  scien-  dem  ordinis  cum  illa  :   sed  si  Theologia  sit 

tiae  cum  aliis,  ac  proinde  eodem  modo  quo  entitative  supernaturalis,  hujusmodi  actus 

aliae  definiri  debent,  habitus  per  demons-  discursus,  utpote  entitative  naturales,  non 

trationem,  subindeque  per  actus  nostros,  erunt  ejusdem  ordinis  cum    tali  habitu  : 

acquisitus  :  tum  etiam,  quia  nulla  videtur  ergo  non  poterunt  esse  ultimae  dispositio- 

assignabilis  ratio,  cur  demonstratio  sit  pro-  nes,  ex  natura  rei  requisitaead  ejus  infusio- 

prie  causa  aliarum  scientiarum,  et  solum  nem. 

conditio  respectu  Theologiae,  cum  non  mi-  LXV.  Probatur  secundo  conclusio  alia  ra- 

nus  requiratur  ad  acquisitionem  Theologiae,  tione  quam  notabili  secundo  insinuavimus. 

quam  aliarum  scientiarum.  De  naturalitate  vel  supernaturalitate  alicu- 

Tertio,  cum  studium  etdiscursus  humani  jus  rei,  judicandum  non  est  ex  causa  remo- 

intellectus,  sit  actus  pure   naturalis,  non  ta  et  radicali,  sed  ex  proxima  et  immediata : 

potest  habere  rationem  dispositionis  ad  ha-  atqui  habitus  Theologiae  procedit  immediate 

bitum  Theologiae,  si  ille  sit  entitative  super-  et  proxime,  a  potentia  naturali,  in  quan- 

naturalis,  et  a  Deo  infusus  :  ergo  praedicta  tum  naturali :  ergo  entitative  naturalis  est. 

solutio  repugnantia  et  contradictoria  invol-  Major  patet  in  actibus  fidei  et  charitatis  qui 

vit.  Gonsequentia  patet,  antecedens  proba-  sunt  entitative  supernaturales,  quia  licet 

tur.  Dispositio  et  forma  ad  quam  disponit,  procedant  radicaliter  et  remote  ab  intel- 

debent  esse  intra  eumdem  ordinem,  ex  quo  lectu  et  voluntate,  quae  potentiae  sunt  na- 

inferunt   Theologi  in  tractatu  de  gratia  ,  turales,  tamen  causa  eorum  proxima  et  im- 

hominem  ex    facultate   naturae  ,   et    viri-  mediata,  nimirum  habitus  fidei,  vel  chari- 

bus  liberi  arbitrii,  non  posse  se  disponere  tatis,  est  entitative  supernaturalis  ;  et  in 

ad  primam  gratiam  :   ergo  si  Theologia  sit  naturalibus  videmus  quod  influxus  causae 

habitus  supernaturalis,   et  a  Deo  infusus,  remotae  et  radicalis,  modificatur  et  determi- 

repugnat  quod  actus  pure  naturales  nostri  natur  per  influxum  et  operationem  causae 

intellectus,  ad  ejus  receptionem  vel  infusio-  proximae  et  immediatae,  ut  constat  in  in- 

nem  disponant.  fluxu  solis,  et  aliorum  corporum  ccelestium, 

LXIV.  Gonfirmatur et  magis  illustratur  haec  respectu  effectuum  sublunarium,  qui  in  na- 

ratio.  Si  discursus  et  ratiocinatio  nostraesset  tura  et  specie  semper  conveniunt  cum  cau- 

dispositio  ultima  et  immediata  ad  infusio-  sis  particularibus.   Minor  vero  suadetur  : 

nem  Theologiae,  vel  esset  dispositio  requi-  Ille  habitus  procedit  immediate  et  proxime 

sita  ex  aliquo  pacto  et  promissione  Dei,  vel  a  potentia  naturali,  ut  naturalis  est,  qui 

exigeretur  ex  natura  rei,  ita  quod  ea  posita  tanto  majorem  habet  perfectionem,  quanto 


DE  NATURA  THEOLOGLE. 


65 


potentia  illa  naturalis  habet  majorem  et 
perfectiorem  virtutem  naturalem  :  sed  ha- 
bitus  Theologiae,  et  actus  per  quos  acqui- 
ritur,  tanto  sunt  perfectiores,  quanto  intel- 
lectus  habet  majorem  et  perfectiorem  virtu- 
tem  naturalem ;  patet  enim  quod  illi  qui 
habent  intellectum  acutiorem,  melius,  ac 
plures  percipiunt  veritates  Theologicas , 
quam  illi  qui  minus  subtile  ingenium  sor- 
titi  sunt;  et  quamvis  ad  Theologiam  praere- 
quiratur  habitus  fidei,  ex  majori  tamen  vel 
perfectiori  habitu  fidei,  non  colligitur  major 
perfectio  habitus  Theologiae,  cum  plures 
mulierculae  saepissime  in  habitu  fidei  exce- 
dant  praestantissimos  Theologos. 

LXVI.  Ex  his  intelliges,  quod  ut  aliquis 
habitus  vel  actus,  sit  entitative  supernatura- 
lis,  oportet  necessario  quod  a  causa  totali  su- 
pernaturali  immediate  attingatur,  ita  ut 
potentia  naturalis  non  concurrat  ad  illum 
immediate  per  seipsam,  sed  mediante  virtute 
supernaturali,  quae  sit  tota  vis  agendi  pro- 
xima.  Ex  quo  inferunt  nostri  Thomistae  in 
tractatu  de  visione  beatifica,  duos  intellec- 
tus  inaequales  in  perfectione  naturali,  cum 
aequali  lumine  gloriae,  aequaliter  videre 
divinam  Essentiam,  et  intellectum  natura- 
liter  imperfectiorem,  qualis  est  intellectus 
humanus,  respectu  Angelici,  si  unico  gradu 
luminis  gloriae  excedat  Angelicum,  perfec- 
tius  videre  Deum,  quam  Angelicum  :  cum 
ergo  id  non  reperiatur  respectu  Theologiae, 
sed  totum  oppositum,  et  inter  fideles,  non 
illi  qui  majori  fide  praediti  sunt,  sed  cui 
acutiori  et  praestantiori  pollent  ingenio, 
melius  percipiant  veritates  Theologicas,  et 
plures  conclusiones  videant  in  principiis 
revelatis,  manifestum  est,  fidemnon  influere 
in  Theologiam,  per  modum  causae  proximae 
et  immediate,  sed  solum  per  modum  causae 
radicalis,  et  remotae,  subindeque  illam  non 
esse  entitative  supernaturalem  ,  sicut  est 
fides,  sed  naturalem,  sicut  vis  discurrendi 
et  ratiocinandi  intellectus  humani. 

LXVIL  Tertio  suaderi  potest  conclusio  : 
Scientiae  non  desumunt  suam  specificatio- 
nem  a  ratione  formali  Quce,  nisi  prout  subs- 
tat  rationi  Sub  qua,  unde  si  ratio  Sub  qua 
alicujus  scientiae,  sit  naturalis,  illa  super- 
naturalis  entitative  esse  nequit :  sed  ratio 
Sub  qua  Theologiae,  est  entitative  naturalis  : 
ergo  et  ipsa  Theologia.  Major  patet,  minor 
probatur  :  Ratio  Sub  qua  Theologiae,  illam 


distinguens  a  fide,  et  scientiis  pure  natura- 
libus,  est  revelatio  virtualis :  sed  illa  intrin- 
sece  et  entitative  naturalis  est,  et  superna- 
turalis  solum  extrinsece  et  praesuppositive, 
cum  illa  nihil  aliud  sit,  quam  vis  naturalis 
intellectus  creati,  ut  deducens  per  discur- 
sum  naturalem  intellectus,  aliquas  conclu- 
siones  ex  principiis  revelatis,  et  fide  divina 
creditis  :  ergo  ratio  formalis  Subqua  Theo- 
logiae ,  intrinsece  et  entitative  naturalis 
est. 

Gonfirmatur  :  In  articulis  fidei,  qui  sunt 
principia  nostrae  Theologiae,  duplex  ordo 
distinguendus  est ;  alter  ad  primam  veri- 
tatem  revelantem,  alter  ad  conclusiones  ex 
illis  per  discursum  naturalem  deducibiles, 
ut  notabili  tertio  declaravimus.  Primus 
ordo  est  supernaturalis,  et  specificat  habi- 
tum  fidei ;  alter  naturalis,  et  specificat  ha- 
bitum  Theologiae,  illumque  distinguit  a  fide, 
quae  non  est  discursiva  ,  sed  immediate 
assentitur  principiis  revelatis  ;  unde  licet 
fides  sit  intrinsece  et  entitative  supernatu- 
ralis,  non  tamlen  Theologia,  sed  illa  medium 
tenet  locum  inter  fidem  et  scientias  pure 
naturales  ;  non  enim  est  perfecte  et  entita- 
tive  supernaturalis,  sicut  fides  ;  neque  tota- 
liter  et  omni  ex  parte  naturalis,  sicut  Phy- 
sica  vel  Metaphysica,  sed  naturalis  simpli- 
citer  et  entitative,  et  supernaturalis  secun- 
dum  quid  ,  seu  radicaliter  et  objective, 
ut  magis  ex  solutione  argumentorum  pate- 
bit. 


III. 


Solutio  objectionum. 

LXVIII.  Objiciunt  in  primis  adversarii 
auctoritatem  D.  Thomae,  qui  hic  art.  i  ap- 
pellat  Theologiam,  «  Scientiam  revelatam, 
et  divinitus  inspiratam.  »  Et  art.  5.  ad  2. 
asserit  illam  esse  « Veluti  quamdam  impres- 
sionem  divinae  scientiae,  »  quae  est  entita- 
tive  supernaturalis. 

Sed  facile  respondetur,  S.  Doctorem  so- 
lum  velle  quod  Theologia  sit  virtualiter  seu 
radicaliter  revelata  et  inspirata,  id  est  de- 
pendens  a  fide,  quae  divinitus  nobis  reve- 
latur  et  inspiratur.  Similiter  cum  asserit 
illam  esse  veluti  quamdam  impressionem 
divinae  scientiae,  loquitur  de  impressione 


64 


DISPUTATIO  PROOEMIALIS 


seu  participatione  virtuali,  non  vero  de  for- 
mali :  cum  enim  Theologia  contineatur  in 
fide  tamquam  in  semine,  et  veluti  in  habi- 
tu  primorum  principiorum,  et  in  principia 
fidei  suas  resolvat  conclusiones,  recte  dici 
potest  impressio  seu  participatio  virtualis 
divinae  scientiae,  quantum  ad  certitudinem, 
cujus  fides  est  formalis  expressio  seu  parti- 
cipatio. 

LXIX.  Objiciunt  secundo  :  Illa  scientia 
est  supernaturalis  quantum  ad  speciem  , 
subindeque  quantum  ad  entitatem,  cujus 
specificativum  formale  est  supernaturale  : 
sed  specificativum  formale  Theologiae  est 
supernaturale  :  ergo  et  ipsa  Theologia.  Ma- 
jorpatet,  minor  probatur.  Specificativum 
formale  in  scientiis,  sunt  ipsa  principia, 
prout  subsunt  tali  vel  tali  abstractioni,  et 
prout  illuminant  conclusiones,  quae  ex  illis 
per  discursum  naturalem  intellectus  dedu- 
cuntur  :  sed  principia  Theologiae  sunt  su- 
pernaturalia,  sunt  enim  ipsi  articuli  fidei, 
ex  quibus  per  discursum  conclusiones 
Theologicae  deducuntur  :  ergo  specificati- 
vum  formale  Theologiae,   supernaturale  est. 

Respondeo  concessa  majori,  negando  mi- 
norem ,  ad  cujus  probationem  ,  concedo 
etiam  majorem,  et  distinguo  minorem.  Prin- 
cipia  Theologiae  sunt  supernaturalia  forma- 
liter  et  reduplicative,  nego  :  materialiter  et 
specificative,  concedo.  Solutio  patet  ex  su- 
pra  dictis  :  nam,  ut  supra  ostendimus,  ar- 
ticuli  fidei,  qui  sunt  principia  Theologiae, 
non  ingrediuntur  demonstrationem  Theolo- 
gicam,  nisi  prout  substant  lumini  et  dis- 
cursui  naturali  intellectus  humani  ,  quo 
mediante  illuminant  conclusiones  Theolo- 
gicas,  quae  in  ipsis  virtualiter  continentur  : 
unde  qua  talia,  non  sunt  supernaturalia 
formaliter  et  reduplicative,  sed  materialiter 
tantum  et  praesuppositive  ;  subindeque  ipse 
habitus  Theologiae,  qui  ab  ipsis  specificatur, 
radicaliter  solum  et  objective  supernatura- 
lis  est,  non  vero  formaliter  et  entitative. 

LXX.  Dices,  Lumen  et  discursus  intellec- 
tus  humani  se  habet  solum  per  modum  con- 
ditionis  applicantis  principia  revelata  ad 
conclusiones  Theologicas  :  ergo  licet  ille  sit 
naturalis,  non  sequitur  habitum  Theologiae 
esse  entitative  naturalem.  Gonsequentia 
patet,  nam  specificatio  et  quidditas  rei  su- 
mitur  ab  ejus  causa  formali,  non  vero  a 
conditiotie  pure  applicante.  Antecedens  vero 


probatur  :  eodem  modo  se  habet  discursus 
naturalis  intellectus  ad  Theologiam,  sicut 
praemissa  naturalis  in  demonstratione  Theo- 
logica  :  sed  praemissa  naturalis  est  tantum 
conditio  applicans,  ut  supra  diximus  :  ergo 
et  discursus  naturalis  intellectus. 

Respondeo  negando  antecedens,  ad  cujus 
probationem,  nego  etiam  majorem,  et  pari- 
tatem ;  praemissa  enim  naturalis  in  demons- 
tratione  Theologica,  requiritur  solum  per 
accidens,  et  propter  clefectum  intellectus 
nostri,  nec  est  necessaria  in  Angelis,  aut  in 
Beatis,  ut  supra  explicatum  est  :  discursus 
vero  naturalis,  sive  formalis,  sive  virtualis 
pertinet  ad  essentiale  constitutivum  cujus- 
cumque  scientiae  ,  sive  Theologiae  ,  sive 
scientiae  pure  naturalis,  cum  sit  illud  per 
quod  scientiae  naturales,  essentialiter  diffe- 
riint  ab  habitu  primorum  principiorum ,  et 
Theologia  a  fide,  quod  diligenter  notandum 
est. 

LXXI.  Objiciunt  tertio  :  Illa  scientia  est 
entitative  supernaturalis  ,  cujus  certitudo 
est  supernaturalis :  sed  certitudo  Theolo- 
giae  est  supernaturalis  :  ergo  Theologia  est 
habitus  supernaturalis  entitative.  Minor  pa- 
tet,  certitudo  enim  quae  est  major  omni 
certitudine  naturali  (ut  supra  diximus  de 
certitudine  Theologiae)  non  potest  essenatu- 
ralis.  Major  vero  suadetur  :  Illa  scientia  esjb 
entitative  supernaturalis,  cujus  differentia 
essentialis  est  supernaturalis  :  sed  illa  scien- 
tia  cujus  certitudo  est  supernaturalis,  habet 
differentiam  essentialem  supernaturalem, 
cum  habitus  scientiae  per  certitudinem  es- 
sentialiter  differat  ab  habitu  opinionis  :  ergo 
illa  scientia  est  entitative  supernaturalis, 
cujus  certitudo  est  supernaturalis. 

Ad  hoc  argumentum,  quod  est  palmarium 
apud  adversarios,  distinguo  majorem  :  cu- 
jus  certitudo  est  supernaturalis,  formaliter 
et  immediate,  concedo  majorem  :  radicali- 
ter,  originative,  et  solum  illative,  nego  ma- 
jorem  ;  et  eadem  distinctione  applicata  mi- 
nori,  nego  consequentiam.  Sicut  ergo  Theo- 
logia  non  causatur  immediate  a  principio 
supernaturali,  sed  mediate  tantum,  mediante 
scilicet  discursu  naturali  intellectus  hu- 
mani,  ex  quo  habet  quod  sit  radicaliter  et 
originative,  supernaturalis,  non  vero  for- 
maliter  et  entitative  :  ita  non  habet  certitu- 
dinem  formaliter  et  immediate  supernatura- 
lem,  sed  tantum  radicaliter  et  originative, 


DE  NATURA  THEOLOGLE. 


65 


in  quantum  mediante  discursu  naturali, 
conclusiones  Theologica3  resolvuntur  in 
principia  supernaturalia  ;  sicut  mediante 
codem  discursu  ex  illis  principiis  deducun- 
tur  ;  quod  tamen  sufficit,  ut  certitudo  Theo- 
logise  sit  major  omni  certitudine  naturali, 
quamvis  non  sit  tanta,  quanta  est  certitudo 
formaliter  supernaturalis,  qualis  reperitur 
in  fide. 

LXXU.  Objiciunt  quarto  :  Practicum  et 
speculativum,  cumsint  differentiae  divisivae 
scientiarum  naturalium,  non  possunt  adu- 
nari,  seu  eminenter  contineri,  in  scientia 
naturali,  ut  diximus  art.  4.  sed  adunantur 
in  Theologia,  cum  illa  sit  eminenter  forma- 
liter  speculativa,  et  practica,  ut  ibidem  os- 
tendimus  :  ergo  Theologia  non  est  scientia 
naturalis  entitativc. 

Gonfirmatur  :  Theologia  debet  esse  ejus- 
dem  ordinis  cum  fide,  cum  ei  subordinetur 
tamquam  habitui  primorum  principiorum  ; 
et  cum  scientia  Dei  et  Beatorum,  cum  subal- 
ternetur  illi,  ut  art.  2.  ostendimus :  sed  fides, 
etscientia  Dei,  ac  Beatorum,  sunt  habitus 
entitative  supernaturales  :  ergo  et  Theolo- 
gia. 

Ad  objectionem  respondeo  distinguendo 
majorem  :  Practicum  et  speculativum  non 
possunt  adunari,  seu  eminenter  contineri, 
in  scientia  naturali  entitative,  si  non  sit  su- 
pernaturalis  radicaliteretobjective,  concedo 
majorem.  Si  radicaliter  et  objective  su- 
pernaturalis  sit,  nego  majorem.  Unde  ad 
hoc  ut  Theologia  sit  eminenter  speculativa 
et  practica,  satis  cst,  quod  radicaliter  et  ob- 
jective  supernaturalis  sit,  id  est  quod  de- 
pendeat  a  fide,  quae  est  eminenter  formaliter 
speculativa  et  practica,  et  respiciat  tam- 
quam  proprium  objectiim,  Deum  sub  ratione 
Deitatis,  qui  cum  sit  prima  veritas,  et  ulti- 
mus  finis,  est  prima  regula  speculationis  et 
praxis. 

Ad  confirmationem  nego  majorem  :  Licet 
enim  Theologia  contineatur  in  fide,  tam- 
quam  in  semine,  et  sicut  scientia  contine- 
tur  in  habitu  principiorum,  quia  tamen  non 
acquiritur,  nisi  mccliante  discursu,  qui  est 
causa  proxima  et  immediata  illius,  et  aliun- 
de  effectus  magis  sapit  naturam  causae  pro- 
ximse,  et  immediatoe,  quam  remotae  et  radi- 
calis,  ut  supra  variis  exemplis  declaravi- 
mus ;  illa  non  est  entitative  supernaturalis, 
sicut  fides,  sed  potius  naturalis  quoad  entita- 


tem,  sicutdiscursus.  Similiter,  licetTheologia 
scientia3  Dei,  et  Beatorum  subalternetur,  non 
tamen  propterea  est  supernaturalis  quoad 
entitatem ;  cum  enim  scientia  subalternatasit 
inferior  subalternanti  et  ab  illa  dependeat, 
non  requiritur  quod  sit  ejusdem  ordinis  cum 
illa,  sed  potest  esse  ordinis  inferioris. 

LXXIII.  Dices,  Scientia  subalternata  dicit 
habitudinem  ad  subalternantem   :  sed  si 
Theologia  sit  naturalis  entitative,  non  poterit 
dicere    habitudinem   ad  scientiam  Dei    et 
Beatorum  :  ergo  nec  illi  subalternari.  Major 
patet,  minor  probatur.  Illa  qua>  sunt  ordinis 
naturalis  et  inferioris,  non  possunt  dicere 
habitudinem  ad  ea  quae  sunt  ordinis  super- 
naturalis  et  superioris  :  ergo  si  Theologia 
sit  naturalis  entitative,  non  poterit  dicere 
habitudinem  ad  scientiam  Dei  et  Beatorum. 
Respondeo     concessa    majori,     negando 
minorem,  ad  cujus  probationem  dicendum, 
quod  illa  quse  sunt  ordinis  naturalis   et 
inferioris,  non  possunt  dicere  habitudinem 
ad  ea  quae  sunt  ordinis  supernaturalis,   et 
superioris,  si  ab  aliquo  habitu,   vel   forma 
talis  ordinis  non  dependeant,  nec  resultent : 
secus  vero  si  ab  illa  dependeant,  aut  resul- 
tent.  Exemplum  habemus  in  illo  qui  post- 
quam  diu  sese  in  actibus  charitatis  exercuit, 
incidit   in    peccatum    mortale,    per    quod 
amittit  habitum    charitatis   :  in  eo    enim 
remanet  dispositio  qusedam  imperfecta,  ad 
eliciendos  actus  charitatis,  similes  illis  quos 
exercebat,  dum  erat  in  gratia  ;  qua3  dis- 
positio,    licet   sit  naturalis,     dicit    tamen 
ordinem  ad  praecedentes  actus  charitatis, 
ex  quibus  remansit  et  resultavit.  Ita  simi- 
liter,    licet  Theologia  sit    habitus    ordinis 
naturalis,    quantum    ad    substantiam    et 
entitatem  ;  quia  tamen  dependet  a  fide,  et 
a  scientiabeata,  in  certitudine,  vel  evidentia 
suorum  principiorum,  dicit  habitudinem  ad 
illas,  quamvis  ad  ordinem  supernaturalem 
pertineant. 

Articulus  VII. 
An  Theologia  sit  sapientia  ? 

LXXIV.  Notandum  primo  :  Sapientiam 
aliam  esse  infusam,  qua^est  donum  Spiritus 
sancti,  et  qua3  importat  quamdam  rectitu- 
dinemjudicii  circa  divina  conspicienda  et 


66                                         DISPUTATIO  PROOEMIALIS 

consulenda,    secundum  quamdam    conna-  natura  comparatus  ?  Et  hoc  non,alias  omnes 

turalitatem  ad  res  divinas  procedentem  ex  essent  naturaliter  sapientes  :  vel  propriis 

charitate  quas  nos  unit  Deo.   Aliam  acqui-  actibus  ?  Et  quseritur,   quibus  ?  Non  per 

sitam,  quse  est  una  ex  quinque  virtutibus  actus  habitus  primorum  principiorum,  quia 

intellectualibus  enumeratis  ab  Aristotele  6.  illi  non  generant,   nisi  similem  habitum  : 

Ethic.  cap.  4.  quae  habet  judicare  de  rebus  neque  per  demonstrationem,  quia  jam  esset 

per  altissimam  causam,  ut  docet  D.  Thomas  scientia ;  neque  per  actus  scientiae  et  habitus 

i  2  qusest.  66.  art.  5.  primorum     principiorum,    quia   cum    illi 

"  Notandum  secundo  ex  eodem  S.  Doctore  habitus  concurrant  fere  semper  ad  facien- 

ibidem  qusest.  57.  art.  2.  ad  i.  quod  sapientia  dam  demonstrationem,  jam  per   quamlibet 

acquisita,  de  qua  solum  hic  agimus,   est  demonstrationem    posset    generari    tertius 

quaedam  scientia,  in    quantum    habet   id  habitus,    potestate    utrumque     continens, 

quod  est  commune  omnibus  scientiis,  ut  quod  vix  est  intelligibile.  Quamvis  ergo  sa- 

scilicet  expropriisconclusionesdemonstret:  pientia  aliqua,  nempe  sapientiaDei  et  Bea- 

sed  quia  habet  aliquid  proprium  supra  alias  torum,   eminenter  formaliter  contineat  ra- 

scientias  in  quantum  scilicet  de  omnibus  tionem  intellectus    et  scientise,    ut   dice- 

indicat    non  solum  quantum  ad  conclu-  mus  in  tractatu  de  scientia  Dei,  id  tamen 

siones  sed  etiam  quantum  ad  prima  prin-  nulli    sapientiae     pure    humanae    et     ac- 

cipia     ideo    habet    rationem    perfectioris  quisitae    convenire  potest.    Unde    quando 

virtutis,  quam  scientia.  Ex  quo  sequitur  Aristoteles  docet,  sapientiam  continere  scien- 

quod  sapientia  et    scientia  non  differant  tiam,  et  habitum  primorum  principiorum, 

tamquam  duee  species  oppositae,  sed  solum  hoc  non  est  intelligendum  de  continentia 

tamquam  species  perfectior  ab  imperfectiori  formali,  sed  tantum  de  virtuali :  illa  enim 

intra  idem  genus.  Unde  scientia  sumpta  pro  dicitur  utrumque  habitum  continere,  quia 

habitu    per    demonstrationem     acquisito,  habet  duo  officia  omnino  diversa,  in  primis 

dividitur  in  sapientiam,  et  scientiam  :  ita  enim  deducit  conclusiones  ex  primis  prin- 

ut  sapientia  sit  scientia  per  causam  altissi-  cipiis    demonstrabilibus,    et    hoc    est    illi 

mam,  scientia  vero  communiter  dicta,  et  commune  cum  aliis  scientiis  ;  deinde  ver- 

ut  condistinguitur  a  sapientia,  sit  cognitio  satur  circa  prima  principia,  multis  modis  : 

per  causas  inferiores.  primo  explicando  illa  per  terminos  univer- 

Notandum  tertio,   quod  quando  Aristo-  sales  ;  secundo  defendendo  illa  contra  pro- 

teles,  lib.  i.  magnorum  moralium  cap.   59.  tervos,  et  etiam  probando  per  reductionem 

ait  sapientiam  '  ex    intellectu    et    scientia  ad    impossibile   :    tertio    explicando    pro- 

constitui,  non  intendit  sapientiam  esse  habi-  prietates    illorum,    ut  quod    non    possint 

tum    compositum    ex    scientia  et    habitu  demonstrari,  quod  convincant  intellectum, 

primorum  principiorum,  ut  male  hic  inter-  nec  possint  negari  perceptis  terminis,  etc. 

pretatur  Molina .  Vel  etiam  illam  esse  unicum  His  prassuppositis. 

simplicem  habitum,  potestate  continentem  LXXV.  Dico,  Theologiam  nostram  vere  et 

scientiam  et    habitum    primorum  princi-  proprie  esse  sapientiam.  Ita  D.  Thomas  hic 

piorum,    eo    modo   quo    anima    rationalis  art.  6.  et  communiter  Theologi  cum  illo. 

continet  sensitivam,    et    vegetativam,   ut  Probatur  primo  :  Sapientia  nihil  aliud  est 

existimant  Nazarius  hic  et  Gajetanus  i.  2.  quam  perfecta  scientia,  ut  constat  ex  dictis 

qu.  57.  art.  2.  Ratio  est  primo,  quia  Meta-  annotatione  2.  et  expresse  docet  D.  Thomas 

physica  est  vera  sapientia,   ut  concedunt  super  Boetium  qu.  2.  qua  de  causa  ab  Aris- 

omnes,   et  tamen  continetur  intra    genus  totele,  omnium  scientiarum  Regina  et  Dea 

scientise,  ut  constat    ex    i.    Metaphysicse.  appellatur  :  sed  Theologia  est  scientiarum 

Secundo,  quia  juxta  hos  modos  dicendi,  non  omnium  architectonica,  et  suprema,  ac  ve- 

salvatur     numerus     quinarius     virtutum  luti  aliarum  scientiarum  Dea  et  Regina  ut 

intellectualium,  ab  Aristotele,  et  D.  Thoma  constabit  ex  infra  dicendis  :   ergo  est  vere 

traditus,  et  communiter  approbatus.  Tertio,  et  proprie  sapientia. 

habitus  ille  simplex  potestate  continens  scien-  Probatur  secundo  :  In  hoc  differt  sapien- 

tiam  et  habitum  primorum  principiorum,  tia  a  scientia  communiter  dicta,  quod  illa 

yidetur  impossibilis  :  vel    enim   esset  a  est  cognitio  rei  per  causam,  non  quamcum- 


DE  NATURA  THEOLOGLE. 


67 


que,  sed  altissiman  :  unde  in  genere  aedifi- 
cii,  artifex  qui  disponit  formam  domus,  di- 
citur  sapiens,  et  architector,  respectu  infe- 
riorum  artificum,  qui  dolant  ligna,  vel  pa- 
rant  lapides ;  et  in  ordine  morali,  vir  pru- 
dens  qui  ordinat  suos  actus  in  ultimum 
finem,  vocatur  sapiens  :  atqui  Theologia 
judicat  de  rebus  per  altissimam  omnium 
causarum,  nempe  Deum,  quem  contempla- 
tur  sub  lumine  divinae  revelationis,  quae 
magis  est  certa  et  infallibilis,  quam  lumen 
naturale  primorum  principiorum  :  ergo  illa 
potiori  jure  est  sapientia,  quam  Metaphy- 
sica,  quoa  Deum  considerat  ut  cognoscibilem 
ex  creaturis,  et  solo  lumine  naturali  intel- 
lectus.  Ex  quo 

LXXYL  Inferes  primo :  Quod  sicut  sapien- 
tia  versatur  non  solum  circa  conclusiones, 
quas  deducit  ex  principiis,  sed  etiam  circa 
ipsa  principia,  quae  explicat  et  defendit 
contra  negant^s,  ita  et  Theologia  duo  illa 
munia  exercet :  non  solum  enim  infert  con- 
clusiones  ex  articulis  fidei,  sed  etiam  illos 
explicat  et  ostendit  illorum  credibilitatem 
ac  dissolvit  sophismata,  et  argumenta,  quae 
Haeretici  vel  Infideles  contra  illos  propo- 
nunt :  non  quidem  evidenter  positive  (hoc 
enim  est  impossibile,  cum  veritas  myste- 
riorum  fidei  non  possit  evidenter  ostendi) 
sed  evidenter  tantum  negative  :  id  est,  de- 
monstrando  talia  argumenta  non  evidenter 
convincere,  sed  esse  solubilia,  v.  g.  quando 
Hsereticus  arguit  contra  mysterium  Trini- 
tatis ,  hoc  modo :  Quce  sunt  eadem  uni 
lertio,  sunt  eadem  inter  se :  sed  Pater  et 
Filins  sunt  idem  in  essentia  divina :  ergo 
identificantur  inter  se.  Theologia  solvit 
illud  argumentum  evidenter  negative,  di- 
cendo  quod  quamvis  sit  evidens  in  rebus 
finitis  et  creatis,  ea  quae  sunt  eadem  uni 
tertio,  identificari  inter  se  ;  non  tamen  in 
ente  infinito,  et  fecundo,  quod  potest  esse 
communicabile  pluribus. 

Inferes  secundo  :  Quod  sicut  sapientia 
judicat  de  omnibus  :  juxta  illud  Apostoli  I. 
ad  Gorinth.  2.  Spiritualis  homo  judicat 
omnia,  ita  et  Theologia,  cum  sit  vera  sa- 
pientia,  judicat  de  principiis,  et  conclusio- 
nibus  omnium  aliarum  scientiarum.  Ut 
enim  inquit  S.  Doctor  hic  art.  C.  ad  2. 
«  Quicquid  in  aliis  scientiis  invenitur  veri- 
tati  hujus  scientiae  repugnans,  totum  ab  ea 
condemnaturut  falsum :  undedicitur.  2.  Co- 


rinth.  10.  Gonsilia  destruentes,  et  omnem 
altitudinem  extollentem  se  adversus  scien- 
tiam  Dei.  »  Quare  Theologia  est  veluti 
Lydius  lapis,  ex  cujus  contactu  verum  a 
falso,  purum  ab  impuro,  etsincera  doctrina, 
a  vitiata  et  adulterata  discernitur. 

Inferes  tertio  :  Quod  sicut  sapientis  est 
non  solum  judicare,  sed  etiam  ordinare,  ut 
dicit  Philosophus  :  ita  etiam  Theologia, 
non  solum  judicat  de  principiis  aliarum 
scientiarum,  sed  etiam  illas  ordinat  ad  fi- 
nem ;  ejus  enim  est  ordinare  ad  finem;  cujus 
est  respicere  ipsum  finem  :  Theologia  autem 
considerat  finem  ultimum  nostrarum  ac- 
tionum,  nempe  Deum,  et  beatitudinem  : 
ergo  illius  est,  alias  scientias  ad  illum  diri- 
gereetordinare. 

LXXVII.  Objicies  primo  :  Nostra  Theolo- 
gia  est  vere  et  proprie  scientia,  ut  supra 
ostensum  est :  ergo  non  est  proprie  sapien- 
tia.  Probatur  consequentia,  Nam  sapientia 
et  scientia  condistinguntur  in  genere  vir- 
tutum  intellectualium,  sicut  duae  species  di- 
videntes  aliquod  genus  :  utpatet  ex  Aristo- 
tele  6.  Ethic.  cap.  4.  et  8.  ubi  dividit  vir- 
tutem  intellectualem,  intellectum,  sapien- 
tiam,  scientiam,  artem  ,  et  prudentiam. 
Igitur  non  potest  eadem  virtus  intellectua- 
lis,  simul  esse  sapientia  et  scientia  :  sicut 
nec  idem  animal  simul  homo  et  equus. 

Respondeo  ex  D.  Thoma  opusculo  70. 
qusest.  2.  art.  2.  ad  i.  «  Quod  sapientia  non 
dividitur  contra  scientiam,  sicut  oppositum 
contra  oppositum,  sed  quia  se  habet  ex  ad- 
ditioneadscientiam.  Est  enim  sapientia,  ut 
dicit  Philosophus  in  6.  Ethic.  caput  omnium 
scientiarum,  regulans  omnes  alias,  in  quan- 
tum  de  altissimis  principiis  est ;  propter 
quod  etiam  Dea  scientiarum  dicitur  i.  Me- 
taphysicae.  »  Sicut  ergo  non  repugnat,  quod 
eadem  persona  simul  sit  homo  et  Rex  :  ita 
neque  quod  unus  et  idem  habitus,  simul  ha- 
beat  rationem  scientiae,  et  sapientiae. 

LXXVIII.  Objicies  secundo  :  Sapientia  est 
maxima  inter  virtutes  intellectuales,et  altior 
ac  nobilior  ipso  etiam  habitu  primorum 
principiorum,  ut  coliigitur  ex  Aristotele  2. 
Metaphys.  cap.  i.  et  ex  D.  Thoma  i.  2.  qu. 
h'7.art.  2.  ad.  2.  Sed  Theologia  nostra  non  est 
maxima  inter  virtutes  intellectuales,  neque 
altior  ac  perfectior  fide,  quae  est  habitus 
principiorum  ejus :  nam  fides  est  habitus 
infusas  et  intrinsece  supernaturalis  :  Theo- 


68 


DISPUTATIO  PROOEMIAUS 


logia  vero  est  habitus  acquisitus,  et  intrin- 
sece  naturalis,  ut  supra  ostensum  est :  ergo 
Theologia  non  est  vere  et  proprie  sapientia. 
Respondetur  quod  sapientia  est  maxima 
inter  virtutes  intellectuales,  et  altior  ac  no- 
bilior  habitu  primorum  principiorum,  non 
simpliciter,  sed  secundum  quid  :  quatenus 
scilicet  ordinat  et  judicat  de  omnibus,  etiam 
de  primis  principiis,  non  quidem  ea  de- 
monstrando,  sed  explicando  per  terminos 
universales,  ac  defendendo  contra  proter- 
vos.  Et  in  hoc  sensu,  Theologia  potest  dici, 
secundum  quid  altior  et  nobilior  fide,  qua- 
tenus  ejus  articulos  explicat,  tuetur,  ac  de- 
fendit.  Ut  enim  dicit  Augustinus  14.  de 
Trinit.  cap.  i.  «  Ha3c  est  scientia,  qua  fides 
saluberrima  gignitur,  nutritur,  roboratur, 
et  defenditur.  » 

Articulus  VIII. 

An  Theologia  sit  argumentativa,  et  ex  qui- 
bus  locis  sua  argumenta  depromat  ? 

LXXIX.  Dico  primo  :  Theologiam  esse 
argumentativam.  Ita  D.  Thomas  hic  art.  8. 

Probatur  primo  ex  Apost.  2.  ad  Timoth. 
o.  Omnis  Scriptura  divinitus  inspirata, 
utilis  est  ad  docendum,  ad  arguendum,  etc. 

Probatur  secundo  :  Theologia  est  vera 
scientia,  ut  supra  ostendimus :  sed  omnis 
vera  scientia  est  argumentativa,  cum  ex  pro- 
priis  principiis  deducat  varias  conclusiones 
de  suo  objecto,  demonstrando  ejus  proprie- 
tates :  ergo  Theologia  est  argumentativa. 

Probatur  tertio  :  Nam  in  Scriptura  Ghris- 
tus  Dominus,  Theologorum  Princeps,  ssepe 
legitur  contra  Pharisaeos  argumentatus,  ut 
constat  ex  Matth.  19.  ubi  probat  matrimo- 
nium  esse  indissolubile,  ex  illo  Genesis  2. 
Propter  hoc  relinquet  homo  patrem  et  ma- 
trem,  et  adhcerebit  uxori  suce.  Unde  conclu- 
dit  :  Quod  ergo  Deus  conjunxit,  homo  non 
separet.  Et  cap.  22.  ex  illo  Psalmi  109. 
Dixit  Dominus  Domino  meo  ,  probat  Mes- 
siam  non  esse  purum  hominem,  nec  solum 
filium  David,  sed  etiam  Deum  :  cum  David 
ipsum  vocet  Dominum  ;  quod  nomen  Pha- 
risaei  concedebant  esse  proprium  Dei.  Simi- 
liter  etiam  Apostoli  saepe  fuisse  argumentati 
leguntur.  Ut  enim  notat  D.  Thomas  hic  art. 
8.  Apostolusi.  ad  Gorinth.  15.  probat  futu- 


ram  esse  resurrectionem  omnium  ,  quia 
Ghristus  resurrexit :  cujus  rationis  vis  in 
hoc  consistit,  quod  non  sit  major  difficultas 
respectu  Dei,  cur  multi  resurgant,  potius 
quam  unus. 

LXXX.  Dico  secundo  :  Theologiam  ex  de- 
cem  locis  sua  argumenta  eruere.  Gonclusio 
indiget  solum  explicatione. 

Locus  ergo  Theologicus  est  sedes  quaedam 
sive  caput,  unde  argumenta  Theologica  de- 
sumuntur  :  cum  enim  Theologia  ,  ut  jam 
ostendimus,  sit  argumentativa  ;  debent  esse 
determinata  capita,  unde  ejus  argumenta 
eruantur.  Sicut  in  Topicis  ,  ab  Aristotele 
plura  loca  communia  designantur,  ex  qui- 
bus  omnes  scientiae  possunt  plura  argu- 
menta  depromere.  Decem  autem  solent  in 
Theologia  enumerari,  ex  quibus  aliqui  sunt 
necessarii,  aliqui  tantum  probabiles  ;  aliqui 
proprii,  alii  vero  extranei  :  de  quibus  di- 
serte,et  fusissime  disserunt  Magister  Gano  in 
libro  de  locis  Theologicis,  et  Banes  super  art. 
8.  hujus  quaBst.   et  2.  2.  quaest.  i.  art.  10. 

Igitur  primus  locus  unde  sumitur  irre- 
fragabile  argumentum  a  Theologo,  est  Scrip- 
tura  divina,  quae  tunc  habetur  pro  Cano- 
nica,  quando  sic  ab  Ecclesia  declarata  est : 
sicut  declaravit  Goncilium  Tridentinum 
sess.  4.  qui  sintlibri  Ganonici. 

Secundus  locus  sumitur  ex  traditionibus 
Apostolicis,  de  quibus  idem  Concilium  ea- 
dem  sessione,  sic  definit  :  «  Sacrosancta 
Synodus,  etc.  omnes  libros  tam  veteris  quam 
novi  Testamenti  (cum  utriusque  unus  Deus 
sit  auctor)  necnon  traditiones  ipsas,  tum  ad 
fidem,  tum  ad  mores  pertinentes,  vel  tam- 
quam  ore  tenus  a  Ghristo,  vel  a  Spiritu  Sanc- 
to  dictatas,  et  continua  successione  in  Eccle- 
sia  Catholica  conservatas,  pari  pietatis  affec- 
tu  et  reverentia  suscipit,  ac  veneratur.  »  De 
his  videri  possunt  Bellarminus  de  verbo  Dei 
non  scripto,  lib.  4.  Gano  lib.  5.  delocis,  et 
Bannes  2.  2.  quaest.  i.  art.  10. 

Tertius  locus  est  consuetudo  Ecclesiae, 
quse  in  omnibus  maxime  aemulanda  est,  ut 
docet  S.  Thomas  2.  2.  quaest.  lO.art.  12.  his 
verbis.  «  Maxime  habet  auctoritatem  Eccle- 
siae  consuetudo,  quae  semper  est  in  omnibus 
aemulanda,  quia  et  ipsa  doctrina  Catholico- 
rum  Doctorum,  ab  Ecclesia  auctoritatem  h?- 
bet.  Unde  magis  standum  est  auctoritati 
Ecclesiae,  quam  auctoritati  Augustini,  vel 
Hieronymi,  vel  cujuscumque  Doctoris. » 


DE  NATURA  THEOLOGLE. 


Quartus  locus  est  ex  Conciliis  generalibus, 
approbatis  a  Romano  Pontifice,  de  quo  Ca- 
jetanusin  opusculis  tractatu  i.  Victoria  re- 
lectione  4.  etBannes  2.  2.  quacst.  i.  art.  10. 
Quintusestex  declarationibus  Romano- 
rum  Pontificum,  ct  eorum  auctoritate,  quae 
tanta  est,  ut  illa  sola  praevaleat  auctoritati 
omnium  aliorum    Episcoporum    et  Docto- 
rum,  ut  constat  in   Stephano  Papa  primo  : 
cum  enim  ejus  tempore,  omnes  fere  Epis- 
copi  et  Doctores,cum  D.  Cypriano  assererent, 
baptizatos  ab  Haereticis,  esse  rebaptizandos, 
Beatus  Stephanus  eis  assentiri  noluit,  sed 
cum  aliis  paucis,  quorum  sententia  postea 
praevaluit,  contrarium  definivit.  Unde  de  eo 
agens    Baronius  ,  anno  Christi   258.  ait  : 
«  Tunc  plane  enituit,  quanta  in  Petri  suc- 
cessore  esset  auctoritas  :  cum  nullis  fere  ar- 
mis  ,  quam  majorum  traditione    vallatus, 
omnem  Orientalium  et  Occidentalium  impe- 
tum  sustinuit  Episcoporum.  » 

Ista  ergo  quinque  loca  faciunt  probatio- 
nem  irrefragabilem,  quia  praebent  principia 
certa  de  fide,  et  prima  duo  loca  se  habent 
tamquam  norma  ipsa  et  regula  circa  res 
fidei ;  alia  vero  tria,  tamquam  judex  quo, 
discernitur  quid  sit  tenendum  de  fide  :  eo 
quod  Ecclesia,  Concilia,  et  Pontifices,  ha- 
beant  potestatem  determinandi  res  fidei. 

LXXXI.  Praeter  haec  quinque  loca  ,  ex 
quibus  argumenta  certa  et  infallibilia  de- 
ducuntur,  alia  quinque  enumerari  solent, 
ex  quibus  argumenta  quaedam  probabilia 
erui  possunt.  Sicut  enim  in  qualibet  scien- 
tia ,  praeter  demonstrationes  deductas  ex 
principiis  necessariis,  plura  sunt  argumenta 
probabilia,  quae  ad  illam  indirecte  tantum 
pertinent,  ita  et  in  Theologia.  Haec  autem 
sunt ,  auctoritas  SS.  Patrum  ,  auctoritas 
Theologorum,  et  Juris  Pontificii  peritorum, 
ratio  naturalis,  auctoritas  Philosophorum,  et 
denique  historia  humana  :  de  quibus  omni- 
bus  videri  possunt  auctores  supra  citati. 

Solum  advertendum  est,  quod  licet  auc- 
toritas  Sanctorum  Patrum,  et  Theologorum 
Scholasticorum,  sccundum  se  faciat  argu- 
mentum  solum  probabile,  ex  aliis  tamen 
adjunctis,  etiam  potest  facere  argumentum 
infallibile.  Si  enim  illi  confirment  suas  sen- 
tentias  auctoritate  Scripturae,  et  illis  appli- 
cent  regulas  fidei  :  vel  si  auctoritas  Patrum 
et  Scholasticorum,  concors  sit  circa  aliquid, 
quod  in  materia  fidei  vel  morum  grave  est, 
L 


69 

communiter  rcputatur  tamquam  approba- 
tum  ab  Ecclesia,  et  facit  argumentum  in- 
fallibile:  si  quidem  major  et  eminentior 
pars  Ecclesiao,  sunt  ipsi  Patres,  et  Doctores  ; 
nec  ipsi  sic  concordant,  nisi  quia  Ecclesia 
virtualiter  ita  approbat,  vei  definit,  vel  ex 
Scriptura  deducitur. 

ARTICULUS    IX. 

An  Scriptura  convenienter  utatur  metha- 
phoris,  et  sub  una  littera  plures  sensus 
contineat  ? 

Cum  auctoritas  Scripturae,  praecipuus 
sit  locus,  quo  Theologia  utitur  ad  probandas 
suas  conclusiones,  D.  Thomas  postquam  art. 
8.  ad  2.  decem  locos  Theologicos,  |jam  expo- 
sitos,  enumeravit  et  explicavit  :  art.  9. 
quaerit,  an  Sacra  Scriptura  debeat  uti  meta- 
phoris  ?  Et  art.  10.  an  sub  una  littera  ha- 
beat  plures  sensus  ?  Quae  duo  breviter  hic 
expediemus,  haec  enim  magis  pertinent  ad 
Scripturae  interpretes,  quam  ad  Theologos, 
etmagis  ad  Theologiam  positivam,  quam 
ad  scholasticam,  spectant. 

LXXXII.  Dico  ergo  primo  :  Convenien- 
tissime  Scriptura  utitur  metaphoris  seu 
similitudinibus.  Ita  D.  Thomas  hic  art.  9. 

Pro  intelligentiahujusconclusionis,  scien- 
dumest,  quod  metaphora  est  translatio  ali- 
cujus  vocis  a  propria  ad  impropriam  signi- 
ficationem  :  unde  illae  omnes  locutiones 
metaphoricae  nuncupantur,  in  quibus  no- 
men  significat  unum  proprie,  et  accommoda- 
tur  alteri  quod  non  significat  proprie  sed 
per  quamdamsimilitudinem,  vel  comparatio- 
nem,  seu  translationem.  Sicut  dicitur  Deus 
ignis  consumens,  propter  charitatis  ardo- 
rem  :  Christus  vocatur  leo  ,  propter  for- 
titudinem  ;  agnus,  propter  mansuetudinem; 
vitis,  propter  influxum  gratiae  in  justos', 
tamquam  in  palmites  in  ipso  radicatos' 
eique  per  charitatem  conjunctos.  Hoc  prae- 
misso. 

Probatur  primo  conclusio  ratione  D.  Tho- 
mae,  quae  ad  duo  capita  reducitur.  Primum 
se  tenet  ex  parte  nostia  :  «  Deus  enim 
(inquit)  omnibus  providet  secundum  quod 
competit  eorum  naturae  :  est  autem  natu- 
rale  homini,  ut  per  sensibilia  ad  intelligi- 
bilia  veniat,  quia  omnis  nostra  cognitio  a 
sensu  initium  habet.  »  Unde  Dionysius  cap. 

6 


70                                          DISPUTATIO  PROOEMIALIS 

i.  coelestis  Hierarchiae  :  « Impossibile  est  no-  suam  Ghristus  parabolis  velat,  tegit  figuris, 

bis  aliter  lucere  divinum  radium,  nisi  varie-  sacramentis  operit,  reddit  obscuram  myste- 

tate    sacrorum     velaminum    circumvolu-  rii.  »  (I)   Item  Prophetae  saepissime  meta- 

tum.  ,  phoris  et  parabolis  usi  sunt,  juxta  illud 

Confirmatur  ex  eodem  S.  Doctore  in  i.  Osese  cap.  12.   Ego  visionem    multiplicavi 

dist.   34.   quaest.  i.  art.  i.   Cum  in   homine  eis,   et  in  manibus  Prophetarum   assimila- 

duplex  sit  pars  cognoscitiva,  scilicet  intel-  tus  sum.  Et  de  viro  sapiente  dicitur  Eccle- 

lectiva  et  sensitiva,  ad  divinam  providen-  siastici  39.   Occulta  proverhiorum  exquiret, 

tiam  pertinet,  ut  utraque,  secundum  quod  et  in  versutias  parabolarum  simul  introi- 

possibile  est,  ad  divina    reducatur :   ergo  bit ;  ipseque  Salomon  hominus  sapientissi- 

conveniens  est,  ut  sicut  Scriptura,  spiri-  mus,  librum  Parabolarum  composuit :  unde 

tualia  nobis  tradendo  ,  partem  intellecti-  de  eodicitur  Ecclesiastici  12.  Cum  esset  sa- 

vam  perficit ;  ita  sensitivam  perficiat,  uten-  pientissimus  Ecclesiastes,   docuit  populum , 

do  figuris  rerum  corporalium,  quse  sen-  et    enarravit  quce   fecerat  ,   et    investigans 

sitiva  parte  capi  possunt.  composuit  parabolas  multas. 

LXXXIII.   Secundum  caput    ex  quo  D.  LXXXIV.  Dices,  Theologia  in  sui  cognitione 

Thomas  sumit  convenientiam  utendi  meta-  procedit  per  descensum  a  Deo  ad  creaturas : 

phoris  in  Scriptura  Sacra,  sumitur  ex  parte  unde  prius  agit  de  Deo,  ejusque  attributis, 

ipsius  Scripturse  :   pertinet   enim  ad  ejus  et  relationibus,  quam  de  Angelis,  et  aliis 

majestatem  ,  loqui  in  mysterio  et    sacra-  creaturis,  quae  ab  ipso  ut  primo  principio 

mento,  res  ita  altas  et  sublimes,  quales  sunt  processerunt  :  ergo  cum  metaphorae  pro- 

articuli  nostrae  fidei,  quiin  ea  continentur.  cedant  per  ascensum  a  corporeis  ad  spiri- 

Item  profunda  fidei  occultanda  sunt  Infide-  tualia,  et  a  creaturis  ad  Deum,   non  est 

libus,  ne  ea  irrideant  (juxta  illud  Matth.  7.  conveniens  Theologiam,  vel  Sacram  Scrip- 

Nolite  Sanctum  dare  canibus)  et  simplici-  turam,  uti  metaphoris. 

bus,  ne  ex  illis  errandi  occasionem  sumant.  Respondetur  quod   licet    Theologia,    in 

Prseterea  (ut  discurrit  S.  Doctor  loco  cita-  cognitione  judicativa  procedat  per  descen- 

to)  de  Deo  verius  cognoscimus  quod  non  est,  sum  Dei  ad    creaturas   ;   quia   tamen   in 

quam  quod  est,  ut  dicit  Dionysius  :  unde  apprehensiva,  ascendita  creaturis  adDeum, 

cum  haec  corporea  magis  a  Deo    distent,  juxta  ilmd  Apostoli  ad  Roman.  I.  Invisibilia 

quam  spiritualia,  modus  convenientissimus  j)ei  per  ea  quce  facta  sunt  intellecta  conspi- 

significandi  divina,  est  per  metaphoras  et  ciuntur,  etc.  ideo  Theologia,  et   Scriptura 

similitudines  rerum  corporalium.  Sacra,  convenienter  utuntur  metaphoris  et 

Denique  ut  ait  Augustinus  :  «  Quemad-  similitudinibus  rerum  corporalium,  ut  per 

modum  multa  per  vitrum  aut  succina  pel-  eas  melius  homines  possint  apprehendere, 

lucent  jucundius,  ita  magis  delectat  veritas,  et  concipere  res  divinas  et  supernaturales, 

per  imagines  et  symbola  collucens.  »  (1)  quae  non  apprehenduntur  a  nobis,  nisi  per 

Quare  Christus  hominum  Salvator  et  Ma-  similitudines    rerum  corporalium,  et    per 

gister,  multa  in  parabolis  locutus  est  :  imo  species  a  rebus  sensibilibus  acceptas. 

ut  dicit  Scriptura,  Nonnisi  in  parabolis  lo-  LXXXV.   Dico  secundo  :  Duplicem  esse 

quebatur.  Unde  Chrysologus.    «  Si  dicta  vel  sensum  Scripturae,  unum  historicum  seu 

facta    Christi  passim  carnalibus    sensibus  litteralem,  etalterum  spiritualem  sive  mys- 

subjicerentur  ,  torpesceret  animus  ,  mens  ticum  ;  et  hunc  tres  alios  continere,  nempe 

vacaret,  dormiret  ingenium,  cor  tabesceret,  Allegoricum,  Moralem,  et  Anagogicum.  Ita 

extingueretur  quidquid  humani  vigoris  est  D.   Thomas  hic  art.   10.   ubi   hac  ratione 

et  caloris.  Quare  varias  Christus  suis  para-  probat  primam  partem  nostrae  conclusionis. 

bolas  proposuit :  sicut  enim  in  lapide  friget  «  Auctor  (inquit)  Sacrae  Scripturae  est  Deus, 

ignis,  latet  ignis  in  ferro  ;  ipse  tamen  ignis,  in  cujus  potestate  est,  ut  non  solum  voces 

ferri  ac  lapidis  collisione  flammatur ;  sic  ad   significandum    accommodet ,    quod    et 

obscurum  verbum,   verbi   ac  sensus  colla-  homo  facere  potest,  sed  etiam  res  ipsas.  Et 

tione  resplendet.  Hinc  est  quod  doctrinam  ideo  cum  in  omnibus  scientiis  voces  signifi- 

W  Epist.  110.  (l)Jerm.  96. 


DE  NATURA  THEOLOGLE. 


71 


cent,  hoc  habet  proprium  ista  scientia, 
quod  ipsae  res  significatae  per  voces,  etiam 
significant  aliquid.  Illa  ergo  prima  signi- 
ficatio,  qua  voces  significant  res,  pertinet 
ad  primum  sensum,  qui  est  historicus,  vel 
litteralis  :  illa  vero  significatio,  qua  res 
significataB  per  voces,  iterum  res  alias 
significant,  dicitur  sensus  spiritualis,  qui 
super  litteralem  fundatur,  et  eum  supponit.  » 
LXXXVI.  Secunda  etiam  pars,  quae  asse- 
rit  sensum  spiritualem,  sive  mysticum,  tres 
alios  continere,  nempe  Allegoricum,  Mo- 
ralem,  et  Anagogicum,  sic  probatur  ab 
eodem  S.  Doctore  ibidem  :  «  Sicut  enim 
dicit  Apostolus,  lex  vetus  figura  fuit  novae 
legis,  et  ipsa  nova  lex,  ut  dicit  Dionysius, 
est  figura  futurae  gloriae.  In  nova  etiam 
lege,  quaa  in  capite  sunt  gesta,  eorum  sunt 
figura  quaa  nos  agere  debemus.  Secundum 
ergo  quod  ea  quae  sunt  veteris  legis,  signi- 
ficant  quae  sunt  nova  legis,  est  sensus 
allegoricus.  Secundum  vero  quod  ea  quae  in 
Ghristo  sunt  facta,  vel  in  his  quae  Ghristum 
significant,  sunt  signa  eorum  quae  nos 
agere  debemus,  est  sensus  moralis.  Prout 
vero  significant  ea  quae  sunt  in  aeterna 
gloria,  est  sensus  anagogicus  :  »  id  est 
sublimis,  et  sursum  ducens  intelligentiam  : 
qua3  omnia  his  versibus  explicantur. 

Littera  gesta  docet,   quid  credas  Allegoria, 
Moralis  quid  agas,   quo    tendas  Anagogia. 

LXXXVII.  Ha3C  ergo  vox  Hierusalem  v.  g. 
designat  ad  litteram  praecipuam  urbem 
Palestinae,  allegorice  Ecclesiam  militantem, 
moraliter  animam  justam  et  sanctam,  et 
anagogice  Ecclesiam  i  gloriosam  et  trium- 
phantem.  Similiter  ,illud  Psalmi  86.  Fun- 
damenta  ejus  in  montibus  sanctis ,  ad 
litteram  exponi  potest  de  civitate  Hieru- 
salem  :  allegorice,  de  Ecclesia  ;  moraliter, 
de  mente  forti ;  et  anagogice,  de  aeterna  ac 
ccelesti  patria. 

Hos  autem  |quatuor  sensus  in  Sacris 
Scripturis  latere,  certum  est  de  fide.  De 
litterali  patet,  de  allegorico,  probatur  ex 
illo  Apostoli  ad  Galat.  4.  Scriptum  esl  enim 
quod  Abraham  duos  filios  habuit,  etc.  quce 
sunt  pertallegoriam  dicta,  haic  enim  suntduo 
Testamenta.  Et  I.  ad  Gorinth.  9.  Scriptum 
est  in  lege  Moysi  ;  Non  alligabis  os  bovi 
trituranti  :  numquid  de  bobus  cura  est  Deo  ? 
An  propter  tnos  utique  hoc  dicit  ?  Ubi  aperte 
docet    Paulus  illud  Genesis   6.    Abraham 


habuit  duos  fdios,  duplicem  sensum  habere  : 
alterum  de  Isaac  et  Ismaele,  qui  litteralis  est : 
alium  vero  spiritualem  et  allegoricum,  de 
duobus  Testamentis.  Item  illud  Deutero- 
nomii  25.  Non  alligabis  os  bovi  trituranti  ; 
praeter  sensum  litteralem  notissimum,  docet 
Apostolus  alium  continere  spiritualem,  et 
mysticum,  et  posse  intelligi  de  Praedica- 
toribus  Evangelii,  quibus  esse  a  fidelibus 
necessaria  ad  vitam  ministranda,  signi- 
ficatur.  Idem  dici  potest  de  illo  Exodi  12. 
Os  non  comminuetis  ex  eo,  et  de  illo  Oseae 
ii.Ex  JEgypto vocavi  filium meum.  Primum 
namque  de  Agno  Paschali  litteraliter  intelli- 
gitur  ;  secundum  vero  de  populo  Israelitico, 
et  utrumque  spiritualiter  de  Ghristo,  in  quo 
illa  esse  impleta,  docent  Evangelistae,  ut 
constat  de  primo  Joan.  19.  versu  56.  et 
de  secundo  Matthaei  2.  versu  15.  De  sensu 
vero  morali,  omnes  consentiunt  inveniri 
in  sacris  litteris,  et  constat  ex  illo  quod 
dicit  Apostolus  de  antiquis  Patribus,  omnia 
illis  in  figura  contigisse  :  id  est  in  exem- 
plum  nostrum*;  et  in  nostram  instructionem, 
et  correctionem,  ut  interpretantur  Doctores. 
Denique  quantum  ad  sensum  anagogicum, 
colligitur  ex  eodem  Apostolo  ad  Hebraeos  9. 
ubi  docet  Tabernaculum  illud  manufactum, 
exemplar  fuisse  Tabernaculi  aeterni,  in 
quod  Ghristus  per  proprium  sanguinem 
introivit. 

LXXXVIII.  Quaeres  primo,  An  quilibet 
locus  Scripturae,  hos  quatuor  sensus  con- 
tineat  ? 

Respondeo  negative  cum  D.  Thoma 
quodlibeto  7.  art.  15.  ubi  ait,  «  Dicendum 
quod  hi  quatuor  sensus  non  attribuuntur 
Sacrae  Scripturae,  ut  in  qualibet  ejus  parte 
sit  istis  quatuor  sensibus  exponenda  :  sed 
quandoque  istis  quatuor,  quandoque  tribus, 
quandoque  duobus,  quandoqueunotantum, 
etc.  » 

Quaeres  secundo,  Quis  horum  sensuum  sit 
potior,  et  a  Deo  magis  intentus,  litteralisne 
an  spiritualis  ? 

Respondeo  quod  licet  sensus  litteralis 
potior  sit,  et  certior,  quoad  nos,  quam  spiri- 
tualis  ;  quia  tantum  ex  sensu  litterali 
certum  depromitur  argumentum  :  quando 
tamen  sensus  litteralis,  simul  habet  con- 
junctum  sensum  mysticum  (ut  saepe  accidit) 
tunc  inferior  est  dignitate,  quam  spiritualis ; 
sensus  enim  spiritualis,  ut  dicit  Origenes, 


72 


DISPUTATIO  PROOEMIALIS. 


est  sicut  animus,  litteralis  vero  sicut  corpus ;     filium  meum,  qui  ad  litteram  non  tam  de  po- 


unde  dicit  Apostulus,  Littera  occidit,  spiri- 
tus  autem  viviflcat.  Idem  colligitur  exeodem 
Apostolo  supra  citato,  ubi  explicans  illud 
Deuteronomii  25.  Non  alligabis  os  bovi  tn- 
turanti  subdit,  Numquid  de  bobus  cura  est 
Deo  ?    An  propter    nos  utique  hoc  dicit. 

Quibus  verbis   significat ,  sensum  praeci- 

pue  intentum  a  Deo,  non  esse  litteralem, 

etspectantemad  curam  quam  Deus  habeat 

de  illis  animalibus  ;  sed  spiritualem ,   et 

mvsticum  ,  ac   pertinentem    ad    Ecclesiee 

Pnpdicatores,  quibus  a  fidelibus  necessana         -™**-  aupum  u.  iuuiuas  an.  i.  nujus 

advilam  ministranda  esse,  declarare  inten-     quaestionis,  idque  probat  duplici  ratione. 

dit.  Unde  cum  D.   Thomas  hic  ait,  quod 


pulo  Israelitico,  quam  de  Christo  intelligi- 
tur,  ut  videri  potest  apud  Scripturae  Inter- 
pretes. 

Articulus  X. 

Utrum   praeter   Philosophicas    disciplinas, 
necessaria  sit  hominibus  doctrina    alia 
supernaturalis,  ac  divinitus 
inspirata  ? 

LXXXIX.  Affirmat  D.  Thomas  art.  I.  hujus 


c  Sensus  litteralis  est  quem  auctor  intendit, 
intelligendus  est,  primo  et  proxime  :  per 
eum  tamen  mox  sensus  spiritualis  intentus 
est,  et  quandoque  magis  quam  litteralis. 
Non  secus  ac  cum  Jonathas  dixit  puero  suo, 
Ecce  ibi  est  sagilta  porro  ultra  te.  (1)  Licet 
proxime  intenderet,  ut  puer  tolleret  sagit- 
tam,  quae  ultra  eum  jacta  fuerat :  magis 
tamen  intendebat,  ut  David  illis,  verbis  ad- 
monitus,  fugiendum  sibi  esse  intelligeret,  ne 
a  Saule  caperetur. 

Quaeres  tertio,  An  idem  locus  Scripturae 
possit  plures  sensus  litterales  habere  ? 

Respondeo  affirmative,  cumD.  Thoma  hic 
in  fine  corporis  articuli,  ubi  sic  ait :  «  Quia 
sensus  litteralis  est  quem  auctor  intendit : 
auctor  autem  Sacrae  Scripturae  est  ,  qui 
omnia  simul  suo  intellectu  comprehendit , 


Prima  est :  Gum  homo  ordinetur  ad  Deum 
tamquam  ad  finem  supernaturalem,  et  to- 
tius  naturae  creatae  vires  excedentem  indi- 
get  aliqua  cognitione  supernaturali ,  quae 
illum    dirigat  ad  hujusmodi  finem  conse- 
quendum,  subindeque  doctrina  aliqua  su- 
pernaturali,  ac  divinitus  inspirata.  Secunda 
petitur  ex  eo  quod  veritas  de  Deo,  per  solam 
rationem  naturalem  investigata,  non  nisi 
per  longum  tempus,   et  cum  admixtione 
multorum  errorum,  homini  proveniret,  ut 
manifestum  est  in    antiquis   Philosophis  : 
quot  enim  errores  protulit  antiqua  et  Pa- 
gana  Philosophia  ?  Plato  innumeras  ideas 
per  se  subsistentes,  et  a  singularibus  sepa- 
ratas  finxit,  Pythagoras  animarum  transmi- 
grationem  somniavit,   Averroes  ridiculam 
de  communi  intellectu  sententiam  excogita- 
vit,    Heraclitus   rerum  omnium  motionem 


nonest  inconveniens,  ut  dicit  Augustinus     imaginatus  est,  Nicaeus  et  Aristarchus,  per- 
si  etiam  secundum  litteralem     Petuam  sphaerarum  ccelestmm  quietem  sta- 


12.  Gonfess. 
sensum,  in  una  littera  Scripturae  plures  sint 
sensus.  »  Quod  Scripturae  Interpretes  plu- 
ribus  exemplis  declarant :  duo  tantum  hic 
sufficient.  Primum  sumitur  ex  illo  Psalmi 
2.  Dominus  dixit  ad  me,  Filius  meus  es  tu, 
ego  hodie  genui  te ,  quod  de  aeterna  nativi- 
tate  Ghristi  intelligitur  a  Paulo  ad  He- 
braeos  I.  de  Resurrectione  autem  Ghristi 
intelligitur  ab  eodem  Actor.  15.  et  potest 
etiam  intelligi  de  nativitate  temporali  ex 
Beata  Virgine  :  certum  est  autem  quod 
Paulus,  cum  in  illis  locis  disputaret  contra 
Judaeos,  nonnisi  in  sensu  litterali  locum 
istum  intelligebat,  alioquin  ejus  probatio 
non  fuisset  efficax.  Secundum  exemplum 
petitur  ex  illo  Oseae  II.  Ex  JEgypto  vocavi 

(i)  I.  RegumXX,  37. 


tuerunt;  Democritus,  Epicurus,  et  Anaxa- 
goras,  atomorum  compositionem,  Aristoteles 
mundi  aeternitatem  docuit.  Denique,  ut  ait 
Tertullianus,  «  Plus  hominihus  nocuit  quam 
profuit  antiqua  Philosophia,  a  qua  haereses 
omnes  subornantur  :  haec  omnium  errorum 
genitrix,  altrix,  gubernatrix  ornatrix : 
aereticorum  Patriarchae  fuere  philosophi , 
de  quorum  ingeniis  omnis  haeresis  ani- 
matur.  »  Ut  ergo  tutius  et  expeditius,  ad  ea 
quae  de  Deo  lumine  naturali  cognosci 
possunt ,  percipienda  ,  dirigetur  humanae 
mentis  acies ;  nedum  utilissima,  sed  etiam 
simpliciter  necessaria  ei  fuit  divinae  et 
supernae  lucis  iufusio,  et  doctrina  quaedam 
seu  scientia  supernaturalis,  ac  divinitus 
inspirata,  cujus  fulgentissimis  radiis,  effusae 
hominum  mentibus  errorum  tenebrae  fuga- 


DE  NATURA  THEOLOGLE.  75 

rcntur,  ipsaque   veritas,   omni  detersa  fal-  secundao  agitur  de  sacra  doctrina  non  in 

sarum  opinionum  caligine,  mundo  clarissime  genere,  sicut  hic,  sed  in  specie,  et  ih  parti- 
innotesceret.  culari  de  fide  :  nec  posterius,  quia  nulla  est 

XC.     Gaeterum     gravis    difficultas    est,  aequivocatio  incipere  a  sacra  doctrina  in 

quid  per  doctrinam  divinitus  inspiratam  genere,  et  postea  descendere  ad  illam  in 

intellexerit  D.   Thomas  ?  Ratio  dubitandi  specie,  imo  haec  est  methodus  generalis  in 

est,  quia  ut  optime  arguit  Gajetanus,  ex  tradendis  scientiis,   ut    prius  incipiatur  a 

una    parte,   non    videtur   posse    explicari  communibus,  et  postea  ad  particularia  des- 

Doctor  Sanctus  de  fide  :  tum  quia,    si  in  cendatur.  Haec  responsio  et  doctrina  valde 

primo  articulo  hujus  quaestionis,  intendisset  probabilis  est. 

probare  necessitatem  fidei,  non  debuisset  id         LGII.    Non    caret    etiam    probabilitate 

repetere  2.  2.  quaest.  2.  art.  5.  ubi  tamen  quod  dicunt  Navareta,    et  Joannes    a  S. 

ex  professo  demonstrat  fidei  necessitatem  :  Thoma,  aliique  ex  discipulis  D.   Thomae 

tum  etiam,  quia  in  hac  prima  parte,  valde  nempe  S.  Doctorem,  per  sacram  doctrinam, 

aoquivoce  processisset,  cum  manifestum  sit,  Theologiam  proprie  et  specifice  sumptam 

ipsum  art.  2.  et  sequentibus  agere  de  scien-  intelligere  :   nam  de  eadem  omnino  doc- 

tia  Theologiae,  non  autem  de  fide.  Ex  alia  trina,  de  qua  S.    Thomas  art.   1.   inquirit, 

vero  parte,  non  videtur  minus  inconveniens?  utrum  sit  necessaria  ?  articulis  sequentibus 

ipsum    de    scientia    Theologiae    explicare,  quaerit,  an  sit  scientia,  sapientia,  argumen- 

necessitatem  enim  doctrinae  revelatae  pro-  tativa,   etc.  Sed  haec  de    sola    Theologia, 

bat,   quia    homo  ordinatus    est    ad   finem  proprieetspecificesumpta,intelligipossunt : 

supernaturalem,    quem    proinde    oportuit  ergo  etiam  in  primo  articulo,  ubi  agit  de 

hominibus  per  doctrinam  aliquam  super-  necessitate  sacrae    doctrinee,    per    sacram 

naturalem   manifestari  ;   hoc   enim  suffi-  doctrinam  intelligit  Theologiam  proprie  et 

cienter  praestatur  per  fidem,  nec  ullatenus  specifice  sumptam,  non  vero  sacram  doc- 

ad  id  necessaria  est  scientia  Theologiae,  ut  trinam  in  communi,  abstrahentem  a  fide  et 

experientia  constat,  cum  plures  idiotae  et  Theologia.  Ut  autem  rationi  dubitandi  in 

mulieres,  absque  tali  scientia,  salutem  aeter-  contrarium  supra  adductae  satisfiat, 
nam  consequantur.  Observandum  est,  aliud  esse  Theologiam 

XGI.  Huic  dubitationi  et  difficultati  res-  omnibushominibusessenecessariamadsalu- 

pondet  doctissimus    ille  Gardinalis,  quem  tem,'et  aliud,  necessarium  esse  omnes  homi- 

sequuntur  plures    ex    nostris    Thomistis,  nes  esse  Theologos,  ut  salventur :  sicut  aliud 

sacram  doctrinam  non  accipi  a  D.  Thoma  est  dicere,  cuilibet  in  regno  existenti,  esse 

in  primo  articulo  hujus  quaestionis,  nec  pro  Regem  :   ad  primum  enim  sufficit  quem- 

fide  praecise    sumpta,   nec   pro   Theologia  libet  in  regno  existentem,   indigere  guber- 

praecise,  sed  pro  sacra  doctrina  ut  sic,  prout  natione  et  administratione  Principis,  quod 

praescindit  a  fide  et  a  Theologia,  etestaliquid  sicut  verum  esse  potest,  absque  eo  quod 

commune  et  superius   ad  utramque.   Per  quilibet  sit  Rex,  ita  et  potest  esse  verum, 

quam  responsionem  putat  utriusque  partis  quod  cuilibet  fideli  necessaria  sit  Theologia, 

supra  relatae  inconvenientia  devitare  :  sic  quamvis  non  sit  necessarium,  quemlibet  esse 

enim  primo  optime  salvatur,  quomodo  sacra  Theologum.  Hoc  supposito. 
doctrina  sit  necessaria  cuilibet  homini,  ut         XCXIII.  Ad  rationem  dubitandi  respon- 

suum    finem   supernaturalem    cognoscat  ;  detur,  negando  Theologiam  non  esse  neces- 

quia  licet,  ut  supra    dicebatur,  hoc  non  sariam  omnibus  fidelibus,  aut  quod  fideles, 

videatur  posse  verificari  de  scientia  Theolo-  sine  Theologia,  per  solam  fidem,  possint 

giae,  verificatur  tamen  de  fide,  ac  proinde  sufficientersalutemaeternamconsequi.Ratio 

de  sacra  doctrina,  quae  habet  rationem  ge-  hujus  est,  quia  sine  Theologia  impossibile 

neris  ad  fidem  et  Theologiam  ;  cum  quid-  est  loquendo  juxta  legem  Dei  ordinariam, 

quid  de  speciebus  disjunctim  enuntiatur,  conservarifideminEcclesia,  aut  quemquam 

conjunctim  generi  possit  attribui.  Ex  alia  ad  fidem  converti,  vel  in  ea  perseverare  ; 

vero  parte,  non  sequuntur  absurda  supra  ut    enim  ait  Augustinus  :  « Per  cam  fides 

adducta  :  non  quidem  prius,  quia  in  secunda  saluberrima  in  nobis    gignitur ,  nutritur, 


74  DISPUTATIO  PROOEMIAUS* 

defenditur,  et   roboratur,   (1)  »  quod    (ut  athletas  atque  Atlantes,  tam  vehementi  odio 

interpretatur  D.  Thomas)  intelligendum  est,  prosequantur. 

<c  Per  modum  exterioris  persuasionis  (2) »  Eisdem  etiam  Scholasticis  valde  infensum 

cum  enim  fides  sit  ex  auditu  et  praedicatione,  fuisse  Jansenium,  constat  ex  libro  suo  proce- 

juxta  illud  ad  Roman.  10.   Quomodo  cre-  miali,  in  quo  quibuscumque  potest  modis, 

dent  ei  quem  non  audierunt !  Quomodo  autem  nititur  eos  in  contemptum  adducere  ;  illos 

audient  sine  prcedicante  !  rationes  quibus  enim  negligentiae  vel  oscitantiae  in  scriptis 

Theologia  ostendit  rerum  credendarum  pos-  Sanctorum  Patrum  evolvendis,  ignorantiae 

sibilitatem,  credibilitatem,  aut  veritatem,  crassae  in  rebus  fidei  intelligendis,  temeri- 

et  quibus  contrarios  errores  impugnat,  cre-  tatis  et  audaciae  in  eisdem  suo  sensu  expli- 

dendique  impedimenta  removet,  plurimum  candis,  effraenataelicentiaeinserenisquaestio- 

conducunt ,  imo  necessariae  sunt,  ut  ordi-  nibus  inutilibus ,  de   Angelorum  principiis 

nario  et  connaturali  modo,  fides  generetur,  specificantibus,  et  individuantibus,  de  intel- 

et  nutriatur,  firmaque  et  stabilis  sit  in  illis  ligendi  speciebus,  modo,  duratione  ;  de  loco 

qui  eam  susceperunt.  Unde  Ambrosius  in  eorum,   motu,  operationibus,  et  similibus 

illud  Lucae.  5.  Laxate  retia  in  capturam,  infinitis  ;  aliorumque  non  vulgarium  crimi* 

sic  ait ;  «  Quaesunt  Apostolorum  quae  laxari  num  reos  facit. 

jubentur  retia,  nisi  verborum  complexiones,  XGXV.  Sedquisvere  Gatholicus,  non  au» 

et  quasi  quidam  orationis  sinus,  et  disputa-  diat  potius  summos  ipsosPontifices,  de  Theo- 

tionum  recessus,  qui  eos  quos  cceperint  non  logia  Scholastica,  ejusque  Professoribus,  ita 

amittant  ?  »  loquentes,  etuniversaeEcclesiaepraescriben- 

tes  :   «Ad  Theologicae  professionis  studium 

Articulus  XI.  aliqui  destinentur,  qui  cum  edocti  fuerint, 

in  Dei  Ecclesia,  velut  splendor  fulgeant  fir- 

Utrum  Theologia  Scholastica  sit  utilis  aut  mamenti  :  ex  quibus  postmodum  copia  pos- 

perniciosa  Ecclesiae  ?  sit  haberi  Doctorum,  qui  velut  stellae  in  per- 

_-—.„  TT                .  petuas  aeternitates  mansuri,  adjustitiamva- 

XGXIV.  Hanc  quaastionem  movemus,  ut  leant  plurimos  erudire#  ,  Quod    statutum 

HasreUcorum  refellamus  insaniam,  qui  adeo  Honorii  papa3  habetur  insertum  juri  Gano_ 

a  Theologia  Scholastica  abhorrent,  ut  eam  nico?  cap#  s         specula  de  Magistris.  Quis 

non  solum  inutilem,  sed  etiam  perniciosam  etiam  potius  non  auscultet  Martinum  i.  in 

Ecclesiae  dicant.  Nam  Philippus  Melanch-  epist>  ad  Gonstantinum  Imperat.   dicentem: 

thon  in  Apologia  pro  Luthero,  ait  Lutetiae  €  Theologiam  thus  purum  et  eximium,  et 

natam  esse  profanam  Scholasticen,  eaque  optimi  odoris  esse  .  myrrham   conservatri- 

admissa,  Evangelium  obscuratum,  acfidem  cem  bonorum,  et    contrariorum    expultri- 

extinctam  fuisse.   Ipse    vero    Lutherus  in  cem  doctrinam.  »  Quis  Augustinum  Ipren- 

libro  contra  Jacobum  Latomum,  Theologiam  sem  pr8eponat  Hipponensi,  dicenti  lib.  2.  de 

Scholasticam,  mhil  aliud  essedixit,  nisiins-  doctrina  Ghristiana  cap.31.«  Disputationis 

citiam  veritatis,  inanemquefallaciam,quam  disciplina,  ad  omnia  genera  quaestionum, 

adGolos.2.praecaveremonetApostolus.Etin  qua3  m  Htteris  sanctis  sunt  penetranda  et 

libro  de  abroganda  Missa,   Ghristianas  Aca-  dissolvenda    plurimum  valet  :   tantum  ibi 

demias,  in  quibus  ea  traditur,  vocat  homo  cavenda  est  libido  rixandi,  est  puerilis  quae" 

impurissimus,  Antichristi  lupanaria.  Eas-  dam  ostentatio    decipiendi    adversarium.» 

dem  longeantea  Wiclefus  appellaverat,  Cas-  Quis  nesciat  Theologos  Scholasticos  multum 

tra  Cainitica.  Similiter  Galvinusin  suis  ins-  rempublicam  Ghristianam  juvasse,  ad  defi- 

titutionibus,  Theologos  Scholasticos  passim  niendas  res  fidei,  et  dissolvendas  Haeretico- 

YocztAsinos  cormUos,bestias  bipedes,  et  so-  rum  versutias  et  cavillationes  ?  Quis  deni- 

phistas,  et  eos  velo  Ghristum  texisse,  atque  que  ignoret  in  Gonciliis  cecumenicis,   quae 

infinitamalaGhristianaereipublicaeintulisse  post  D.  Thomam,   Theologorum  Scholasti- 

affirmat.  Nec  mirum,  si lupi  canes,  et  Eccle-  corum  PHncipem,  congregata  fuere,  plurima 

siacimpugnatores,ejuspropugnatores,etfidei  decreta  ex  ejus  libris  fuisse  desumpta  ;  ut 

„,-■,•.",'.                n    „  rt         n        ,  testatur  Pius  V.   in   Bulla  qua  S.  Thomam 

1  14.  de  Tnait.  cap.  I.  —  (2    2.  2.  qu.  6.  art.  1.  .  ,         „    .           x\    ^            a     \         •*     * 

ad.  i.  quintum  Ecclesiac  Doctorem  declaravit,  et 


DE  NATURA  THEOLOGLE.  75 

refcrt  Gardinalis  Baronius  in  notis  ad  mar-  iEgyptiacas  quasdam  plagas,  utloquitur  Gre- 
tyrologium  Romanum,  septima  dio  Martii.  goriusNazianzenus,  (l)quietiamdeploratill- 
Id  ctiam  eleganter  declaratur  in  oratione  amdisputandideDeorationem,qua3invalue- 
habita  ad  Patres  Goncilii  Tridentini,  qua3  rat  aetate  sua,  quaeque  simpliciet  ingenua 
in  actis  ejusdem  Concilii  habetur,  in  ea  tractatione  relicta,  tortuosum  et  involutum 
enim  dicitur  :  «  Nulla  ab  ejus  felici  exitu  dicendi  genus  invexerat.  Similiterque  Hie- 
Concilia,  sine  sacro  Doctore  celebrata  fuisse,  ronymus  non  vult  Evangelii  Doctores  hu- 
et  ad  illum  velut  ad  Lydium  lapidem,  si  quid  manae  ratiocinationis  praesidiis  niti,  «  Quia 
ambiguitatis  controversiae  exortum  esset  ,  ( inquit )  istiusmodi  virga  et  baculus  arun- 
communibus  votis  Patres  Concilii  voluisse  dineus  est,  quem  si  paululum  presseris, 
referri.  »  frangitur,  et  manum  transforat  incumben- 

XCXVI.  Majus  aliquid  narrat  Didacus  de  tis. » (2)  Et  Tertullianus  lib.  de  Praescript.  cap. 
Payva,  Doctor  Lusitanus,  tomo  2.  Sermo-  7. «  Quid  Athenis  (inquit )  et  Hierosolymis  ? 
num  de  sanctis,  serm.  2.  de  S.  Thoma  :  re-  Quid  Academiae  et  Ecclesiae  ?  Quid  Haereti- 
fert  enim,  ut  testis  oculatus,  quos  sessione  cis  et  Christianis?  Nostra  institutio  de 
21.  in.  qua  statuitur  doctrina  de  commu-  porticu  Salomonis  est,  qui  et  ipse  tradi- 
nione  sub  utraque  specie,  et  parvulorum,  derat  Dominum  in  simplicitate  cordis  esse 
visum  fuit  Legatis,  opportune  decreto  illi     quaerendum.  » 

addi  debere,  tamquam  rem  omnibus  notissi-         Hac  inquam    et  similia,  quibus  Haere- 
mam  et  indubiam,  Christum  Dominum  in     tici    abutuntur  ,    non    obsunt ,  quia  SS. 
ultima  coena,  suos  Apostolos  in  Sacerdotes     Patres  in  illis  locis  invehuntur  solum  contra 
ordinasse,  illis  verbis,  Hoc  facite  in  meam     illos,  qui  perperam    arte    syllogistica,    et 
commemorationem.  Re  accurate  diuque  dis-     humana  ratiocinatione  utebantur  ad  Chris- 
cussa  ,  sententia  illa  Patrum  animis  jam     tianam  fidem    evertendam,  et  decipiendos 
insederat,  praesto    erant    suffragia,     cum     minus  eruditos  aut  callidos  :  qualem  fuisse 
nescio  quis  illorum  palam  testatus  est,  vide-     Arium,    Eunomium,    Aetium,    Pelagium  , 
ri  sibi  D.  Thomam  sentire,  Ghristum  Domi-     Julianum,  Abailardum,  et  similes  antiquio- 
num,verbis  illis,  nihil  aliud  ordinasse,  quam     **es  Haereticos ,  testantur  Socrates    lib.   i. 
quod    Sacrosanctum  illud  Mysterium,    in     historiae   cap.  5  Sozomenus  lib.  i.  cap.   i. 
Passionis     ejus    memoriam    celebraretur.     Epiphanius  haeresi  76.  Gregorius  Nyssenus 
Mirum  !  Jussu  Patrum  affertur  liber,  nota-     libro  i.  contra  Eunom.  Ambrosius  in  Psal. 
tur  locus,  discutitur,   cumque  varii  varie     118.  Augustinuslib.  2.  operis  imperfecticon- 
cum  interpretarentur,  tantum  ponderis  in     tra  Julianum,  Bernardus  epist.  190.  et  alii. 
Concilii  lancem  injecit  sola  D.  Thomae  auc-     "Vel  solum  intendunt,  fidei,  tamquam  Prin- 
toritas,    vel  etiam  dubitata,    ut  placuerit     cipi  et  Dominae,  rectorique  vitae,   ducatum: 
Concilio  potius  decretum  suspendere,  quam     Philosophiae  vero,  et  humanaeratiocinationi, 
aliquid  definire,  sensu  D.  Thomae  in  illam     famulatum  dumtaxat  debere  exhiberi,  nec 
rem  nondum  satis  aperte  cognito.  Dilatum     msi  aa<   fidei  obsequium  et  subsidium,  sae- 
ergo  fuit  judicium,   interimque  de  vera  cir-     culares  et   profanas  scientias    adhibendas 
ca  hoc  S.  Doctoris  mente  fuit  disputatum  ;      esse  :  exemplo  Abrahae,   qui  duplex  inivit 
cumque  tandem  con venissent  Patres  in  prae-     conjugium,  alterum  cum  Sara  uxore  prima 
fata  assertione,  nihil  contra  D.  Thomae  sen-     et  praecipua,  et  alterum  cum  Agar  ancilla  ; 
tcntiam  definiri,  sequenti  sessione  veritas     quarum  illa  divinae  sapientiae  typus  erat, 
fuit  sancita.  Ex  quibus  liquet,  quam  impu-     *sfca  Philosophiae.   Et  Sarae  quidem  amore 
denter  Haeretici,  Theologiam  Scholasticam      praecipuo  adhaerebat,  Agari  vero  ut  ancillae 
non  solum  inutilem,  sed  etiam  perniciosam     dumtaxat :  sic  enim  Theologo  faciendum  es- 
esse  Ecclesiac  asseverent.  se,  sapienter  monet  Clemens  Alexandrinus 

XCXVII.  Neque  illisfavet,  quod  interdum     ^5-  &  stromatum,  cavendumque  ne  ancillae 
SS.  Patres  dolent  in  Ecclesiam    irrepsisse     mmio  amore  delectatus,  Dominam,  hoc  est 
captioncs  sophisticas,  ac  pravum  artificium     veram  sapientiam,  negligat. 
Aristotelicee  artis,  et  hujus  geueris  alia,  velut       (1)  0ral.  26.  Ora«.  34.  -  ®  In  cap.  X.  mt. 


76 


DISPUTATIO  PROOEMIALIS 


Artigulus  XII. 


Praecipuae  Theologiae    dotes,  seu  praeroga- 
tivae,  breviter  exponuntur. 

XGXVIII.  Gum  primus  discendi  ardor 
nobilitas  sit  magistri,  ut  ait  Ambrosius,  (1) 
secundus  studendi  stimulus,  dignitas  est  et 
praestantia  artis  vel  disciplinae,  quam  qui- 
libet  cupit  ediscere  :  unde  cum  in  praefa- 
tione  hujus  libri,  de  laudibus  D.  Thomae 
Praeeeptoris  nostri  Angelici,  plura  dixeri- 
mus,  superest  ut  hic  pauca  de  dignitate  Theo- 
logiae  inseramus,  et  praecipuas  ejus  dotes  et 
praerogativas,  breviter  exponamus  ;  ut  ex 
illarum  contemplatione,  ad  amorem  et  stu- 
dium  hujus  divinae  scientiae,  Lectoris  ani- 
mus  accendatur. 

XGXIX.  Prima  ergo  praerogativa  Theo- 
logiae  sumitur  ex  objecti  quod  contemplatur 
praestantia  :  cum  enim  caeterae  scientiae,  de 
rebus  creatis  disserant,  Theologia  Deum  tam- 
quam  proprium  objectum  sicut  aquila  solem, 
respicit  et  considerat,  terrena  cuncta  despi- 
ciens,  et  creata  omnia  altitudine  sua  trans- 
cendens  :  unde  illa  tota  divina  est,  et  quid- 
quid  in  ea  tractatur,  divinitatem  spirat,  et 
ad  Deum  spectat,  vel  sicut  proprietas  ad 
naturam,  vel  sicut  effectus  ad  causam,  vel 
tamquam  medium  ad  finem,  ut  ex  supra 
dictis  liquet. 

G.  Secundapetiturexrationesubqua  ten- 
dit  in  suum  objectum,  quae  est  veluti  lux 
quacuncta  de  quibus  disserit  irradiantur,  et 
manifestantur.  Plura  certe  considerat  Theo- 
logia,  Angelos,  ccelos,  elementa,  homines. 
caeteraque  sex  dierum  opera  ;  divinae 
naturae  relationes  et  attributa,  augustis- 
simae  Triadis  miranda,  et  Incarnationis 
secreta  aperit,  aliaque  obscurissima  fidei 
nostrae  mysteria  rimatur  :  sed  omnia  sub 
una  ratione  formali,  nimirum  sub  ratione 
divinae  veritatis,  et  sub  lumine  et  ra- 
dio  divinae  revelationis,  contemplatur  . 
En  tibi  Theologiae  lucem :  a  luce  autem 
omnis  decor,  venustas,  et  pulchritudo  rebus 
acccdit ;  ex  hac  siderum  nitor,  coeli  splen- 
dor,  terrae  ornatus,  totiusque  mundi  forma 
et  venustissima  species ;  ideoque  hanc  Deus 
primam  omnium  creavit,  ut  ex  ejus  radiis 

(1)  Lib.  II.  de  Virginibus. 


cuncta  pulchrescerent.  Vel  ut  dicit  Hugo  a 
S.  Victore.  «  Primum  fecitlumen,ut  caetera 
omnia  postmodum  faceret  in  luce.  » 

CI.  Tertia  consistit  in  ejus  certitudine, 
cum  enim  nedum  rationis  quae  falli  potest, 
sedetiam  fidei,  et  divinae  revelationisinfal- 
libilis,  principiis  innitatur,  et  in  ea  suas 
conclusiones  resolvat,  omnium  scientiarum 
naturalium ,  ipsiusque  habitus  primorum 
principiorum  certitudinem  transcendit,  et 
scientiae  Dei  et  Beatorum  firmitatem  aliquo 
modo  participat,  ut  antea  demonstravimus. 
Nec  obstat  quod  in  varias  et  discordantes 
Scholas  Thomistarum,  Scotistarum,  et  Nomi- 
nalium  dividatur;  aliterque  sentiant  de 
praedestinatione,  de  gratiae  efficacia ;  de 
modo  concurrendi  cum  causis  secundis,  de 
Sacramentorum  virtute  et  efficientia,  aliis- 
que  hujusmodi  quaestionibus,  Thomistae, 
aliter  Scotistae,  aliter  Nominales,  aliter 
Neoterici ;  nulla  enim  inter  eos,  circa  deter- 
minatos  orthodoxae  veritatis  articulos,  pugna 
est,  nulla  discordia,  nulla  contentio  :  in  hoc 
concinunt  omnes,  et  solum  circa  problema- 
ticas  questiones  dissentiunt.  Multos  audivit 
D.  Joannes  Apocal.  42.  in  coelo  cantantes, 
et  citharizantes  in  citharis  suis,  unicam 
tamen  ex  tot  discordantibus  vocibus  et  sonis 
harmoniam  audivit,suavissime  modulantem. 
Similiter  etiam,  licet  varii  sint  Doctores, 
qui  diversa,  imo  aliquando  contraria  docere 
videntur,  eorum  tamen  voces,  ita  inter  se 
concordant,  quantum  ad  ea  quae  sunt  fidei, 
ut  una  omnino  sit  vox ;  imo  ex  hac  diversa- 
rum  vocum  dissonantia,  ac  disputationum 
discordia,  suavior  harmonia  efficiatur. 

GII.  Quarta  :  Theologia  est  eminenter  spe- 
culativa  et  practica,  nec  solum  mentem 
illuminat,  sed  etiam  voluntatem  accendit, 
et  amorem  spirat  in  corde  hominis  sicut 
increata  sapientiain  sinu  Patris :  unde  Abbas 
Antiochus  Orat.  128  ;  ait  :  «  Nihil  ita*cor 
hominis  ad  Dei  amorem  inflammat,  sicut 
Theologia  : »  quae  verba  ejus  interpres 
expendens,  haec  addit  in  margine  :  «  Theo- 
logia  Theophiliam  ingenerat. »  Illa  etiam 
mores  componit,  affectus  mitigat,  vitia 
extirpat,  virtutes  inserit,  ettandem  sui  stu- 
diosos  ad  Patriam  ccelestem  perducit.  Unde 
merito  de  illa  dici  potest,  quod  libro  1 .  Tus- 
culanarum  quaestionum  ait  Tullius  de  Phi- 
losophia:  «  0  vitaedux(TheoIogia)  o  virtutis 
indagatrix,    expultrixque    vitiorum,   quid 


DE  NATURA  THEOLOGLE.                                            77 

nonmodonos,  sedomnino  vita  hominis  sine  encomia,  in  unum  colligamus  :  placet  hic 

te  esse  potuisset  ?  Tu  inventrix  legum,  tu  inserere  elegantissimam  Theologiac  dcscrip- 

magistra  morum  ac  disciplinaB  fuisti,  etc.  »  tionem,  quam,    sub    nomine  Philosophia3, 

GIII.  Quinta  :  Theologia  (ut  supra  osten-  habetBoetius  lib.  1.  de  consolat.  prosa.  1. 

dimus)  non  solum  habet  rationem  scientiae,  quam    exponit    noster   Holcot  in  cap.   7. 

sed  etiam  sapientia3,  id  est  sapida?  scientiaa :  Sapienfe.  «  Apparuit  mihi  (inquit  Boetius) 

utenim  in  fave  (inquit  Philo  Garpathius)  in  lectojacenti,  mulier  qusedam  formaereve- 

mel  et  cera  latent,  quorum  altero  pascimur,  rendae,  fulgentibus  oculis,  colore  vivido,  et 

altero  lumen  accendimus ;  sic  in  sacra  doc-  inexhausti  vigoris.  Statura  discretionis  ambi- 

trina,  suavissimus  cibus    animi,  et  lumen  guae  :  quia  aliquando  yidebatur  coelum  pul- 

insunt,;  per  illam  enim  nedum  de  coelestibus  sare  capitis  sui    vertice,  aliquando  etiam 

illuminamur,  sed  etiam  in  ipsis  afficimur.  ultra  coelum  videbatur  caput  elevare.  Ves- 

GIV.  Sexta  :  Theologia  viatorum  ejusdem  tes  habebat,  quas   sibi  propriis  manibus, 

estspecieicumTheologiacomprehcnsorum,  indissolubili  materia,  subtili  artificio  fece- 

seu    beatorum,     nec  ab  illa  differt,    nisi  rat;  inquarum  summitate,  littera  Greca©. 

ratione  status  via3  et  Patria3,et  sicut  imperfec-  Thita,  in  inferiori  margine,  littera  P.  scribe- 

tum  a  perfecto,  ac  puer  a  viro ;  unde  remanet  batur,  in  dextera  portabat  libellum,  in  sinis- 

in  Patria,   non  solum  quoad  ornatum,  sed  tra  sceptrum. 

ctiam  quoadexercitium,  ut  supra  ostensum  GVII.  Solutionem  ergo  lepidissimae  hujus 

est,etsatisapertedeclaratHieronymus,dum  picturae,  seu  potius  aenigmatis,    accipe  a 

cxhortans  Paulinum  ad  Theologiae  studium,  sapientissimo  nostro  Holcot  loco  citato.  Theo- 

ipsummonet,  eorum  fructus  in  terra  carpere,  logia,  inquit,  in  sexu  describitur  mulieris  : 

quorum  radices  in  coelo  fixaB  sunt,  illaque  quia  sapientiaa  idem  officium  moraliter  con- 

discere  in  terris,  quorum  scientia  perseverat  venit,  quod  naturaliter  mulieri.  Sicut  enim 

in  coelo.  mulieris  officium  est  virum  parere,  et  postea 

GV.  Septima :  Theologia  sacrum  est  Eccle-  ad  sufficientem  eetatem  de  semetipsa  nutrire 

siaa  armamentarium,  ex  quo  Doctores  Gatho-  in  esse  naturali :  ita  Sapientia,  virum  in 

lici,  et  fidei  defensores  eruunt  scuta,  tela,  esse  morali  gignit  et  alit,  quam  ideo  antiqui 

lanceas,  gladios,  caateraque  bellica  instru-  Philosophi  matrem  vocabant :  natura  (inquit 

menta  quibus  Haereticorum  audaciam  repel-  Plato)    nos  genuit  mortales  et  rudes,  sed 

lunt,  etomnes   eorum  impetus  retundunt.  Philosophia  nos  genuit  divinis  virtutibus 

Haec  turris  David,  asdificata  cum  propugna-  informatos.   Oculos  habet  fulgentes  :  id  est, 

culis,  ex  qua  millependentclypei,omnisar-  proprium  lumen  habentes.  Golor  ejus  vivi- 

matura  fortium.  Haac  Davidis  funda,  ex  qua  dus,  et  vigor  inexhaustus :  quia  Theologiaj 

quinquelimpidissimoslapides,idest  (utex-  veritas    demonstrationibus  incorruptilibus 

plicat    Gassiodorus)    quinque   legis   libros  est  innixa.  Coelum  vertice  tangit,  quia  cunc- 

eruuntDoctoresGhristiani,utcontraGatholi-  tis  naturalibus  disciplinis  antecellit.  Vestes 

camveritatem  insurgentes  Ha^reticos,  fundi-  subtilissimae,  quibus  induitur,  septem  sunt 

tus  evertant.  Haec  Davidis  gladius,  quo  infer-  artes  liberales,  quibus  tamquam  ancillis  uti- 

nalis  Goliath  caput  truncatur.  Haec  ejusdem  tur.   In  superiori  parte,  litteram  Graecam 

inexpugnabileveritatisscutum,  quo  circum-  habet,  qua  proprium  ejus  nomen  significa- 

datus  Ghristianus,  omnia  inimicorum  tela  fa-  tur.  In  inferiori  margine  littera  P.  scribitur, 

cile  repellit,et  feliciter  eludit.  Ha3c  acutissima  qua3  significat  praxim  ;  est  enim  simul  spe- 

Spiritus  Sancti  lancea,  penetrabilior   omni  culativa  et  practica.  In  manu  dextera  libel- 

gladio  ancipiti,  qua  hostes  Ghristiana3  fidei  lum,  et  sinistra  sceptrum  gerit ;  quia  simul 

configuntur.    Ha3c    demum  est  Ghristiana  instruit  et  regit.  Liber  informationem,  scep- 

Minerva,  omni  ex  parte  armata,  quie  non  trum  imperium  denotat :  nedum  enim  men- 

ex  Jovis  cerebro,  sed  ex  Dei  mente  procedit ;  tem  illuminat,  sed  etiam  voluntatem  accen- 

est  enim  scientia^  divinrc,  veluti  quaxlam  dit,  mores  componit,  affectus  mitigat,  vitia 

effusio,    et    emanatio    qua^dam    claritatis  extirpat,  virtutes  inserit.  « Illi  ergo  (studiose 

Omnipotentis  Dei,  ut  dicitur  Sapient.  7.  Lector)  te  totum  dedica,  dignus  illa  es,  illate 

GVI.  Denique,  ut    proecipua    Theologiie  digna.  »  Scncca  epist.  55. 


PRIMA     PARS 


THOXKUSTICiE 

DE  DEO  UN0,  TRINO  ET  ANGELORUM  CREATORE. 


PR/EFATIO. 

Non  immerito  D.  Thomse  Summa  Theologica,  cum  eo  fonte  conferri  solet,  quem  in 
medioterrestris  Paradisi,  initio  mundi  Deus  collocaverat,  ut  universse  terrse  Superficiem, 
nullis  adhuc  imbribus,  nullis  aquis  fecundatam,  irrigaret.  Ut  multa  prseteream,  qua3 
utriusque  collationem  illustrare  plurimum  possent ;  acute  dixit  Rupertus  Abbas,  aquas, 
utexistimavit,  natura  salsas  «  Quod,  inquit,  mare  in  seipso  ostendit  in  illa  quasi  magni 
corporis  mamma,  id  est  Paradisi  fonte,  quodammodo  lacteam  assumeredulcedinem,  (1)» 
eaque  dulcedine  imbutas,  detersa  salsedine  innoxias,  tuto  Paradisum  irrigare  ;  caetera- 
que  flumina,  quse  post  varios  tractus,  ut  inquit  Augustinus,  (2)  et  per  occultos  meatus, 
aliis  locis  erumpunt ;  ab  eo  Paradisi  fonte,  primam  originem ;  ab  ea  Paradisi  mamma, 
omnem  dulcedinem  trahere.  Scire  aves  (amice  Lector)  quo  nomine  nuncupanda  sit 
D.  Thomae  Summa,  aut  quid  in  re  litteraria,  et  Theologica  contulerit  ?  Citra  cujusque 
injuriam  dixeris,  Ecclesise,  quam  Paradisus  adumbrabai ,  perennem  fontem  esse, 
magni  iliius  corporis  mammam,  in  qua  injucundae,  insalubres  etiam  aliquando,  cum 
olim  errorum  permixtione,  veluti  salsedine  perfunderentur,  aquse  sapientioe,  dulcedi- 
nem  trahunt,  et  periculo  carent.  Ubicumque  innoxise  fluunt,  etsi  variis  flexibus,  per 
occultos  meatus,  et  procul  a  conspectu  positos ,  quantum  conari  possunt,  longius  de- 
ducant  qui  suos  alveos  implent ;  quidquid  tamen  dissimulent  ab  ea  fluminum  fecunda 
scaturigine,  et  dulcedinis  mamma,  originem  et  dulcedinem  trahunt  :  cum  a  Summa 
D.  Thomae  Theologica,  qusecumque  in  scholis  scire  interest,  et  periculo  carent,  quseque 
fidei  majestate  digna  sunt,  et  mysteria  Religionis  illustrant,  ut  a  suo  fonte  deprompta 
sint  :  ut  non  immerito  D.  Thomae  Summam  ditiorem  putes,  toto,  licet  immenso  Theo- 
logise  oceano,  quem  effusis  undis  perennis  ille  fons  implet,  etsi  tamen  exhauriri  nun- 
quamaut  decrescerepossit.  Nam  verissime  illud  in  D.  Thomae  Summam  referre  licet, 
quod  de  Paradisi  fonte  Glaudius  Marius  Victor  canit  lib.  i.  in  Genesim. 

Quadrifido  tumidum  laetus  caput  amne  resolvens, 

Ditior  oceano ;  jugi  nam  gurgite  pronus 

Ille  suos  donat  latices,  iste  accipit  omnes, 

Nec  turget  tamen  :  at  minor  est  qui  crescere  tantum 

Fluctibus  infusis,  quam  qui  decrescere  nescit 

Amnibus  effusis. 

Verum  praeter  hancD.  Thomee  Summa3  dotem,  et  primam  cum  Paradisi  fonte  colla- 

(1)  Lil>.  Il.^de  operibus  Trinit.  cap.  29.  —  (2)  Lib.  VIII.  de  Gcnesi  ad  Iit.  c.  7. 


tionem,  altera  est  nihilominor,  quaD.  Thomoe  Summam,  cum  Paradisi  fonte  conferre 
solent,  qui  divisionem  Summse  in  suas  partes  instituunt ;  quod,  ut  in  quatuor  capita, 
seu  quatuorflumina,  Paradisifons  dividebatur ,  quibus  universa?  terrae  superficiem  irri- 
garet;  ita  Angelici  Doctoris  Summa,  in  quatuor  partes  divisa  sit,  quibus  Ghristianus 
orbis  irrigatur,  ut  merito  in  hujus  Divi  commendationem,  praeter  csetera,  illud  Ecclesia 
canat,  Fit  Paradisi  fluvius,  quadripartite  pervius.  Et  ne  divisionem  satis  obviam, 
et  apud  omnes  frequentem,  multis  prosequar  :  in  prima  parte  agit  S.  Doctor  de  Deo 
Uno,  Trino,  et  Creatore  Angelorum,  etHominum,  ac  de  aliis  operibus  sex  dierum.  In 
secunda  Deum  ultimum  finem  contemplatur,  quse,  ne  in  nimiam  molem  excresceret,  in 
duas  iterum  partes  dividitur.  In  prima,  quse  Prima  secundse  (id  est  prima  pars  secundaa 
partis)  appellari  solet,  agit  de  Deo  ut  ultimo  fine,  ac  de  mediis  in  communi,  intrin- 
sece,  et  ex  natura  rei  ad  illum  consequendum  necessariis  :  videlicet  actibus  humanis, 
legibus,  et  gratia.  In  altera  vero,  quse  Secunda  secundse,  (id  est  secunda  pars  secundse 
partis)  nuncupatur,  disputat  de  iisdem  mediis  in  particulari  :  scilicet  virtutibus  Theo- 
logiciset  Moralibus.  In  ultima  tandem  parte,  tractat  de  mediis  extrinsecis,  et  ex  institu- 
tione  solum  divina ,  acl  seternam  beatitudinem  consequendam  necessariis :  nempe 
Incarnatione,  et  Sacramentis.  Quid  in  re  Theoiogica  jure  desideres,  quod  non  aliqua 
harum  partium  reperire  sit  ?  Quod  de  Scriptura  sacra  solent  inter  Patres  plurimi,  Theo- 
logiam  summa  necessitudine  et  affinitate  conjunctam  Paradisum  esse  interpretari  licet. 
Sed  minime  te  deceptum  putem  (amice  Lector)  si  hujus  Paradisi  largissimum  fontem, 
quo  virtutes  pullulent,  quo  praecepta  germinent,  quo  bonos  fructus  arbor  vitse  ferat 
(ut  Ambrosii  verbis  utar  (1)  dum  Scripturam  sacram  Paradisum  interpretatur)  D. 
Thomae  Summam  dixeris ;  et  quae  ut  late  circum  aquas  omnes  effundat, 

Quadrifido  tumidum  laetus  caput  amne  resolvit 
Ditior  oceano. 

Mihi  sane  non  alium  fontem  quserendum  puto,  quo  sciendi  cupidinem,  et  ingenii  sitim 
extinguam  ;  nec  alia  mihi  tentanda  via  est,  et  Theologiae  noste  divisio  :  quatuor  hujus 
Paradisi  fontis  ingentia  flumina  enavigabo,  eamdemque  D.  Thomae  methodum,  quam- 
tum  quidem  vires  ferent,  pressis  vestigiis  sequar ;  et  in  hac  prima  parte,  quam  expo- 
nendam,  et  contra  novos  ejus  irapugnatores  defendendam  suscipio  :  Primo  disputare 
aggrediar  de  existentia,  unitate,  natura  Dei ;  de  attributis  ad  esse  divinum  pertinenti- 
bus,  et  devisione  beata.  Secundode  scientia  Dei.  Tertio  de  ejus  voluntate  et  Provi- 
dentia.  Quarto  de  Praedestinatione  et  Reprobatione,  earumque  cum  libertate  concordia. 
Quinto  de  Trinitate.  Sexto  et  ultimo  de  Angelis.  Etsi  vero  non  tantum  mihi  tribuam, 
ut  in  fontem  aquas  me  attulisse  existimem  ;  unum  tamen  forsitan  assecutus  sum,  nisi 
me  amici  fallunt,  et  impensius  laudant,  quod  capite  10.  Esther  legitur,  fontem  in 
lucem  converti,  et  brevitatem  ita  claritate  compensavi,  ut  si  qua^  longiores  disputationes 
sint,  brevissimo  temporis  spatio  decurras,  adeo  ut  in  longioribus,  nec  prolixitatem 
ullamjureaccuses,  nec  brevitatem  desideres.  Caeterum  postquamD.  Thomse  Summam 
cum  Paradisi  fonte  contuli,  benigne  feres  (amice  Lector)  si  Scholam  Thomisticam,  ter- 
ram  Hevilath  dixerim,  quam  primum  fons  ille  alluit,  et  quse  tam  felicibus  aquis  irrigata, 
auro,  gemmis,  aliisque  divitiis  abundat.  Suaequidem  cseteris  scholis  laus  est,  et  sin- 
gularis  commendatio,  quam  nec  invideo  nec  pra^ripio  ;  sed  mihi  crede,  nunquam  ve- 
rius  dictum,  quam  de  Schola  Thomistica,  in  quam  primum  sese  fons  ille  effundit,  Et 
aarumterm  illiusoptimum.  Vale. 

(1)  Lib.  VI.  epist.  41. 


TRACTATU 


DE  EXISTENTIA   ET  DNITATE  DEI   EJUSQDE   NATDRA  ET  ATTRIBDTIS. 


«~^>^&2<r<-fj^— s-jsS>?^2«»^flr— • 


A  QUiEST.  2.  D.  THOM.E  USQUE  AD.  \% 


Gonvenienter  D.  Thomas  Theologiam 
inchoat  a  Deo.  Primo  quia  illa,  ut  ipsum 
nomen  indicat,  est  sermo  vel  cognitio  de 
Deo.  Secundo,  quia  est  sapientia  suprema, 
medians  inter  divinam  et  humanam  :  quare 
debet  incipere  ubi  humana  desinit,  nempe 
a  cognitione  Dei.  Tertio,  quia  est  participa- 
tio  divinae  scientiae,  quae  primo  essentiam 
divinam,  tamquam  ejus  objectum  formale, 
secundario  vero  creaturas,  tamquam  objecta 
secundaria,  et  materialia  contemplatur.  De- 
nique,  quia  cum  Deus  sit  subjectum,  vel 
objecturn  Theologiae  (ut  supra  ostendimus) 
ejus  essentia,  et  ratio,  est  primum  princi- 
pium,  a  quo  caetera  omnia  quae  in  ea  per- 
tractantur ,  dependent,  et  per  quod  tam- 
quam  per  rationem  a  priori  demonstrari 
debent. 

Perlustrato  igitur  Theologiae  vestibulo, 
sacras  ejus  aedes  ingredimur,  et  profundis- 
sima  Divinitatis  mysteria,  scientiaeque  Sanc- 
torum  intima,  et  arcana,  perscrutari,  et 
contemplari  incipimus  in  hoc  primo  trac- 
tatu,  quem  in  quatuor  disputationes  divide- 
mus.  Prima  erit  de  existentia,  et  unitate 
Dei.  Secunda  de  ejus  natura  et  quidditate. 
Tertia  de  attributis  Dei  in  communi.  Quarta 
de  illis  in  particulari. 

DISPUTATIO  1. 

De  existentia  et  unitate  Dei. 
Ad  quest.  2.  D.  Thomae. 


id  quod  omnibus  maxime  necessarium  est, 
scilicet  cognoscere  Deum  esse  :  licet  enim 
nullascientiaprobet,  sed  praesupponat  suum 
objectum,  quoad  an  est,  tamen  quia  Theo- 
logia,  non  solum  est  scientia,  sed  etiam  sa- 
pientia,ad  eam  pertinet  se  reflectere  circa  sua 
principia,  ea  defendendo  et  explanando,  et 
probare  Deum  esse,  non  ex  propriis,  sed  ra- 
tionibus  acceptis  a  Metaphysica,  quas  tamen 
corrigit  et  perficit.  Igitur  cum  S.  Doctore  in 
hac  prima  disputatione,  primo  resolvemus, 
an  Deum  esse  sit  per  se  notum,  vel  a  nobis 
demonstrabile  ?  Secundo,  quinque  demons- 
trationes  de  existentia  Dei,  quas  tradit  art. 
5.  breviter  exponemus.  Tertio  alias  adjunge- 
mus,  desumptas  ex  artificiosa  mundi  struc- 
tura  et  mirabili  hominis  compositione.  Quar- 
to  ostendemus,  Deum  non  posse  invincibi- 
liter  ignorari.Denique  ut  Polytheismum  cum 
Atheismo  simul  expugnemus,  agemus  de 
unitate  Dei,  et  evidentissimis  rationibus  de- 
monstrabimus  contra  Gentiles  et  Paganos, 
pluralitatem  deorum  esse  impossibilem,  vel, 
ut  loquitur  Athanasius,  pluralitatem  deo- 
rum,  esse  nullitatem  deorum. 

ARTICULUS  i. 

An  haec  propositio,  Deus  est,  sit  per  se  nota 
vel  a  nobis  demonstrabilis  ? 


I. 


Qucedam    prwmittuntur    ad    resolutionem 
queestionis  necessaria. 
Antequam  D.  Thomas  de  natura  Dei,  ejus- 
que  attributis  disputare  incipiat,  praemittit        I.  Notandum  primo,  quod  sicut  duplex  est 


82  DISPUTATIO  PRIMA 

veritas,  una  formalis,  et  alia  objectiva  ;  ita  quaedam  omnium  perfectissima  ,  quse  est 

duplex  est  propositio  :  una  formalis,  quae  primacausa,etprimumprincipiumomnium 

consistit  in  ipsis  mentis  conceptibus,  quibus  aliarum. 

attingitur  unio,  seu  connexio  praedicati  cum 

subjecto  :  alia  objectiva,  quae  est  ipsa  veri-  §.  II. 

tas  objecti,  quae  concipitur,  vel  enuntiatur ; 

aut  ipsa  unio,  seu  connexio  praedicati  cum  Quatuor  conchmonibus  difficultas  proposita 

subjecto.  Quando  ergo  inquiritur,   an  heec  jresolvitur. 

propositio,  Deus  est,   sit  per  se  nota,  vel 

demonstrabilis,  non  est  quaestio  de  propo-  V.  Dico  primo  :  haec  propositio,  Deus  est, 

sitione  formali,  sed  objectiva.  est  per  se  nota  secundum  se,  ita  I).  Thomas 

II.  Notandum  secundo  ex  D.  Thoma  hic  hic  art.  I. 

art.   I.  propositionem  per  se  notam,  illam  Probatur  :  Propositio  per  se  nota  secun- 

esse  cujus  praedicatum  includitur  in  ratione  dum  se,  est  illa  cujus  praedicatum  includi- 

et  definitione  subjecti ;  sicut  enim  sol  dicitur  tur  in  ratione  et  definitione  subjecti ;  illa 

per  se  visibilis,  quia  non  potest  videri  per  enim  non  potest  demonstrari,  vel  notificari 

aliud  magis  lucidum  et  visibile  :  ita  et  pro-  per  aliquid  prius,  cum  nihil  prius  sit  essen- 

positio  vocatur  per  se  nota,  quae  non  potest  tia  et  quidditate  rei,  ut  diximus  in  secundo 

demonstrari,  et  manifestari  per  aliud  prius  notabili  :  sed  praedicatum   hujus   proposi- 

et  notius  :   unde  cum  essentia  et  quidditas  tionis,  Deus  est,  includitur  in  ratione  et  defi- 

rei,  nihil  habeat  prius,  per  quod  possit  ma-  nitione  subjecti,   cum  enim  Deus  sit  ens  per 

nifestariet  demonstrari,  illa  propositio  cujus  essentiam,  et  actus  purus,  existentia  est  de 

praedicatum  est  de  essentia  subjecti,  et  in-  conceptu  quidditativo  divinae  essentiae,  et 

cluditur  in  ejus  defmitione,  dicitur  imme-  ne  ratione  quidem  ab  illa  distinguitur,  ut 

diata,  et  per  se  nota.  constabit  ex  infra  dicendis  :  ergo,  etc. 

III.  Notandum  tertio  ex  eodem  S.  Doctore  VI.  Dico  secundo  :  Hanc  propositionem 
ibidem  ,  quod  propositio  per  se  nota  est  non  esse  per  se  notam  quoad  nos.  Ita  D. 
duplex  :  quaedam  est  per  se  nota  secundum  Thomas  in  eodem  articulo,  et  I.  contra  Gent. 
se  tantum ;  quaedam  vero  per  se  nota  secun-  cap.  II.  et  de  verit.  quaest.  10.  tart.  12. 
dum  se,  et  quoad  nos.  Propositio  per  se  nota  Probatur  :  Illa  propositio  dicitur  per  se 
secundum  se  tantum,  est  illa  cujus  praedi-  nota  quoad  nos,  cujus  praedicatum  est  de 
catum  est  de  ratione  subjecti,  etquidditas  ratione  subjecti,  et  subjecti  quidditas  non 
praedicati  et  subjecti  est  nobis  ignota.  Pro-  est  nobis  ignota  :  sed  in  hac  propositione, 
positio  vero  per  se  nota,  secundum  se,  et  subjecti  quidditas  est  nobis  ignota,  ut  cons- 
quoad  nos,  illa  dicitur  cujus  praedicatum  est  tat :  ergo  illa  non  est  per  se  nota  quoad 
de  ratione  subjecti,  et  omnibus  notum  est  nos. 

de  praedicato  et  subjecto  quid  sit ;  et  hoc  Gonfirmatur  primo  :  Propositionis  per  se 

modo  prima  demonstrationisprincipia,  cujus  notae  quoad  nos,  cognoscuntur  a  nobis  sine 

communissimos  terminos,  v.  g.  ens  et  non  ullo  medio,  et  absque  ullo  discursu,  ex  sola 

ens,  totum  et  pars,  nullus  ignorat,  dicuntur  terminorum  apprehensione,  ut  constat  in 

per  se  nota.  primis    principiis   :  sed   Deum  esse- ,  non 

IV.  Notandum  quarto  ex  eodem  D.  Thoma  cognoscitur  a  nobis  sine  ullo  medio  et  dis- 
ibidem  in  resp.  ad  I.  quod  Deus  dupliciter  cursu,  et  ex  sola  terminorum  apprehensione, 
considerari  potest :  uno  modo  sub  quadam  sed  mediate,  et  per  effectus  ab  ipso  produc- 
communitate  et  confusione  :  in  quantum  tos  :  Invisibilia  enim  Dei,  per  ea  quo3  facta 
scilicet  est  hominis  beatitudo,  vel  quatenus  sunt  intellecta  conspiciuntur,  etc.  ad  Rom. 
continetur  sub  ratione  boni  ut  sic,  eo  fere  I.  Ergo  haec  propositio  non  est  per  se  nota 
modo  quo  quando  videmus  hominem  a  lon-  quoad  nos,  sed  indiget  demonstrari,  per  ea 
ge  venientem,  eum  cognoscimus  confusa  quae  sunt  magis  nobis  nota  :  scilicet  per 
quadam  et  universali  cognitione,  quatenus  creaturas,  et  per  motus  rerum  sensibilium 
scilicet  est  ens  vel  corpus  :  alio  modo  potest  et  corporalium.  Unde  D.  Thomas  I.  contra 
Deus  considerari  in  particulari,  et  sub  Gentes  cap.  II.'«  Sicut  nobis  est per  se  notum 
ratione  primi  entis,  et  quatenus  est  natura  quod  totum  sua  parte  sit  majus,  sic  viden- 


ARTICULUS  I.  85 

tibusipsam  divinam  essentiam,  perseno-  Deusest,  essedemonstrabilem,  non  quidem 

tissimum  est  Deum  esse,  ex  hoc  quod  sua  a  Priori>  et  Per  causam  ;  sed  a  posteriori,  et 

essentia  est  suum  esse.  Sed  quia  ejus  essen-  Per  effectus  a  Deo  productos.  Est  contra  No- 

tiam  videre  non  possumus,  ad    ejus  esse  minales,  et  alios  veteres  Theologos,  qui  dice- 

cognoscendum,  non  per  seipsum,  sed  per  bant  existentiam  Dei  sola  fide  teneri,  nec 

ejus  effectus  pervenimus.  »  Posse  naturali  ratione  demonstrari.  Quam 

Gonfirmatur  secundo  :  Deus  cum  sit  om-  sententiam  merito  damnat  erroris  D.  Tho- 

nino  immaterialis,  et  objectum  a  sensibus  mas  i.  contra  Gentes  cap.  12.   eamque  ibi- 

remotissimum,nonpotestimmediatemovere  dem  impugnat.  «  Tum  ex  demonstrationis 

intellectum  nostrum  ad  sui  cognitionem  ;  arte,  qu8e  e*  effectibus  causas  concludere 

sed  mediate  tantum,  et  per  species,  ac  simi-  docet.  Tum  ex  ipso  scientiarum  ordine  : 

litudines  rerum  sensibilium  :  ergo  haec  pro-  uam  si  non  sit  aliqua  scibilis  substantia, 

positio,  Deus  est,  non  potest  esse  immediata,  supra  substantiam  sensibilem,  non  erit  ali- 

et  per  se  nota,  respectu  nostri,  sed  tantum  cIua  scientia  supra  naturalem,  ut  dicitur  in 

mediata,  et  cognoscibilis,  ac  demonstrabilis  4-  Metaphys.  Tum  ex  Philosophorum  studio, 

exrebussensibilibusetcorporeis:juxtaillud  qui  Deum  esse  demonstrare   conati  sunt. 

Sapientia3  15.  A  magnitudine  speciei  etcrea-  Tum  denique  ex  Apostolica  veritate  asse- 

turoz,    cognoscibiliter  poterat  creator  horum  rente  ad  Rom.  I.  invisibilia  Dei  per  ea  quse 

videri.  facta  sunt  intellecta  conspiciuntur.  j>  Idem 

VII.  Probatur  secundo  conclusio  alia  ra-  docet  nic  art-  2.  ubi  duplex  genus  demons- 
tione  quam  tangit  D.  Thomas  hic  art.  I.  in  trationis  distinguit :  unam  qua^  est  per  cau- 
argumento,  sed  contra.  Illa  propositio  cujus  sam,  et  dicitur  Propter  quid,  aliam  per  effec- 
oppositum  aliquis  cogitare  potest,  non  est  tus,  et  vocatur  Quia,et  sit  quando  per  effec- 
per  se  nota  quoad  nos,  ut  constat  in  primis  tus  qui  sunt  nobis  notiores,  procedimus  ad 
principiis,  quse  a  nemine  negantur,  et  de  demonstrandam  causam ,  et  hoc  secundo 
quibus  nulla  est  dubitatio :  sed  oppositum  mocl°  dicit  posse  demonstrari  Deum  esse, 
hujus  propositionis,  Deus  est,  aliquis  cogi-  per  effectus  ab  ipso  productos  ;  fcausa  enim 
tare  potest;  dicitur  enim  Psal.  52.  Dixit  habens  effectus  notiores  se  quoad  nos,  potest 
insipiens  in  corde  suo  non  est  Deus  :  ergo  per  illos  demonstrari  esse ,  sicut  ex  fumo 
illa  non  est  per  se  nota  quoad  nos,  sicut  pri-  demonstratur  ignem  existere,  et  ex  respira- 
ma  principia.  tione  animal  vivere. 

Dico  tertio  :  Haec  propositio,  Deus  est,  Gonfirmatur :  Deuspotestlumine  naturali 

intellecta  de  Deo  ut  contento  sub  ratione  a  nobis  evidenter  cognosci :  sed  non  potest 

communi  beatitudinis,  vel  boni,  aut  veri  ut  cognosci  immediate  ,  et  sine  discursu,  ut 

sic,  est  per  se  nota,  etiam  quoad  nos.  ita  D.  supra  ostendimus  :  ergo  solum  mediate,  et 

Thomasin  eodem  art.  in  resp.  ad  I.  et  3.  per  discursum,  seu  demonstrationem.  Gon- 

VIII.  Probatur  :  Sicut  homo  naturaliter  et  sequentia  patet,  quia  non  est  alius  modus 
sine  electione  appetit  bonum  ut  sic,  etbea-  cognoscendi  rem  aliquam.  Major  vero  cons- 
titudinem  in  commurii ;  ita  et  illam  imme-  tabit  ex  pluribus  testimoniis  Scripturae,  et 
diate,  et  sine  ullo  discursu  cognoscit :  ergo  SS.  Patrum,  quae  infra  referemus,  ad  de- 
etiam  immediate,  et  absque  ullo  discursu,  monstrandum  contra  Molinam,  hancpropo- 
cognoscit  Deum  sub  quadam  ratione  confusa  sitionem,  Deus  est,  non  posse  invincibiliter 
et  universali,   et  sub   communi,  et  confuso  ignorari. 

conceptu  beatitudinis,  seu  boni  aut  veri  ut 

sic  :  sed  ut  notat  S.  Doctor  ibidem,  hoc  modo  §.  III. 

cognoscere  Deum,  non  est  simpliciter  illum 

cognoscere,   sed  tantum  secundum  quid  ;  Solvuntur  objectiones. 

sicut  quando  de  longe  aliquis  videt  homi- 

nem  venientem,  non  cognoscit  illum  simpli-  X.  Gontra  primam  et  tertiam  conclusio- 

citer,  et  ut  talis  est,  sed  secundum  quid,  et  nem,  nullum  est  argumentum  alicujus  mo- 

sub  ratione  communi  corporis  aut  viven-  menti,    contra    secundam    quadrupliciter 

tis  :  crgo,  etc.  arguitur*   Primo,  illa  propositio  est  per  se 

IX.  Dico  ultimo  :  Hanc  propositionem,  nota  quoad  nos,  cui  assentimur,  conceptis 


84  DISPUTATIO  PRIMA 

terminis,  et  sine  discursu  :  sed  huic  propo-     tas  a  nobis  :  verba  autem  illas  significant 

sitioni,  Dens  est  ,  assentimur  sine  discursu,     in  actu  exercito,  et  per  modum  actionis,  aut 

et  ex  sola  apprehensione  terminorum  :  ergo     exercitii  actualis ;  quando  enim  v.  g.  dicitur 

est  per  senota,  etiam.quoadnos.  Minor  pro-     amor,   actus  amandi  solum  importatur,  et 

batur  :  Hoc  nomine,  Deus,  intelligitur  apud     significatur  in  actu  signato,  et  ut  possibilis  : 

omnes  ens    quo  nihil    majus,  aut   melius     quando  vero  dicitur  amo,  tunc actus  amandi 

excogitari  potest  :  sed  tale  ens  concipitur     importatur  ut  exercitus,  et  actu  existens  : 

necessario  existere ;  quia  si  non  existeret,     unde  in  hoc  nomine,  Deus,  includitur  tan- 

non  esset  melius  omnibus  quae  cogitari  pos-     tum  existentia  in  actu  signato,  et  ut  ap- 

sunt :  multo  enim  meiius  esset  sine  dubio,     prehensa,  non  tamen  in  actu  exercito,  et  ut 

siactu  necessario  existeret  :  ergo,  etc.  actu  posita;  sed  illa  relinquitur  probanda 

Secundo,  Ista  propositio,  Deus  est  colen-     per  discursum  et  demonstrationem. 
dus,    est  per  se  nota,    etiam  quoad  nos;         XII.  Ad  secundum,  concesso  antecedenti, 
est  enim  primum  principium  syndaeresis  :     quod  immerito  negat  Molina  nego  conse- 
ergo  et  illa,  Deus,  existit  :  quandoquidem     quentiam  :  licet  enim  cognitio  practica  sup- 

supponitur  ad   istam  tamquam  ejus  funda-  ponat  speculativam,  non  tamen  necessarium 

mentum.  est,  quod  si  cognitio  practica  sit  immediata  , 

Tertio,  Si  Deus  non  posset  cognosci  nisi  etiam  speculativa  sit  talis  :  hoc  enim  prin- 

per  discursum,  posset  dari  ignorantia  invin-  cipium ,  Parentes  sunt  colendi,  est  immedia- 

cibilis  de  Deo  in  multis  infidelibus ;  quando-  tum,  licet    non    cognoscamus   immediate, 

quidem  aliqui  sunt  ita  stupidi,  ut  non  pos-  quinam  sint  parentes  nostri,  sed  per  discur- 

sint  demonstrationes  facere,  aut  vim  illarum  sum  ,  vel  relationem  aliorum.   Ita  etiam, 

percipere  :  cousequens  est  falsum,  ut  infra  quamvis  non  cognoscamus  immediate  dari 

ostendemus  :  ergo  et  antecedens.  Deum ,  sed  tantum  per  discursum,  et  per 

Quarto,  In  sententia  D.  Thomee,  puer  per-  inspectum  creaturarum,   nihilominus  hsec 

veniens  ad  usum  rationis,  tenetur  pro  primo  propositio,  Deus  est  colendus,  est  immediata, 

instanti  se  convertere  in  Deum  :  sed  in  illo  et  primum  principium  syndeeresis. 
primo  instanti,  non  potest  ejus  notitiam  as-         XIII.  Ad  tertium  nego  sequelam  majoris, 

sequi  per  demonstrationem,  vel  discursum,  ut  enim  dicemus  infra,  ad  hoc  ut  non  habeat 

cum  vix  permultum  tempus  id  assequantur  quis  ignorantiam  invincibilem  de  existentia 

Philosophi :  ergo  talem  notitiam  immediate,  Dei,  non  requiritur  quod  illa  sit  per  se  nota, 

et  sine  ullo  discursu  debet  habere  a  natura,  et  ante  omnem  discursum ;  sed  sufficit  quod 

sicut  habetur  notitia  primorum  principio-  per  aliquem  discursum  facilem,  et  ex  admi- 

rum.  rabili  ordine,  et  gubernatione  totius  uni- 

XI.   Ad  primum,   concessa  majori,  nego  versi  deductum,  possit  cognosci  Deus.  Sicut 

minorem ;  ad  cujus  probationem,  in  primis  etiam  non  datur  ignorantia  invincibilis  de 

dici  potest  cum  D.  Thoma  hic  art.  i.   ad  2.  preeceptis  decalogi,  ut  de  adulterio,  homici- 

non  esse  verum  quod  omnes  inteliigant  per  dio,  etc.  quamvis  per  discursum  sint  de- 

hoc  nomen,  Deus,  id  quo  nihil  majus  aut  ducta  ex  communissimis  principiis  natura- 

melius  cogitari  potest,  nam  quidam  dixe-  libus,  ut  docet  D.  Thomas  i.  2.  queest.  400. 

runt  Deum  esse  corpus,  ut  Anthropomor-  art.  i.  et  3. 

phitae,  Deo  membra  humana  affingentes,  et         XIV.  Ad  ultimum  dicendum,  quod  puer 

tamen  corpus  non  est  id  quo  nihil  melius  perveniens  ad  usum  rationis,  non  tenetur  se 

cogitari  potest.  Secundo  hoc  dato,  nego  mi-  convertere  ad  Deum,  ut  cognitum  distincte 

norem;  ad  cujus  probationem,  dicendum  et  in  particulari,  sed  confuse  et  in  alio,  sci- 

est,  quod  illud  quo  nihil  majus  aut  melius  licet  sub  ratione  beatitudinis,  vel  finis  ul- 

excogitari  potest,  importat  existentiam  in  timi  honesti,  nisi  forte  in  illo  primo  instanti 

actu  signato,  sive  in  apprehensione,  non  ta-  (quod  non  est  instans  physicum  sed  morale) 

men  in  re,  et  in  actu  exercito  :  ut  enim  do-  tanta  detur  ei  illuminatio  a  Deo,  quod  etiam 

cent  Dialectici,  in  hoc  distinguitur  nomen  a  eum  in  particulari,  et  distincte  cognoscat,  ut 

verbo,  quod  nomina  significant  solum  ra-  saepe  contingit  in  his  qui  nutriuntur  in  fide 

tiones  rerum  in  actu  signato,  et  ut  ooncep-  Catholica,  tunc  enim  tenetur  ad  Deum  ex- 


ARTIGULUS  L 


85 


plicite  se  convertere,  ut  ostendemus  in  trac- 
tatu  de  peccatis.  (1). 

g.  IV. 

Difficile  argumentum  solvitur. 

XV.  Gontra  ultimam  conclusionem  objici 
potest  difficile  argumentum,  quod  sic  po- 
test  breviter  proponi.  Objectum  fidei  non 
potestesse  scitum,  ut  docet  D.  Thomas  2.  2. 
quaest.  i.  art.  5.  Sedista  propositio,  Deusest, 
pertinet  ad  objectum  fidei  :  ergo  non  potest 
esse  scita,  nec  consequenter  demonstrata. 

Respondetur  cum  D.  Thoma  hic  art.  2. 
ad  i.  negando  minorem;  nam  Deum  esse, 
illum  esse  unum,  et  similia,  non  sunt  arti- 
culi  fidei,  sed  praeambula  quaedam  ad  fidem, 
et  ideo  per  rationem  naturalem  nota  esse 
possunt ;  fides  enim  praesupponit  naturalem 
rationem,  sicut  gratia  naturam ;  illa  tamen 
per  fidem  teneri  debent  ab  iis  qui  non  ca- 
piunt  demonstrationem. 

XVI.  Instabis  :  Philosophus  Ghristianus 
acquirendo  scientiam  et  demonstrationem 
de  tali  veritate,  non  amittit  fidem  circa  il- 
lam  :  ergo  talis  veritas  per  se  pertinet  ad 
objectum  fidei.  Gonsequentia  patet,  antece- 
dens  probatur  dupliciter.  Primo,  quia  si 
Philosophus  Ghristianus  amitteret  fidem 
circa  illam  veritatem,  fieret  infidelis  :  quan- 
doquidem  defectus  fidei  circa  unum  articu- 
lum,  reddit  simpliciter  infidelem  ,  juxta 
illud  Jacobi,  Qui  peccat  in  ttno  factus  est 
omnium  reus. 

Secundo  probatur  idem  antecedens  :  Si 
fidelis  acquirendo  scientiam  de  existentia 
Dei  amitteret  fidem  de  illa,  sequeretur  quod 
post  acquisitionem  scientiae,  minorem  ha- 
beret  certitudinem  de  illa  veritate,  quam 
antea;  et  sic  quod  acquirendo  scientiam, 
fieret  deterioris  conditionis  :  sed  hoc  vide- 
tur  absurdum  :  ergo  et  illud.  Sequela  ma- 
joris  probatur.  Gertitudo  fidei  est  major  cer- 
titudine  scientice  :  sed  ille  ante  demonstra- 
tionem  habebat  certitudinem  fidei  ,  post 
illam  vero  habet  tantum  certitudinem  scien- 
tiae  :  ergo  minorem  habet  certitudinem  de 
illa  veritate,  quam  antea ;  imo  rusticus  fide- 
lis,  illi  veritati  cum  majori  firmitate  et  cer- 
titudineassentitur,quam  Phiiosophus  Ghris- 
tianus. 

(1)  Disp.  1.  art.  ult. 
I. 


XVII.  Respondeo  negando  antecedens  : 
cum  enim  ab  eo  qui  habet  demonstrationem 
de  existentia  Dei ,  haec  veritas  ,  Deus  est, 
non  sit  amplius  cognoscibilis  sub  lumine 
obscuro  divinae  revelationis,  sed  sub  evi- 
denti  lumine  primorum  principiorum,  ma- 
nifestum  est  in  illo  non  posse  remanere 
fidem  circa  illam.  Ad  primam  probationem 
in  contrarium,  neganda  est  sequela,  illum 
scilicet  Philosophum  fieri  infidelem  :  nam 
ille  solum  qui  amittit  fidem  alicujusarticuli, 
per  formalem  dissensum,  sive  discredendo, 
fit  infidelis,  non  autem  qui  amittit  fidem 
alicujus  veritatis  naturalis,  quae  per  acci- 
dens  tantum  ad  illam  pertinet,  acquirendo 
claram  et  evidentem  illius  cognitionem,  in- 
compossibilem  cum  fide  et  revelatione  obs- 
cura;  alioquin  Beati,  et  comprehensores,  fie- 
rent  infideles,  quando  per  visionem  beatifi- 
cam  amittunt  fidem  de  mysteriis  in  via 
obscure  revelatis. 

XVIII.  Ad  secundamprobationem,  in  pri- 
mis  dici  potest,  quod  ille  qui  acquirit  de- 
monstrationem,  etscientiam  de  ista  veritate, 
Deus  esl,  minorem  quidem  habet  de  illa  cer- 
titudinem  quam  antea,  non  tamen  propte- 
rea  fit  deterioris  conditionis  ;  quia  melius 
est  habere  scientiam  quam  fidem,  de  iiiis 
objectis  de  quibus  potest  haberi,  et  quae  per 
accidens  soium  pertinent  ad  fidem  :  ut  cons- 
tat  in  B.  Virgine,  et  in  Apostolis,  qui  licet 
non  haberent  fidem,sedcognitionem  claram 
et  intuitivam  humanitatis  Ghristi,  non  ta- 
men  propterea  erant  deterioris  conditionis 
quam  nos,  qui  de  illa  non  babemus  nisi 
fidem  et  cognitionem  obscuram.  Neque  obs- 
tat  quod  certitudo  fidei  sit  major  quam 
scientiae  :  illa  enim  minor  certitudo  quae  est 
in  scientia,  compensatur  per  evidentiam  , 
quae  non  reperitur  in  fide. 

XIX.  Secundo  respondent  Bannez  et  Me- 
dina,  quod  quamvisPhilosophusChristianus 
non  credat  per  fidem  illam  veritatem,  Deus 
est,  ob  defectum  rationis  formalis,  et  obs- 
curae  revelationis,  in  eo  tamen  est  certitudo 
fidei :  quia  fides  et  scientia,  inquiunt,  sese 
mutuo  juvant,  in  his  in  quibus  non  oppo- 
nuntur ;  unde  cum  non  opponantur  in  cer- 
titudine,  se  mutuo  juvant  in  illa;  et  ita 
certitudo  scientiae  in  Philosopho  Ghristiano, 
roboratur  et  perficitur  per  certitudinem 
fidei. 

XX.  Verum  haec  responsio,  nisi  amplius 


86  DISPUTATIO  PRIMA. 

explicetur,  plene  non  satisfacit,  et  potest  hoc  Gonfirmatur  secundo  :  Gum  effectus  sit 

argumento  efficaciter  impugnari.  Nullus  ha-  extrinsecus  causae,  per  illum  non  magis  vi- 

bitus  potest  influere  in  objectum,  in  quo  non  detur  existentiam  causae  demonstrari  posse, 

relucet  ejus  ratio  formalis  sub  qua;  alias  quam  per  extrinsecum  testimonium  alicu- 

ferretur  extra  proprium   specificativum   :  jus  testificantis,  et  asserentis  illam  existere: 

sed  in  hac  veritate,  Deus  est,  quando  est  se-  sed  extrinsecum  dicentis  testimonium,  non 

mel  co^nita  per  demonstrationem,  amplius  potest  habere  rationem  medii,  quo  demons- 

non  relucet  ratio  formalis  fidei,  nempe  re-  tretur  aliquid  esse  :  ergo  neque  ex  creaturis, 

velatio  obscura  :  ergo  fides  non  potest  tunc  quaesunt  effectusDei,  potest  ejus  existentia 

influere  in  eam  certitudinem  supernatura-  demonstrari. 

lem  ,  et  majorem  quam  scientia  nata  sit  XXII.  Ad  objectionem  respondeo  cum  D. 

parere#  Thoma  hic  art.  2.  ad  5.  quod  per  effectus 

Ut  ergo  haec  difficultas  penitus  evacuetur,  improportionatos,  non  possumus  perfectam 

dicendum  est,  quod  licet  habitus  fidei  in  habere  cognitionem  de  causa,  quantum  ad 

Philosopho  Ghristiano,  non  possit  per  se,  et  essentiam ;  tamen  per  quemcumque  effec- 

directe  se  extendere  ad  illam  propositionem,  tum,  sive  proportionatum,  sive  impropor- 

nec  proinde  directe  in  eam  influere  certitu-  tionatum  ,  possumus  demonstrare  causam 

dinem  supernaturalem  :  indirecte  tamen,  et  esse,  licet  per  illos  non  possimus  perfecte 

peraccidens  potestillamattingere,quatenus  secundum  essentiam  eam  cognoscere.  Unde 

scilicet  illa  virtualiter  et  implicite  continetur  in  forma  respondeo  distinguendo  majorem : 

in  aliis  propositionibus  obscure  revelatis,  et  per  effectus  improportionatos,  non  potest 

per  se  pertinentibus  ad  fidem,  quales  sunt  causa  demonstrari,  quantum  ad  quid  est, 

istse,  Deus  est  trinus,  Deus  est  incarnatus.  concedo  :  quamtum  ad  an  est,  nego. 

In  quibus  ista,  Deus  est,  virtualiter  et  im-  XXIII.  Ad  primam  confirmationem  dicen- 

plicite  continetur  ;   et  ita  ex  certitudine  dum,  quod  licet  creaturae  sint  contingentes, 

fidei,  formaliter  terminata  ad  has  proposi-  et  possibiles  esse  et  non  esse,  dependentia 

tiones,  peraccidens  resilire  potest  in  assen-  tamen  quam  habent  a  Deo  in  existendo  et 

sum  scientificum  hujus  propositionis,  Deus  operando,  essentialis  est  et  necessaria  :  cum 

est,   certitudo  qusedam  supernaturalis,  et  omne  ens  per  participationem,  essentialiter 

major  quam  scientia  nata  sit  facere.  Ex  quo  pendeat  in  essendo  et  operando,   ab  ente 

fit,  quod  Philosophus  Ghristianus,   acqui-  per  essentiam.   Unde  ex  tali   dependentia 

rendo  scientiam,  non  fiat  deterioris  conditio-  creaturarum  a  Deo,  in  existendo  et  ope- 

nis  quam  antea,  et  quod  minorem  non  ha-  rando,  sumitur  medium  aptissimum  et  ne- 

beat  certitudinem  de  illa  veritate  ,  quam  cessarium,  ad  demonstrandum  Deum  esse, 

rusticus  fidelis,  Aliam  solutionem  dabimus  ut  magis  constabit  quando  demonstrationes 

in  tractatu  de  fide,  disp.  i.  art.  6.  D.  Thomaa  exponemus. 

XXIV.  Ad  secundam  confirmationem,  nego 

g.  V.  majorem  :  licet  enim  per  extrinsecum  di- 

centis    testimonium  non    possit  existentia 

Solvitur  aliud  argumentum.  alicujus  caussedemonstrarijbene  tamen  per 

effectus  ab  illa  productos,  et  essentialiter  ab 

XXI.  Objicitur  etiam  contra  ultimam  con-  ea  dependentes.  Ratio  est  primo,  quia  causa 

clusionem  :  Per  effectus  improportionatos  est  virtualiter  in  effectu,  cum  sit  aliquid  ip- 

non  potest  aliquid  de  causa  demonstrari  :  sius.   Secundo,   quia  definitio  effectus  est 

sed  creaturse  sunt  effectus  Dei  improportio-  quodammodo  descriptio  causse ,  ut  constat 

nati,  cum  Deus  sit  infinitus,  et  creaturae  in  hoc  syllogismo  :   Quicquid  respirat,  ha- 

finitse  :  ergo  Deum  esse,  non  potest  demons-  bet  pulmones  :  homo  respirat  :  ergo  habet 

trari  per  creaturas.  pulmones.    Hoc  enim  quod  est   respirare, 

Gonfirmatur  primo  :  Omnis  demonstratio  est  veluti  descriptio  pulmonum,  qui  sunt 

debet  constare  ex  necessariis  :  atqui  crea-  organa  data  ad  respirandum.  Tertio,  cum 

turse  non  sunt  necessariee,  sed  contingentes,  effectus  sit  aliquid  notius  causa,  potest  il- 

cum  possint  esse  et  non  esse  :  ergo  Deum  lam  manifestare,  et  esse  modus  sciendi.  Ex- 

esse,  ex  creaturis  demonstrari  non  potest.  trinsecum  vero  dicentis  testimonium,  haec 


ARTIGULUS  II. 


87 


tria  non  habet :  non  continet  enim  virtua- 
liter  rem  quam  enuntiat ,  neque  est  aliquid 
ejus,  sed  potius  ipsius  testificantis.  Illud 
etiam  non  est  definitio  vel  descriptio  rei 
manifestandae,  neque  modus  sciendi,  illam 
manifestans  per  aliquid  notius,  sed  se  habet 
sicut  propositio,  quae  simpliciter  rem  enun- 
tiatet  affirmat,  et  ideo  evidentia  in  attes- 
tante  non  excluditfidem,sicutdemonstratio 
a  posteriori,  et  per  effectus,  ut  dicemus  in 
tractatu  de  fide.  (1) 

Articulus  II. 

Expugnatur  Atheismus,  et  existentia  Dei, 
multiplici  ratione  demonstratur. 

XXV.  Quinque  rationes  principales  elegit 
D.  Thomas  hic  art.  5.  ad  probandum  Deum 
esse,  et  ad  destruendum,  sicut  olim  David 
ad  de  bellandum  et  prosternendum  Goliath, 
elegit  sibi  quinque  limpidissimos  lapides  de 
torrente,  et  misit  eos  in  peram  pastoralem, 
ut  dicitur  i.  Regum  17.  Prima  desumitur  ex 
parte  motus,  et  probat  dari  aliquod  ens  im- 
mobile,  et  ab  omni  mutatione  liberum.  Se- 
cunda  ex  ratione  causae  efficientis,  et  probat 
esse  Deum  primum  principium,  et  primam 
causam  efficientem  omnium  rerum.  Tertia 
ex  ratione  contingentis,  et  necessarii,  et 
demonstrat  Deum  esse  ens  necessarium,  et  a 
se.  Quarta  ex  diversis  gradibus  bonitatis  et 
perfectionis,  qui  in  rebus  inveniuntur,  et 
ostendit  Deum  esse  primum  ac  perfectissi- 
mum  ens.  Quinta  ex  gubernatione  rerum, 
et  probat  Deum  esse  primum  et  supremum 
hujus  universi  provisorem  et  gubernato- 
rem. 

XXVI.  His  quinque  demonstrationibus, 
ut  hic  recte  advertit  Gajetanus,  S.  Doctor 
probat  quinque  conditiones,  seu  attributa 
divinitatis,  quae  non  possunt  nisi  in  ente 
increato  reperiri.  Ex  immobilitate  enim 
probatur  attributum  immutabilitatis,  ex 
quo  deducitur  immensitas,  et  aeternitas.  Ex 
ratione  primi  efficientis,  sumitur  ejus  omni- 
potentia  circa  creaturas.  Ex  eo  quod  sit 
ens  a  se,  et  necessarium,  sumitur  omnis 
perfectio,  bonitas,  immaterialitas,  et  ratio 
actus  purissimi.  Ex  eo  quod  sit  maximum 
et  primum  ens,  ejus  simplicitas  et  eminen- 

(1)  Disp.  1.  art.  7. 


tia  demonstrantur,  et  probatur  quod  non  sit 
corpus,  quod  non  sit  in  praedicamento,  quod 
sit  suum  esse,  quod  sit  infinitus,  unus,  etc. 
Ex  eo  denique  quod,  sit  primus  et  supre- 
mus  mundi  gubernator  demonstratur  ejus 
sapientia,  providentia,  amor,  justitia,  mise- 
ricordia,  aliaeque  perfectiones,  et  attributa, 
quae  relucent  in  gubernatione  hujus  uni- 
versi ;  et  sic  his  quinque  viis  inclusit  D. 
Thomas  omnia  quae  ad  manifestanda  Dei 
attributa  possunt  conducere. 

In  hoc  ergo  articulo  has  quinque  demons- 
trationes  D.  Thomae  exponemus,  postea 
alias  subjiciemus,  ex  artificiosa  mundi  struc- 
tura,  et  mirabili  compositione  hominis ;  de- 
nique  ostendemus  non  posse  dari,  etiam 
apud  homines  barbaros  et  agrestes,  igno- 
rantiam  invincibilem  de  existentia  Dei. 


I. 


Exponuntur  duce  primce  rationes  D.  Thomce. 

XXVII.  Pro  intelligentia  harum  demons- 
trationum,  supponendum  est  primo,   quod 
subordinatio  in  causis  moventibus  et  effi- 
cientibus,  potest  esse  duplex ;  una  per  acci- 
dens,  et  accidentalis  :  alia  per  se,  et  essen- 
tialis.  Accidentalem  vocamus  eam  quae  est 
inter  causas  particulares,  quarum  una  sup- 
ponit  aliam  a  qua  fuit  producta  in  esse,  et 
ista  alteram,  per  quam  similiter  fuit  produc- 
ta,  et  sic  de  caeteris.  Exemplum  rem  decla- 
rabit :  ut  pater  v.  g.  generet  filium,supponit 
prius  illum  a  quo  productus  fuit,  et  iste 
alium  adhuc  priorem,  et  sic  de  reliquis  :  illa 
ergo  subordinatio  quam  pater  dicitur  habere 
ad  omnes  antecessores  suos,   in  ordine  ad 
productionem  filii,  dicitur  accidentalis.  Pri- 
mo,   quia    quod    una    causa    particularis 
producat  talem  effectum,  est  omnino  praeter 
intentionem  illius  actionis,  per  quam  fuit 
in  esse  producta  ab  alio  agente,  ut  optime 
dicit  D.   Thomas  -in  commentario  lidri  de 
causis,  lectione  prima  sub  finem  ;  et  prop- 
terea  pater  producens  filium,  dicitur  ei  a 
quo  productus  fuit,  solum  subordinari  acci- 
dentaliter  in  tali  productione.  Secundo,  quia 
pater  producens  filium,  non  subordinatur 
suis  antecessoribus  in  tali  productione,  tam- 
quam    causis   actu  secum  influentibus  in 
effectum,  aut  tamquam  applicantibus  vir- 
tutem  suam  ad  agendum  (quomodo  causa 


88  DISPUTATIO  PRIMA. 

particularis,    universali  subordinatur)  sed  XXIX.  Tertio    supponendum  est,   quod 

dicitur  solum  eis  subordinari,  in  quantum  primus  motor  omnino  immobilis,  Deus  est. 

recepit  ab  eis  esse,   quod  necessario   prius  Probatur  haec  suppositio  :  Nomine  Dei  intel- 

habere  debuit,  quam  posset  operari ;  et  sic  ligimus  id  quo  nihil  majus  aut  melius  exco- 

non  in  ordine  causandi,  sed  potius  in  ordine  gitari  potest :   sed   primus  motor  penitus 

essendi,  dicitur  eis  subordinari ;  et  propte-  immobilis,  talis  est  :  ergo  est  Deus.  Major 

rea  non  mirum  quod  talis  subordinatio  di-  constat,    minor    probatur.   Primus    motor 

catur  accidentalis  in  ordine  ad  agendum,  omnino  immobilis  debet  esse  actus  purus, 

quandoquidem  illa  non  est  in  eodem  ordine.  quia  debet  carere  omni  potentialitate,  si- 

Subordinatio  vero    essentiaiis  dicitur  illa,  quidem  in  tantum  aliquid  est  mobile,  in 

quae  est  inter  causas,  quarum  una  per  se  et  quantum  est  in  potentia  ;  unde  restat  illud 

essentialiter,  in  agendo  et  movendo  depen-  quod  nullo  modo  est  mobile,  nullo  modo 

det  ab  alio  simul  influente,  et  concurrente,  esse  in  potentia,  sed  actum  purum  :  illud 

vel  eam    applicante  ad  agendum  :   qualis  autem  quod  est  actus  purus,  carens  omni- 

subordinatio  reperitur  inter  causas  particu-  potentialitate,  de  necessitate  omnem  per- 

lares  et  universales,  v.  g.  inter  terram  et  fectionem  imaginabilem  prsehabere  debet ; 

solem,  et  inter  creaturas  et  Deum,  ut  docet  quia  si  aliqua  perfectio  illi  deesset,  esset 

D.  Thomas  i.  2.  qusest.  109.  art.  1.  in  potentia  ad  illam  :  ergo  sequitur  primum 

XXVIII.  Secundo  supponendum  est,  quod  motorem  penitus  immobilem,  esse  id  quo 

licet  posset  admitti  processus  in  infinitum,  nihil  majus  aut  melius  excogitari  potest. 

in  causis  et  moventibus  per  accidens  subor-  XXX.  Gonfirmatur  :  Primus  motor  omni- 

dinatis,  sicut  de  facto  daretur  in  leonibus  no  immobilis,  debet  esse   ens  increatum, 

generantibus  et  genitis,  si  mundus  fuisset  necessarium,  seternum,  immensum,  intelli- 

ab  aeterno  quoad  successiva  ;  non  tamen  gens,  imo  et  sua  intellectio  ;  erg  o  debet  esse 

dari  potest  in  causis  et  moventibus  per  se  Deus.  Gonsequentia  patet,  antecedens  vero 

subordinatis,  et  in  causando  et  movendo,  probatur  quantum  ad  singulas  partes.  Et  in 

ab  actuali  superiorum  influxu  dependen-  primis  quod  debeat  esse  increatum,    evi- 

tibus  :  tum  quia  alias  daretur  simul  infinita  dens  est  :  si  enim  esset  creatum,  esset  mu- 

actu  multitudo  agentium,  cum  non  possent  tabile  :  siquidem  omne  quod  creatum  est, 

actu  influere  nisi  existerent ;  tum  etiam,  mutabile  est,  saltem  transeundo  de  non  esse 

quia    alias   nunquam  reipsa  produceretur  ad  esse,  et  de  esse  ad  non  esse.  Quod  etiam 

effectus  :   quia  causa  proxima  a  qua  debet  illud  sit  necessarium  constat  :   ens  enim 

immediate    produci,    nunquam   agit,   nisi  omnino  immobile,  etincapax  omnis  muta- 

dependenter  ab  influxu  causa  superioris  ;  tionis,    non  potest  aliter  se  habere  :  sed 

nec  illa,   nisi  alia  superiori    influente,   si  quod  non  potest  aliter  se  habere  est  neces- 

detur,  et  sic  consequenter ;  ita  ut  necesse  sarium  ;  ergo   ens  omnino  immobile,  ne- 

sit  influxum  omnium  causarum  superiorum  cessarium    est.     Item  cum    immutabilitas 

mediis  causis  propinquioribus  pervenire  ad  sit  ratio  a  priori  aeternitatis,  ens  omnino 

causam  proximam,  ad  hoc  ut  illa  agat :  nus-  immobile  et  immutabile,  debet  esse  seter- 

quam  autem  perveniret  ad  illam,  si  daretur  num.   Similiter    cum    movens  et    motum 

ibi  processus  in  infinitum  ;   quia    infinita  debeant  esse   simul,   etiam  suppositaliter, 

illa  multitudo  causarum  non  esset  pertran-  quando  movens  movet  per  internam  virtu- 

sibilis  :  ergo,  etc.  Yidendus  est  D.   Thomas  tem  (  ut  infra  ostendemus,   quando  agemus 

infra  quaest.  46.  art.  2.  ad  7.  ubi  dicit  :  «In  de  immensitate)  primus  motor  omnino  im- 

causis  efficientibus  impossibile   est  proce-  mobilis,  cum  sit  causa  motuum  omnium 

dere  in  infinitum  per  se :  sed  per  accidens  aliarum  rerum  ,  debet  suppositaliter  esse 

in  infinitum  procedere  in    causis    agenti-  praesens  omnibus   rebus,  et  consequenter 

bus,  non  reputatur  impossibile.  Unde  non  immensus.    Denique  cum    primus    motor 

est  impossibile   quod  homo  generetur  ab  debeat  caetera  omnia  movere,  et  dirigere  in 

homine  in  infinitum  :  esset  autem  impossi-  suos  fines,  debet  illos  cognoscere,  ac  proinde 

bile,  si  generatio  hujus  hominis  dependeret  esse  intelligens  ;  et  cum  sit  immobilis,  et 

ab  homine,  et  a  corpore  elementari,  et  a  actus  purus,  debet  esse  sua  intellectio,  alio- 

sole,  et  sic  in  infinitum.  »  quin  se  haberet  in  potentia  ad  illam,  quod 


ARTIGULUS  II.  89 

repu^nat  actui  puro.  Non  potcst  ergo  melius  quod  movetur,  ab  alio  movetur,  non  esse 

et  efficacius  demonstrari  Deum  esse,  quam  universaliter  verum,  nec  sufficienter  adhuc 

probando  dari  unum  primum  motorem  om-  demonstratum  :  plura  enim  sunt  (inquiunt) 

nino  immobilem,  et  qui  (ut  loquitur  Boetius)  quae  per  actum  virtualem  videntur  sese  mo- 

«  Immotus,  stabilisque  manens,  dat  cuncta  vere,  et  reducere  ad  formalem  :  ut  videre 

moveri.  »  His  praemissis.  est  in  viventibus,  quae  agunt,  et  se  movent 

XXXI.  Facile  intelligitur  prima  ratio  D.  a  principio  intrinseco ;  in  gravibus  et  levi- 
Thomas,  quae  sic  potest  in  forma  proponi.  bus,  quae  se  movent  ad  centrum  ;  in  aqua 
Datur  unus  primus  motor  omnino  immobi-  *  calida,  quae  restituit  se  ad  pristinam  frigi- 
lis  :  sed  ille  est  Deus  :  ergo  datur  Deus.  ditatem;  etin  voluntate  creata,  quae  cumsit 
Minor  constat  ex  ultima  suppositione :  major  potentia  libera,  seipsam  movet  et  determi- 
autem  sic  probatur  a  D.  Thoma.  Omne  nat  adagendum,  nec  ab  aliquo  agente  move- 
quod  movetur,  ab  alio  movetur :  sed  in  mo-  tur  et  determinatur,  alioquin  ejus  libertas 
ventibus  et  motis  per  se  subordinatis,  non  et  indifferentia  tolleretur. 

potest  dari   processus  in  infinitum  :   ergo  XXXIII.    Verum    hae    instantiae  frivolae 

deveniendum  est  ad  primum  movens  immo-  sunt,  et  procedentes    ex    falsis  principiis, 

bile,  quod  a  nullo  moveatur,  ct  quod  immo-  unde  ad  primam  facile  respondetur,   in  vi- 

tum  manens,  cuncta  alia  moveat.  Minor  ventibus,  omnes  motus  vitales  procedere  a 

constat  ex  tertia  suppositione  :  major  autem  motu  cordis,  qui  est  primum  vivens,  et  ul- 

praeterquam  quod  expresse  habetur  apud  timum  moriens,  motum  vero  cordis  esse  a 

Aristotelem  6.  et  8.  Phys.  et  est  commune  generante :  non  repugnat  enim,  quod  ali- 

et  tritumaxioma,  apud  omnes  Peripateticos,  quis  iribtus  vitalis  procedat  et  derivetur  ab 

et  veteres  Philosophos  receptum,  evidenter  aliquo  extra  se,  quanclo  motus  ille  vitalis  est 

demonstratur  a  D.  Thoma,  ex  natura  ipsius  primus  et  id  a  quo  caeteri  inchoantur ;   qua- 

motus.  Quod  enim  movetur,  est  in  potentia  lis  est  motus  cordis  in  vita  sensitiva,  et  pri- 

ad  id  quod  movetur  :   quod  autem  movet,  ma  intentio  finis  in  vita  morali  et  rationali  : 

estin  actu  ;  quia  movere,  est  reducere  ali-  unde  sicut  ista  est  a  Deo,  ut  speciali  moto- 

quid  de  potentia  in  actum,  id  est  perducere  re  :  ita  et  motus  cordis  a  generante,  quod 

aliquid  ut  actu  habeat  id  ad  quod  est  in  po-  cum  vitam  inchoet,  etiam  primum  vitae  mo- 

tentia  :  nihil  autem  reducitur  in  actum  per  tum  inchoare  debet.  Similiter  motus  levium 

id  quod  est  in  potentia,  sed  per  id  quod  est  et  gravium  ad  centrum,  et  recuperatio  fri- 

in  actu  (potentialitas  enim  non  habet  vim  giditatis  in  aqua  calida,  fiunt  virtute  gene- 

reducendi,  sed    recipiendi )  movens    ergo  rantis,  quod  in  emanatione  passionum  com- 

debet  esse  in  actu,   mobile  in  potentia  :  est  plet  generationem  suam,  et  quod,  licet  in- 

autem  impossibile  quod  aliquid  sit  simul  in  terdum  non  sit  immediate  praesens  per  seip- 

actu  et  potentia,  respectu  ejusdem,  quia  sum,   quando    fiunt  illi  motus,  est  tamen 

actus  et  potentia    contradictorias  rationes  praesens  mediate  et  virtualiter,  ratione  na- 

important :  quod  enim  est  in  potentia  ad  turae,  quae  est  terminus  primarius  genera- 

aliquid,  nonhabet  illud  :  quod  vero  est  in  tionis,  et  quae  se  habet  ut  medium  connec- 

actu,  habet  illud,  vel  aliquid  illo  eminentius  tens  actionem  generantis  cum  ipsis  passioni- 

ratione  cujus  non  est  amplius  in  potentia,  bus.  Sed  haec  ad  Philosophiam  spectant. 

sed  in  actu  :  ergo  impossibile  est  quod  ali-  XXXIV.  Ad  aliam  vero  instantiam,   quae 

quid  moveat  seipsum,  et  simul  sit  movens  est  de  voluntate  creata,  quae  cum  sit  poten- 

et  motum,  respectu  ejusdem,  sed  quidquid  tia    libera,  seipsam  movet  et  determinat, 

movetur,  ab  alio  debet  moveri.  facile  respondetur,  quodvoluntati  creatae  eo 

XXXII.  Nec  veritatem  hujus  principii,  modo  competit  se  movere  et  determinare, 
hujusque  demonstrationis  vim  et  efficaciam  quo  libera  est :  unde  cum  non  sit  primum, 
enervare,  vel  infringere  possunt  instantiae  sed  secundum  liberum,  ei  non  competit  per 
quorumdam  recentiorum,  quibus  displicet  se  primo,  et  independenter  a  quocumque 
hoc  principium  a  D.  Thoma  assumptum  :  eo  alio  libero,  se  movere  et  determinare,  sed 
quod  illud  plurimum  faveat  physicae  prae-  secundario  tantum,  et  dependenter  a  motio- 
motioni  ,  quam  illi  rejiciunt.  Unde  di-  ne,  et  determinatione  primi  liberi,  primique 
cunt,  principium  iliud  Aristotelicum.  Omne  determinantis,  ut  suo  loco  ostendemus.  Un- 


90  DISPUTATIO  PRIMA. 

deD.  Thomasinfraquaest.105.  art.  4.  ad  2.  subordinatur,  sed  per  accidens  tantum  et 

et  5.  dicit,  «  Moveri  ex  se,  non  repugnat  ei  mediate,  quatenus  ab  illo  recepit  naturam 

quod  movetur  ab  alio ;  »  quod  amplius  ex-  et  potentiam  generativam,   non  repugnat 

plicat,  et  latius  expendit  quaest.  5.  de  malo  dari  processum  in  infinitum    in   genera- 

art.  2.  ad  4.ubi  haec  scribit :    «   Manifestum  tionibiis   leonum,  si    mundus    fuisset  ab 

est  autem,  quod  cum  aliquid  movet  alterum,  aeterno  productus :  in  moventibus  autem  per 

non  ex  hoc  ipso  quod  est  movens,  ponitur  se  subordinatis  hoc  omnino  repugnat,  quia 

quod  sit  primum  movens  :  unde  non  exclu-  in  illis  ultimum  movens  non  movet  nisi 

ditur  quin  ab  altero  moveatur,  et  ab  altero  motum  et  applicatum  a  priori,  et  istud  ab 

habeat  similiter  hoc  ipsum  quod  movet.  Si-  alio,  et  sic  deinceps  :  unde  cum  infinitum 

militer  cum  aliquid  movet  seipsum,  non  ex-  non  sit  pertransibile,   si    in  illis   daretur 

cluditur  quin  ab  alio  moveatur  a  quo  habet  processus  in  infinitum,   ultimum   movens 

hoc  ipsum  quod  seipsum  movet,  et  sic  non  nunquam  moveret ;  ut  constat  manifeste 

repugnat  libertati,  quod  Deus  est  causa  ac-  exemplo  horologii,  in  quo  si  essent  infinitae 

tus  liberi  arbitrii. »  rotae,  et  quaelibet  dependeret  in  suo  motu 

Addo  quod  ,    quamvis  daretur  ,    Deum  ab  alia  superiori,  nec  posset  moveri  nisi 

ut  motorem  particularem  ,    non  movere  ,  dependenter  ab  illa  prius  movente ;  nulla 

nec    applicare  voluntatem  ad  actus  deli-  esset  quae  posset  ultimo  moveri,  et  pulsare 

beratos  ;  negari  tamen    non  posset,  quin  horas  :  quia  nunquam  posset  deveniri  ad 

ut  motor  universalis  eam  moveat,  et  deter-  primam,  quae  caeteras  omnes  moveret,  cum 

minet  ad  primam  volitionem    seu  inten-  infinita  illa  multitudo  rotarum  nunquam 

tionem  finis,    qui  est  actus  indeliberatus  :  esset  pertransibilis. 

quod  sufficit  ad  verificandum  illud  princi-  XXXVI.   Secunda  demonstratio  D.  Tho- 

pium  Aristotelis,  Omne  quod  movetur,  ab  ma3  sumitur  ex  ratione  causae  efficientis,  et 

alio  movetur  :  sic  enim  voluntas  non  movet  potest  sic  breviter    exponi.   Prima  causa 

seipsam  ad  electionem  mediorum,  et  alios  efficiens  est  Deus  :  sed  datur  una  prima 

actus  deliberatos,  nisi  ut  prius  mota,   et  causa  efficiens   :  ergo  datur  Deus.   Major 

applicata  a  Deo,  virtualiter  saltem  et  me-  constat,  prima  enim  causa  dicitur  illa,  quae 

diate.  est  independens  ab  omni  alia  in  causando, 

XXXV.  Eamdem  demonstrationem  eludere  atque  adeo  in  essendo  ;   cum  causare  et 

conantur  athei,  recurrendo  ad  processum  operari  sequatur  ipsum  esse  :  nihil  autem 

in  infinitum,  quem  dicunt  in  causis  moven-  aliud  nomine  Dei  intelligitur,  quam  aliquod 

tibus  et  motis  non  esse  impossibilem,  ut  ens,  quod  est  a  se,  et  independens  a  quo- 

constat  in  sententia  D.  Thomse,  et  aliorum  cumque  alio  :  ergo,  etc.  Minor  vero  pro- 

qui    docent    mundum    potuisse    esse    ab  batur  :  Videmus  enim  in  rebus  istis  infe- 

aeterno,  secundum  permanentia  et  succes-  rioribus  et  sensibilibus,  esse  ordinem  cau- 

siva  :  in  tali  enim  casu  evidens  est  quod  sarum  efficientium,  nec  tamen  inveniri,  nec 

daretur  processus  in  infinitum  in  genera-  possibile  esse,  quod  aliquid  sit  causa  sui 

tionibus  leonum  vel  hominum.  Verum  huic  ipsius,  quia  sic  esset  antequam  esset :  ut 

evasioniatheorumjamaditumpraeclusimus;  enim  aliquid  efficiat,  debet  habere    esse, 

ostendimus  enim  quod  quamvis  in  causis  quia  quod  nihil  est ,   nihil  operatur  :  ut 

per  accidens  subordinatis,    possit  concipi  autem  efficiatur,    debet  non  esse   :   quod 

vel  dari  processus  in  infinitum,  hoc  tamen  enim  est,   non  fit,   sed  factum  est.    Gum 

repugnat  in  causis  per  se  et  essentialiter  ergo  in  causis  efficientibus,  per  se  subor- 

subordinatis,  rationemque  disparitatis  assi-  dinatis,  non  possit  dari  processus  in  infini- 

gnavimus   :  quia  in  causis    per  accidens  tum  (ut  jam  ostendimus)  necesse  est  ponere 

subordinatis,  ultimum  movens  non  debet  aliquam  primam  causam  efficientem.   Haec 

expectare   motum  et  influxum    causarum  demonstratio  similis    est    praecedenti,     et 

priorum,  nec  ab  illis  moveri,  aut  applicari  eodem  modo  defendenda,   ejusque  vis  et 

ad  agendum.  v.  g.  quia  leo  generans,  per  efficacia    magis  constabit   ex    dicendis    in 

se  et  immediate  in  sua  actione  non  depen-  sequenti,  ubi  omnia  atheorum  effugia  con- 

det  ab  alioa  quo  est  genitus,  nec  ei  per  se  futabimus,  eorumque  latibula  destruemus. 


ARTIGULUS  II.  91 

contineat  :  sicut  quia  aer  ex  natura  sua,  et 

g.  II.  ex  propriis  principiis,  est  solum   in  poten- 

tia  ad  lucem,  non  potest  fieri  actu  lucidus, 

Explicantur  alioz  rationes  D.   Thomcc.  nisi  illuminetur  a  sole,  aut  aliquo  alio  cor- 

pore,  cui  per  se  ex  propriis  principiis,  lux 

XXXVII.  Tertia  ratio  D.  Thomae  sumitur  «*  actu  conveniat :  similiter  quia  aqua,  ex 

ex  contingenti  et  necessario,  et  potest  sic  se  et  ex  uatura  sua,  est  solum  in  potentia 

proponi.   Datur  in  rerum  natura  aliquod  ad  calorem,  non  potest  fieri  actu  calida,  nisi 

ens  necessarium,  de  cujus  ratione  et  essentia  recipiat    calorem  ab  [igne,   qui  est  actu  et 

est  quod  sit,  et  existat  necessario  :  sed  tale  formaliter  calidus  :  ergo  [similiter  illa,  quae 

ens  est   Deus  :  ergo    datur  Deus.    Minor  e*  sua  natura,  et  ratione  specifica,  habenfc 

constaf.Ensenimnecessarium,  debet  esse  sclum  possibilitatem  ad  esse   (qualia  sunt 

a  se,  et  improductum,  ac  independens,  ac  contingentia  ut  ostendimus)  debent  neces- 

proinde  Deus   :   nomine  enim    Dei,    nihil  sario  reduci  ad  actum  existendi,   per  ens 

aliud  intelligimus.  Major  vero,  in  quasolum  aliquod  necessarium,  et  quod  habeat  ex  se 

est   difficultas,   probatur  :  Si    non    datur  et  ex  sua  natura  existere. 

aliquodensnecessarium,etdecujusessentia  XXXVIII.  Gonfirmatur  :   Quotiescumque 

sit  esse  et  existere,   sequitur  omnia  entia  aliquid  per  participationem,  et  per  accidens 

quce  sunt  in  rerum  natura,   esse  contin-  ancui  convenit,  debet    hoc  illi  convenire 

gentia,  et  possibilia  esse  et  non  esse  :  sed  Per  illud  cui  per  se  et  per  essentiam  talis 

hocimplicatcontradictionem:ergoinrerum  ratio  convenit ;  quia  secundum  commune 

naturadebet  dari  ens  aliquod  necessarium,  axioma,  quod  est  tale  per  participationem, 

de  cujus  essentia   sit    actu  et   necessario  debet  esse  tale  per  id  quod  est  tale  per 

existere.  Major  constat,  minor  vero  pro-  essentiam  :  sed  esse  convenit  solum  per 

batur.  Si  enim  omnia  entia  quse  sunt  in  accidens,  et   per    participationem,    rebus 

rerum  natura,  essent  contingentia,  et  possi-  contingentibus,  ut  constat :  ergo  debet  hoc 

bilia  esse  et  non  esse,  nullum  plane  ens  de  illis  convenire  per  aliquid  aliud,  cui  per  se 

facto  daretur  a  parte  rei  :  sed  hoc  est  contra  et  per  essentiam   existere    conveniat,    ac 

sensum,  et  manifestam  experientiam  :  ergo  proinde  quod  sit  ens  a  se  et  necessarium. 

omnia  entia  quee  sunt  in  rerum  natura,  XXXIX.  Respondent  primo  athei  non  esse 

non  possunt  esse  contingentia.  Sequela  ma-  necesse  recurrere  ad  aliquod  ens  cui  ne- 

joris  probatur  :  Illa  qua3  ex  se,  et  ex  sua  cessario  existere  conveniat,  ad  hoc  ut  con- 

ratione  specifica  et  essentiali,  possibilitatem  tingentia    existant   :    quia   licet    existere, 

solum  habent  ad  existendum,  non  possunt  solum  contingenter  et  accidentaliter  conve- 

poni  in  rerum  natura,  nec  reduci  de  poten-  niat  contingenti,  posito  tamen  quod  existat, 

tia  in  actum  existendi,  nisi  per  ens  aliquod  poterit  communicare  esse  alteri  contingenti : 

necessarium,  et  cui  per  se  et  ex  natura  sua  sicut  licet  calor  accidentaliter  solum  aquae 

conveniat  existere  :  sed  contingentia  ex  se  conveniat,  tamen  eo  ipso  quod  sit  calida, 

et  ex  sua  ratione  specifica  essentiali,  habent  potest  aliud  corpus  calefacere. 

solum  possibilitatem  ad  existendum  ;  defi-  Sed  contra  :  sicut  aqua  non   posset   esse 

nitur  enim  contingens,  quod  habet  poten-  actu  calida,    aut  calefacere,   nisi  daretur 

tiam  ad  essendum  vel  non  essendum  :  ergo  aliquod  ens,  cui  per  se  et  necessario  calor 

si  omnia  quse  sunt  in  mundo  sint  contin-  conveniret,  et  'a   quo  primo  talis  qualitas 

gentia,  et  nullum  detur  ens  necessarium,  oriretur,  et  mediate  vel  immediate  in  aquam 

nihil  omnino  erit  in  rerum  natura,  nullum-  diffunderetur  :  ita  non  posset  etiam    con- 

que  dabitur  ens  a  parte  rei.  Minor  et  conse-  tingens,  esse  actu  existens,  nec  facere  quod 

quentia  patent,    major  autem    et  ratione  aliquid  actu  existeret,    nisi  tandem    esse 

probatur  et  exemplis  suadetur.  Illa  qua3  per  quod  participat,  refunderetur   in  aliquod 

se  et  ex  ratione  specifica  dicuntsolum  possi-  principium,  cui  per  se,  necessario,   et  ex 

bilitatem  ad  aliquem  actum   vel  formam,  sua  natura,  existere  conveniat. 

non  possunt  illam  habere,  nec  in  illum  ac-  Gonfirmatur    et   magis    declaratur    haec 

tum  reduci,  nisi  per  aliquam  causam,  quae  ratio,  eodem  exemplo   aqua?.   Sicut  enim 

vel  formaliter,  vel  eminenter  talem  actum  aqua  calida,  alium  calorem  producens,  non 


92 


DISPUTATIO  PRIMA 


censetur  esse  principium  radicale,  et  prin- 
cipale  illius  caloris  quem  communicat  et 
diffundit  in  aliud  subjectum,  quia  illa  non 
habet  calefacere  ex  propriis,  nec  per  ali- 
quam  formam  sibi  mtrinsecain,  et  ex  pro- 
priis  principiis  convenientem  ;  sed  talis 
calor  ultimate    reducitur    in    substantiam 


piendi  esse  ab  alio,  in  re  contingenti,  non 
est  preedicatum  quantitatis  continuae  vel 
discretae,  nec  illi  affine  ;  sed  est  proedicatum 
essentiale,  conveniens  illi  absolute  et  ex 
limitatione,  et  imperfectione  suae  essentiae, 
quae  non  est  illi  sufficiens  fundamentum 
essendi  :   ergo  illa  convenire    debet,  non 


ignis,  tamquam  in  ejus  principium  radicale  solum  singulis   contingentibus  distributive 

et  principale.  Ita  similiter,  existentia  ali-  sumptis,  sed  etiam  toti  eorum  collectioni, 

cujus  effectus  contingentis,  ab  aliqua  causa  et  bona  esse  illatio  :   quodlibet  contingens 

etiam  contingenti  producti,  debet  necessario  sigillatim,  et  in  particulari,  indiget  recipere 

reduci  in  aliud  principium  radicale  et  prin-  esse  ab  alio  :  ergo  et  omnia  collective  sump- 

cipale,  quam  in  illam  causam  contingentem :  ta.  Minor  et  consequentia  patent  :  major 

quia  eliam  esse  seu  existere,  non  est  in  ea  autem  probatur  primo  inductione  aliorum 

tamquam  in  principio  radicali  et  principali,  attributorum    essentialium,    et  abstrahen- 

sed  est  illi  mere  accidentale,  et  prorsus  ab  tium  a  quantitate.  Quia  enim  v.  g.  singuli 

intrinseco  illi  conveniens.  homines  sunt  rationales  et  risibiles,  verum 

XL.  Respondent  secundo  athei :  Quodlibet  est  dicere,  totam  illorum  multitudinem  et 

contingens  in  particulari,    de  possibilitate  collectionem,  quamvis    infinita  poneretur, 

ad  actum  existendi  redactum  esse,  per  aliud  esse  similiter  rationalem  et  risibilem.  Et  si 

individuum  quod  erat  existens,  et  istudper  singuli  equi  essent  albi,  verum  esse  dicere 

illudquoderatsumiliterexistens,nontamen  totam  illorum  multitudinem  esse  albam  : 


tota  illorum  collectio,  cum  sit  infinita,  et 
cum  in  infinita  multitudine  non  valeat 
illatio  a  singulis  ad  omnia  ;  positis  enim 
infinitis  v.  g.  ccelorum  circulationibus  in 
futurum,  post  quamcumque  foret  alia,  non 
post  omnes  ;  et  positis  infinitis  genera- 
tionibus  ab  oeterno,  ante  quamcumque  foret 
alia  ;  non  ante  omnem.  Similiter  dicunt, 
quodlibet  contingens  in  particulari  esse  ab 
alio  productum,  non  autem  omnia  simul  et 
collective  sumpta. 

XLI.  Haec  responsio  est  praecipuum  effu- 
gium,  seulatibulumatheorum,  quare  effica- 
citer  confutanda  est,  ut  ex  ejus  impugna- 
tione  veritas  existentiae  Dei,  et  vis  ac  effica- 
cia  rationis  jam  expositoe,  magis  elucescat. 
Et  in  primis  illa  supponit  processum  in 
infinitum,  in  causis  etiam  per  se  subor- 
dinatis,  esse  possibilem,  quem  tamen  supra 
ostendimus  manifeste  repugnare.  Item  illa 
temere  et  sine  fundamento  ponit  a  parte 
ante,  infinitam  multitudinem  entium,  et 
causarum,  vel  effectuum.  Praeterea  evidenti 
ratione  confutari  potest  :  quamvis  enim  in 
multitudine  infinita  non  valeat  consequentia 
a  singulis  ad  totum,  in  proedicatis  sumptis 
a  quantitate  continua  vel  discreta,  aut  illi 
affinibus,  ut  constat  in  exemplis  adductis  : 
secus  tamen  in  omnibus  aliis  ;  proesertim  si 
illa  sint  quidditativa  et  essentialia.  At  impo- 
tentia  essendi  a  seipso,  seu  indigentia  reci- 


idque  non  alia  de  causa,  nisi  quia  collectio 
nihil  addit  singularibus,  quod  impediat  ne 
praedicata  illa,  etiam  multitudini  toti  conve- 
niant.  Secundo  probatur  eadem  major  ra- 
tione  a  priori  :  quia  collectio  omnium 
particularium,  nihil  aliud  addit  supra  quod- 
libet  particulare  in  illa  inclusum,  nisi  quan- 
titatem  aliquam,  permanentem  vel  successi- 
vam,  continuam  vel  discretam  :  cum  igitur 
omnium  collectio  nulla  alia  ratione  differat 
a  singulis,  nisi  penes  majorem  aut  minorem 
quantitatem,  quam  addit  supra  illa,  hinc 
fit  ut  in  his  tantum  praedicatis  quae  quan- 
titatem  aliquo  modo  important  ,  non 
liceat  argumentari  a  singulis  ad  omnia,  et 
a  distributivo  ad  collectivum  :  omnino  autem 
liceat  in  reliquis  praedicatis,  quae  conve- 
niunt  rebus  secundum  se,  et  quae  nullo 
modo  quantitatem  important. 

XLII.  Gonfirmatur  et  magis  illustratur 
hic  discursus,  variis  exemplis  aptissimis. 
Sicut  enim  si  darentur  aeres  infiniti,  quo- 
rum  unus  alterum  illuminaret  usque  in 
infinitum,  omnes  illi  lumen  et  illumina- 
tionem  suam  refunderent  in  solem,  vel  in 
aliquod  aliud  luminare,  cui  per  se  lux  con- 
veniret,  et  a  "quo  lucem  et  illuminationem 
per  se  reciperent :  quia  scilicet  aeri  solum 
convenit  per  se  et  ex  essentia  sua,  habere 
potentiam  ad  lucem  et  ad  illuminationem. 
Item  sicut  ex  multiplicatione  v.  g.  lapidum 


ARTIGULUS  II.  95 

infinitorum  non  ideo  poneretur  quod  tota  seternam  fingunt :  multo  minus  possunt  illas 

illorum  collectio  exigeret  motum  sursum,  absolvere  ab  uno  primo  efficiente,  impro- 

aut  circularem,  quia  singuli  qui   ponun-  ducto  :  quia  tale  efficiens,  magis  est  neces- 

tur,    carent    principiis   ad    motum    illum  sarium  entibus  contingentibus,  quam  mate- 

inclinantibus.    Ita  similiter,    quia  cuilibet  ria  generationi ;  cum  illa  prima  causa  effi- 

enti  contingenti,  convenit  solum  ex  ratione  ciens,  materiam  producere  possit :  materia 

sua  specifica,  haberc  potentiam  ad  essen-  autem    prima,    cum  sit  infimum  omnium 

dum  :  ideo   quantumcumque  concedamus  entium,   et  prope   nihil,  non  possit  obire 

dari    processum    in    infinitum,    in    indi-  munus  hujus  primse  causae  efficientis.  Et 

viduis   sibi;;invicem  succedentibus,    et  se  certe  in  hoc  apparet    mira    stupiditas    et 

invicem  successive  producentibus,  nihilo-  dementia  atheorum,  quod  concedant  dari 

minus  tamen    deberent    omnia    illa,  sive  materiam  primam,   omnino  improductam, 

collective,  sive  distributive  sumpta,  reduci  et  ab   oeterno  existentem,  et  negent  dari 

de  potentia  in  actum    existendi,  per  ali-  primam   aliquam    causam    efficientem,  ac 

quod  ens  necessarium,  et  cui  per  se  et  ex  improductam,  quae  sit  causarerum  omnium 

sua  natura,  conveniat  existere.  Sicut  enim  contingentium. 

infinitas  illa  lapidum  non  elevat  illos  ad  XLIV.  Quarta  demonstratio  desumitur  ex 

aliam  speciem  et  naturam,  nec  ad  exigen-  variis  gradibus  bonitatis  et  perfectionis,  qui 

tiam  alterius  motus,  quam  illius  quo  ten-  in  rebus  inveniuntur  :  videmus  enim    in 

duntad  centrum,  et  ad  locum  deorsum  :  hoc  mundo  aliqua  entia  esse  magis  vel  minus 

ita  infinitas  illa  entis  de  se  contingentis  et  bona  et  perfecta  aliis  ;  unde  cum  magis  vel 

potentialis,  non  potest  elevare  totam  illorum  minus  dicantur  de  diversis,  secundum  quod 

congeriem  et  collectionem,  ad  hoc  ut  sibi  appropinquant  ad  aliquid,  quod  est  maxime 

sit  radix  sufficiens  existendi,  vel  ut  se  ex-  tale  :  sicut  magis  calidum,  est  illud  quod 

trahat  a  potentialitate,  ad  actum  existendi,  magis  appropinquat  maxime  calido,  debet 

sine  influxu,  et    concursu    alicujus    entis  dari  in  rerum  natura  aliquod  ens  optimum, 

necessarii,  et  a  se  existentis.   Quemadmo-  perfectissimum,     et    nobilissimum,    quod 

dum  ergo  manifeste  repugnat,  lapides  fini-  Deum  nominamus,  quod  sit  causa  caetero- 

tos  non  habere  quidem  vim  movendi  se  rum  :  illud  enim  quod  est  maxime  tale  in 

sursum,  et  ideo  egere  extrinseco   motore,  aliquo  genere,est  causa  caeterorum  quse  sunt 

secus  autem  siponantur  infiniti ;  aut  lam-  illiusgeneris:sicutmaximecalidum,utignis, 

pades  finito  numero  extinctas,  non  habere  est  causa  omnium  calidorum.  Videndus  est 

vim  se  accedendi,ideoque  egere  igne  extrin-  Gajetanus  hic,  ubi  notat,  quod  ut  verificetur 

seco,  secus  autem  si  ponantur  in  numero  illud  axioma,  tres  conditiones  requiruntur. 

infinito.  Ita  evidenter  implicat,  quod  entia  Primaest,ut  illudquod  dicitur  maxime  tale, 

contingentia  finita,  sigillatim,  ac  distribu-  non  solum  sit    nobilius  et  perfectius,  sed 

tive  sumpta,   non  possinf  se   reducere  ad  etiam  majus  :  id  est  quod  supponat  in  lllo 

actum  essendi,  bene  tamen  si  sint  infinita,  genere  dari  aliquam  graduationem,  secun- 

et  si  sumatur  tota  eorum  collectio.  Quasi  dum  magis  et  minus,  et  quod  ex  ejus  parti- 

vero  multiplicatio  indigentium  tollat  indi-  cipatione,  aliquid  dicatur  magis  vel  minus 

gentiam,  et  non  potius  eam  augeat,  magis-  tale.  Defectu  cujus  conditionis  homo,  licet 

queextendat.  sit   perfectissimus  inter  animalia,  non  est 

XLIII.  ConfirmaUir  amplius  :  cum  omne  tamencausac83terorum:eoquodratioanima- 

accidens  a  subjecto  per  se  depencleat,  omnis  lis  consistat  in  indivisibili,  nec  magis   et 

intellectio  ab  intellectu,  omnis  generatio  a  minus  participetur  ab  inferioribus.  Secunda 

materia,  et  quilibet  dies  ab  emanatione  solis :  conditio  est,  quod  esse  causam,  non  sumatur 

quamvis  fingatur  collectio  infinita  acciden-  solum  uno  modo,  scilicet  effective ;  sed  etiam 

tium,  et  intellectionum,  aut  processus  in  formaliter,  vel  idealiter,  et  in  summa,  quid- 

infinitum   generationum,  et  duorum  :  illa  quid  participatione  sui  causare  potest :  sicut 

infinitas    non    eximit    magis  collectionem  albedo  est   causa  colorum  mediorum,   qui 

quam  singularia,  a  suis  causis  pcr  se.  Et  si  aliquid  de  illa  participant,  et    magis  vel 

athei  non  possunt  absolvere  gencrationes  a  minus  ad  illam  accedunt.  Tertia  conditio  est, 

dependentia  a  materia  prima,  quam  idcirco  ut  illud  maxime  tale  sit  causa  cseterorum, 


94  DISPUTATIO  PRIMA. 

in  eo  praecise  in  quo   maxime  tale  est,  et  magisque  impugnari  haec  responsio  atheo- 

non  secundum  aliam  rationem  :  sicut  maxi-  rum,  exeo  quod  res  universi,  propriae  inter- 

me  calidum,  est  causa  caeterorum,in  ratione  dum  inclinationis  oblitae,  in  eo  statu  cons- 

calidi  praecise,  et  non  quoad  alia  ;  et  sic  tituuntur,  qui  conformior  est  bono  universi, 

Deus,  qui  est  maxime  tale  in  ratione  entis  et  quam  propriae  inclinationi.   Quod  evidens 

boni,  est  causa  omnium  in  ratione  essendi,  argumentum  est,  eas  non  agere  nec  tendere 

et  totius  perfectionis  et  bonitatis  quae  repe-  in  suos  fines,  ex  solo  pondere  et  inclinatione 

ritur  in  rebus  creatis.  naturae,  ut  volunt  athei,  sed  ex  directione, 

XLV.    Quinta    demonstratio  D.   Thomae  et  motione  supremae  cujusdam  intelligentiae. 

sumitur  ex  gubernatione  rerum,  et  ex  neces-  Gonsequentia  patet,  antecedens  inductione 

sitate  unius  supremi  provisoris,  et  guber-  probatur.  Terra  enim  cum  petat  ex  propria 

natoris,  qui  singulas  creaturas  in  suos  fines  natura  subesse  aquis,   utpote  gravissimum 

ordinet  ac  dirigat  :  videmus  enim,  ea  quae  omnium  elementorum  :  fere  tamen  media 

cognitione  carent,  operari  propter   finem,  sui  parte    eminet,    propter  commodum  et 

quia  semper  aut  frequentius  eodem  modo  habitationem    hominum.    Et    cum  eadem 

operantur,  et  fines  suos  per  debita  media  petat  figuram  sphaericam,  ad  bonum  tamen 

consequuntur  :  undecum  ea  quae  cognitione  generis  humani,  erigitur  in  montes,  depri- 

carent,  non  possint  finem  intendere  quem  mitur  in  valles,  et  in  planities  explicatur. 

non  cognoscunt,  nisi  a  causa   cognoscente  Similiter  etiamcumaqua,  ex  propria  natura 

dirigantur  (sicut  sagitta  non  potest  scopum  petat  supernatare    terrae,   et  illam  totam 

attingere,  nisi  dirigatur  a  sagittante)  evidens  cooperire,  nihilominus  in  commodam  homi- 

est  in  hoc  mundo  dari  sapientissimum  quem-  num  habitationem,  remanet  in  sinu  terrae 

dam  gubernatorem,  et  supremam  aliquam  excavato,  et  fines  ac  terminos  sibi  constitu- 

intelligentiam,  in  eorum  fines  omnia  diri-  tos,  nunquam  praetergreditur,  juxta  illud 

gentem,  quam  Deum  appellamus.  Job  38.  Mare  usque  huc  venies,  et  non  pro- 

XLVI.  Neque  valet  communis  responsio  cedes    amplius,  et  hic  confringes  tumentes 

atheorum,    qui  dicunt  actiones  illas,  seu  fluctus  tuos.  In  coelis  similiter  multa  vide- 

effectusdeterminatoscausarumnaturalium,  mus  praeter    inclinationem  propriam,   ad 

non  procedere  a  directione  alicujus  supremae  bonum  tamen  universi  necessaria,  ut  motus 

intelligentiae,  sed  a  necessitate  naturae,  et  perpetuos,  et  tam  difformes :  neque  enim 

inclinatione  materiae.  Exempli  causa,  terram  mi  possunt  esse  a  propria  inclinatione,  quia 

tendere  ad  centrum,  propter  suam  gravita-  motus    sit  naturaliter    ad  quietem    asse- 

tem,  ignem  producere  calorem,  et  generare  quendam,  agitatio  autem  coelorum  est  per- 

sibi  simile  per  suam  virtutem  innatam,   et  petua,  et  sine  ulla  quiete.  Item  motus  natu- 

ex  aliquo  pondere  et  inclinatione  propriae  raliter  est  ad  acquirendum  novum  situm  : 

naturae.  Non  valet,  inquam,  haec  responsio,  at  sol  et  sidera,  cum  moveantur  circulari- 

licet  enim  res  naturales  habeant  inclinatio-  ter,  perpetuo  redeunt  ad  eumdem  situm. 

nem  et  proportionem  ad  suos  fines  natura-  Denique  fingi  non  potest,   ab  inclinatione 

les,  hoc  tamen  non  excludit  necessitatem  rei  corporeae,  quae  simplex  est  et  uniformis, 

intelligentiae  dirigentis,    sed    potius  illam  procedere  motus  tam  varios  et  tam  diffor- 

requirit ;  ut    manifeste    apparet  exemplo  mes,  et  nihilominus  tam  aequales,   et  cons- 

artefactorum,  quae  licet  habeant  proportio-  tantes,  quales  sunt  motus  coelorum. 
nem  ad  suos  fines,  v.   g,  cithara  ad  melo- 

diam,  domus  ad  inhabitationem  :  hoc  tamen  DIGRESSIO    BREVIS. 
non  habent  absque  directione  intelligentiae , 

partes  eorum  disponentis,  et  accommodantis  In  qua  existentia  Dei,  ex  magno  et  parvo 

ad  praedictos  fines.  Et  certe ,  si  ne  minima  mundo,idest  exartificiosa  mundi  struc- 

quidem  res  artificialis,  absque  directione  ra-  tura,  et  mirabili   hominis   compositione 

tionis  constare  possit :  quanta  dementia  est ,  demonstratur. 
huic  ordini  rerum  naturalium,  negare  talem 

directionem  :  cum    agentia    naturalia ,  in  XLVIII.    Sapienter    dixit   Trismegistus 

infinitum  totam  artis  solertiam  superent  ?  mundum  hunc  esse  librum  divinitate  ple- 

XLVIL  Confirmari  potest  argumentum,  num,  et  speculum  divinorum,  in  quo  divini 


DIGRESSIO  BREVIS.  95 

esse  splendidissima  fulget  imago  :  quot  enim  a  se,  materiae  primae    adscribere,  eamque 

videntur  in  mundo  creaturae,  tot  sunt  divi-  denegare  supremse  intelligentiae,   quae  sit 

nitatis  vestigia  vel  imagines  et  tot  divinao  causa  efficiens  omnium  rerum.  Cur  enim 

gloriae  praecones  eximii.  Ccelienim  (ut  dicit  potuitens  imperfectius  esse  ex  necessitate 

Propheta)  enarrant  gloriam  Dei,  Vocemque  essendi,  perfectius  autem  non  potuit  ?  Gerte 

(ut  ait  Ghrysostomus)  tuba  clariorem  emit-  in  hoc  (ut  supra  annotavimus)  apparet  mira 

tunt. » Elementa  muta,  Deum  esse  testantur,  stupiditas  et  dementia  atheorum,  qui  mate- 

suaque  ingenti  magnitudine,  situ,  figura,  riam  primam  fingunt  aeternam,  et  a  se  exis- 

pulchritudine,  etc.   supremi  Numinis  glo-  tentem,  et  negant  dari  primum  aliquod  effi- 

riam    celebrant.     Mare    terribili  undarum  ciens,  etaseacnecessario  existens,  quodsit 

stridentiumsonitu,  ejusinsonatmajestatem.  causa  ca^terorum. 

Terra  quoque    benedicit    Deum,    ejusque  Item  si  materia  prima  esset  a  se,  non 

existentiam    apertissime    demonstrat.  Sol  esset    determinata    ad  eam  quantitatem, 

praeclarissimus  est  divinitatis  praeco.  Stellao  quam  nunc  habet,  sed  esset  quanta  esse  pos- 

elegantissimae    ejus  encomiastes,  ac    veluti  set ;  et  cum  ex  se  nullam  habeat  formam 

coelorum  linguae,  quibus  enarrant  gloriam  determinatam,  sed  sit  indifferens  ad  omnes ; 

Dci.  Habent  et  linguas  suas  arbores,  plantae,  si  nulla  esset  prima  causa  efficiens,  a  quaad 

flores,  fontes,  et  flumina,  quibus  suo  modo  hanc  potius  quam  ad  illam  determinaretur, 

Deum  esse  testantur.   Omnia  denique  quae  vel  omnes  haberet,  vel  nullam. 

sunt  in  mundo  vocalia  sunt,  ut  dicit  Augus-  Praeterea  quando  datur  unum  extremo- 

tinus,  et  supremi  Numinis  existentiam  alte  rum,  debet  etiam  dari  et  aliud  :   ergo  si  in 

praedicant  et  extollunt,  ac  una  voce  in  lau-  rebus  inveniatur  aliquid  quod  est  potentia 

dem  Greatoris  inclamant,    Ispe  fecit  nos  et  tantum,  ut  materia  prima  :  et  aliquid  quod 

non  ipsinos.  Unde  D.  Prosper  de  vocatione  est  actus  et  potentia  simul,  ut  res  caeterae  : 

gentium  cap.  1.  «  Ante  Sacras  Scripturas  in  debet  etiam  dari  aliquid,  quod  sit  actus  tan- 

testimonium  Domino  deservivit  orbis  ter-  tum,  ut  Deus,  qui  est  actus  purus,   et  infi- 

rarum,  et  inenarrabilis  ccelorum  pulchri-  nitus  in  sua  actualitate,  sicut  materia  est 

tudo,  per  quam  hominibus  quaedam  tabulae  infinita  in  sua  potentialitate,  ut  discurrit  S. 

praebebantur,  ut  veluti  in  paginis  elemento-  Thomas  1 .  contra  gentes  cap.  45.  ratione  5. 

rum,  et  in  voluminibus  temporum,  com-  Denique,  cum  materia  prima  sit  primum 

munis  et  publica  divinae  institutionis  doc-  subjectum,nonpotest  fieri  ex  alio  praesuppo- 

trina  legeretur,  »HincSS.  Patres  et  Theo-  sito  subjecto,  sed  solum  ex  nihilo  atque  adeo 

logi,  ex  magno  et  parvo  mundo  :  id  est  ex  per  creationem  :  causa  autem  quae  agit  per 

artificiosa    mundi    structura,,    et  mirabili  creationem,   debet  habere    infinitam   vir- 

hominis  compositione,  plurima  et  certissima  tutem  et  potentiam,   qua3  soli  Deo  potest 

desumunt  divinitatis  argumenta,  quae  bre-  competere.  Ut  enim  discurrit  idem  S.  Doctor 

viter  hic  collegimus,  et  claritatis  gratia,  ad  1.  p.  quaest.  45.  art.  5.  ad  5.  tanto  virtus 

septem  vel  octo  capita  reducemus.  agendi  debet  esse  fortior  et  intentior,  quan- 

XLIX.  Primum  sumitur  ex  ipsa  materia  to  magis  distat  terminus  a  quo,  a  termino 

prima  quaelicetsitomnium  entium  infima,  ad  quem  qui  producitur  :  unde  cum  inter 

et  imperfectissima,   ac  prope  nihil,   certa  nihil  et  ens,  qui  sunt  termini  creationis,  sit 

tamen  et  evidentia  nobis  praebet  divinitatis  infinita  distantia,  ad  educendum  aliquid  ex 

argumenta.  Cum  enim  illa  non  sit  propter  nihilo,  et  ex  nullo  praesupposito  subjecto, 

se,  sed  propter  formas,  et  composita  natu-  virtus  infinita  requiritur. 

ralia,  atque  in  genere  substantiae  imper-  L.  Secundum  argumentum  sumitur  ex 

fectissima,  omnibus  mutationibus  subjecta,  situ  ac  dispositione  elementorum,  et  praeci- 

omnibus  causis  naturalibus  serviens,  a  se  pue  terrae  et  aquae :  ut  enim  supra  annotavi- 

inops,  atque  informis,  suamque  naturalem  mus,  terra  naturaliter  deberet  esse  sub  aqua, 

perfectionem  ab  aliis  mendicans,  non  potest  tamquam  gravior,  et   non  deberet  unum 

esse  a  seipsa,  et  ab  omni  alia  causa  indepen-  cum  illa  globum    efficere,  neque    habere 

dens,  ut  fingunt  athei  :   est  enim    contra  montes  et  sinus,  sed  esse  perfecte  rotunda 

rationem,  et  sensum  communem,  supremam  et  aquis  circumquaque  operta  :   qualis  fuit 

perfectionem,  qualis  est  necessitas  essendi  initio    mundi,  priusquam  Deus    formaret 


96  DISPUTATIO  PRIMA. 

mare,  et  aquas  veluti  in  utre  congregaret,  tamque  perspicuum,  cum  oculos  in  coelum 

ut  loquitur  Propheta.  Gum  enim  terra  sit  sustuleris,  et  quae  sunt  infra  citraque  sustu- 

gravior  aqua,  et  quaecumque  corpora  gravia  leris,  quam  esse  aliquod  numen  praestan- 

«qualitertendantadmundicentrum,  eoque  tissimae  mentis,  quo  omnis  natura  inspi- 

magis  et  propinquius    ad    illud  accedere  retur,  moveatur,    alatur,  gubernetur.  » 
nitantur,  quo  plus  habent  gravitatis,  debe-         LII.    Gonfirmatur  :  Quod  habet  causam 

ret  terra  quse  gravior  est,  secundum  omnes  finalem  ad  quam  ordinatur,  habet  etiam 

sui  partes,  undique  ad  centrum  proprius  efficientem  a  qua  ordinetur  :  cum  idem  sit 

accedere,  et    aquis  sphaerice    circumfusis,  ordo  efficientium  et  finium,  et  finis  non 

tota  subjacere  :  cujus  contrarium  in   ma-  agat,   nisi    movendo    causam    efficientem, 

gnum  hominum  et  animalium  commodum  nihilque  sit  a  se  ut  alteri  serviat,  sed  ut 

factum  esse  videmus.  Gum  ergo  hic  situs,  seipso  fruatur  :  ergo  si  motus  corporum 

et  dispositio  terrae  et  maris  sit  prseternatu-  coelestium  non  sit  propter  se,   sed  propter 

ralis,  et  contra  utriusque  elementi  natura-  aliud,  scilicet  propter  bonum  et  conserva- 

lem  inclinationem  :  a  nulla  causa  naturali  et  tionem  universi,  non  est  etiam  a  se,  sed  ab 

necessaria  esse  potuit ;  sed  solum  ab  aliqua  alio,   et  ab    aliqua  suprema   intelligentia, 

suprema  intelligentia,  hujus  mundi  guber-  mundi  gubernatrice  et  moderatrice.  Et  idem 

natrice,  ethominumatqueanimaliumcuram  dicendum  est  de  elementis,   cum  illa  non 

gerente.  sint  propter  se,  sed  propter  aliud,  nimirum 

LI.  Tertium  argumentum  petitur  ex  mo-  ut  sint  partes  mundi,  praebeantque   mate- 

tibus  corporum  coelestium  :  ut  enim  recte  riam  corporibus  mixtis,  et  sui  permixtione 

argumentatur  Lessius  in  libro  de  providentia  et  peremptione,  generationi  illorum  inser- 

numinis,  num.  4G.   et  sequentibus  :  motus  viant. 

ille  coelorum  vel  astrorum,  tam  velox,  et        LIII.  Quartum  argumentum  sumitur  ex 

tam  multiplex,  tam  varius  et  tam  difformis,  immensa  et  portentosa  ccelorum  ac  elemen- 

et  tam  accommodatus  bono  et  commodo  re-  torum  magnitudine,  quae  demonstrat  auc- 

rum  sublunarium,  evidenter  ostendit,  ipsos  torem  mundi  esse  maximum,  et  potentiam 

non  esse  a  se,  sed  ab  aliqua  suprema  intelli-  ejus  infinitam,   quae  potuerit  tam  vastas 

gentia  mundi  rectrice  :  nam  quod  hic  motus  moles  producere  ;  et  cum  talis  magnitudo 

non  oriatur  a  naturali  siderum  vel  coelorum  sit  finita,  nec  repugnet  ex  natura  rei,  talia 

inclinatione,  manifestum  videtur  :  cum  ea  corpora  esse  majora  vel  minora,  hinc  colli- 

quae  ex    naturae   inclinatione    moventur,  gitur,  supremum  esse  artificem  et  modera- 

tendant  ad  aliquem  terminum  in  quo  quies-  torem,  qui  cumposset  majorem,  et  majorem 

cant  et  conserventur,  ut  videmus  in  sublu-  infinitum  molem   fabricare,  elegit    libere 

naribus  :  nulla  siquidem  res  habet  inclina-  illam,  ex  qua  sufficienter  cognoscitur  ejus 

tionem  ad  motum,  ut  sine  fine  moveatur,  potentia  :  lumine  enim  naturali  notum  est, 

et  nunquam  ad  terminum  pertingat :  quia  recurrendum  esse  ad  causam  liberam,  quan- 

motus  est  quid  imperfectum,  utpote  via  ad  do  necessaria  non  sufficit.  Unde  merito  coeli 

terminum.  Item    naturalis    inclinatio    ad  dicuntur  esse  quasi  liber  quidam  apertus, 

motum,  est  propter  bonum  subjecti,  nimi-  in  quo  divinae  potentiae  magnitudo  legitur, 

rum  ut  illud  suam  perfectionem  assequatur,  juxta  illud  Isaiae  54.  Complicabuntur  sicut 

et  conservetur  :  at  motus  corporum  coeles-  Uber  coeli,  et  secundum  illud  Psalmi  105. 

tium,  nihil   perfectionis    ipsis  affert,   sed  Extendens  ccelum  sicut  pellem  :  quibus  ver- 

solum  utilis  est  rebus  inferioribus  ;  dum  bis  alludit  Propheta  ad  morem  antiquorum, 

astrorum  vim   et   influentias,  per    totum  qui  ex  pellibus  olim  libros  conficiebant : 

orbem  distribuit,  et  omnja  facit  crescere,  sicut  ergo  libri  res  gestas  narrant,  ita  et  Cceli 

vegetare,  et  conservari  :  unde    sequitur  enarranfgloriam  De^utdicitidemPropheta. 

illum  non  posse  esse  nisi  ab  aliqua  suprema  Quae  verbo  expendens  Ghrysostomus  Homil. 

intelligentia,  quae  motum  hunc  instituerit,  9.   ad  populum,  sic  loquitur.   «  Quomodo 

et  tali  modo,  tam  vario,  tam  mirabili,  et  ad  (inquit)  enarrant  gloriam  Dei,  dic  mihi  ? 

finem  apposito,  illum  temperaverit.  Quare  Vocem  non  habent,   os  non  possident,  illis 

eleganter  Minutius  Felix  in  Octavio  :  «  Quid  non  est  lingua,  quomodo  igitur  narrant  ? 

potest  esse  tam  apertum,  tam  confessum,  Per  ipsum  aspectum.  Gum  enim  vides  pul- 


DIGRESSIO  BREVIS.  97 

chritudinem,  magnitudinem,  celsitudinem,  similiter  ex  concursu  fortuito  characterum, 

situm,  formam,  per   tantum  corpus  per-  casu  et  sine  ordine  in  terram  decidentium, 

meare,  tamquam  vocem  audiens,  et  ad  aspec-  vel  tabulae  pictae  elegantissime,  ex  fortuito 

tum  discens,  adoras  eum  qui  tam  pulchrum  colorum  in  eas  delapsu  ?  Et  alia  hujusmodi, 

et  admirabile  corpus  creavit.  Tacet  coelum,  in  quibus  longe  minus  elucet  artificii  et 

sed  ipsius  aspectus,  vocem  tuba  clariorem  ingenii  industria.  Unde  Trismegistus  in  Pi- 

emittit,  per  oculos  non  per  aures  nos  docens,  mandro  cap.  5.  «  Cum  statuam  absque  fabro 

etc.  »  Videndus  est  etiam  Gicero  libro  2.  de  fieri,  nullus  asserere  audeat :  miram  hujus 

natura  deorum,  ubi  eleganter  idem  argu-  mundi  constitutionem,  sine  conditore  cons- 

mentum  prosequitur.  titisse  putabimus  ?  » 

LIV.  Quintum  argumentum  petitur  ex        Demum,  ut  discurrit  Chrysostomus  ho- 

mirabili  pulchritudine,  ordine,  dispositione,  milia  6.   et  10.  ad  populum  :  si  ne  tabula 

ornatu,  et  regimine  hujus  universi,  et  tan-  quidem  artificiose  picta,  sine  consilio  fiat, 

gitur  a  D.  Augustino  lib.   40.  Conf.  et  11.  de  necdomus  ampla,  nec  respublica,  imo  nec 

Civit.  cap.  4.    «  Mundus,  inquit,  iste  ordi-  casula  pastoritia,  sine  alicujus  providentia 

natissima  sua  mutabilitate,  et  mobilitate,  et  diu  stet ;  nec  navigium  inter  procellas,  ne 

visibilium    omnium    pulcherrima    specie  ,  diem  quidem  unum,  cursum  tenere  possit 

quodammodo  tacitus,  et  factum  se  esse,  et  ad  portum,  sine  gubernatore  :  multo  minus 

nonnisi  a  Deo  ineffabiliter  pulchro,  fieri  se  mundus  iste,  ex  tot  rebus,  et  variis,  et  inter 

potuisse    proclamat.  »  Quam   cogitationem  se  contrariis  compositus,  poterit  stare  sine 

magis  explicat  Philo  Judaeus  lib.  4.  de  Mo-  aliquo  rectore.  CuietiamconcinitLactantius 

narchia,  his  verbis.  «  Si  quis  in  civitatem  lib.  2.  cap.  5.  his  verbis  :  «  Quis  nisi  totali- 

veniat  legibus    optimis  constitutam,  quid  ter  caecus  et  ratione  privatus,  hanc  vastis- 

aliud  suspicabitur,  nisi  regi  ab  optimis  ma-  simam  molem,  tot  ccelis,  tot  elementis,  tot- 

gistratibus  ?   Quamobrem  qui  in  magnam  que  aliis  corporibus  compaginatam,  ab  ali- 

introierit  civitatem  ,   mundum    videlicet,  quo  praestantissimo,  et  divino  opifice  cons- 

ibiquecontemplatusfueritaeristemperiem,  tructam  non  indicet  ?  Qui  terram  stabili 

annuarum  tempestatum  conversiones,  dein-  firmitate   suspendit,   qui  caelum    distinxit 

de  solem  et  lunam,  diei  noctisque  modera-  astris  fulgentibus,  qui  solem  rebus  humanis 

trices,  et  caeterorumerrantium,  fixorumque  clarissimum,  ac  singulare  lumen  in  argu- 

siderum,  et  cceli  totius  in  orbem  agitatio-  mentum  suae  unicae  majestatis  accendit : 

nem,  et  choreas,  nonne  verisimiliter,   aut  terris  autem  maria  circumfudit,    flumina 

potius  necessario,  de  patre,   et  conditore,  sempiterno  lapsu  fluere  praecepit, 

necnon  rectore  cositabit  ?  »  ,     .;  >.  ,   . , 

^   -.  *T    «  Jussit  et  extendi  campos,  subsidere    valles  : 

Eodem    argumento    utitur   Nazianzenus  ,        .    .,        ,    .. 

.   «,.-,-...       _  1         ..1  rronde  legi  silvas,  lapidoso  surgere  montes. » 

orat.  34.  et  adducitexemplumcithara3,cujus  ^  r  to 

concentum  suavem  cum  audimus,  non  du-         LV.  Sextum  argumentum  petitur  ex  con- 

bitamus  eam  pulsari  a  perito  artifice.  Ita  flictu  perpetuo  elementorum,  inter  se,  ob 

similiter,  cum  suavissimum  partium  mundi  varias  qualitates  quibus  constant,  dissiden- 

concentum  in  suis  motibus  contemplamur,  tium  :  quo  non  obstante  conservantur,  et 

dubitare  non  debemus,  peritum  artificem,  durant  in  omnem  temporum  longitudinem  : 

scilicet  Deum,  haec  omnia  componere,  etin  quod  argumentum  fuse  prosequitur  Atha- 

concordiam  adducere,  illumque  esse  supre-  nasius  in  libro  contra  Gentiles,  et  potest  sic 

mum  mundi  rectorem  et  conditorem.  Sane  breviter  proponi.  Non  posset  ordo  universi 

si  mundus  iste   corporeus,   tanta  partium  in  tanta  partium  diversitate,  imo  pugna 

multitudine  et  varietate,  tamque  apta  dis-  continua,  perpetuus  esse,  nisi  aliqua  intel- 

positione  omnium  mirabilis,  concursu  for-  ligentia,  summo  consilio,  et  sapientia,  con- 

tuito  atomorum  factus  est,  ut  olim  somnia-  suleret  illi  perpetuitati  :  sed  intelligentia, 

runt   Democritus,  et  Epicurus  :  cur   non  consilio  et   arte  prospiciens,   incolumitati 

simili  modo  fiunt  regia  palatia,  ex  lignorum  mundi,  ut  suo  operi,  est  Deus  :  ergo  ipsum 

et  lapidum  fortuita  congerie  ?  Vel,  ut  ait  existere,  nemo  sanae  mentis  negare  potest. 

Tullius  lib.  2.  de  natura  deorum,  cur  Anna-  Major  constat  experientia,  et  ratione  :  ubi- 

les  Ennii,  et  Homeri  poemata,  non  fiunt  cumque  enim  est  discordia  partium,  et  nul- 


98 


DISPUTATIO  PRIMA 


lus  qui  contineat  et  dominetur,  non  diu 
manet  in  ea  confusione,  totum  incolume. 
Exemplum  affert  Athanasius,  librocitato, 
civitatis  in  qua  cives  essent  diversarum 
partium  studiis  inter  se  pugnantes  ;  et  qui- 
dem  multi  potentes,  plures  imbecilles,pluri- 
midivites,  et  multi  egeni,  etc.  Si  quis  in  ea 


libris  quos  de  anatome  humani  corporis, 
conscripserunt.  Gum  ergo  tam  praeclarum 
opus,  et  tam  mirabilis  fabrica  humani  cor- 
poris,  attribui  non  possit  aut  humanae 
solerti£e,  aut  virtuti  seminis,  quod  est  gene- 
rationis  instrumentum  ;  ad  sapientiam 
extrinsecam,  nimirum  divinam,  et  ad  su- 


civitate,  videat  nihilominus  conservari  uni-  premam  intelligentiam,  virtutem  illam  se- 
cuiquesequalitatemjuris,  nondubitabit  esse  minis  dirigentem,  necessario  recurrendum 
principemetmagistratum,qui  omnesin  offi-     est.  Quo  argumento  olim  utebatur  septem 


cio  contineat  :  sic  ex  universi  incolumitate, 
perseverante  in  tanta  rerum  discordia,  ac 
perpetuo  elementorum  conflictu  ,  necesse 
est  intelligi,  esse  principem  et  moderato- 
rem,  qui  huic  perpetuitati  et  incolumitati 
prospiciat. 

LVI.  Septimum  argumentum  sumitur  ex 
homine,  qui  Microcosmos,  seu  parvus  mun- 
dus  appellatur  ;  et  cui  cum  componatur  ex 
corpore  et  anima,  plura  etiam  ex  conside- 
ratione  utriusque  partis,  argumenta  divi- 
nitatis  suppeditat ;  unde  Trismegistus  in 
libro,  Quod  Deus  invisibilis,  impietatem, 
ceecitatemque  vocat,  ex  hominis  fabrica,  non 
agnoscere  Deum.  In  primis  enim  si  humani 
corporis  fabricam  attente  consideremus, 
tot  tamque  stupenda,  et  admiranda  in  eo 
opere  occurrunt,  ut  sic  impossibile  excogi- 
tare  quidquam  melius  aut  sapientius  ordi- 


Macchabaeorum  mater,  lib.  2.  Macchab.  cap. 
7.  filios  ita  compellans  :  Nescio  qualiter  in 
utero  meo  apparuistis,  neque  enim  ego 
spiritum  et  animam  dedi  vobis,  et  vitam, 
et  singulorum  membra  non  ego  ipsa  compegi, 
sed  mundicreator,  etc. 

LVII.  Exipsa  etiamanima  rationali  plura 
argumenta  erui  possunt,  quibus  supremi 
numinis  existentia  demonstretur :  licet  enim 
ejus  immortalitas,  aut  spiritualitas  non  ad- 
mitteretur,  illius  tamen  propeinfinitaeapa- 
citas,  Deum  auctorem  argueret  :  anima 
enim  est  incomprehensibilis  capacitatis,  sive 
sagacitatem  intellectus,  sive  amplitudinem 
et  tenacitatem  memoriae,  sive  ejus  liber- 
tatem,  sive  dominationem  universi  ,  sive 
vires  ejus  naturales  ad  concoquendum, 
distribuendum,  et  assimilandumalimentum 
consideremus.  Item  in  ipsa  anima  relucet 


natum.  Nam  in  eo,  ut  ait  Galenus  (1),  sunt  viva  queedam  divinitatis  imago  :  sicut  enim 

ossa  ducenta  viginti  quatuor,  quae  singula  Deus  est  immortalis,  ita  et  anima  incorrup- 

habent  officia  supra  quadraginta  :  musculi  tibilis :  sicut  Deus  ubique  est,  totus  in  mun- 

plusquam  sexcenti,  qui  singuli  officia  habent  do,  totus  in  singulis  ejus  partibus,  ita  anima 

decem  :  nervi,  arteriae,  etvenae  plane  innu-  totaest  in  corpore,  totaque  in  singulis  ejus 

merabiles,  in  minutissina  capillamenta  tan-  membris  :  sicut  Deus  omnia  prospicit,  ita 

dem  desinentes  :  singulorum  membrorum  anima  libera  est,  et  diffusis  cogitationibus 

tam  exquisita  proportio  ad  suos  fines,  ut  atque  consiliis,  huc  atque  illuc  vagatur. 

circa  solum  oculum  fieri  possint  plusquam  Omitto  desiderium  beatitudinis,  quod  ani- 

ducentae  reflexiones,  circa  situm,  mensu-  mae  humanse  naturaliter  inditum  est,  quod- 

ram,   figuram,  tunicas,   musculos,  nervos,  que  certissimum  est,  et  invictissimum  divi- 

palpebras,  cilia,  supercilia,  et  similia,  quae  nitatis  argumentum,  juxta  jllud  Augustini, 

totidem  sunt  artis  divinae  miracula.   Unde  «  Fecisti  nos  Domine  ad  te,  inquietum  est 


idem  Galenus  urgens  illud  argumentum 
contra  Epicureos,  offert  illis  tot  annos  quot 
voluerint,  ad  cogitandum  quid  potuerit  in 
quocumque  ossiculo  in  melius  immutari,  et 
se  demonstraturum  pollicetur,  graviores 
defectus  incurri,  si  quidquam  immutetur  ; 
nihilque  potuisse  melius  aut  sapientius  ad 


cor  nostrum,  donec  requiescat  in  te. » 

LVIII.  Denique  in  ejusdem  veritatis  con- 
firmationem  adduci  potest,  quod  homines 
in  repentinis  periculis,  ubi  se  humano  au- 
xilioconspiciuntdestitutos,  naturali  quodam 
instinctu,  ad  superiora  se  convertunt,  et 
supremi  numinis  auxilium  invocant ;  et  ut 


suum  finem  ordinari,  ut  etiam  eleganter     loquitur  Tertullianus  in  libro  de  Testimonio 
demonstrant  Laurentius,    et  Riolanus,  in     animoe,  «  Non  ad  Gapitolium,  sed  ad  ccelum 

respiciunt.  »  Ex  quo  manifeste  constat,  na- 
(l)  Lib.  de  Format,  fcelus,  turaliter  nobis  inditam  esse  Dei  cognitionem : 


ARTiCULUS  IIL  99 

unde  idem  auctor  ibidem  vocat  hoc  argu-  ac  in  silvis  vel  montibus  enutritos.  Est  con- 

mentum,  «  Testimonium  animae  naturaliter  tra  Molinam  hic  art.i.  g.  Exdictis  colligitur, 

Christianae.  »  ubi  oppositam  sententiam  tamquam    pro- 

Qui  plures  cupit  demonstrationes  de  exis-  babilem  amplectitur.  Nostra  tamen,  conclu- 

tentiaDei  consulat  tomumprimum  Theologi  sio  communis  est  apud  Theologos,  et  Valen- 

Ecclesiastis,  editum  a  P.   Hyacintho  Gha-  tia  hic  puncto  secundo,  dicit  in  hac  veritate 

luet,    ordinis  Praedicatorum,  ubi  erudite,  omnes  orthodoxos  debere  convenire. 

et  eleganti  stylo,  exponit  triginta  octo  phy-  Probatur  ergo  primo  ex  Scriptura  :  Dici- 

sicas  demonstrationes,  et  viginti  duas  mo-  tur  enim  Sapient.  15.  Vani  sunt  homines  in 

rales,  quibus  supremi  numinis  existentia  quibus  non  subest  scientia  Dei.  Et  ad  Rom.i. 

astruitur.  illi  qui  ignorant  Deum,  dicuntur  inexcusa- 

biles  ;  quod  non  posset  dici,  si  invincibiliter 

articulus  III.  illum  ignorare  possent,  ut  enim  loco  citato 

ostendemus,  ignorantia  invincibilis  excusat 

An  Deus  possit  invincibiliter  ignorari  ?  a  peccato,  juxta  illud  Augustini  lib.  5.  de 

libero  arbit.cap.15. «  Non  tibi  deputatur  ad 

§•  L  culpam  quod  invitus  ignoras,  sed  quod  ne- 

gligis  queerere  quod  agnoscis.  » 

Quibusdam  prcemissis  difficultas  resolvitur.  LXL  Probatur  secundo  ex  SS.  Patribus: 

Nam  D.  Gregorius  lib.17.  moral.  cap.5.  ex- 

LIX.  Notandum  primo,  Duplicem  solere  plicans  illud  Job  06.  Omnes  homines  vident 

a  Theologis  distingui  ignorantiam  :  prima  eum,  dicit :  «  Omnis  homo,  eo  ipso    quod 

dicitur   vincibilis,    quae    scilicet    adhibita  rationalis  est  conditus,  debet  ex  ratione  col- 

morali  diligentia,  vinci  et  superari  potest :  ligere,  eumquise  condidit  Deum  esse.»  Item 

altera  vocatur  invincibilis,  quia  nullo  stu-  Damascenus  lib.  7.  orthodoxae  fidei  cap.  1. 

dio,  vel  diligentia  vinci  aut  superari  potest.  «  Notitia  (inquit)  Dei,  omnibus  a  natura  est 

Prima  censetur  voluntaria,  saltem  indirecte,  insita,  neque  id  aliquis  ratione  utens  igno- 

acproinde  culpabilis,  juxta  illud  Prophetae,  rare  potest.   »  Unde  prseclare    Tertullianus 

Noluit  intelligere   ut  bene  ageret :   secunda  lib.  1.  adversus  Marcionem,  «  Prima  animae 

vero  est  involuntaria,  et  excusat  a  peccato,  rationalis  dos,  Dei  notitia  est.  »  Et  in  Apo- 

ut  in  dissertationeTheologicadeprobabilita-  l0g.  cap.  17.  «  Summaest  delicti  nolentium 

te  (quam  ad  calcem  tractatus  de  moralitate  recognoscere  quem  ignorare  non  possunt.» 

actuum  humanorum    subjiciemus)   contra  Non  debent  etiam  praetermitti  praeclara 

Wendrochium,  aliosque  recentiores,  osten-  HilariiverbaII.de  Trinit.  haec  scribentis  : 

demus.  « Neque  mundo    ignorabilis   effici    potest, 

Notandum  secundo  :  Non    esse    necesse  quemProphetiaevoluminaconsignant,  quem 

quod  illa  cognitio  per  quam  dicitur  superari  temporum  quotidie  proficiens  plenitudo  tes- 

et  vinci  ignorantia,  sit  omnino  evidens  et  tatur,  quem  Apostolorum  et  Martyrum,  per 

demonstrativa,  sed  sufficere  quod  sit  proba-  virtutum  operationes,  loquuntur  sepulchra, 

bilis,  et  quod  nulla  occurrat  ratio  evidens,  quem  potestas  nominis  sui  probat,  quem 

quae  ipsius  contrarium  persuadere  possit.  invidi  Spiritus  profitentur,  quem  punito- 

Ratio  est,  quia  illa  cognitio  sufficit  adtollen-  rum    Daemonum  resonant  mugitus,  quem 

dam  ignorantiam  invincibilem,  quae  potest  Gentiles    agnoverunt,    quem    tota    natura 

esse  principium  operationis   practicae  :   co-  prsedicat,  et  quem  concors  omnium  populo- 

gnitio  autem  solum  probabilis,  vel  quae  ha-  rum  consensus  esse  testatur.    Indus  (addit 

betur  per  relationem,    aut    instructionem  Hieronymus)  Persa,  Gotthus,  ^Egyptius,  Tur- 

alterius,  potest  esse  principium  operationis  ca?  jpSUm  agnoscunt :  Bessorum  feritas,  et 

practicse,  ut  constat :  ergo  illa  sufficit  ad  pellitorum    turba    populorum,     stridorem 

tollendam  ignorantiam    invincibilem.    His  suum  m  dulce  nominis  ejus  fregerunt  me- 

praemissis.  10S)  et  totiusmundi  una  vox,  Deus  est.  » (I) 

LX.  Dico,  non  posse  dari  ignorantiam  in- 
vincibilem  et  inculpabilem  de  existentiaDei, 

etiam  apud  homines  incultos,  et  agrestes,  (l)  Epist.  3.  ad  Nepotianum. 


400  DISPUTATIO  PRIMA. 

Eamdem  etiam  veritatem  eleganter  ex-  usus  rationis,  tenerise  convertere  in  Deum: 

pressit  Tullius  lib.  I.  de  natura  deorum,  his  unde  cum  Deus  non  deficiat  in  necessariis, 

verbis.  «  Qua3  gens  unquam  fuit,  vel  est,  semper  providet  homini  de  mediis  necessa- 

aut  quod  genus  hominum,  quod  non  habeat  riis,  ad  hoc  ut  in  illo  primo  instanti,  veniat 

sine    doctrina,    anticipationem    quamdam  in    ejus  cognitionem :  ita  ut  si  eum  non 

deorum  (quam  Epicurus  appellat  upoX^iv )  agnoscat,  hoc  sit  exejus  culpa,  et  negligen- 

id  est  anteceptam  rationem,  et  animae  prae-  tia,   et  quia  divinae   illustrationi  praebuit 

viam  rei  quamdam  informationem,  sinequa  impedimentum. 

nec  intelligi  quidquam,  nec   quaeri  nec  dis-         Verum  haec  ratio  solum  probat,  hominem 

putari  possit.  »  Quod  evidentissime  appa-  in  primo  instanti  usus  rationis,  debere    co- 

ret    (addit  Tertullianus)    ex  publicis  illis  gnoscere  Deum  implicite,  sub  confusa  qua- 

vocibus,  quas  in  periculis  constituti,  vel  ab  dam  ratione,  prout  scilicet  continetur  sub 

inimicis  oppressi,   edere  solemus  :  «   Adsit  ratione  boni  honesti  :  quia  (ut  supra  anno- 

mihi  Deus :  0  Deum    immortalem  :   Deus  tavimus,  et  suo  loco  ostendemus)  puer  per- 

videt,   etc.    Quis    enim   (inquit)   ejusmodi  veniens  ad  usum  rationis,  non  tenetur  se 

eruptiones  animae,  non  putaverit  doctrinam  convertere  ad  Deum  explicite,  et  ut  cogni- 

esse    naturae,  et  congenitae  seu   ingenitae  tum  ut  talem,  sed  confuse  tantum  et  impli- 

conscientiae  tacita  commissa  ?   Gerte  prior  cite,  quatenus  scilicet  continetur  sub  ratio- 

anima  quam  littera,  et  prior  sermo  quam  ne  beatitudinis,   vel    finis  ultimi  honesti, 

liber,  prior  sensus  quam  stylus,   et  prior  nisi  in  illo  primo  instanti,  tanta  detur  ei 

homo  ipse,    quam  Philosophus  et    Poeta.  illuminatio  a  Deo,   quod  etiam  ipsum  in 

Numquid  ergo  credendum  est  ante  littera-  particulari,  et  distincte  cognoscat. 
turam,  et  divulgationem  ejus,  mutos  absque 


hujusmodi  pronuntiationibus  vixisse  homi- 
nes  ?  Et  unde  haec  didicit  anima  ?  Gerte 
nonaPhilosophia,  non  a  litteris,  vel  Scriptu- 
ris,  nec  a  disciplina :  haec  enim  pronuntiat, 
nondum  scholis  formata,  simplex,  rudis 
impolita,  idiotica,  de  compito,  de  textrino 


g.   II. 

Solvuntur    ohjecliones. 

LXIII.   Objicies  primo  :  Quae  suntfidei, 
possunt    invincibiliter    ignorari,     possunt 

tota  :  haec  a  natura  didicit,  magistra  natu-  enim  dari  infideles  negative,  ut  docet  D. 

ra,  anima  discipula.  (1)  »  Thomas  2.  2.  quaest.  10.  art.  I.  sed  Deum 

LXII.  Denique  eadem  veritas  ratione  sua-  esse  pertinet  ad  fidem,  juxta  illud  Apostoli 

deri  potest,  primo  quia,  ut  communiter  do-  ad  Hebraeos  II.  Accedentem  ad  Deum,  opor- 

cent  Theologi,  praecepta  legis  naturae  non  tet  credere  quia  est,  et  quod  inquirentibus  se 

possunt  invincibiliter  ignorari :  ergo  neque  remunerator  est  :  ergo  haec  veritas  potest 

Deus,  cum  ille  sit  auctor   et  finis  talium  invincibiliter  ignorari. 

praeceptorum.  Respondeo  negando  minorem :  Ut  enim 

Secundo,    si  homo  inculpabiliter  posset  supra  annotavimus  ex  D.  Thoma  hic  art.  2. 

ignorare  Deum  verum,  posset  etiam  incul-  ad  I.  existentia  Dei,  cum  possit  evidenter 

pabiliter  adorare  Deum  falsum,  et  ita  posset,  cognosci,  et  ratione  naturali  demonstrari, 

ex  ignorantia  invincibili,  excusari  a  peccato  per  se  non  pertinet  ad  finem,  sed  solum 

idololatriae,  quodest  absurdissimum.  per  accidens,  et  respectu  illorum  qui  evi- 

Tertio,  si  homo  invincibiliter  ignoraret  dentem  non  habent  de  illa  notitiam.  Unde 

Deum,  nullum  ejus  peccatum  essetmortale:  haec  veritas,  ut  ibidem  dicit  S.  Doctor,  ma- 

sed  hoc  est  absurdum  :  ergo  et  illud.  Proba-  gis  est  praeambulum  ad  fidem,  quam  articu- 


lus  fidei,  «  Fides  enim  (inquit)  praesuppo- 
nit  cognitionem  naturalem,  sicut  gratia 
naturam.  » 

Ad  locum  Apostoli  dicendum  est,  quod 
D.  Paulus  loquitur  de    Deo  ut  est  auctor 
Addunt  alii,  puerum  in  primo  instanti     supernaturalis,  et  remunerator  in  tali  ordi- 

ne,  non  autem  de  Deo  ut  auctor  naturae.  Ita 
(1)  In  libro4eTestlmonioanimaj.  D.  Thomas  2.  2.  quaest.  I.  art.  7.  Vel  quod 


tur  sequela  majoris  :  Malitia  peccati  morta- 
lis,  petitur  ex  injuria  Dei  :  sed  Deus  non 
potest  injuria  affici,  nisi  cognoscatur  :  ergo 
si  homo  ignoraret  Deum,  nullum  ejus  pec- 
catum  esset  mortale. 


ARTICULUS  III.  101 

haec  verba  Apostoli  verificantur  in  illis,  qui  perest  ut  etiam  Polytheismumetldololatriam 

non  habent  evidentem  demonstrationem  de  expugnemus ,  et  pluralitatem  deorum  de- 

existentia  Dei.  monstremus  impossibilem,contraGentileset 

LXIV.  Objicies  secundo  :  CognitioDeinon  Paganos,  quorum  tanta  fuit  caecitas  et  de- 

est  nobis  immediate  a  natura  insita,  sicut  mentia,  ut  innumerabilem    plane    deorum 

notitia  primorum  principiorum  (ut  supra  multitudinemadoraverint.  Nam  ut  dicitEu- 

ostendimus)  sed  habetur  solum  per  ratioci-  sebius  lib.  5.  praeparationis  Evangelicae  cap. 

nationem  et  discursum  :   ergo  cum  multi  45.  «  Triginta  deorum  millia  in  terra  esse 

sint  homines  inculti  et  agrestes,  qui  sunt  censuit  Hesiodus. »  Et  D.  Augustinus  lib.  4. 

incapaces  demonstrationis  et  discursus,  in  de  Civit.  Dei  cap.  8.  «  Quomodo  (inquit)  pos- 

illis  saltem  dari  potest  ignorantia  invinci-  sintuno  loco  libri  hujus  commemorari  om- 

bilis  de  existentia  Dei.  Unde  dicit  Molina,  nia  nomina  deorum  aut^dearum,  quae  illi 

quod  ex  multorum  relatione  audivit,  Bra-  grandibus  voluminibus  vix  comprehendere 

siliae  incolas,  nullum  coluisse  Deum,  ante-  potuerunt,  singulis    rebus  propria  disper- 

quam  a  Lusitanis  edocerentur.  tientes  officia  numinum.  »  Segetes,  ait,  non 

Respondeo  concesso   antecedente,  negan-  uni  soli  commendabant  Deo,  sed  duodecim  , 

do  consequentiam  :  Ut  enim  supra  annota-  quos  ibi    commemorat,  et  subdit :  «  Unus- 

vimus,  ad  tollendam  ignorantiam  invinci-  quisquedomui  suae  ponit  ostiarium,  et  quia 

bilem,  non  est  necessaria  cognitio  evidens  homo  est,  omnino  sufficit  :  tres  deos  isti 

et  demonstrativa,  sed  sufficit  probabilis,  et  posuerunt,  forculum  foribus,  gardeam  car- 

conjecturalis,  vel  quae  habetur  per  relatio-  dini,  limentum  limini.  »  Denique  tanta  fuit 

nem,  aut  instructionem  aliorum  ;  quare  ut  caecae  gentilitatis  vanitas,  ut  ad  hominum 

ignorantia  Dei  non  sit  invincibilis  et  incul-  arbitria,    divinitas   aut  concederetur,  aut 

pabilis,  satis  est  quod  homini  incidat  aliqua  negaretur.  Unde  Tertullianus  in  Apologeti- 

cogitatio  et  cognitio  probabilis,  quod  in  hoc  co  cap.  o.  «  Apud  vos  (loquitur  ad  Romanos) 

universo  ita  perfecte  disposito,  sit  supremus  de  humano  arbitratu  divinitas  pensitatur  : 

aliquis  gubernator  cui  sit  parendum,  se-  nisi  homini  Deus  placuerit,  Deus  non  erit  : 

quendo  bonum  honestum  et  dictamen  ratio-  homojam  Deopropitius  esse  debebit.  »  Cae- 

nis,    qualiscumque    tandem    ilie  sit;  hoc  terum  licet  hic  gentilitatis  error,  vel   po- 

enim  ipso  tenetur  inquirere  quis  sit  ille,  et  tius  caecitas,  Evangelio  Christi  coruscante, 

qua  ratione   colendus  ?  Si  id  spernat,   non  penitus  contrita  fuerit  :  juxta  Isaiae  praedic- 

habebit     ignorantiam     invincibilem,     sed  tionem   :  Elevabitur  Dominus  solus  in  illa 

vincibilem  :  ut  si  quis  extraneum  regnum  die,  et  idola  penitus  conterentur  (1)  fuerunt, 

ingressus,  nesciat  certo,   an  et  qui  sit  Prin-  tamen  nonnulli  Haeretici,  plures  deos  indu- 

ceps  qui  illud  regit  et  moderatur,  si  quid  centes  :namManichaei,  Cerdoniani,  et  Gnos- 

inipsum  committat,  sine  dubio  reus  erit  tici,  duos  deos,  unum  bonum,  et  alterum 

laesae  Majestatis.  Unde  ad  illud  quod  addit  malum  esse  dixerunt.  Item  Marcion,   quem 

Molina  de  Brasiliae  incolis,  dicendum  est,  Tertullianus,  «  Murem  Ponticum  qui  Evan- 

ex  hoc  non  probari  quod  illa  ignorantia  non  gelia  corrosit,  »  appellat,   duos  dt,os  affert, 

fuerit  culpabiiis  et  vincibilis,  quia  illis  non  «  Tamquam  duas  (inquit)  symplegadas  nau- 

defuere  media    ad  illam  vincendam,  cum  fragii  sui.»  Denique  Valentinianus  illis  anti- 

solo  intellectus  et  rationis  lumine  potuerint  quior,  non  solum  duo  summa  principia,  ut 

Deum  ex  creaturis  cognoscere  :  Invisibi-  isti, «  Sedhisliberalior  (inquit  idem  Tertul- 

lia   enim  Dei,  per  ea  quce  facta  sunt  intel-  lianus  )  usque  ad  triginta  iEonum  foetus  , 

lecta  conspiciuntur,  etc.  examen  divinitatis  effudit.  »  (2) 

LXVI.  Gontra  hanc  Gentilium  et  Haereti- 
Articulus  IV.  corum  caecitatem,  plures  Sanctorum  Patrum 

generose    decertarunt.    Justinus    Martyr  , 
Polytheismussive  Idololatria  expugnatur,  et     Aristides,  Athanasius  contra  idola,  Augusti- 
Summi  Numinis  unitas  multipli-  nus  contra  Faustum,  et  in  libris  de  Civitate, 

citer  demonstratur. 

(1)  Isai.    cap.   II,  17.   —  (2)  Lib.   in   Marcioncm 
LXV.  Post  debellatum  Atheismum,  su-     cap.  5. 

i  s 

■  ■-.■■ 


-102  DISPUTATIO  PRIMA. 

Gyprianus  libro  de  idolorum  vanitate,  aliique  quenter  utitur  Tertullianus  contra  Marcio- 

Patres,  probantes  etiam  contra  Manichaeos,  nem,  sic  potest  proponi.  Deus  est  summe 

non  esse  duo  prima  principia,   et    contra  magnus  :  ergo  unus.  Probatur  consequen- 

Tritheitas,  tres  personas  Trinitatis  non  esse  tia  :  Nam  de  rationesummemagni,  est  quod 

tresdeos.  Sed  inter  omnes  felicius  Tertul-  nihil  ei  adsequetur,  necparhabeat  :  par  au- 

lianusin  Apologetico,in  quo,  ut  fatetur  Lac-  temnon  habere,  uni  competit :  ergo  si  Deus 

tantius,    «  Hanc    causam    videtur    plane  est  summe   magnus,  unus  est.   Unde  idem 

perorasse.  (1)  Et  Sanctus  Hieronymus : « Apo-  auctor  ibidem  : « Yeritas  Ghristiana  distinc- 

logeticus   (inquit)  ejus  et  adversus  gentes  te  pronuntiavit,  Deus  si  non  unus  est,  non 

libri,  cunctam  saeculi  continent  disciplinam  est :  quia  dignius  credimus  non  esse,  quod- 

(2).  »  Scripsit  etiam  idem  auctor  adversus  cumque  non  ita  fuerit,  ut  esse  debebit.  > 

Marcionem,  et  contra  Valentinianos,  plures  LXIX.  Tertia  demonstratio,  Deus  est  infi- 

libros,  in  quibus  illorum  errorem  forti  et  nitus  :  ergo  unus.  Probatur  consequentia  : 

nervoso  stylo  confutavit,  etpluribus  aceffi-  Infinitum  enim  in  aliquo  genere,  cum  con- 

cacissimis  rationibus  ostendit,  quod  Poly-  tineat  omnes  perfectiones  illius,  non  potest 

theismus  et  Atheismus,  et  plurium  deorum  esse  nisi  unum  v.  g.  si  daretur  linea  infi- 

admissio,  unius  veri  Dei  est  negatio.  Eam-  nita  in  genere  quantitatis,  haec  esset  una,  nec 

dem  veritatem  pluribus  rationibus  demons-  posset  multiplicari  in  piureslineas:  si  dare- 

trat  S.  Thomas  i.  contraGent.  cap.  42.  etin  tur  sphaera  infinita  in  genere  figurae,  esset 

hac  parte  quaest.  n.   art.3.  quas   breviter  unica,  et  nullo    modo  multiplicabilis,  sed 

hic  inseremus,  et  exponemus.  esset    cubus,     triangulus,    quadrangulus, 

LXVII.    Prima  demonstratio :   Deus    est  omnesque  figuras  complecteretur  :  item  si 

essentialiter  singularis  :  ergo  unicus.  Gon-  daretur  infinitus  numerus,  esset  unicus,  et 

sequentia  patet  :  De  ratione  enimsingulari-  omnes  rerum    species  in  se  complicaret. 

tatis  est  immultiplicabilitas,  et  incommuni-  Denique  eadem  ratione  demonstrat  D.  Tho- 

cabilitas  pluribus  numero  diversis  :  si  enim  mas  quaest.  unica  de  spiritualibus  creaturis 

homo  v.  g.  peteret  essentialiter  differen-  art.  8.  Angelos  sub  una  eademque  specie 

tiam  Platonis,  sicut  petit  rationale,  non  pos-  non  posse  numero  multiplicari,   quia  sunt 

set  multiplicari  numero,  sicut  non  potest  formae  per  se  subsistentes  absque  materia 

multiplicari  specie.  Antecedens  vero  proba-  et  infinitae  secundum  quid,   forma  autem 

tur  :  Existentia  est  de  essentia  et  conceptu  subsistens,  etamateriaabstracta,non  rema- 

quidditativo  divinae  naturae,   cum  Deus  sit  net  nisi  una,  in  specie  una.  Si  enim  daretur 

ens  per  essentiam,   et  ipsum  esse  per  se  albedo  absque  omni  subjecto,  vel  absque 

subsistens  :   ergo  et  singularitas.   Probatur  omni  habitudine  ad  illud,  non  esset   possi- 

consequentia,  Gum  enim  existentia  sit  ulti-  bile  eam  multiplicari  ;  cum  videamus  quod 

mus  gradus  supponens  omnes  alios,  et  prae-  haec  albedo  non  differt  ab  alia,  nisi  per  hoc 

sertim  singularitatem,  quae,  ut  dicit  Por-  quod  est  in  hoc  vel  illo  subjecto. 

phyrius,  ducit  ad  esse  ;  et  cum  nulla  res  pos-  LXX.  Quarta  demonstratio,  Deus    est  id 

sit  esse  existens  nisi  sit  singularis  (ut  enim  quo  nihil  melius  excogitari  potest :  ergo  est 

docet  Aristoteles,  substantioe  secundae,  id  unus.  Probatur  consequentia :  Quia  melior 

est  genera  et  species,  non  existunt  nisi  in  est  illa  natura,  in  qua  plenitudo  essendi  ita 

primis,  id  est  in  singularibus)   manifestum  eminenter  et  unite  continetur,  ut    extra 

est,  quod  si  natura  divina,  tantae  sit  perfec-  illam  nihil  sit  nisi  ab  illa  derivatum  et  par- 

tionis  et  actualitatis,  ut  includat  in  suo  con-  ticipatum,  quam  illa  extra  quam  reperitur 

ceptu  quidditativo  existentiam,  a  fortiori  aliquid  omninoindependens  etimparticipa- 

includit  essentialissime  ipsam  singularita-  tum. 

tem.  Hanc  rationem  habet  D.  Thomas  locis  LXXI.  Quinta    demonstratio,   Deus    est 

citatis,  eamque  laudat  Suarez  in  Metaphy-  prima   causa,  et  primum  omnium  rerum 

sica,  et  egregiam  acsubtilem  appellat.  principium  :  ergo  unus.  Gonsequentia  pro- 

LXVIII.  Secunda  demonstratio,  qua  fre-  batur  tripliciter.   Primo,  quia  id    quod  in 

rebus  creatis  melius  reperitur,  est  unitas, 

(1)  Lib.  V.  Instit.   cap.  4.  —  (2)  in  epist  ad   Ma-  s*ve  uni°    rerum    mutua ;  per  hanc  enim 

gnum-  unumquodque  conservatur,  et  subsistit,  et 


-  '-•  ■  ■    , . 


ARTIGULUS  III.  m 

hac  amissa  disperditur  et  perit :    oportet  unus  dumtaxat  potest  esse  ultimus  omnium 

autem  id  quod  in  rebus  est  optimum,  a  pri-  finis. 

mo  principio  proficisci :  unitas  vero  et  unio  LXXIII.  Septima  demonstratio,  Deus  est 

diversorum,  non  fit  aliunde,  quam  ab  uno  :  supremus   mundi   rector    et    gubernator  : 

ergo  si  Deus  sit  prima  causa,   et  primum  re-  ergo  unus.  Probatur  consequentia :  Ut  enim 

rum  principium,  dcbetesse  unus.  Secundo  docet  D.  Thomas  in  hac  parte  quoast.  11.  art 

probatur  eadem  consequentia :  In    mumdo  2.  quoa  diversa  sunt  et  divisa,  in  unum  ordi- 

enimrelucetnonsolumunitas.sedetiammul-  nem  non  conveniunt,  nisi  ab  uno  aliquo 

titudo.-ergoilledebetprocedereabunoprin-  dirigantur,     et  ordinentur :    multa    enim 

cipio  ;ut  eniminfra  dicemus,  omnis  plura-  melius  reducuntur  in  ordinem,  per  unum, 

litasetmultitudo,  ad  unuin  aliquod  princi-  quam  per  plura  :   ex  quo  infert,   oportere 

pium  reducenda  est.  Tertio  probatur :  Nam  quod  primum  reducens  omnia  in  unum, 

juxtacommuneproloquium,virtusunitafor-  sit  unum  tantum.  Quod  etiam  docet  Gicero 

tior  est  dispersa  et  quo  magis  erit  unita,  for-  in  libro  de  natura  deorum,  his  verbis  :  « Non 

tioradhuc  erit:  cum  ergo  primum  omnium  potest    omnibus    inter    se    concinentibus 

principium,  habere  debeat  infmitam  virtu-  mundi  partibus,  esse  perfectio  ordinis,  nisi 

tem,  debetetiam  habere  summam  unitatem  ex  uno,  et  divino,  continuato  spiritu  conti- 

etsimplicitatem.  nerentur.  »   Quare   Aristoteles  in  politicis 

LXXII.    Sexta    demonstratio,    Deus  est  docet  ex  omnibus  regendi  formis,  perfectis- 

summum  bonum,  et  ultimus  finis  :   ergo  simam  essemonarchiam,  seu  regimen  unius, 

unicus.   Probatur    consequentia,   Ut  enim  illamque  superare  aristocratiam  et  demo- 

docet  D.  Thomas.  1.  2.  quaest.  art.  5.  et  1.  cratiam,   id  est  imperium    quod  in  solis 

contra  Gent.  cap.  42.   impossibile  est  dari  optimatibus,  vel  in  populo  residet ;  firmius 

duo  summa  bona,  et  duos  ultimos   fines  enim  ac  felicius  administratur  regnum  illud 

simpliciter.   Primo  quia  ultimus  finis,   et  vel  respublica,  in  qua  unius  nutu  et  impe- 

summumbonumquodappetitur,  itaimplere  rio  caetera  reguntur.  Hinc  illi  etiam   apud 

debet  totum  hominis  appetitum,  quod  nihil  quos  democratia  viguit,  ubi  peculiaris  ali- 

extra  ipsum  appetendum  relinquatur,  quod  qua  difficultas  exorta  erat,  aut  grave  peri- 

esse  non  posset,  si  aliquid  extraneum  ad  culum  imminebat,  ut  rebus  arduis  occurre- 

ipsius  perfectionem  requireretur  :  unde  re-  rent,  discrimenque  quodreipublicseimpen- 

pugnat  quod  in  duo  sic  tendat  appetitus,  ac  debat,  evaderent,  ad    monarchiam  confu- 

si  utrumque    sit  summum  et    perfectum  gere,  plenamque  rerum  administrandarum 

bonumipsius.Secundoderationeultimifinis  potestatem,  uni  conferre  coacti  sunt.   Sic 

simpliciter,  est  quod  ad  ipsum  omnia  ordi-  apud  Romanos  in  more  semper  fuisse  legi- 

nentur,  et  ipse  ad  nihil  aliud  referatur  :  mus,  ut  dum  summa  urgeret  necessitas,  et 

implicat  autem  quod  sint  duo  quae  ita  se  res  Romana  in  ultimum  pene  discrimen 

habeant  :  ergo  implicat  dari  duos  ultimos  adducta  esset,  dictatorem  crearent,  atque 

fines.  Minor  probatur  :  Nam  vel  unum  illo-  ad  unius  regimen,  tamquam  ad  unicum 

rum  ad  aliud  referetur,  velnon?Siprimum,  periclitantis  ac  prope  jam  labentis  reipu- 

illud  quod  referetur  non  habebit  rationem  blicee  stabilimentum,    confugerent.    Unde 

ultimi  finis  :  cum  de  ratione  finis  ultimi  sit,  idem  Aristoteles  hanc  Homeri  sententiam 

quodad  nihil  aliud  referatur  :si  secundum,  celebrat,  «  Non  est  bonum  multitudo  prin- 

aliud  ad  quod  non  referetur,  non  erit  finis  cipatuum,unus  vero  Princeps, » (l)et  hinc 

ultimus,   cum  de  ratione  illius  sit    quod  dehumanoaddivinumprincipatumconscen- 

omnia  ad  ipsum  referantur.  Tertio,  actiones  dens,  concludit  necessariam  unitatem  Prin- 

voluntariae  ex  fine  speciem  sortiuntur,  non  cipis  divini,  sicut  et  terreni,  et  subdit  quod 

possunt  autem  habere  plures  species  simul  sicut  bonum  familiae  et  exercitus  ,  unum 

et  semel :  ergo  nec  plures  ultimos    fines.  ducem  et  patremfamilias  exigit,  ita  etiam 

Denique  (ut  docet  Aristoteles)  idem  est  ordo  bonum  universi  unum  rectorem.   Quomodo 

in  finibus  ac  in  agentibus  :  sed  una  tantum  Hieronymus  cum  Rustico  suo  disserens : « In 

potest  dari  prima  causa,  et  primum  princi- 

pium,  ut  supra  ostendimus :  ergo   etiam  (l)  12.  Meiaph. 


404 


DISPUTATIO  PRIMA. 


apibus  (inquit)  unus  princeps,  grues  omnes     gnoscibile,  repugnatDeo,  utpote  infinite  per- 

sequuntur  unam  ordine  litterario.  Imperator 

unus,  unus  provincise  judex,  in  navi  guber- 

nator  unus,   et  in  mundana    fabrica  unus 

opifex,  et  unus  moderator.  »   Quare  etiam 

Virgilius4.  Georgicon ,   quando  contigerit 

duos  reges  in  examine  apum  inveniri ,  hoc 

saluberrimum  agricolis  dat  consilium  : 

Verum  ubi  ductores  acie  revocaberis  ambo 
Deterior  qui  visus,  eum  ne  prodigus  obsit  : 
Dede  neci,   vacua   sinas  ut   regnet  in    aula. 


fecto  in  genere  intelligendi,  et  in  omni  alio 
genere  perfectionis  :  ergo,  etc. 

LXXVI.  Decima  demonstratio.  Si  essent 
plures  dii,  nullus  eorum  esset  omnipotens, 
nec  proinde  Deus  :  posito  enim  quod  unus 
vellet  creare,  aut  conservare  aliquam  crea- 
turam,  vel  alter  posset  destruere  illius  opus, 
vel  non  ?  Si  secundum,  ille  non  esset  omni- 
potens.  Si  primum,  alter  esset  impotens  et 
imbecillis,  cum  non  posset  proprium  opus 


protegere  et  conservare.  Unde  Athanasius  : 
Si  ergo  duos  Reges  aut  duces,  ne  vile  qui-      ((  Dicere  plures  deos  ffiqualiter  potentes,  est 
dem  apum  examen  patitur  :  a  fortiore  nec     dicere  plures  ffiqualiter  impotentes.  » 
plures  rectores  et  gubernatores,  ferre  potest        LXXVII.    Undecima     demonstratio.    Si 


supremum  orbis  regimen  :  quare  oportet 
quod  supremus  mundi  gubernator  ,  omnia 
in  unum  finem  dirigens,  et  ordinans,  unicus 
sit.  «  Si  enim  (inquit  Gyprianus)  Rex  unus 
est  apibus,  et  dux  unus  in  gregibus,  et  in 
armentis  rector  unus  :  multo  magis  mundi 
unus  est  rector,  qui  universa  quseque  sunt, 
verbo  jubet ,  ratione  dispensat ,  virtute 
consummat.  >  (d)  Idem  argumentum  fuse 
prosequitur  Athanasius  in  libro  de  ira  Dei. 
LXXIV.  Octavademonstratio.  Sidarentur 


essent  plures  dii,  essent  etiam  infiniti  :  sed 
hoc  absurdissimum  est,  et  a  nullo  Genti- 
lium  Polytheorum  adhuc  assertum  :  ergo, 
etc.  Sequela  probatur  :$i  enim  essent  plu- 
res,  non  possent  differre  nisi  solo  numero  : 
quia  si  diff errent  essentialiter,  nullus  eorum 
esset  infinitus  simpliciter,  et  in  omni  genere 
perfectionis,  cum  non  contineret  perfectio- 
nem,  per  quam  alter  essentialiter  ab  illo 
differret.  Si  autem  solo  numero    differrent, 


essent  infiniti  :  ergo,  etc.  Minor  subsumpta 
plures  dii,  deberent  inter  se  differre,  specie  probatur>  Multiplicatio  individuorum  ejus- 
vel  numero  :  sed  hocest  impossibile  :  ergo.     dem  naturffij  se  habet  per  accidens    quoad 


Minor  probatur  :  Vel  enim  illud  per  quod 
different,  esset  aliqua  perfectio  vel  imper- 
fertio  ;  neutrum  dici  potest  :  ergo.  Minor 
quantum  ad  secundam  partem  evidens 
est  :  repugnat  enim  in  Deo  esse  vel  con- 
cipi  aliquam  imperfectionem  vel  defec- 
tum.  Probatur  autem  quantum  ad  primam : 
Gum  enim  Deus  sit  infinitus  simpliciter,  etin 


tantum  vel  tantam  eorum  multitudinem,  et 
quantum  est  de  se  potest  procedere  in  infi- 
nitum :  qua  enim  ratione  non  repugnat  esse 
duo  vel  tria  illius  individua,  ita  absolute 
non  repugnat  esse  quatuor,  et  centum,  et 
mille,  et  sic  deinceps  in  infinitum :  cur  enim 
potius  sisteretur  in  uno  numero  finito,  quam 
in  altero  ?  Et  cur  natura  omnis,  creata  mul- 


genere  entis,  in  se  continet  omnem  perfec-  tiplicabilis  numerice,    erit  capax  infinitaa 

tionem  imaginabilem,  ac  promde  nulla  per-  multiplicationis  individuorum,  non   autem 

fectiopotestillideesse.  divina  ?  Ergo  si  possunt  esse  plura  indivi- 

LXXV.  Nona  demonstratio.  Si  essent  plu-  dua  natur£e  divina3j  possunt  esse  infinita  : 

res  dn  quomodocumque  diversi  :  vel  alter  erg0  de  facto  sunt  infiniti  dii .  quia  respectu 


alterius  sciret  omnia  secreta  consilia,  ipso 
licet  invito,  vel  nesciret  ?  Si  primum,  par  in 
utroque  esset  imbecillitas  et  impotentia  occul- 
tandi  sua  consilia,  cum  tamen  sit  de  ratione 
libertatis,  et  perfecti  dominii,  quod  actus 
liberi  etsecreta  cordium,  invito  domino  non 
cognoscantur.  Si  secundum,  par  in  utroque 
esset  ignorantia,  et  impotentia  cognoscendi 
alterius  secreta  et  consilia  :  at  ignorantia  et 
impotentia  cognoscendi  aliquid  de  se  co- 

(1)  Lib.  de  Idolorum  yanit. 


Dei,  idem  est  esse,  et  posse  esse. 

LXXVIII.  Ultima  demonstratio  sumi  potest 
ex  ipso  naturali  instinctu  hominum,  qui 
vel  in  mediis  gentilitatis  erroribus,  tamen 
communi  sermone  Deum  unicum  semper 
agnoverunt,  ut  probat  Tertullianus  in  libro 
de  testimonio  animse,  ubi  dicit  Ethnicos 
saepe  dicere : «  Deus  videt,  si  Deus  dederit, 
etc.  »  Quod  etiam  testatur  Lactantius,  lib.  2. 
Instit.  Ghristian.  cap.  1 .  ubi  loquens  etiam 
de  Paganis,  sic  habet :  «  Namet  cumjurant, 
et  cum  gratias  agunt,  non  deos  multos,  sed 


ARTIGULUS  f.  105 

Deum  nominant :  adeo  ipsa  veritas,  cogente  antequam  de  divinis  attributis,  quae  sunt 

natura,  etiam  ab  invitis  pectoribus  erum-  veluti  divinae  naturae  proprietates  et  affec- 

pit. »  tiones,    disputemus,    de    ipsa    natura,  et 

LXXIX.  Huic  autem  veritati  non  obest  mys-  quidditate  Dei  agendum  est,  quae  ita  est  ad 

terium  Trinitatispersonarum,  revelatione  di-  intelligendum  difficilis,  ut  ejus  intelligentia, 

vina  cognitum:  quia  nonproptereamutiplica-  omnium  Theologorum  ingenia,  vel  torqueat, 

tur  Deitas,  quae  in  singulis  et  omnibus  una  vel  absorbeat :  ut  enim  inquit  Nazianzenus : 

est  numero  ;  ideoque  omnes  et  singulae  sunt  «  Gerte  hoc  Deus  est,  quod  cum  dicitur,  non 

unicus  Deus,  unica  prima  causa,  unum  pri-  potest    dici,   cum    aestimatur,    non   potest 

mum  principium,  unum  summum  bonum,  aestimari,   cum  definitur,  definitione  cres- 

et  ultimus  finis,   unus   supremus    mundi  cit,  quem  omnia    nesciunt,    et  metuendo 

gubernator ,  et  monarcha,  etc.  Addo  quod  sciunt. » (4) 

personae  divinae  (ut  docetur  in  materia  de 

Trinitate)  nonmulplicanturin  ratione  entis,  Articulus  I. 
veri,  vel  boni,  sed  solum  in  ratione  rei,  et 

quidditatis,  seu  proprietatis  relativae :  unde  Per  quid  natura  divina,  sub  ratione  naturae, 

sicut  si  per;impossibile  tres  proprietates  entis,  et  radicis  attributorum,  formaliter 

unum,  verum,  etbonum,servanteseamdem  constituatur   ? 
cum  illo  identitatem,  inter  se  relative  oppo- 

nerentur,  tunc  essent  plures  passiones  et  pro-  §•  L 
prietates  realiter  distinctae,  et  unica  tantum 

entitas  indivisa  :  ita  similiter  in  mysterio  Aperitur  difficultas,  et  referuntur  sententiw. 
Trinitatis,  est  unicum,  ens  simplicissimum, 

increatum,  et  infinitum,  et  solum  tres  res;  j.  Notandum  primo  :  Quod  licet  omnia 

seu  quidditates,   vel  proprietates  relativae,  qU8e  sunt  in  Deo  sint  unum  realiter,  ubi 

realiter  inter  se  distinctae  ;  etidcirco  explu-  non  0bviat  relationis  oppositio  :  quia  tamen 

ralitate    personarum  in    Deo,   non   conse-  unica  et    simplicissima    divinitatis   subs- 

quentur  incommoda  deducta  ex  deorum  mul-  tantia,  aequi valet  variis  perfectionibus,  quae 

tHudine.  Unde  Tertullianus  :  c  Trinitati  non  in  rebus  creatis  realiter  distinguuntur :  hinc 

obstepit    monarchia ,   et  otxovojiCo;   statum  fit,   quod  in  Deo,  cum  fundamento  in  re 

protegit.  »    (1)   Idem  eleganter  docet  Ber-  concipiamus  aliquam  perfectionem,  quae  se 

narduslibro.S.deconsid.cap.  8.«Nonaddu-  habet  per  modum  naturae,  et  alias  quae 

cimur  (inquit)  ab  hac  unitatis  professione,  habent  rationem  proprietatis  et  attributi, 

assertione  trium  :  cum  in  hac  Trinitati  non  et  quaa  secundum  nostrum  modum  conci- 

recipiamus  multiplicitatem,  sicut  nec  soli-  piendi,  ad  divinam  naturam  consequuntur, 

tudinem  in  unitate.  Quamobrem  cum  dico  illamque  veluti  modificant,  et  trahunt  ad 

unum,  non  me  turbat  Trinitatis  numerus,  aliam  lineam.  Sicut  ergo,  quamvis  persona- 

qui  essentiam  non  multiplicat,  non  variat,  litas  in  Deo,  cum  divina  natura,   ejusque 

nec  patitur.  Rursum  cum  dico  tria,  non  me  attributis  realiter  identificetur,  nihilominus 

arguit  intuitus  unitatis,  quae  illa  quaecum-  inquiri  solet  in  tractatu  de  Trinitate,  per 

que  tria,  seu  illos  tres,  nec  in  confusionem  quid  divinae  personae  constituantur  ?  An 

cogit,  nec  in  singularitatem  redigit,  etc.  »  per  relationes,  vel  per  origines  ?  Ita  etiam 

quaeritur  a  Theologis  hic,  et  infra  quaest.  44. 

DISPUTATIO  II.  per  quid  constituatur  divina  natura,  sub 

ratione  naturae,  et    ut  eminenti  quodam 

de  natura  et  quidditate  dei.  modo,  est  veluti  radix,  et  ratio  a  priori,  seu 

causa  virtualis  divinorum  attributorum  ? 

Gum  natura  et  quidditas  rei,  sit  funda-  Quod  ut  magis  percipiatur,  et  in  hac  difficili 

mentum  omnium  quae  docentur  in  aliqua  quaestione,  omnis  aequivocatio  tollatur. 

scientia,  et  ratio  a  priori,  per  quam  pro-  H.     Notandum    secundo,    Naturam    vel 

prietates   de  suo   objecto   demonstrantur,  essentiam  in  Deo  posse  duobus  modis  usur- 

(1)  Contra  Praxeam  cap.  8.  (1)  Orat.  49. 


106 


DISPUTATIO  II. 


pari.  Primo  largc,  et  in    ampla  quadam 
significatione,  prout  scilicet  significat  ipsam 
entitatem,  et  substantiam  increatam  Dei, 
quae  se  habet  per   modum  transcendentis, 
et  includitur  in  divinis  relationibus  et  attri- 
butis,  eo    proportionali   modo,    quo  ratio 
entis  creati  et  finiti   imbibitur  in  omnibus 
differentiis   et    modis    rerum    creatarum. 
Secundo  proprie  et  stricte,   prout   natura 
concipitur  jin  Deo  veluti  radix,  et  ratio  a 
priori  divinorum  attributorum,   a  quibus 
proinde    virtualiter     distinguitur,    et    in 
quibus  sub  hac  ratione  non  concipitur  ut 
transcendentaliter  inclusa.  Et  haec  distinctio 
maxime  prae  oculis  habenda  est  :  quia  (ut 
recte  advertit  Joannes  a  S.  Thoma,  et  cons- 
tabit  ex  infra  dicendis)  ex  ejus  defectu  et 
inadvertentia,    contingit    multos  auctores 
sequivocare,  et  hallucinari  in  hac  materia. 
III.    Notandum    tertio  :  Duplicem    esse 
constitutionem  rerum,  unam  quae    sit  per 
compositionem,  sive  realem,  sive  rationis 
cum  fundamento  in  re  :  aliam  vero  quae  est 
purissima,  et  quae  excludit  omnem  com- 
positionem,  ad  distinctionem  extremorum, 
quaeque    constitutio    per    simplicitatem  a 
Theologis    appellatur.    Exemplum    primae 
habemus  in  homine,   qui  physice  consti- 
tuitur  ex  corpore  et  anima,  et  metaphysice 
ex  gencre  et  differentia.  Exemplum  vero 
secundee,  in  divinis  personis,  quae  consti- 
tuuntur    per    relationes,    modo    quodam 
purissimo,  et  libero  ab  omni  compositione, 
sive  physica  sive  metaphysica  ;  et  de  hoc 
modoconstitutionis  loquimur,  quando  inqui- 
rimus,  per  quid  natura  divina,  sub  ratione 
naturae,  formaliter  constituatur  ? 

IV.  Ex  his  ergo  patet  status  quaestionis  : 
inquirimus  enim,  per  quid  formaliter  cons- 
tituatur  divina  natura,   stricte  sumpta,  et 
ut  est  eminenti  quodam  modo  radix  divi- 
norum  attributorum,   a  quibus  virtualiter 
distinguitur,  seu  distinctione  rationis  per 
modum  expliciti  et  impliciti,  qualiter  ens 
distinguitur  a  suis  proprietatibus  et  modis. 
Girca    quam    difficultatem,    tam    varie 
opinantur  auctores  ,   et  in  tot  dividuntur 
sententias,  ut  tam  muitiplex  opinandi,   et 
sentiendi  diversitas,  vix  possit  in  ordinem 
redigi  :  omnes  tamen  sententias,  claritatis 
gratia,  ad  quatuor  vel  quinque  reducemus. 
Prima  ponit  distinctionem  virtualem  in 
Deo  inter  essentiam  divinam,  sub  conceplu 


essentiae,  ct  sub  conceptu  naturae  ;  et  sub 
priori  ratione  vult  divinitatem  constitui 
per  conceptum  entis  a  se,  vel  substantiae 
immaterialis  per  essentiam  :  sub  posteriori 
vero,  per  intelligere  divinum,  ut  habet  pro 
objecto  essentiam  divinam  a  se  ratione 
distinctam.  Ita  Petrus  Gorneio  Ordinis 
Garmelitarum,  infra  quaest.  14.  quem  aliqui 
ex  recentioribus  Thomistis  sequuntur. 

Secunda  existimat  naturam  divinam  cons- 
titui  per  infinitatem,  seu  per  cumulum 
omnium  perfectionum  quae  sunt  in  Dco. 
Ita  Scotus  in  i.  dist.  5.  quaest.  1.  ejusquc 
discipuli  ibidem. 

Tertia  naturam  et  quidditatem  Dei  docet 
consistere,  in  eo  quod  sit  ens  a  se,  et  per 
essentiam.  Pro  qua  sententia  citantur  ex 
Thomistis  Gapreolus,  Bannez,  et  Ledesma  : 
et  ex  extraneis,  Molina,  Vasquez,  et  Gra- 
nado. 

Quarta  denique  contendit  essentiam  seu 

naturam  Dei,  constitui  per  gradum  intellec- 

tivum,  utpote  perfectissimum  ex  tribus  qui 

admittuntur  naturarum  constitutivi,  nempe 

esse,  vivere,  et  intelligere,  sed    auctores 

hujus  sententise,  adhuc  inter  se  pugnant  et 

discordant.  Aliqni  enim  contendunt,  natu- 

ram  divinam  constitui  per  radicem  intelli- 

gendi  ;    alii    vero    per  ipsum   intelligere 

purissimum  et  actualissimum,  ut  est  per  se 

subsistens  in  ordine  intellectuali,  et  ultima 

hujus  ordinis  actualitas.  Pro  prima  parte 

stant  Guriel,  Arrubal,   et  Philippus  a   S. 

Trinitate,  aliique  recentiores.  Secundae  vero 

adhaerent  ex  Thomistis  Nazarius,  Gonzalez, 

Salmanticenses,  Joannes  a  S.  Thoma  ;  et  ex 

Patribus  Societatis  Suarez,  Herice,  et  Hur- 

tado   :  quibus  adjungi    potest  Isambertus 

infra  quaest.  14.  art.  5.  ubi  docet  actualem 

intellectionem  per  essentiam,  ita  esse  divinoe 

essentiae  constitutivam,  ut  sit  ultima  ejus 

ratio  et  differentia. 


II. 


Rejicitur  distinctio  virtuaUs  inter  essentiam 

divinam,  snb  conceptu  essentiw,  et  sub 

conceptu  naturce. 

V.  Notandum  primo  :  Perfectiones  quse 
sunt  in  rebus  creatis,  duobus  modis  posse 
distingui  inter  se  :  primo  ex  genere  suo, 
sive  ex  propria  ratione  formali  ;  secundo  ex 


ARTICULUS  L 


M 


potentialitate,  seu    limitatione    creaturae.     indivinis,  virtualiterdistinguunturabessen- 
Tunc  distinguuntur  primo  modo,   quando     tia.  His  praesuppositis. 


pertinent  ad  diversas  lineas  ;  id  est  quando 
diversa  objecta  formalia  respiciunt,  ut 
intellectus  et  voluntas,  scientia  et  amor, 
justitia  et  misericordia  :  differunt  vero 
secundo  modo,  quando  licet  pertineant  ad 
eamdem  lineam,  et  habeant  idem  objectum 
formale,  subjectum  tamen  in  quo  sunt,  cum 
sit  finitum  et  limitatum,  non  est  tantae 
perfectionis,  ut  possit  sibi  identificare  suam 
ultimam  actualitatem.  Quo  pacto  distin- 
guuntur  in  rebus  creatis,  essentia  et  exis- 
tentia,  intellectus  et  intellectio,  voluntas  et 
volitio. 

VI.  Notandum  secundo  :  Quod  ut  aliquae 
perfectiones  vel  rationes,  in  Deo  virtualiter 
distinguantur,  non  satis  est  quod  illae 
aequivaleant  pluribus  rationibus  vel  perfec- 
tionibus,  in  rebus  creatis  realiter  aut  vir- 
tualiter  distinctis :  sed  necessario  requiritur, 
quod  illa  plura  ex  genere  suo  sint  diversa, 


VII.  Dico  primo :  Naturam  et  essentiam 
in  Deo  non  distingui  virtualiter,  ac  proinde 
non  esse  illis  assignanda  diversa  consti- 
tutiva  virtualiter  distincta. 

Probatur  primo  :  Ut  enim  exposuimus  in 
secundo  notabili,  ea  solum  virtualiter  dis- 
tinguuntur  in  Deo,quae  aequi  valent  pluribus, 
quae  ex  genere  suo,  et  ex  propria  ratione 
formali,  in  rebus  creatis,  distinguuntur  :  sed 
ratio  essentiae  et  naturae,  non  distinguuntur 
in  rebus  creatis  ex  genere  suo,  sed  tantum 
ex  limitatione  et  potentialitate  creaturae  : 
ergo  in  Deo  non  distinguuntur  virtualiter. 
Minor  probatur  :  Idcirco  enim  in  rebus 
creatis,  essentia  virtualiter  distinguitur  a 
natura,  quia  essentia,  quamvis  actuata  per 
esse,  adhuc  concipitur,  et  est  in  potentia  ad 
operationem,  ex  eo  quod  non  est  actus 
purus,  sed  potentiaiitati  admixtus  :  unde  si 
essentia  rei  creatae  tantae  esset  actualitatis 


et  ad  di  versas  lineas  pertinentia.  Unde  quia     et  perfectionis,  ut  semper  esset  actu  operans, 


m  rebus  creatis,  essentia  et  existentia, 
intellectus  et  intellectio,  voluntas  et  volitio, 
non  differunt  ex  genere  suo,  nec  pertinent 
ad  diversas  lineas,  cum  non  habeant  diversa 
objecta  formalia,  in  Deo  non  distinguuntur 
virtualiter,  sed  sola  distinctione  rationis, 
desumpta  ex  ordine  ad  creaturas,  et  ex 
modo  concipiendi  res  divinas,  per  analogiam 
ad  res  creatas.  Ratio  autem  fundamentalis, 
ob  quam  ad  distinctionem  virtualem  divi- 


et  non  posset  quando  est  existens,  esse  vel 
concipi  in  potentia  ad  operationem,  tunc 
in  ea  non  posset  cum  fundamento  in  re, 
distingui  virtualiteressentiaet  natura.  Gum 
ergo  Deus  sit  actus  purus,  non  solum  in 
ordine  entitativo,  sed  etiam  intelligibili  et 
operativo,  et  substantia  ejus  tantae  sit  puri- 
tatis  et  actualitatis,  ut  non  possit  esse,  vel 
concipi  cum  potentia  ad  existentiam,  vel  ad 
operationem,    nullum   potest    in    eo    esse 


narum  perfectionum  requiritur  quod  illae     fundamentum,  ad  ponendam  distinctionem 


aequivaleant  pluribus  ad  diversas  lineas 
pertinentibus,  redditur  a  Salmanticensibus 
tract.  4.  de  volunt.  Dei  disp.  2.  dub.  i.  in 
fine  :  quoties  enim  una  formalitas  praestat 
propria  plurium  unius  lineae,  non  aequivalet 
illis  ut  pluribus,  sed  ut  unum  sunt,  et 
quatenus  spectant  ad  illam  lineam  :  secus 


virtualem  inter  ejus  essentiam  et  naturam. 
Gonfirmatur  :  In  Deo  concipi  debet  major 
puritas  et  simplicitas,  quam  in  rebus  creatis : 
at  in  illis  non  reperitur  distinctio  realis, 
sed  tantum  virtualis  inter  essentiam  et 
naturam,  ut  docent  Philosophi  in  libris  de 
Anima  :   ergo  in  Deo  admitti  non  debet 


vero  quando  aequivalet  pluribus,  ut  ad  dis-     distinctio  virtualis  inter  ejus  essentiam   et 
tinctas  lineas  pertinentibus,  ac  proinde  haec     naturam. 


aequivalentia  virtutis  arguit  multiplicitatem 
virtualem,  non  vero  illa  prior.  Unde  licet 
intellectus  divinus  aequivaleat  omnibus  in- 
tellectibus  creatis,  non  ideo  est  virtualiter 
multiplex,  quia  omnes  illi  pertinent  ad 
eamdem  lineam.  E  contra  vero  quia  sim- 
plicissima  formalitas  divinae  essentioe  et 
relationis,  aequivalet  ossentioe  creatae  et  ejus 


VIII.  Probatur  secundo  conclusio  :  Si  in 
Deo  natura  et  essentia  distinguerentur  vir- 
tualiter,  daretur  in  illo  unitas  quaedam  per 
accidens,  saltem  formaliter  :  sed  hoc  repu- 
gnat  divinae  simplicitati  et  puritati  :  ergo, 
etc.  Sequela  majoris  probatur  :  Gum  enim 
essentia  respiciat  existentiam  tamquam 
ultimam  actualitatem  ordinis  entitativi,  et 


relationibus  (quac  duo  in  creaturis  per  se     natura  intellectualis  ipsum  intelligere,  tam- 
pertinent  ad  diversas  lineas)  ideo  relationes     quam  proprium  et  ultimum  ordinis  intellec- 


i08  DISPUTATIO  II. 

tualis  actum,  si  in  Deo  essentia  et  natura  quia  infinitas  in  Deo,  non  importat  natu- 

virtualiter  distinguerentur,  etiam  esse  et  ram,  sed  potius  modum  naturae  :  ergo  illam 

intelligere,  seu  existentia  ordinis  entitativi  non  constituit.  Gonsequentia  patet,   modus 

et  intelligibilis,  eadem  distinctione  virtuali  enim  non  constituit  rem  quam  modificat, 

inter  se  differrent ;  ac  proinde  non  facerent  sed  illam  supponit  constitutam.  Antecedens 

in  Deo  unum  per  se  formalissime,  sed  unum  vero  probatur  :  Tum  quia  infinitas  importat 

tantum  per  accidens.  Sicut  enim  ex  duabus  soium,  modum  habendi  aliquam   perfectio- 

existentiis   realiter    idistinctis    non    potest  nem  sine  termino  et  fine.  Tum  etiam  quia 

fieri  unum  realiter  et  identice,  ut  demons-  infinitas  se  habet  respectu  Dei,  sicut   fini- 

tratur  in  Philosophia  ;  ita  ex  duabus  exis-  tas  respectu  crcaturae  :  sed  in  creatura  fini- 

tentiis  virtualiter  distinctis,  non  potest  fieri  tas  non  est  natura,  sed  modus  naturae  :  ergo 

unum  per  se  formalissime,  sed  unum  per  et  infinitas  in  Deo. 

se  identice  tantum.  Unde  in  tractatu  de  Secundo,  quod  est  transcendens  et  com- 

Trinitate  ostendemus,  relationes  divincis  non  mune  divinis  relationibus  et  attributis,  non 

habere    propriam  existentiam,    virtualiter  potest  esse  constitutivum  naturae  divinae : 

distinctam  ab    existentia   absoluta  divinae  sed  infinitas  in  Deo  est  quid  transcendens,  et 

essentiae,  quia  alias  non  facerent  unum  per  commune  relationibus  et  attributis  :  ergo 

se  formaliter  cum  essentia  divina.  divinam    naturam    non    constituit.  Major 

IX.  Denique  probatur  conclusio  :  Si  ratio  constat,  quia  conceptus  essentiae  seu  natu- 

naturse  intellectualis,   esset  virtualiter  dis-  rae  formaliter  qua  talis  est,  non  convenit  for- 

tincta  ab  essentia  Dei,  sub  conceptu  essen-  maliter  divinis  relationibus    et  attributis, 

tiae,  radicaretur  in  illa  :  sed  hoc  admitti  non  cum  ab  illis  virtualiter  distinguatur,  et  sit 

potest  :  ergo  nec  virtualis  :  illa  distinctio.  veluti  illorum  radix,  etratio  a  priori.  Minor 

Sequela  patet  :  nam  ideo  attributa  radi-  vero   probatur  :  Scientia  in  Deo,    ejusquc 

cantur  virtualiter  in  essentia,  quia  ab  illa  amor,  et  potentia,  intra  propriam  lineam 

virtualiter   distinguuntur,    et  Deo  ratione  Sunt  infinita,  sicut  et  paternitas,  ac  filiatio, 

essentiae  conveniunt :  sed  conceptus  naturae,  et  spiratio  activa,   vel  passiva  :  ergo  infi- 

juxta    istum  modum   dicendi,    virtualiter  njtas  in  Deo  est  quid  transcendens,  et  com- 

distinguitur  a  conceptu  essentiae,   et  Deo  mune  relationibus  et  attributis. 

convenit  ratione  illius  :  ergo  radicatur  vir-  Tertio,   natura  divina  non  est  demon- 

tualiter  in  essentia.  Minor  autem  probatur,  strabilis  per  aliquam  rationem  a  priori,  sed 

si  enim  in  essentia  radicatur   :  ergo  pro-  potius  est  ratio  a  priori,   per  quam  omnia 

priori  ad  conceptum  naturae,  salvatur  in  attributa  demonstrantur  :  atqui  infinitas  a 

essentia  conceptus  radicis,   et  consequenter  priori  demonstratur,  probat  enim  D.   Tho- 

ratio  naturEe.   Haec   secunda  consequentia  mas  infra  quaest.  7  .  art.  1 .  Deum  esse  infi- 

patet,   nam  ratio    naturae  idem   est  quod  nitum,  quia  esse  divinum  non  est  receptum 

ratio  radicis.  Prima  autem  probatur  :Essen-  in  aliquo,  sed  perse  subsistens  :  ergo  infi- 

tia  rnon  constituitur  radix  conceptus  na-  nitas  Dei  non  potest  esse  ejus  quidditas  seu 

turae,  per  ipsum  conceptum  naturae,  sicut  natura. 

causa  nequit  per  effectum  constitui  :  ergo  Quarto,  innascibilitas  non  est  substantia 

si  cssentia  est  radix    naturae,  intelligitur  Dei,  quoniam  privativum  nomen  est,  ut 

constituta  in  ratione  radicis,  pro  priori   ad  arguitD.Basiliuslibro  I.  contra  Eunomium : 

conceptum  naturae.  sed  etiam    infinitas    videtur    esse  nomen 

privativum,   denotat  enim  solum  carentiam 

§.   HI.  termini,  seu  finis  :  ergo  similiter  infinitas 

non  est  quidditas  seu  substantia  Dei,  sed 

Impugnatur  sententia  Scoti.  inter  attributa  negativa  numeratur. 

Denique,  si  ad  constitutionem  divinae  na- 

X.  Dico  secundo  :  Naturam  divinam  non  turae,  concurrerent  omnes  perfectiones  sim- 

constitui  formaliter  per  infinitatem,  vel  per  plicitersimplices,  et  illa  formaliter  consiste- 

cumulum  omnium  perfectionum  quae  sunt  ret  in  cumulo  omnium   perfectionum  quae 

in  Deo.  sunt  in  Deo,  tam  bene  concurreret  ad  consti- 

Probatur  conclusio  multipliciter.  Primo  tutionem  divinae  naturaeve]le,quam  intelli- 


ARTIGULUS  I. 


109 


gere :  sed  hoc  dici  nequit :  ergo  nec  illud.  Se- 
quelamajoris  patet,  minor  probatur  duplici- 
ter.  Primo  quia  voluntas  cum  sit  inclinatio 
consequensad  naturam,necossario  debeteam 
supponere  constitutam,  ac  proinde  ad  ejus 
constitutionem  concurrere  nequit.  Secundo 
quia  si  velle  divinum  concurreret  ad  con- 
stitutionem  divinae  naturac,  sicut  intellige- 
re,  Spiritus  Sanctus  ex  vi  suae  processionis, 
divinam  naturam  reciperet,  sicut  Verbum, 
ejusque  processio  non  minus  essct  genera- 
tio,  quam  productio  Verbi  :  quod  est  contra 
fidem,  ut  dicemus  in  tractatu  de  Trinitate. 

§.IV. 

Refellitur  tertia  sententia. 

XI.  Dico  tertio  :  Natura  divina  proprie  et 
stricte  sumpta,  et  quatenus  est  eminenti 
quodam  modo  radix  divinorum  attributo- 
rum,  non  constituitur  per  esse  a  se,  seu  per 
rationem  entis  increati,  et  per  essentiam, 
sed  tantum  natura  divina  large  sumpta,  et 
quatenus  dicit  ipsam  substantiam,  et  enti- 
tatem  increatam  Dei,  communem  naturae, 
relationibus,  et  attributis,  et  in  illis  trans- 
cendentaliter  inclusam. 

Probatur  primo  :  Quia  ut  docet  D.  Tho- 
mas  infra  quaest.  15.  art.  11.  ad  1.  licet  hoc 
nomen,  Qui  est,  sit  magis  proprium  nomen 
Dei,  quam  hoc  nomen,  Deus,  quantum  ad 
id  a  quo  imponitur  :  nam  hoc  nomen,  Deus, 
imponitur  ab  universali  providentia,  quae 
cum  actum  liberum  importet,  magis  distat 
ab  essentia  divina,  quam  existentia 
vel  esse  Dei,  a  quo  imponitur  nomen  qui 
est.  «  Sed  quantum  id  ad  quod  imponitur 
nomen  ad  significandum,  est  magis  pro- 
priumhoc  nomen  Deus,  quod  impunitur  ad 
significandam  naturam  divinam  ,  »  inquit 
ibidem  S.  Doctor :  at  si  esse  vel  existentia 
Dei,  esset  ejus  essentia,  hoc  esset  falsum, 
nam  ut  docet  ibidem  in  corp.  articuli,  no- 
men  Qui  est,  significat  ipsum  esse  :  ergo, 
etc. 

XII.  Probatur  secundo  conclusio  ratione 
fundamentali.  Esse  a  se,  seu  ratio  entis 
increati  et  per  essentiam,  invenitur  in  om- 
ni  attributo,  et  persona  divina,  et  in  omni 
eo  quod  divinum  est :  sicut  ratio  entis,  et 
per  participationem,  includitur  in  omni  eo 
quod  creatum  est.  Ergo  non  potest  iste  con- 


ceptus  entis  a  se,  seu  per  essentiam,  discer- 
nere  in  Deo  id  quod  est  natura,  ab  eo  quod 
est  attributum,   vel  persona,  aut  operatio : 
sed  solum  id  quod  est  divinum  in   genere, 
ab  eo  quodestcreatum.  Gum  ergo  secundum 
Philosophos,  idem  sit  constitutivum  et  dis- 
tinctivum  rei,  evidens  est  quod  esse  per  se, 
seu  ratio  entis  per  essentiam,  non  potest 
constituere  naturam  divinam  stricte  sump- 
tam,  et  quatenus  est  radix  attributorum,  sed 
solum  essentiam  seu  naturam  divinam  im- 
proprie  et  large  sumptam,  et  quatenus  impor- 
tat  substantiam  et  entitatem  increatam,  a 
creaturis  distinctam,  et  transcendentaliter 
se  habentem  ad  di  vina  attributa  et  relationes. 
UndeD.  Thomas  infra  quaest.  15.  art.  II. 
et  in  I.  dist.  8.  quaest.  1.  art.  1.  in  corp.  et 
in  resp.  ad4.  docet  ex  Damasceno,  quod  hoc 
nomen,  Qui  est  non  significat  quid  est  Deus, 
sed  quoddam  pelagus  substantiae  infinitum, 
quasi  non  determinatum :  id  est  aliquid  indif- 
ferens  et  quasi  transcendens  in  ordine  increa- 
to,  commune  ipsi  naturae,  relationibus,   et 
attributis. 

XIII.  Gonfirmatur  et  declaratur  vis  hujus 
rationis,  hoc  exemplo.  Sicut  homo  duplici- 
ter  considerari  potest,  primo  quatenus  est 
ens  creatum,  et  sub  hac  ratione  constitui- 
tur  per  rationem  entis  ab  alio,  et  participati ; 
secundo  formaliter  quatenus  est  homo,  et 
quaedam  species  animalis,  et  sub  hac  ratio- 
ne  non  constituitur  per  rationem  entis  ab 
alio,  et  participati,  quae  transcendentaliter 
includitur  in  omni  ente  creato,  sed  per  ra- 
tionalitatem,  per  quam  distinguitur  ab  aliis 
animalibus,  et  quae  est  radix  risibilitatis, 
virtutis  admirativae,  et  aliarum  proprieta- 
tum  humanae  naturae.  lta  similiter  subs- 
tantia  seu  natura  divina,  duobus  modis 
considerari  potest  :  primo  quatenus  est  ens 
increatum,  a  creaturis  distinctum,  et  sub 
hac  ratione  concedimus  illam  constitui  per 
rationem  entis  a  se,  et  per  essentiam  :  se- 
cundo  formaliter,  quatenus  est  natura,  et 
radix  divinorum  attributorum,  et  sic  dici- 
mus  illam  non  constitui  per  rationem  entis 
a  se  et  per  essentiam,  cum  talis  ratio  sit 
transcendens,  et  communis  essentiae,  rela- 
tionibus,  et  attributis. 

XIV.  Tertio  probatur  conclusio  :  Quando 
adversarii  dicunt  quod  esse  a  se  est  consti- 
tutivum  naturae  divinae :  vel  per  ly  Esse  a 
se,  intelligunt  non  esse  ab  alio  tamquam  a 


HO 


DISPUTATIO  II. 


causa,  vel  tamquam  a  principio  ?  Neutrum 
dici  potest :  ergo  esse  a  se  divinam  natu- 
ram  non  constituit.  Minor  probatur  quan- 
tum  ad  primam  partem  :  Quia  non  esse  ab 
alio  tamquam  a  causa,  convenit  non  solum 
naturae  divinae,  sed  etiam  attributis,  et  per- 
sonis,  et  omni  quod  divinum  est,  cum  in 
Deo  nihil  possit  esse  causatum  ;  ac  proinde 
non  esse  ab  alio  in  hoc  sensu,  non  potest 
esse  constitutivum  naturae  divinae,  nec  dis- 
tinctivum  illius  a  relationibus  et  attributis. 
Probatur  etiam  quantum  ad  secundam  par- 
tem  :  Quia  si  non  esse  ab  alio  tamquam  a 
principio,  esset  ratio  constitutiva  naturae 
divinae,  illa  non  conveniret  Filio,  nec  Spiri- 
tui  Sancto  :  cum  Filius  habeat  esse  a  Patre, 
et  Spiritus  Sanctus  a  Patre  et  Filio,  tam- 
quam  a  principio,  ut  docetur  in  tractatu  de 
Trinitate. 

XV.  Denique  conclusio  suaderi  potest  hoc 
discursu :  natura  divina  formaliter  constitui- 
tur  per  gradum  intellectivum  :  ergo  non 
potest  formaliter  constitui,  per  rationis  en- 
tis  a  se,  et  per  essentiam.  Gonsequentia 
patet,  antecedens  probatur.  Natura  divina 
constitui  debet  per  gradum  perfectissimum, 
ex  tribus  qui  admittuntur  naturarum  cons- 
titutivi :  scilicet  esse,  vivere,  et  intelligere  : 
sed  gradus  intellectivus  est  omnium  perfec- 
tissimus,  cum  per  illum  constituantur  per- 
fectiores  creaturae  universi,  natura  scilicet 
Angelica,  et  humana  :  ergo  per  talem  gra- 
dum  natura  divina  constituitur. 

Gonfirmatur  :  Homo  dicitur  ad  imaginem 
Dei  factus,  ex  eo  quod  participat  intellec- 
tualitatem  divinam,  et  Verbum  dicitur  si- 
mile  in  natura  Patri,  ejusque  Filius,  quia 
procedit  per  viam  intellectus :  ergo  na- 
tura  divina  constituitur  per  gradum  in- 
tellectivum.  An  vero  constituatur  per  intel- 
lectualitatem  radicalem,  vel  per  ipsummet 
intelligere  actuale,  §.  sequenti  dicemus. 


V. 


Rejicitur  etiam  quarta  sententia,  et  ultima 
prcefertur,  et  explicatur. 

XVI.  Dico  quarto,  naturam  divinam  non 
constitui  per  intellectualitatem  radicalem, 
aut  per  proximam  vim  intelligendi,  sed 
per  ipsum  intelligere  actuale. 

Probatur  ratione    fundamentali  :  Natura 


divina,  cumsitactus  purus.  et  omnis  poten- 
tialitatis  expers,  constitui  debet  modo  puris- 
simo  et  actualissimo,  ac  remoto  ab  omni  po- 
tentialitate  et  defectu  :  ergo  debet  constitui 
per  ipsum  intelligere  actualissimum,  non  ve- 
ro  per  intellectualitatem  radicalem,  aut  per 
vim  proximam  intelligendi.  Gonsequentia 
patet,  nam  vis  intellectiva,  vel  radix 
intelligendi,  est  quasi  potentialis  ad  actu 
intelligendum,  et  concipitur  per  modum 
actus  primi,  non  vero  per  modum  ultimae 
actualitatis,  sicut  ipsum  intelligere. 

XVII.  Gonfirmatur  et  declaratur  vis  hujus 
rationis,  et  simul  praecipuum  adversario- 
rum  fundamentum  convellitur.  In  Deo  non 
potest  concipi  cum  fundamento  in  re  intel- 
lectualitas  per  modum  principii  radicalis, 
vel  per  modum  potentiae,  et  actus  primi,  in 
ordine  ad  intelligere  per  modum  actussecun- 
di  :  ergo  natura  divina  non  potest  consti- 
tui  per  vimintelligendi,  sive  radicalem,  si- 
ve  proximam.  Consequentia  patet,  antece- 
cens  probatur.  Non  potest  constitui  concep- 
tus  aliquis  in  Deo,  cum  fundamento  in  re, 
quantumcumque  praecisus,  nisi  in  ea  prae- 
cisione  ingrediatur  ratio  actus  puri,  etex- 
cludatur  omnis  umbra  potentialitatis,  et 
actus  primi  :  sed  in  conceptu  intellectuali- 
tatis  radicalis,  autvis  proximaeintelligendi, 
non  ingreditur  ratio  actus  puri,  neque  ex- 
cluditur  omnis  umbra  potentialitatis  :  ergo 
talis  conceptus  non  potest  in  Deo  admitti. 
Minor  probatur  :  Actus  purus  formalissime 
est  actus  summus,  et  ultra  quem  non  est 
alia  actualitas  imaginabilis  in  illo  genere  et 
linea  in  qua  est  actus  purus  :  sed  intellec- 
tualitas  radicalis  aut  vis  proximaintelligen- 
di,  non  sunt  actus  summi  et  ultimi  ordinis 
intellectualis,  sed  ulterius  in  linea  intel- 
ligendi  est  ipsum  intelligere,  quod  est  actus 
ultimus  et  perfectissimus  :  ergo  in  concep- 
tu  intellectualitatis  radicalis,  aut  virtutis 
proximse  intelligendi,  non  ingreditur  forma- 
lissime  ratio  actus  puri  neque  ab  eo  exclu- 
ditur  omnis  potentialitas. 

XVIII.  Gonfirmatur  amplius  :  Si  in  linea 
intelligendi  dividamus  virtualiter  duos  con- 
ceptus,  unum  qui  antecedat  intelligere,  ut 
est  actus  secundus,  et  qui  constituat  natu- 
ram  divinam  ;  alterum  qui  sit  ipsum  intel- 
ligere,  et  qui  se  habeat  per  modum  opera- 
tionis,  a  tali  natura  intellectuali  proceden- 
tis  :  de  illo  primo  sic  praeciso  et  distincto, 


ARTIGULUS  I. 


*H 


inquiro  an  intelligatur  ut  actus  purus  in 
genere  intelligendi,  vel  non  ?  Si  secundum, 
nondum  intelligitur  ut  constituens  naturam 
divinam,  in  cujus  conceptu  debet  ingredi 
formaliter  ratio  actus  purissimi.  Si  primum: 
ergo  jam  ibi  relucet  ipsum  intelligere  in  ac- 
tu  secundo,  et  sic  impossibile  est  cum  fun- 
damento  in  re  concipere  in  Deo  vim  radica- 
lem  vel  proximam  intelligendi,  quae  sit 
priorintellectione,  et  quaaantecedenterseha- 
beat  ad  ipsum  intelligere  ;  ac  proinde  pri- 
mus  conceptus  divinitatis,  et  ratio  con- 
stitutiva  naturae  in  Deo,  hoc  ipso  quodin- 
cipit  a  ratione  actus  puri,  incipere  debet  ab 
ipso  intelligere  actuali,  ut  magis  constabitex 
dicendis  art.  5.  ubi  ostendemus,  non  esse 
admittendam  in  Deo  potentiam  intellec- 
tivam  :  virtualiter  ab  intellectione  essen- 
tiali  distinctam. 

XIX.  Dico  quinto:  Intelligere  divinum, 
sub  conceptu  seu  formalitate  operationis, 
divinam  naturam  non  constituit. 

Probatur  primo  conclusio  ex  D.  Thoma 
qua^st.  4.  de  potentia  art.  1.  ad  l.ubi  sic 
ait :  «  Est  autem  de  ratione  operationisha- 
bere  principium,  non  de  ratione  essentiae ; 
unde  licet  essentia  divina  non  habeat  ali- 
quod  principium,  neque  re,  neque  ratione, 
tamen  operatio  divina  habet  aliquod  prin- 
cipium  secundum  rationem.  »  Quibus  ver- 
bis  insinuat  rationem  fundamentalem  nos- 
trse  conclusionis,  quae  sic  potest  proponi.  Id 
in  quo  consistit  rei  cujuscumque  essentia, 
nihil  omnino  praesupponit  in  illa  :  sed  intel- 
ligere  divinum,  sub  conceptu,  seu  formali- 
tate  operationis,  praesupponit  aliquid  prius 
in  Deo,  secundum  nostrum  modum  conci- 
piendi :  ergo  sub  hac  ratione  et  formalitate, 
non  constituit  naturam  divinam.Major  cons- 
tat,  essentia  enim  seu  natura,  est  id  quod 
primo  concipitur  in  re.  Minor  vero  proba- 
tur  :  Gum  enim  intellectio,  ut  habet  ratio- 
nem  operationis,  sit  vel  concipiatur,  ut  ema- 
natio  queedam  a  principio  intelligente,  se- 
cundum  modum  nostrum  concipiendi,  pne- 
supponit  principium  vitale  et  intelligens  a 
quo  egreditur  :  unde  sicut  in  conceptu  rela- 
tionis  includitur  ratio  Ad,  seu  habitudo  ad 
terminum,  ita  et  inratione  actionis,  ut  talis 
est,  includitur  ratio  Ab,  et  ordo  ad  principium 
aquo  procedit. 

XX.  Gonfirmatur  :  Sicut  enim  licct  exis- 
tentia  et  essentia  identificentur  in  Deo  sine 


distinctioite  virtuali,  existentia  tamen  prout 
eminenter  formaliter  habet  rationem  termi- 
ni  naturae  divinae,  eam  non  constituit,  sed 
supponit,  secundum  nostrum  modum  con- 
cipiendi  :  ita  similiter,  quamvis  intelligere 
divinum  sit  Deiessentia,  et  natura,  ejusque 
operatio,  intellectus,  species,  etc.  quia  ta- 
men  sub  ratione  operationis,  concipitur  ut 
egrediens  aprincipiointelligente,  secundum 
modum  nostrum  concipiendi  illud  praesup- 
ponit,  ac  proinde  ut  sic  non  constituit  for- 
maliter  naturam  divinam  :  sicut  etiam  non 
constituit,  ut  habet  rationem  intellectus,  et 
speciei  inteiligibilis. 

Probatursecundo :  Beatitudo  Dei  consistit 
in  intelligere,  ut  dicit  operationem  :  sicut 
docetD.  Thomas  infra  qusest.  26.  art.  2.  At 
Dei  beatitudo,  non  est  nostro  modo  intelli- 
gendi  Dei  essentia,  sed  ejus  attributum  : 
quare  idem  S.  Doctor  ibidem  ad  1.  ait, 
«  Beatitudinem  non  convenire  Deo  secun- 
dum  rationem  essentiae,  sed  magis  secun- 
dum  rationem  intellectus  : »  ergo  intelligere 
divinum,  sub  conceptu  et  formalitate  ope- 
rationis,  divinam  naturam  non  constituit. 

XXI.  Dico  ultimo :  Intelligere  divinum, 
sub  conceptu  formali  ultima3  actualitatis 
completae,  et  per  se  subsistentis  in  genere 
intellectuali,  esse  constitutivum  formalees- 
sentiae,  vel  naturse  divinae. 

Probatur  primoex  D.  Thoma  infra  quaest. 
18.  art.  2.  ad  I.  ubi  ait  :  «  Sentire  et  intelli- 
gere  et  hujusmodi,  quandoque  accipiuntur 
pro  quibusdam  operationibus  ,  quandoque 
autem  pro  ipso  esse  sic  operantium : » ergo  ex 
D.  Thoma  intelligere  in  Deo,  non  solum 
habet  rationem  operationis,  sed  etiam  est 
ipsum  esse,  seu  essentia  Dei  operantis. 

XXII.  Probatur  secundo  :  Gonstitutivum 
naturae  divinae  (ut  supra  ostendimus)  debet 
pertinere  ad  gradum  intelligendi,  cum  ille 
sit  perfectissimus  ex  tribus  qui  admittun- 
tur  naturarum  constitutivi  :  sed  nihil  aliud 
ex  his  quse  pertinent  acl  talem  gradum, 
potest  formaliter  constituere  naturam  divi- 
nam,  pra3teripsum  intelligere  purissimum, 
actualissimum,  et  per  se  subsistens  :  ergo 
in  eo  formaliter  consistit  divina  natura. 
Minor  probatur  :  Ad  gradum  intellectivum 
in  Deo,  pertinet  primo  ratio  substantise  im- 
materialis  per  essentiam  ,  et  radicaliter 
intellectivae  ;  secundo  vis  proxima  intelli- 
gendi,  seu  intellectus  proxjme   intellecti- 


itz 


DISPUTATIO  II. 


vus  :  tertio  species  ;  quarto  ipsum  intelli- 
gere  ut  habet  rationem  operationis,  et  pro 
ut  concipitur  ut  quaedam  emanatio  a  prin- 
cipio  intelligente  ;  et  denique  idem  intelli- 
gere,  ut  est  actus  purissimus  et  per  se  sub- 
sistens  in  ordine  intellectuali  :  sed  nullum 
ex  his,  praeter  ultimum,  potest  habere  for- 
maliter  rationem  essentiae  seu  naturae  in 
Deo  :  ergo,  etc.  Minor  probatur  :  Ut  enim 
supra  ostendimus,  ratio  substantiae  imma- 
terialis,  et  radicaliter  intellectivae,  sicut  et 
vis  proxima  intelligendi,  non  exprimunt 
summam  actualitatem  in  Deo,  nec  ab  eo 
excludunt  omnem  umbram,  et  vestigium 
potentialitatis,  sed  concipiunturper  modum 
actus  primi  proximi  vel  radicalis.  Similiter 
species  intelligibilis  concipitur  per  modum 
principii  complentis,  et  fcecundantis  in  actu 
primo  potentiam  ad  intelligendum.  Item 
intelligere  sub  conceptu  et  formalitate  ope- 
rationis,  supponit  aliquid  prius  in  Deo, 
secundum  nostrum  modum  concipiendi,  ut 
jam  exposuimus  :  ergo  cum  natura  divina 
debeat  constitui  per  modum  actus  purissi- 
mi,  et  esse  id  quod  primo  concipitur  in  Deo, 
haec  omnia  non  constituunt  formaliter  na- 
turam  divinam,  sed  ipsummet  intelligere 
purissimum,  actualissimum,  et  per  se  sub- 
sistens,  quod  exprimit  summam  illius  ordi- 
nis  perfectionem  et  actualitatem,  et  est  id 
quod  primo  in  Deo  concipitur  :  nomine 
enim  Dei,  concipimus  intelligentiam  puris- 
simam  et  actualissimam,  quae  semper  sit  in 
actu  secundo  intelligendi,  et  a  qua  exclu- 
datur  omnis  umbra  ,  omneque  vestigium 
potentialitatis,  et  defectus  :  unde  sicut  in- 
terroganti  quid  sit  humanitas,  recte  res- 
pondetur,  natura  rationalis  ;  ita  quaerenti 
quid  sit  Deitas  ,  recte  respondebitur,  na- 
tura  summe,  perfectissime,  et  actualissime 
intelligens. 

XXIII.  Confirmatur  et  magis  illustratur 
haec  ratio  :  Gum  natura  divina  sit  perfec- 
tissima,  et  actus  purissimus,  debet  consti- 
tui  per  gradum  omnium  perfectissimum,  et 
per  id  quod  in  illo  majorem  intra  illum  ex- 
primit  actualitatem ;  imo  est  ultima  ejus 
actualitas,  etse  habet  in  ordine  intelligibili, 
sicut  existentia  in  ordine  entitativo  ,  ut 
docet  D.  Thomas  I.  contra  Gentes,  cap.  45. 
ratione  2.  ubi  ait  quod  «  Intelligere  compa- 
ratur  ad  intellectum,  sicut  esse  ad  essen- 


tiam  :  »  ergo  natura  divina  per  ipsum  in- 
telligere  consiituitur. 

XXIV.  Probatur  tertio  ratione  desumpta 
ex  D.  Thoma  infra  quaest.  27.  art.  6.  Per 
illud  constituitur  formaliter  natura  divina, 
quod  Verbum  divinum  recipit  ex  vi  suae 
processionis  :  atqui  recipit  ipsum  intelli- 
gere  purissimum  et  actualissimum  :  ergo 
illud  est  naturae  divinae  constitutivum. 
Major  patet,  quia  Verbum  divinum  per  id 
quod  formaliter  recipit  a  Patre  ex  vi  suae 
processionis,  constituitur  Filius ;  ut  docent 
Theologi  in  materia  de  Trinitate  :  non  po- 
test  autem  constitui  Filius,  nisi  per  com- 
municationem  naturae  :  ergo,  etc.  Minor 
autem  probatur :  Secunda  persona  Trini- 
tatis  procedit  per  modum  Verbi :  sed  esse 
Verbi,  cum  sit  terminus  intellectionis, 
nihil  aliud  est  quam  intelligi,  sive  existere 
per  ipsum  intelligere  :  ergo  Verbum  divi- 
num  recipit  ipsum  intelligere,  ex  vi  suae 
processionis. 

XXV.  Gonfirmatur :  D.  Thomas  loco  citato 
probat  processionem  Verbi  divini  esse 
generationem,  quia  in  Deo  idem  est  esse  et 
intelligere  ;  unde  cum  per  processionem 
Verbi  communicetur  formaliter  intelligere, 
communicatur  etiam  formaliter  et  esse,  seu 
natura  divina ;  et  cum  communicatio  for- 
malis  naturae  sit  generatio,  processio  Verbi 
erit  generatio.  Sed  haec  ratio  D.  Thomae, 
nisi  supponeret  quod  intelligere  sit  forma- 
liter  esse,  seu  natura  Dei,  non  magis  pro- 
baret  processionem  Verbi  esse  generatio- 
nem,  quam  processionem  Spiritus  Sancti ; 
cum  velle  Dei,  ex  quo  procedit  Spiritus 
Sanctus,  sit  identice  ipsa  natura  divina,  et 
ab  ea  virtualiter  tantum  distinguatur,  sicut 
alia  attributa  :  unde  si  sola  identitas  realis 
divini  intelligere  cum  esse,  seu  natura  Dei 
sufficeret  ad  rationem  generationis,  non 
minus  processio  Spiritus  Sancti  esset  gene- 
ratio,  quam  processio  Verbi :  ergo  D.  Tho- 
mas  supponit  ipsum  intelligere  esse  Dei 
essentiam  seu  naturam. 

§.  VI. 
Solvunlur  objectiones. 

XXVI.  Objicies  primo  contra  primam 
conclusionem  :  D.  Thomas  I.  p.  quaest.  59. 


ARTICULUS  I.  113 

art.  2.  ad  3.  sic  ait :  <  Quia  natura  designat        Explicatur  :  Ex  duplici  capite  possunt 

principium  actus,  essentia  vero  ab  essendo  aliquae  perfectiones  in  rebus  creatis  realiter 

dicitur,  possunt  dici  aliqua  unius  naturae,  aut  virtualiter  distingui,  scilicet  ex  propria 

quae  conveniunt  in  aliquo  actu,  sicut  omnia  ratione  formali ,  sicut    relationes  mutuae, 

calefacientia,  sed  unius  essentiae  dici  non  propter  oppositionem  quam  habent,  realiter 

possunt,   nisi  quorum  est  unum  esse.  Et  inter  se  distinguuntur.  Et  ex  limitatione  et 

ideo  magis  exprimitur  unitas  divina,  per  potentialitate  creaturae,  quo  pacto  intellec- 

hoc  quod  dicitur  quod  tres  personae  sunt  tus  et  intellectio,  essentia  et  existentia,  sin- 

unius  essentiae,   quam  si  diceretur,  quod  gularitas  et  ratio  specifica,  realiter  aut  vir- 

sunt  unius    naturae.   »    Quibus    verbis  S.  tualiterincreaturisdistinguuntur.Sicutergo 

Doctor  videtur  ponere  distinctionem  virtua-  constat  in  his  exemplis,  quodtalis  distinctio 

lem  inter  essentiam  et  naturam  divinam,  et  realis  aut  virtualis,  non  habet  locum  in  Deo 

docere  quod  unitas  in  essentia  dicit  in  divi-  eo  quod  illa  non  oriatur  ex  propria  ratione 

nis  majorem  identitatem,  quam  unitas  in  formali  illarum  rerum,  sed  ex  earum  limi- 

natura.  tatione  et  potentialitate.   Ita  similiter,  cum 

Respondeo  D.  Thomam  ibi  usurpare  na-  distinctio  virtualis  quae  est  in  rebus  creatis 

turam  improprie,  et  in  ampla  quadam  signi-  inter  essentiam  et  naturam,  fundetur  in 

ficatione,  in  qua  solum  illa  dicuntur  esse  sola  limitatione  et  potentialitate  creaturae 

ejusdem  naturae,  quibus  correspondent  ac-  (ut  supra  ostendimus)  illa  non  reperitur  in 

tiones  ejusdem  rationis :  siveillarum  princi-  Deo,  sed  hae  duae  rationes  ideo  distinguun- 

pia  distinguantur  essentialiter,  ut  in  sole  et  tur   solum    per  analogiam   ad    creaturas, 

igne  respectu  calefactionis,   sive  non,  ut  in  et  ex  modo  nostro  concipiendi  res  divinas, 

duobus  ignibus  calefacientibus.  Quia  ergo  per  similitudinem  et  habitudinem  ad  res 

unitas  in  natura,  potest  in  hac  ampla  accep-  creatas. 

tione  sumi,  unitas  vero  in  essentia,  solum         XXVIII.  Objicies  tertio  contra  secundam 

dicitur  respectu  eorum  quae  habent  idem  conclusionem.  Illa  est  formalis  ratio  quiddi- 

esse,  propterea  D.  Thomas  dicit,  quod  ma-  tatis  et  essentiae  divinae,  quae  est  incommu- 

gis  exprimitur  unitas  divina,  per  hoc  quod  nicabilis  creaturis  :   at  sola  infinitas  in  Deo 

dicitur,quod  tres  Personae  suntunius  essen-  est  incommunicabilis  rebus  creatis  :   ergo 

tiae,  quam  si  dicatur,  quod  sunt  unius  na-  illa  sola  est  formalis    ratio  quidditatis  et 
turae.  essentiae  Dei.  Majorvideturmanifesta  :  illud 

Secundo  responderi  potest,  D.  Thomam  enim  debet  esse  constitutivum  essentiale 
ibi  solum  statuere  distinctionem  virtualem  rei,  quod  est  ejus  distinctivum,  et  quod 
inrebuscreatisinteressentiametnaturam:  nullatenus  caeteris  competit.  Minor  etiam 
indivinis  vero  solam  distinctionem  ratio-  non  est  minus  certa  :  nam  esse,  vivere,  in- 
nis,  quae  petitur  ex  parte  conceptus  forma-  telligere,  et  aliae  perfectiones  simpliciter 
lis,  et  ex  modo  nostro  concipiendi  res  divi-  simplices,  communicantur  creaturis  :  sola 
nasper  analogiam  ad  res  creatas,  in  quibus  autem  infinitas  non  communicatur,  nec 
natura  et  essentia  virtualiter  distinguun-  communicabilis  est :  ergo,  etc. 
tur.  Gonfirmatur  :  Si    essentia    et  quidditas 

Objicies  secundo  contra  eamdem  conclu-  divina,  non  consisteret  in  infinitate,  Deus 
sionem  :  Illa  distinguuntur  virtualiter  inDeo,  non  esset  per  se  primo  et  essentialiter  infi- 
quae  aequivalent  pluribus  realiter,  aut  vir-  nitus :  sicut  quia  essentia  hominis  non  con- 
tualiter  distinctis  in  rebus  creatis:  sed  in  sistit  inrisibilitate,homonon  potestdici  per 
creaturis  natura  et  essentia  virtualiter  sal-  se  primo  et  essentialiter  risibilis  :  sed  hoc 
tem  distinguuntur,  ut  docent  Philosophi  videtur  absurdum,  ac  derogans  summae  Dei 
inlibris  de  Anima  :  ergo  et  in  Deo.  perfectioni  :  ergo,  etc. 

XXVII.  Respondeo  distinguendo  majo-  XXIX.  Ad  objectionem  respondeo  negan- 
rem  :  quae  aequivalent  pluribus  distinctis  in  do  majorem  :  ratio  enim  in  qua  consistit 
rebus  creatis,  si  illa  distinguantur  ex  gene-  essentialiter  natura  divina,  debet  esse  par- 
re  suo,  vel  ex  propria  ratione  formali,  con-  ticipabilis  a  creatura,  diminute  saltem  et 
cedo  :  si  distinguantur  solum  ex  limitatione  inadaequate  :  nam  ens  per  essentiam  ex  sua 
et  potentialitate  creaturae,  nego.  ratione  habet,  posse  se  communicare  enti- 


114 


DISPUTATIO  II. 


bus  per  participationem  ;  et  ipsa  gratia 
sanctificans,  est  diminuta  quaedam  et  ina- 
daequata  participatio  divinae  naturae :  quare 
ex  eo  quod  infinitas  sit  incommunicabilis 
creaturis,  non  sequitur  eam  esse  Dei  natu- 
ram  et  quidditatem  ;  sed  potius  modum 
quemdam  naturae  divinae,  ei  proprium,  et 
aliis  naturis  incommunicabilem.  Unde  ad 
illud  quod  dicitur  in  contrarium,  distinguo 
majorem :  illud  est  constitutivum  rei,  quod 
est  ejus  distinctivum  ab  aliis,  tamquam 
ratio  specifiea;  et  differentialis,  concedo  : 
tamquam  modusilli  proprius,  et  aliisincom- 
municabilis,  nego. 

Ad  confirmationem  nego  sequelam  majo- 
ris  :  ut  enim  Deus  dici  possit  per  se  primo 
et  essentialiter  infinitus,  sufficit  quod  infi- 
nitas  concipiatur  ut  modus-  divinae  naturee, 
in  ea  transcendentaliter  imbibitus,  et  ab  ea 
impraescendibilis  :  sicut  ad  hoc  ut  creatura 
dicatur,  et  sicintrinsece  etessentialiter  fini- 
ta,  sufficit  finitatem  esse  modum  ejus  natu- 
rae,  ab  ea  inseparabilem. 

XXX.  Objicies  quarto  contra  eamdem 
conclusionem  :  Ens  infinite  perfectum  debet 
includere  in  suo  conceptu  quidditativo  om- 
nes  perfectiones  simpliciter  simplices  :  sed 
natura  divina  est  infinite  perfecta  :  ergo 
debet  essentialiter  includere  cumulum  om- 
nium  perfectionum  quae  sunt  in  Deo,  ac 
proinde  constitui  per  infinitatem. 

Respondeo  distinguendo  majorem  :  Ens 
infinite  perfectum,  debet  includere  in  suo 
conceptu  quidditativo  omnes  perfectiones 
simpliciter  simplices,  explicite  vel  implicite, 
concedo  majorem  :  explicite,  nego  majorem, 
et  concessa  minori,  distinguo  consequens 
distinctione  majoris. 

Dices,  Ens  infinite  perfectum  debet  inclu- 
dere  in  suo  conceptu  omnes  perfectiones 
simpliciter  simplices,  perfectissimo  modo  : 
sed  perfectius  est  eas  continere  explicite, 
quam  solum  implicite :  ergo  non  solum 
implicite,  sed  etiam  explicite,  eas  continere 
debet. 

Respondeo  distinguendo  majorem  :  De- 
bet  eas  continere  modo  perfectissimo,  quem 
petit  aut  patitur  natura  divina,  concedo 
majorem  :  quem  natura  divina  non  petit, 
aut  non  patitur,  nego,  natura  autem  divina, 
ut  talis  est,  non  petit,  nec  patitur  alium 
modum  continendi  divina  attributa,  quam 
implicite  et  radicaliter,  quia  natura,  ut  na- 


tura  est,  se  habet,  vel  concipitur,  per  mo- 
dum  radicis,  seu  principii,  saltem  virtua- 
lis,  suarum  proprietatum,  subindeque  in 
suo  conceptu  illas,  explicite  saltem,  non  in- 
cludit,  sed  radicaliter  tantum  et  implicite. 

XXXI.  Objiciesquintocontratertiam  con- 
clusionem  :  lllud  est  constitutivum  natura3 
divinae,  quod  Deus  suam  naturam  et  quid- 
ditatem  declarans,  expressit  in  sacra  Scrip- 
tura  :  sed  Deus  in  Scriptura  Sacra  suam 
quidditatem  et  naturam  declarans  Moysi, 
per  hoc  quod  est  ipsum  esse,  et  ens  per  es- 
sentiam,  dixit  enim,  Ego  sum  qui  sum,  et 
qui  est  misit  me  ad  vos  :  sive  ut  habet  ver- 
sio  Graeca,  eyw  d\u  6  wv  :  id  est,  Ego  sum 
ipsum  ens.  Quae  verba  ponderans  D.  Hila- 
rius  libro  2.  de  Trinitate,  haec  scribit : 
«  Admiratus  sum  tam  absolutam  Dei  signi- 
ficationem,  qua  naturee  divinae  incompre- 
hensibilem  cognitionem,  aptissimo  ad  intel- 
ligentiam  humanam  sermone  loqueretur. 
Non  enim  aliquid  magis  proprium  Deo, 
quam  esse  intelligitur  :  quia  id  ipsum  quod 
est,  neque  desinentis  est  aliquando  neque 
coepti.  » 

Accedit  etiam  D.  Thomas,  qui  variis  in 
locis  docet  quod  esse,  est  essentia,  seu  quid- 
ditas  Dei.  Et  I.  part.  quaest.  15.  art.  II.  affir- 
mat  nomen ,  Qui  est ,  propriissimum  esse 
inter  omnia  divina  nomina,  sicut  et  no- 
men  illud  ineffabile  Tetragrammaton  Jehova, 
quod  Judaei  pronuntiare  non  audebant :  eo 
quod  ab  ipsis  haberetur  sacratissimum,  ut- 
pote  nomen  Dei  primarium  et  essentiale, 
radixque  omnium  aliarum  nominum ;  illud 
enim  deducitur  a  radice  Hebraica  Haiah, 
quaeidem  valet,  ac  est,  de  quo  videri  potest 
noster  Malvenda  Exodi  5. 

Gonfirmatur  :  Illa  ratio  est  constitutiva 
naturae  divinae,  quae  exprimit  majorem 
perfectionem  et  actualitatem  :  sed  esse,  cum 
sit  magis  abstractum  et  illimitatum,  quam 
intelligere,  exprimit  majorem  perfectionem 
et  actualitatem  :  ergo  naturam  divinam  cons- 
tituit. 

Gonfirmatur  amplius  :  Esse  a  se,  seu  esse 
increatum,  prius  est  quam  intelligere  :  ergo 
cum  natura  sit  id  quod  primo  concipitur  in 
re,  esse  a  se  erit  constitutivum  naturae  di- 
vinae,  non  vero  intelligere. 

XXXII.  Ad  objectionem  respondeo,  quod 
quando  Scriptura  et  Patres  exprimunt  es- 
sentiam  et  quidditatem  Dei  per  esse,  seu  per 


ARTIGULUS  I.  115 

rationem  entis  per  essentiam,  loquuntur  de  solent  proponi  argumenta,  quae  breviterhic 

substantia  et  essentia  Dei  large  sumpta,  et  proponemus,  ac  diluemus. 

quatenus  habet  rationem  transcendentis  in-  XXXIV.  In  primis  objicitur  celebris  auc- 

creati;  Deumque  solum  considerant,  ut  ens  toritas  D.  Thomae,  qui  infra  quaest.  14.  art. 

increatum,  et  quatenus  a  creaturis  distin-  I.  demonstrat  Deum  esse  intelligentem,  ex 

guitur  :  non  vero  ut  est  intra  lineam  naturae,  eo  quod  est  immaterialis :  ergo  ex  D.  Thoma, 

et  prout  divina  essentia  se  habet  ut  radix  natura  divina  non  constituitur  per  ipsum 

divinorum  attributorum,  et  ab  illis  virtua-  intelligere  actuale,  sed  per  rationem  subs- 

liter  distinguitur,  de  qua  solum  hic  agimus.  tantiae  immaterialis,  et  radicaliter  intellecti- 

Similiter  quando  D.  Thomas  docet  nomen,  vae.  Gonsequentia  manifesta  videtur,  natura 

Qui  est,  esse  Deo  propriissimum,  loquitur  enim  et  quidditas  rei,  est  id  quod  primo  in 

de  Deo  sub  illo  conceptu  generali  et  trans-  ea  concipitur,  et  per  quod  caetera  demons- 

cendentali  entis    increati ,   non  vero  sub  trantur. 

conceptu  speciali  naturae,  ut  natura  est,  et  Secundo,  Natura  divina  debet  proportio- 

radix  attributorum,  sub  qua  ratione  ibidem  naliter  constitui,  sicut  aliae  naturae  intellec- 

docet,  hoc  nomen  non  significare  ipsam  na-  lectuales  :  sed  natura  hominis,  v.  g.  cons- 

turam  et  quidditatem  Dei,  sed  potius  quod-  tituitur  per  hoc  quod  sit  radicaliter  intellec- 

dam  pelagus  substantiae  infinitum  :  id  est,  tiva,  intellectione  humana,  et  natura  Angeli 

aliquod  transcendens  in  ordine  increato,  et  per  hoc  quod  sit  radicaliter  intellectiva  in- 

commune  naturae,  relationibus,  et  attribu-  tellectione  Angelica,  unde  communiter  dici- 

tis,  ut  supra  retulimus.  tur,  quod  verba  in  definitionibus  non  di- 

XXXIII.  Ad  primam  confirmationem  di-  cunt  actum,   sed  aptitudinem  :  ergo  etiam 

cendum  est,  esse  perse,  nonexprimere  ma-  natura  Dei  consistit  in  intellectualitate  ra- 

jorem  perfectionem,  et  actualitatem,  quam  dicali,  non  vero  in  ipso  intelligere  actuali. 

intelligere   per  se  subsistens  :   quia  licet  Tertio,  Gonceptus  naturae,  est  conceptus 

esse  sit  magis  abstractum,  abstractione  po-  principii  et  radicis  operandi;  illa  enim  defi- 

tentiali  et  universali ;  id  est,  magis  com-  nitur  primum  principium  motus  et  quietis  : 

mune  et  universale,  quam  intelligere,  non  ergo  nisi  invertamus  definitionem  naturae, 

tamen  abstractione  formali,  quianon  est  ma-  non  possumus  ejus  conceptum  transferre 

gis  remotum  a  potentialitate  :  sicut  enim  in  Deum,  nisi  constituamus  naturam  di- 

esse  est  ultimus  actus  ordinis  entitativi,  ita  vinam  per  principium,  et  radicem  intelli- 

intelligere  est  ultima  actualitas  gradus  in-  gendi. 

tellectivi,  ut  docet  Divus  Thomas  loco  supra  Denique  :  Per  illlud  constituitur  formali- 

relato.  ter  natura  divina,  quod  participatur  a  gratia 

Ad  secundam  confirmationem  distinguo  sanctificante ;  illa  enim  (ut  suo  loco  demons- 

antecedens  :  esse  a  se,  seu  esse  increatum,  trabitur)   est  participatio  formalis  naturae 

prius  est  quam  intelligere,  per  modum  trans-  divinae  :  sed  gratia,  cum  sit  habitus  quidam 

cendentis,  et  communis  praedicati,  concedo  supernaturalis,  separabilis  ab  actu  secundo, 

antecedens  :  per  modum  gradus  quasi  diffe-  participat  tantum  intellectualitatem  divi- 

rentialis  naturam  divinam  constituentis  ,  nam,  non  vero  ipsum  intelligere  actuale, 

nego  antecedens,   et  consequentiam  :  licet  quod  solum  participatur  a  visione  beata, 

enim   ens,  substantia,   corpus,  et  vivens,  per  quam  beati  constituuntur  in  actu  se- 

sint  priora  rationalitate ;  tamen  per  istam  cundo  intelligentes  ,  et  videntes  divinam 

et  non  per  illa,  natura  hominis  constituitur.  essentiam  :  ergo  natura  divina  per  intellec- 

tualitatem  radicalem,  non  vero  per  ipsum 

^  Yjt  intelligere  actuale  constitui. 

XXXV.  Ad  primum  solutio  constabit  ex 

^.,                                                      .  dicendis  articulo  sequenti. 

Dituuntur  arqumenta  quartce  sententim.  *  a           a                     • 

y             *              ***"""Wt  Ad  secundum,  nego  majorem  :  cum  enim 

natura  Angelica  et  humana  sint  potentiales, 

In  favorem  quartae  sententiae,  quae  docet  debent  constitui  per  intellectualitatem  ra- 

naturam  divinam  constitui  per  immateriali-  dicalem,  et  non  per  ipsum  intelligere  ac- 

tatem,  et  intellectualitatem  radicalem,  plura  tuale  :  natura  vero  divina,  cum  sit  actus 


116 


DISPUTATIO  II. 


purus,  et  omnis  potentialitatis  expers,  non 
potest  constitui  per  vim  intelligendi,  sive 
radicalem,  sive  proximam,  sed  tantum  per 
ipsum  intelligere  purissimum  et  actualissi- 
mum. 

XXXVI.  Ad  tertium  dicendum  est,  con- 
ceptum  naturae,  ut  sic,  et  prout  est  analo- 
gice  communis  ad  Deum  et  creaturas,  esse 
quidem  conceptum  principii  et  radicis  res- 
pectu  proprietatum,  quae  ab  illa  dimanant, 
ac  proinde  naturam  servare  etiam  hunc 
conceptum  et  rationem  in  Deo,  et  esse  emi- 
nenti  quodam  modo  radicem  divinorum 
attributorum  :  non  tamen  est  de  ratione 
naturae,  ut  sic,  et  prout  est  analogice  com- 
munis  Deo  et  creaturis,  quod  se  habeat  per 
modum  principii  radicalis,  vel  proximi  ad 
actu  intelligendum,  sed  hoc  convenit  solum 
naturse  intellectuali  creatae,  ut  talis  est,  et 
ratione  potentialitatis,  quae  non  habet  lo- 
cum  in  natura  divina,  cum  sit  actus  puris- 
simus. 

XXXVII.  Ad  ultimum,  concessa  majori, 
distinguo  minorem.  Gratia  non  participat 
intelligere  divinum,  adaequate,  concedo  : 
inadaequate,  nego. 

Explicatur  :  Intelligere  divinum,  quam- 
vis  purissimum  et  simplicissimum,  ratione 
tamen  suae  eminentiae  et  infinitatis ;  gerit 
in  Deo  diversa  munia  inadeequata,  ratione 
quorum  potest  diversimode  a  creaturis  par- 
ticipari :  ut  enim  gerit  vices  virtutis  intel  • 
lectivae,  participatur  a  lumine  gloriae;  ut 
supplet  rationem  operationis  et  cognitionis, 
qua  Deus  beatificatur,  participatur  per  vi- 
sionem  beatam ;  ut  autem  habet  rationem 
naturae,  participatur  a  gratia  sanctificante  : 
cum  enim  propria  ratio  et  conceptus  naturae, 
consistat  in  hoc  quod  sit  principium  motus 
et  quietis,  ac  proinde  radix  proprietatum  et 
potentiarum,  quae  sunt  principia  proxima 
operationis  :  ad  hoc  ut  aliquid  participet 
naturam  divinam,  ut  naturaest,  participare 
debet  intelligere  divinum,  sub  ea  ratione 
qua  est  radix  divinarum  operationum  et 
attributorum  :  quo  modo  participatur  tan- 
tum  a  gratia  sanctificante ,  non  vero 
a  lumine  gloriae  ,  aut  a  visione  bea- 
tifica  :  quia  sola  gratia  sanctificans,  est 
radix  et  principium ,  a  quo  fluunt  et 
emanant  virtutes  supernaturales  et  infusae, 
quae  sunt  participationes  divinorum  attri- 


butorum,  ut    ostendemus  in   tractatu   de 
Gratia  (1). 

§.  VIII. 

Solvuntur  argumenta  contra  ultimam 
conclusionem. 

XXXVIII.  Gontra  ultimam  conclusionem 
in  primis  arguipotest  ex  auctoritate  D.  Tho- 
mae  qui  infra  quaest.  26.  art.  2.  in  corp. 
dicit,  «  In  Deo  non  est  aliud  esse  et  intelli- 
gere  secundum  intelligentiae  rationem  :  » 
ergo  ex  D.  Thoma  intelligere  in  Deo  non 
constituit  naturam  divinam.  Gonsequentia 
patet :  si  enim  illud  esset  divinae  naturae 
constitutivum,  non  distingueretur  virtuali- 
ter  ab  esse  et  quidditate  Dei,  subindeque  in 
Deo  esse  et  intelligere  essent  idem,  non  so- 
lum  secundum  rem,  sed  etiam  secundum 
intelligentiae  rationem. 

Secundo,  Natura  et  quidditas  Dei,  nihil 
omnino  supponit  prius,  etiam  secundum 
rationem,  et  modum  nostrum  intelligendi  : 
sed  intelligere  supponit  aliquid  priusin  Deo, 
secundum  rationem,  et  modum  nostrum 
intelligendi  :  ergo  in  eo  non  consistit  natura 
et  quidditas  Dei.  Major  constat,  natura  enim 
est  id  quod  primo  concipitur  in  re.  Minor 
probatur  :  Intelligere  in  Deo,  cum  sit  ope- 
ratio,  secundum  modum  nostrum  concipien- 
di,  supponit  intelligentem,  intellectum,  et 
speciem  intelligibilem  :  ergo  supponit  ali- 
quid  prius  secundum  rationem. 

Tertio  intelligere  divinum,  saltem  prae- 
supponere  debet  aliquod  objectum  virtuali- 
ter  a  se  distinctum,  a  quo  specificetur,  et 
in  quod  connaturaliter  tendat :  sed  illud 
non  potest  esse  aliud  quarn  essentia,  vel 
natura  divina  :  ergo  intelligere  in  Deo  sup- 
ponit  naturam  divinam,  ac  proinde  illam 
non  constituit.  Minor  est  certa,  et  constabit 
ex  dicendis  art.  5.  major  vero  probatur  :  Si 
intelligere  divinum,  non  praesupponeret 
aliquod  objectum,  a  se  virtualiter  et  ratione 
distinctum,  haberet  seipsum  pro  objecto,  et 
sic  non  esset  actus  directus,  sed  reflexus  ; 
esset  enim  intelligere  sui  ipsius  :  sed  hoc 
videturabsurdum  :  ergo,  etc. 

Gonfirmatur   primo  :  Intellectio  actualis 

(1)  Disp.  2.  art.  4.  et  6. 


ARTIGULUS  I. 


117 


supponit  objecti  intelligibilitatem  :  ergo  in- 
telligere  divinum  supponit  prius  saltem  ra- 
tione  essentiam  divinam  ut  intelligibilem, 
et  consequenter  eam  non  constituit,  sed 
supponit  prius  ratione  constitutam. 

Gonfirmatur  secundo  :  Volitio  non  potest 
esse  primum  volibile  :  ergo  nec  intellectio 
primum  intelligibile,  unde  illa  debet  neces- 
sario  supponere  aliquod  objectum  ratione 
distinctum,  in  quod  connaturaliter  tendat. 
Gonsequentia  videtur  legitima  ex  paritate 
rationis :  antecedens  vero  docetur  a  Theolo- 
giscumD.Thomal.  2.quaest.  1.  art.  1. 

Quarto,  Natura  divina  debet  esse  radix, 
et  ratio  a  priori  omnium  divinorum  attribu- 
torum  :  sed  intelligere  in  Deo  non  est  radix, 
nec  ratio  a  priori  omnium  attributorum,  v. 
g.  infinitatis,  aeternitatis,  etc.  non  enim  ideo 
Deus  est  infinitus,  aut  aeternus,  quia  intel- 
ligens  :  sed  quia  ens  per  essentiam,  et  im- 
mutabilis :  ergo  natura  divina  non  consti- 
tuitur  per  intelligere. 

Denique,  Si  natura  Dei  constitueretur  per 
intelligere,  sequeretur  quod  sicut  peccatum 
continetur  in  divino  intelligere,  ita  etiam 
contineretur  in  natura  Dei  :  consequens  est 
falsum,  et  repugnans  sanctitati  divinse  na- 
turae  :  ergo  et  antecedens. 

XXXIX.  Ad  primum  respondeo  ,  quod 
quando  D.  Thomas  dicit,  «  Non  est  aliud 
esse,  et  intelligere  secundum  rem,  sed 
tantum  secundum  intelligentiae  rationem,  » 
loquitur  de  distinctione  rationis,  quae 
fundatur  in  nostro  modo  concipiendi  res 
divinas  per  analogiam  ad  res  creatas,  in 
quibus  esse  et  intelligere  realiter  distinguun- 
tur,  et  unum  praesupponitur  ad  aliud  : 
non  autem  de  distinctione  rationis,  quae 
habeat  fundamentum  in  Deo,  et  quse  a  Theo- 
logis  virtualis  appellatur. 

XL.  Sed  contra  hanc  responsionem  instari 
potest  ex  alia  auctoritate  ejusdem  S.  Doc- 
toris  I.  ad  Annibaldumdist.  55.  quaest.  I.  art. 
2.  ad  5.  ubi  inquit  :  « Sicut  inteiligere  est 
idem  re  cum  essentia,  sed  differens  ratione, 
ita  et  velle : »  sed  velle  differt  ab  essen- 
tia  divina  virtualiter,  et  distinctione  ratio- 
nis  fundata  in  re  concepta,  et  non  solum 
in  modo  nostro  concipiendi  :  ergo  et  intelli- 
gere. 

Respondeo  primo  :  D.  Thomam  ibi  com- 
parare  intelligere  cum  velle,  solum  quan- 
tum  ad  genus  distinctionis,  in  eo  scilicet 
I. 


quod  non  distinguantur  realiter,  sed  ratio- 
ne,  non  tamen  quantum  ad  modum.  Velle 
enim,  cum  sit  quid  consequens  ad  naturam, 
et  pertinens  ad  diversam  lineam,  distingui- 
tur  virtualiter  ab  illa :  intelligere  vero,  cum 
sit  constitutivum  naturae,  ab  ea  solum  dis- 
tinguitur,  distinctionerationis  ratiocinantis, 
et  ex  parte  conceptus  formalis,  non  objec- 
tivi. 

Secundo  dici  potest,  D.  Thomam  in  eo 
loco  non  loqui  de  intelligere  essentiali,  et 
constitutivo  naturae,  sed  de  scientifico,  et 
attributali,  quod  virtualiter  distinguitur  a 
natura  divina,  sicut  et  velle. 

Tertio  responderi  potest,  illum  loqui  de 
essentia  divina,  ut  habet  rationem  trans- 
cendentis  increati,  et  significat  ipsam  subs- 
tantiam,  et  entitatem  increatam  Dei,  in  qua 
acceptione,  essentia  divina  virtualiter  dis- 
tinguitur  ab  intelligere,  sicut  et  velle. 

XLI.  Ad  secundum  respondeo  conceden- 
do  quod  intelligere  sub  conceptu  formali 
actionis  emanantis  ab  aliquo  principio,  non 
est  natura  divina  formaliter,  neque  ratio 
constitutiva  illius,  nostro  modo  intelligendi, 
ut  diximus  in  quinta  conclusione  :  tamen 
sub  conceptu  formali  ultimae  actualitatis 
completse,  et  per  se  subsistentis  in  ordine 
intellectuali,  est  ratio  constitutiva  divinae 
naturae,  ut  in  ultima  conclusione  ostendi- 
mus.  Et  in  hoc  sensu  usurpat  D.  Thomas 
intelligere  infra  quaest.  14.  art.  4.  cum  ait, 
quod  <t  Intelligere  Dei  est  ejus  substantia,  » 
ut  patet  ex  his  quae  dicit  in  eodem  articulo, 
in  respons.  ad  2.  eto. 

XLII.  Secundo  respondetur,  quod  licet  de 
ratione  operationis  finitae  et  limitatae,  et 
quae  est  tantum  operatio,  sit  praesupponere 
principium  a  quo  egreditur,  non  tamen  de 
ratione  operationis  infinitae  et  illimitatae,  et 
quae  est  eminenter  formaliter  operatio  : 
intelligere  autem  in  Deo  infinitum  est,  ac 
illimitatum,  et  continet  eminenter  forma- 
liter  rationem  operationis,  speciei  intelligi- 
bilis,  et  principii  tam  proximi  quam  radi- 
calis  intelligendi,  eo  fere  modo  quo  anima 
rationalis,  eminenter  formaliter  continet 
vegetativam  et  sensitivam  :  unde  sicut  illa 
in  homine  non  solum  est  principium  intel- 
ligendi,  sedetiam  vivendi,  et  sentiendi  :  ita 
etiam  intelligere  in  Deo,  non  solum  est 
operatio,  et  intellectio,  sed  etiam  princi- 
pium  operans,  et  intelligens,  intellectus,  ac 

9 


4*8  DISPUTATIO  & 

species  intelligibilis,  sine  distinctione  etiam  intellectualis,  et  veluti  prima  radix,  et  origo 

virtuali,    cum    sola  distinctione    rationis,  caeterarum. 

petita  ex  habitudine  ad  creaturas,  et  ex         XLV.  Ad  quartum  respondeo,  intelligere 

modo  nostro  concipiendi  res  divinas,  per  in  Deo  esse  radicem  omnium  attributorum, 

similitudinem  et  analogiam  ad  creatas.  cum  hoc  tamen    discrimine,    quod  eorum 

XLIII.  Ad  tertium  nego  majorem  :  Gum  quae  pertinent  ad  operationem,  qualia  sunt 

enim  objectum  petat  uniri  intellectui,  et  scientia,  sapientia,  voluntas,  amor,  justitia, 

quo  perfectior  est  intellectus,  eo  majorem  misericordia,  etc.   est  per  se  et  immediate 

cum  suo  objecto  postulet  unitatem  ;  intel-  radix  :  eorum  vero  quse  pertinent  ad  esse, 

lectus  divinus  ad  eum  tandem  gradum  per-  et  quee  sunt  veluti  modi  divinae  naturae,  vel 

fectionis,  eminentiae,  ac  simplicitatis  per-  ejus  proprietates  quasi    transcendentales, 

tinsit  ut  sine  ulla  etiam  rationis  distinc-  qualia  sunt  infinitas,  immutabilitas,  eeter- 

tione  (saltem  virtuali,  et  cum  fundamento  nitas,  veritas,  bonitas,  etc.   non  est  radix 

in  re)  ipsum  intelligere  constitutivum,  sit  immediate  et  per  se,  et  sub  conceptu  formali 

idem  cum  suo  objecto.  Unde  D.  Thomas  in-  intellectionis,  sed  mediate,    ratione   entis 

traqueest.  14.  art.  2.  «  Gum  Deus  nihilpo-  increati,  et  actus  puri  inillaimbibiti.  Sicut 

tentialitatis  habeat ,  sed  sit  actus  purus,  in  homine  proprietates,  quae  illi  conveniunt 

oportet  quod  in  eo  intellectus,  et  inteilec-  formaliter  qua  talis  est,  ut  risibilitas,  vis 

tum,  sint  omnibus  modis  idem.  »  Quibus  admirativa,  etc.  sequuntur  ad  ipsum,  me- 

verbis  excludere  videturdistinctionemetiam  diante  rationalitate,  et  differentia  specifica : 

virtualem  inter  intelligere  divinum  et  ejus  aliae  vero  quae  sunt  magis  communes,  ut 

objectum  :  si  enim  haec  virtualiter  inter  se  esse  dormitivum  ;  vel  quae  sunt  transcen- 

differrent,  non  possent  dici  esse  omnibus  dentales,  ut  ratio  unius,  veri  et  boni,  se- 

modis  idem.  Ad  probationem  ejusdem  ma-  quuntur  ad  ipsum,  mediante  gradu  gene- 

joris,  dicendum  est,    intelligere    divinum  rico  animalis,  vel  media  ratione  entis  in 

eminentissimo  modo  esse  simul  reflexum,  ipso  transcendentaliter  inclusa. 
et  directum :  reflexum,  quia  est  intelligere        XLYI.  Ad  ultimum  nego  sequelam  ma- 

sui :  directum,  quia  non  habet  aliud  objec-  joris  :  quamvis  enim  peccatum  contineatur 

tum,  ad  quod  per  se  primo  et  connaturali-  in  divino  intelligere,  non  tamen  propterea 

ter  tendat.  dici  potest  illud  contineri  in  natura  divina, 

XLIV.  Ad  primam  confirmationem,  dis-  formaliter  qua  talis  est :  quia  quando  dici- 

tinguo  antecedens  :  Intellectio  actualis  sup-  tur  peccatum  contineri  in  natura  divina, 

ponitobjectiintelligibilitatem  :in  actu  per-  sensus  est,  illud  in  ea  contineri  tamquam 

mixto  potentiae,  concedo  :  in  actu  puro,  et  ejus  effectum,  vel  sicut  ejus  proprietatem, 

excludente  omnem   potentialitatem  nego  :  quod  repugnat  divinae  sanctitati :  ut  autem 

de  ratione  enim  actus  puri,  est  non  solum  dicatur  contineri  in  intelligere  divino,  satis 

esseper  se  intelligentem  in  actu  primo,  sed  est  quod  in  eo  contineatur  per  modum  ob- 

etiam  per  se  intellectum  in  actu  secundo  :  jecti  cogniti. 

ex  quo  inferunt  Thomistae,  in  visione  bea-        Potest  etiam  absolute  negari,  peccatum 

tifica  essentiam  divinam  supplere  non  so-  contineri,  etiam  per  modum  objecti  cogniti, 

lum  rationem  speciei  impressae,  etobjecti  in  intelligere  constitutivo  naturae  divinae  : 

intelligibilis,  sed  etiam  speciei  expressae,  et  quia  ut  dicemus  in  tractatu  de  scientia  Dei, 

objecti  actu  intellecti,  seu  verbi,  et  termini  intelligere  divinum,  sub   ea  ratione  qua  est 

intrinseci  intellectionis.  ,  naturae  divinae  constitutivum,   non  se  ex- 

Ad  secundam   confirmationem,  concesso  tendit  ad  creaturas,  nec  proinde   attingit 

antecedente,   nego  consequentiam  et  pari-  peccata,  sed  solum  quatenus  est  attributale 

tatem.   Ratio  disparitatis  est,  quia  volitio,  et  scientificum  :  unde  ex  eo  quod  Deus  co- 

cum  sit  inclinatio  consequens  ad  naturam,  gnoscat  peccata,  solum  inferri  potest,   ea 

supponit  aliquid  prius,  nempe  bonum  natu-  contineri  in  scientia  Dei,  non  tamen  in  ejus 

rae,  quod  debet  primo  velle  :  secus  est  de  natura  vel  essentia. 
intelligere,  quod  est  prima  operatio  naturae, 


ARTIGULUS  IL 


119 


Articulus  II. 


lis,  demonstrativam  non  esse,  sed  solum  ex 
probabilibus  principiis  procedere. 

Sententia  tamen  affirmativa,  quse  asserit 

immaterialitatem    esse    rationem  a  priori 

intellectualitatis,  ac  proinde   rationem  D. 

Thomae  esse  demonstrativam,   et  a  priori, 

XLVII.  Hujusdifficultatis  resolutio  neces-     saltem  quoad  nos>  communis  est,  non  solum 

saria  est  ad  plenam  et  perfectam  notitiam     aPud  Thomistas,  sed  etiam  apud  extraneos, 

eorum  quae  diximus  articulo  praecedenti ;     eamque  tenent  Suarez2.  tomoMetaph.disp. 

ideoque  eam  hic  inserimus,  quamvis  plures     «*?' sect.   5.  Molina,   Granadus,   Herice,  et 


Quae  formalitates  ad  intellectum  spectantes, 
in  Deo  constituendae  sint  ? 


illam  rejiciant  usque  ad  quaestionem  14. 
Ut  autem  status  quaestionis  clare  perci- 
piatur. 

Sciendum  est,  plura  in  intellectu  creato 
inveniri,  de  quibus  dubitari  potest,  an  sint 
etiam  in  intellectu  divino  constituenda. 
Primum  est  immaterialitas,  de  qua  potest 
esse  dubium,  an  sit  in  Deo  radix,  et  ratio  a 


alii ;  quae  sententia  non  aliterest  probanda, 
quam  rationem  D.  Thomae  explicando, 
et  objectionibus  in  contrarium  respon- 
dendo. 

XLIX.  Ratio  ergo  D.  Thomae  sic  propo- 
nitur.  Immaterialitas  est  ratio  cur  aliquid 
sit  cognoscitivum  :  sed  Deus  est  summe 
immaterialis  :  ergo  et  summe  cognoscitivus, 


priori  intellectualitatis.  Secundum  est  po-     et  consequenter  intelligens  ;  nam  suprema 


tentia  intellectiva,  quae  est  principium  pro- 
ximum  intelligendi.  Tertium,  species  objec- 
tive  concurrens,  et  complens,  ac  fcecun- 
dans  ipsam  potentiam  ad  actu  intelligen- 
dum.  Quartum,  habitus  intellectuales  ad 
intelligendum  facilitatem  praestantes.  Quin- 
tum ,  ipsa  intellectio.  Sextum,  species 
expressa,  seu  verbum,  quod  est  terminus 
ejus  intrinsecus.  Denique,  objectum  formale 
et  primarium,  tam  motivum,  quam  termi- 
nativum.  De  his  ergo  omnibus  dubitatur, 
an  formaliter,  vel  tantum  eminenter  in  Deo 
reperiantur  ?  Pro  resolutione  primae  diffi- 
cultatis  sit. 


I. 


An  immaterialitas  in  Deo  sit  radix 
intellectualitatis  ? 

XLVIII.  Negativam  sententiam  tenuere 
quidam,  quos  sine  nomine  refert  Aureolus 
in  I.  dist.  55.  art.  2.  asserenies  ex  imma- 
terialitate  non  inferri  a  priori  intellectuali- 


mter  omnes  cognitiones,  est  intellectio. 
Minor  est  certa,  immaterialitas  enim,  vel 
sumitur  pro  exclusione  materiae,  vel  pro 
exclusione  potentialitatis,  vel  pro  eleva- 
tione  supra  materiam,  et  non  immersione 
in  illam :  Deus  autem  ,  cum  sit  actus 
purus,  materiam  et  potentialitatem  omnem 
excludit,  et  supra  omnem  conditionem  ma- 
teriae  elevatur.  Major  autem  ostenditur 
primo  ex  Philosopho  2.  deAnima  textu  124. 
ubi  docet  quod  plantae  non  cognoscunt, 
quia  materiales  sunt :  sensus  autem  cognos- 
citivus  est,  quia  est  receptivus  specierum 
sine  materia,  et  consequenter  aliqualiter 
immaterialis,  id  est  materiae  conditionem 
excedens.  lntellectus  etiam  humanus  est 
magis  cognoscitivus,  quia  magis  immate- 
rialis,  id  est  magis  separatus  a  materia,  et 
minus  immixtus  illi,  ut  docetur  5.  de  Ani- 
ma  textu  4.  Item  quia  Angelus  in  immate- 
rialitate  superat  animam  rationalem,  utpote 
nec  dependens  a  materia,  nec  illam  infor- 
mare  potens,  animam  rationalemin  cognos- 
cendo  excedit  :  ergo  immaterialitas  est  ratio 


tatem  activam,  sed  tantum  a  posteriori,  et     cur  aliquid  cognoscitivum  sit.  Unde  egregie 


a  signo  :  quatenus  ex  negatione  materiae 
colligitur  nobilitas  entis,  cui  nobilis  operatio 
debetur,  et  consequenter  cognitio.  Pro  qua 
etiam  sententia  referuntur  Ocham  et  Ga- 
briel  in  1.  dist.  55.  qusest.  1.  art.  1.  quibus 
ex  recentioribus  adhaesit  Raphael  de  Aversa 


Tertullianus  lib.  de  Anima  cap.  20.  <  Opi- 
mitas  sapientiam  impedit,  exilitas  expe- 
dit.  » 

L.  Secundo  probatur  :  Immaterialitas  est 
ratio  cur  aliquid  sit  intelligibile  in  ac- 
tu,  ut  enim  docet  D.  Thomas  I.    contra 


infra  quaest.  14.  sect.  I.  ubi  docet  rationem  Gentes  cap.  44.  ex  hoc  formae  sunt  intellec- 
qua  D.  ThomasibiprobatDeum  esse  summe  tae  in  actu  quod  sunt  sine  materia,  id  est 
intelligentem,  quia  est  summe  immateria-     per  hoc  quod  abstrahuntur  a  conditionibus 


120  DISPUTATIO  II. 

materialibus,  cum  quibus  ad  extra  inve-  LIII.  Respondeo  cum  Carmelitis  Salman- 

niuntur  :  sed  intelligibile  in  actu  fit  unum  ticensibus,  tract.  5.  disput.  %  dubiol.  et  2. 

cum  intellectu  intelligente  in  actu  :   ergo  duplex  esse  notabile  discrimen  inter    co- 

immaterialitas  est  etiam  ratio  activaeintelli-  gnoscentiaet  non  cognoscentia,  quantum  ad 

gibilitatis.  propositum.  Primum  consistit  in  eo  quod 

LI.  Tertio  probatur  :  In  hoc  cognoscentia  non  cognoscentia  recipiunt  alienas  formas, 

differunt  a  non  cognoscentibus,  quod  haec  non  tamen  easdem  cum  eis  a  quibus  illas 

nihil  habent  nisi  formam    suam  tantum  :  recipiunt  :  nam  aqua  v.  g.   recipiens  calo- 

illa  vero,  praeter  formam  propriam,  nata  rem  ab  igne,  non  recipit  eumdem  numero 

sunt  habere  in  se  etiam  formam  rei  alte-  calorem  ignis,  sed  alium  distinctum  reali- 

rius,  per  speciem  repraesentativam  illius  :  ter,  et  idem  contingit  in  aliis  non  cognos- 

sedcapacitashabendiformasaliarum  rerum,  centibus  :  cognoscentia  vero  apta  sunt  in  se 

convenit    ratione    immaterialitatis  :    ergo  habere  formas  aliarum  rerum,  easdem  spe- 

immaterialitas  est  ratio  cognoscibilitatis  acti-  cie  et  numero,  absque  reali  distinctione  ab 

vae.  Major  constat,  nam  species  rei  cognitse  illis  a  quibus  recipiunt  formas  ;  nam  spe- 

est  in  cognoscente,  et  per  eam  fit  intellec-  cies  lapidis,  qua  intellectus  constituitur  in 

tus  in  actu  :  at  species  repraesentative  con-  actu  ad  inteliigendum    lapidem,  continet 

tinet    formam  et  naturam   objecti  :   ergo  in  se  formam  et  naturam  lapidis,  eamdem 

cognoscens,  natum  est  habere  in  se  formam  realiter  cum  illa  quae  in  lapide  ad  extra 

rei  quam  potest  cognoscere.  Unde  Philoso-  invenitur,  non  quidem  sub  modo  essendi 

phus  3.  de  Anima  tex.  57.  docuit  animam  naturali  (hoc  enim  est    impossibile)    sed 

esse  quodammodo  omnia,  quia  est  omnium  intelligibili  et  intentionali,  quia  ut  docet  D. 

cognoscitiva.  Minor  autem  probatur  :  Gapa-  Thomas  1 .  de  Anima,  lect.  24.  et  7.  Metaph. 

citas  habendi  nonsolum  formam  propriam,  lect.  6.  species  rei  imtellectae,  est  quidditas 

sed  etiam  alterius  rei,  est  amplitudo  et  illi-  ejus,  et  4,  contra  Gentes  cap.  14.  docet  ver- 

mitatio    quaedam  :  sed  immaterialitas  est  bum  nostri  intellectus,  ex  ipsa  re  intellecta 

ratio  amplitudinis  et  illimitationis  in  forma :  habere  ut  intelligibiliter  eamdem  numero 

ergo  est  ratio  istius  capacitatis.  Minor  patet,  naturam  contineat. 

nam  coarctatio  et  limitatio  formae  provenit  a  Secunda    differentia,    ex  qua   sumitur 

materia,  et  consequenter    materialitas  est  secunda  solutio  argumenti  propositi    est, 

ratio  coarctationis  formae  :  ergo  immateria-  cognoscentia  recipere  in  se  aliorum  formas, 

litas  est  ratio  amplitudinis,  et  illimitationis  scilicet  species  intentionales,  per  identita- 

formae,  et  consequenter  est  ratio  preedictae  tem  cum  illis,  taliter  quod  intellectus  actua- 

capacitatis.  tusspecie  lapidis,  identificetur  cum  lapide, 

repraesentativa  illius,  non  quidem  in  esse  en- 

§.  IL  titativo  et  naturali,  sed  in  esse  intentionali  et 

n                . .    ..            7  intellisibili :  iuxta  illud  quod  docet  Philoso- 

Prcecipuce  obiecttones  solvuntur.  .      _°,    .    .      .     .    -J1  A   .      .  .  „. 

r         J  phus  5.  de  Anima  textu  57. « Anima  mtelligen- 

LII.  Gontra  hanc  doctrinam  et  rationem  do  fit  omnia :  »  at  vero  non  cognoscentia,  non 

D.  Thomee,  plura  et  difficillima  objici  pos-  recipiunt  formas  aliorum,   per  identitatem 

sunt  argumenta.  Primum  est,   non  cognos-  cum  formis,  nec  cum  illis  a  quibus  tales  for- 

centia,  praeter  formam  propriam,   aliorum  mas  recipiunt :  et  in  hoc  etiam  stat  differen- 

formas  recipiunt  :  ergo  differentia  a  Divo  tia  a  D.  Thoma  statuta,  inter  cognoscentia 

Thoma  statuta,  inter  cognoscentia  et  non  co-  et  non  cognoscentia. 

gnoscentia,  falsa  est,  et  consequenter  ejus  ra-  Contra  hanc  doctrinam,  quam  lato  calamo, 

tio  falso  nititur  fundamento.  Gonsequentia  et  erudite,  ut  alia,  prosequuntur  Salmanti- 

patet,  antecedens  probatur  :  Aqua  enim  reci-  censes,  loco  citato,    referentes  Capreolum, 

pit  in  se  calorem;  calor  autem  non  est  propria  Cajetanum,  Ferrariensem,  et  omnes  discipu- 

forma  aquae  :  aer  etiam  in  se  recipit  species  los  Divi  Thomne,  fieri  solent  plures  instan- 

intentionales :  ergo  non  viventia,  et  non  co-  tiae,  quae  in  tractatu  de  Visione  beata,  ubi 

gnoscentia,  apta  sunt  in  se  recipere,  non  so-  de  hoc  iterum  redibit  sermo,  commodius 

lum  proprias  formas,  sed  etiam  formas  alio-  proponentur  ac  diluentur. 

rum.  LIV.    Objicies    secundo  :  Datur  natura 


ARTIGULUS  II. 


421 


cognoscitiva  materialis  :  ergo  immateria- 
litas  ad  rationem  cognoscitiva  necessaria 
non  est,  et  consequenter  nequit  esse  ratio 
a  priori  virtutis  cognoscitivae.  Secunda 
consequentia,  ex  prima  evidenter  colligi- 
tur ;  prima  vero  ex  antecedenti  :  antece- 
dens  autem  constat,  natura  enim  sensitiva 
est  materialis,  et  tamen  est  cognoscitiva  : 
ergo  datur  natura    cognoscitiva  materialis. 

Respondeo  ex  doctrina  D.  Thomae  quaest. 
de  spiritualibus  creaturis  art.  2.  in  corp. 
et  2.  cont.  Gent.  cap.  68.  ad  finem  : 
immateriale  sumi  tripliciter,  primo  pro 
excludente  informationem  materiae,  secun- 
do  pro  independente  a  materia,  tertio  pro 
excedente  conditionem  materiae  in  agendo 
et  recipiendo.  Primo  modo  natura  Angelica 
est  immaterialis,  non  enim  a  materia  depen- 
det,  nec  materiam  informare  potest.  Secun- 
do  modo  anima  rationalis  immateria- 
lis  est,  licet  enim  materiam  informet,  est 
tamen  independens  ab  illa.  Tertio  modo 
anima  sensitiva  est  immaterialis,  quamvis 
enim  dependeat  a  materia  in  essendo,  et 
ideo  immaterialis  entitative  non  sit ;  recipit 
tamen  species  intentionales  modo  reprae- 
sentativo,  et  operatur  independenter  a  qua- 
litatibus  quae  sunt  dispositiones  materiae  : 
visio  enim  non  elicitur  medio  calore,  aut 
frigiditate,  siccitate,  aut  humiditate,  quae 
sunt  dispositiones  materiae  :  unde  quamvis 
sit  entitative  materialis,  non  tamen  est 
materialis  immersive  ;  hoc  est  totaliter 
immersa  materiae,  sed  excedens  illius  con- 
ditionem  in  recipiendo,  et  agendo  :  quare 
Philosophus  2.  de  Anima  textu  124.  docuit 
plantas  non  cognoscere,  propter  suam  mate- 
rialitatem  :  sensus  autem  (inquit)  cognosci- 
tivus  est,  quia  receptivus  specierum  sine 
materia. 

Ex  quibus  ad  argumentum  in  forma  res- 
pondetur  distinguendo  antecedens.  Datur 
natura  cognoscitiva  cognitione  perfecta, 
quae  materialis  est,  nego  antecedens  :  cog- 
nitione  imperfecta,  scilicet  sensitiva,  sub- 
distinguo  antecedens  :  quae  materialis  est 
entitative,  concedo  antecedens  :  immersive, 
id  est  omnino  immersa  materiae,  et  ab  illa 
totaliter  comprehensa,  nego  antecedens  ;  et 
distinguo  consequens  :  non  requiritur 
immaterialitas  ad  rationem  cognoscitivi 
perfecte,  nego  consequentiam  :  ad  ratio- 
nem  cognoscitivi  imperfecte,  subdistinguo 


consequens  :  immaterialitas  sumpta  pro 
independentia  a  materia,  concedo  conse- 
quentiam  :  sumpta  pro  excessu  supra 
conditionem  materiae,  et  non  immersione 
in  illa,  nego  consequentiam.  Itaque  ad 
cognitionem  perfectam ,  qualis  est  co- 
gnitio  intellectiva,  requiritur  principium 
immateriale  entitative ,  hoc  est  inde- 
pendens  a  materia  in  essendo  :  ad  cogni- 
tionem  vero  imperfectam,  qualis  est  sensi- 
tiva,  non  exigitur  principium  immateriale 
in  essendo,  id  est  a  materia  independens  : 
sed  immateriale  per  excessum  supra  con- 
ditionem  materiae,  et  negationem  totalis 
immersionis  in  illa. 

LV.  Objicies  tertio  :  Dantur  plures  for- 
mae  immateriales,  quae  non  sunt  cognos- 
citivae  :  ergo  immaterialitas  non  est  ratio  a 
priori  virtutis  cognoscitivae,  et  consequen- 
ter  non  potest  demonstrari  a  priori  per 
illam.  Gonsequentia  patet,  antecedens  vero 
probatur  :  Voluntas  enim,  ejusque  actus  et 
habitus  in  illa  residentes,  capaces  cognos- 
cendi  non  sunt,  et  tamen  sunt  formae 
immateriales  :  item  intellectus  agens, 
ut  docent  Philosophi  in  libris  de  Anima, 
cognoscitivus  non  est,  quamvis  sit  imma- 
terialis  ,  ergo  dantur  plures  formae  imma- 
teriales,  quae  non  sunt  cognoscitivae. 

Respondeo  primo,  quod  quando  D.  Thomas 
docet  immaterialitatem  in  formis  esse  radi- 
cem  virtutis  cognoscitivae,  hoc  non  debet 
intelligi  de  formis  accidentalibus,  sed  subs- 
tantialibus  :  non  enim  omnis  forma  acci- 
dentalis  immaterialis,  est  cognoscitiva,  sal- 
tem  formaliter,  ut  patet  in  exemplis  adduc- 
tis  :  nulla  tamen  datur  forma  substantialis 
immaterialis,  quae  non  sit  cognoscitiva  ut 
Quo,  id  est  radicaliter  elicitiva  cognitionis, 
per  modum  principii  Quo. 

Respondeo  secundo  :  Omnem  formam 
immaterialem,  etiam  accidentalem,  esse 
cognoscitivam,  non  elicitive,  et  formali- 
ter,  sed  consecutive,  vel  antecedenter  : 
voluntas  enim,  et  habitus  in  ea  residentes, 
necessario  supponunt  intellectum,  cum 
nihil  sit  volitum,  quin  praecognitum  :  intel- 
lectus  vero  agens,  licet  non  sit  intellecti- 
vus  formaliter,  et  elicitive,  est  tamen  cognos- 
citivus,  antecedenter  et  causative  :  quate- 
nus  causat  species,  quibus  intellectus  pos- 
sibilis  fit  potens  ad  eliciendam  cognitio- 
nem. 


122 


DISPUTATIO  II. 


LVI.  Objicies  quarto :  Si  immaterialitas 
esset  ratio  intellectualitatis,  juxta  modum 
immaterialitatis,  deberet  esse  modus  vir- 
tutis  intellectivae  :  sed  hoc  ita  non   contin- 


quod  licet  cognitio  in  Deo  non  differat  vir- 
tualiter  ab  ejus  immaterialitate,  scientia 
tamen  quatenus  dicit  specialem  modum 
cognitionis  ,  et    prout  constituit    speciale 


git :  ergo,  etc.  Major  constat,  minor  proba-  attributum,  ab  illa  differt  virtualiter.  Unde 

tur.  Omnes  Angeli  adsequantur  in  ratione  cum  D.  Thomas  art.  1 .  quaestionis  14.  solum 

immaterialitatis  ;  omnes  enim  aeque  sunt  intendat,  ex    summa  Dei   immaterialitate 

a  materia    independentes,    et    aequaliter  demonstrare  dari    in  illo   scientiam,  ejus 

excludunt  materiam,    cum    omni  Angelo  ratio  est  demonstrativa,  et  a  priori. 
essentiaiiter  repugnet  a  materia  dependere,         Secundo    alii    respondent,     existentiam 

etcumillaincompositionemvenire;ettamen  divinam  ,  sub  conceptu  essentiae,  distingui 

unus  excedit  alium  in  virtute  cognoscitiva :  virtualiter  a  natura  sub  concepta  naturae  : 

Angeli  enim  superiores,  perfectiori  modo  et  quia  in  ratione  essentiae  constituitur  per 

intelligunt,  quam  inferiores  :  ergo,  etc.  immaterialitatem,  in  ratione  vero  naturae, 

Respondeo    concessa     majori,    negando  per  intelligere,    recte  demonstratur  a  D. 

minorem,adcujusprobationem,nego  majo-  Thoma,  Deum  esse  summo  intelligentem, 

rem,  nam  licet  omnes  Angeli  adaequentur  quia  est  summe   immaterialis. 
in  termino  a  quo  separationis  a  materia,  ob         Tertio  alii  putant  ab  hoc  argumento    se 


rationem  in  probatione  assignatam,  non 
tamen  omnes  eequantur,  penes  terminum 
ad  quem  :  quia  licet  omnes  essentialiter 
materiam  excludant,  et  dependentiam  ab 
illa;  est  tamen  unus  actualior  alio :  ejusque 
major  actualitas  cognoscitur  ex  minori 
numero  specierum,  quo  indiget  ad  cognos- 
cendum,  et  consequenter  unus  alio  magis 
excedit  potentialitatem  materiae,  ut  in 
tractatu  de  Angelis  latius  exponemus. 
LVII.  Objicies  ultimo  :  Esto  in  creaturis 


expedire,  dicendo  quod  immaterialitas  est 
ratio  constitutiva  divinae  naturae,  ac  proin- 
de  ab  intellectu  et  intelligere  divino  virtua- 
liter  distincta. 

LIX.  Sed  istae  solutiones  videntur  insuf- 
ficientes.  Prima  enim  est  contra  mentem  D. 
Thomae,  ut  constat  ex  verbis  quibus  con- 
cludit  primum  articulum  quaestionis  14. 
« Unde  cum  Deussit  in  summo  immateriali- 
tatis,  sequitur  quod  sit  in  summo  cogni- 
tionis. »  Probat  ergo  D.  Thomas,   ex  imma- 


immaterialitas  pbssit  esse  medium  demons-  terialitate  cognitionem  absolute  in  Deo,  et 
trativum  a  priori  virtutis  cognoscitivae,  aut  non  solum  modum  specialem  illius,  scilicet 
cognitionis  actualis,  non  tamen  immateria-     scientiam.^ 


litas  divina :  ergo  ratio  qua  D.  Thomas 
probat  cognitionem  in  Deo  ex  illius  imma- 
terialitate,  non  est  demonstrativa,  saltem 
a  priori.  Gonsequentia  patet,  antecedens 
probatur.  Medium  demonstrati vum  a  priori. 


Secunda  rejicitur  ex  eo  quod  distinctio 
illa  virtualis  inter  essentiam  divinam  sub 
conceptu  essentiae,  et  sub  conceptu  naturae, 
majori  parti  Thomistarum  displicet,  et  ex 
illa  sequitur,   ut  supra  arguebamus,   quod 


debet  distingui  saltem  virtualiter  a  perfec-     primum  Dei  attributum  sit  conceptus  na- 
tione  demonstrata  per  ipsum,  alias  idem     turae. 


per  idem  probaretur,  quod  ars  demonstra- 
tiva  non  sustinet  :  sed  immaterialitas  in 
Deo  non  distinguitur  virtualiter  a  divina 
cognitione,  nec  a  virtute  cognoscitiva  pro- 
xima,  vel  radicali ;  cum  haec  omnia  ad 
eamdem  lineam  pertineant,  nec  distinguan- 
tur  in  rebus  creatis,  ex  propria  ratione  for- 
mali,  sed  ex  sola  limitatione  et  potentia- 
litate  creaturae,  ut  supra  declaravimus  : 
ergo  immaterialitas  in  Deo  non  potest  esse 
ratio  a  priori  per  quam  illa  demonstren- 
tur. 

LVIII.  Huic  argumento  varie  respondent 
auctores.    In    primis  enim  aliqui  dicunt, 


Tertia  etiam  solutio  non  probatur,  tum 
quia  supponit  immaterialitatem  esse  ratio- 
nem  naturae  divinae  constitutivam,  quod 
supra  impugnavimus  :  tum  etiam,  quia  hoc 
dato,  difficultatem  argumenti  non  evacuat : 
nam  D.  Thomas  ex  immaterialitate  non  so- 
lum  demonstrat  dari  intellectionem  in  Deo 
sed  etiam  Deum  esse  naturae  intellectualis, 
ac  proinde  immaterialitas  in  Deo  virtuali- 
ter  debet  distingui,  non  solum  ab  intelli- 
gere  divino  sed  etiam  ab  ejus  intellectua- 
litate.  His  ergo  solutionibus  pretermissis. 

LX.  Respondeo  D.  Thomam  demonstrare 
Deum  esse  intelligentem,  ex  eo  quod  est 


ARTIGULUS  III. 


125 


immaterialis,  tamquam  per  rationem  a 
priori  quoad  nos,  non  tamen  quoad  se  :  si- 
ve  ut  alii  dicunt,  prioritate  fundata  in  nos- 
tro  conceptu,  non  autem  in  re  concepta  : 
cum  enim  videamus  in  creaturis,  quod 
immaterialitas  est  causa  et  ratio  intellec- 
tionis,  inferimus  quod  haec  duo,  etiam  in 
Deo,  intime  connexa  sunt,  et  quod  unum 
esset  ratio  apriori  alterius,  nisi  reperiren- 
tur  in  actu  purissimo,  et  nisi  ad  eamdem 
lineam  pertinerent. 

Si  quis  tamen  sustinere  velit,    demons- 
trationem  D.  Thomae  esse  a  priori,   non  so- 
lum  quoad  nos,  sed  etiam  quoad  se,  poterit 
admittere  distinctionem  et  prioritatem  vir- 
tualem  in  Deo,  inter  immaterialitatem,  et 
cognitionem,  aut  virtutem  cognoscitivam : 
ex  hoc  enim  non  sequitur,  quod  immateria- 
litas  sit  ratio  divinae  naturae  constitutiva, 
quia  licet  admittatur  virtualiter  prior  intel- 
lectione,  vel  intellectualitate  divina,  se  ha- 
bet  tamen  in  Deo,  per  modum  transcenden- 
tis:  conceptus  vero  naturae,  saltem  explicitus, 
non  est  communis,  et  transcendentalis,  sed 
proprius  ac  specialis  ;  unde  sicut  ratio  en- 
tis  creati,    quamvis  per  se  primo  conci- 
piatur  in  homine  :  quia  tamen  est    trans- 
cendens,  et  communis  omni  creaturae,  hu- 
manam  naturam  non  constituit :  ita  nec 
ratio  entis,  seu    substantiae  immaterialis, 
constituit  naturam  divinam,  quia  similiter 
se  habet  per  modum  transcendentis  increati, 
et  est  communis  omnibus  perfectionibus  et 
formalitatibus  divinis. 


Articulus  III. 

An  detur  in  Deo  potentia  intellectiva,  vir- 
tualiter  ab  intellectione  distincta  ? 


I. 


Proponitur  status  difficultatis,  et  sententia 
negativa  prcefertur. 

LXI.  Suppono  primo  ex  tractatu  de 
Trinitate,  intellectum  divinum,  ut  est  in 
Patre,  et  ut  modificatum  per  relationem 
paternitatis,  habere  rationem  potentiae 
generativae  Filii,  seu  principii  quo  genera- 
tionis  Verbi  divini. 

Suppono  secundo  ex  dicendis  in  tractatu 


de  scientia  Dei,  intellectum  Dei  practicum, 
utmotum  et  applicatum  a  voluntate  divina, 
habere  in  Deo  rationempotentiaeexecutivae, 
et  producere  res  ad  extra  per  actum  imperii, 
for«aaliter  immanentem,  et  virtualiter  tran- 
seuntem,  ut  ibidem  ostendemus  :  unde 
solum  difficultas  est,  an  ratio  potentiae 
salvetur  in  intellectu  divino,  per  ordinem 
ad  intellectionem  essentialem. 

Suppono  tertio,  non  esse  quaestionem  de 
potentia  realiter  productiva  actus  intelli- 
gendi,  et  realiter,  vel  ex  natura  rei  ab  illo 
distincta  (haec  enim  involvit  imperfec- 
tionem,  et  repugnatactui  purissimo)  sed  de 
potentia  abactu  virtualiter  solum  distincta, 
id  est,  distinctione  rationis  habente  funda- 
mentum  in  Deo,  et  non  solum  in  nostro 
modo  concipiendi  res  divinas  per  analogias 
ad  res  creatas.  His  praemissis. 

LXII.  Dico  :  Non  dari  in  Deo  potentiam 
intellectivam,  respectu  divinae  intellectionis 
essentialis,  ab  ea  virtualiter  distinctam.  Est 
contra  Gorneio  infra  quaest.  14.  Aravium 
12.  Metaph.  quaest.  1.  art.  2.  et  quosdam 
alios  recentiores  Thomistas. 

Probatur  primo  ex  D.  Thoma  i.  contra 
Gentes  cap.  45.  ratione  4.  ubi  negat  in  Deo 
potentiam  intelligendi,  et  solum  concedit 
actum.  Item  2.  libro  cap.  10.  et  in  hac  parte 
quaest.  25.  art.  1.  ad  5.  et  41.  art.  5.  ad  4. 
in  ordine  ad  actus  essentiales  intelligendi 
et  volendi,  docet  dari  potentiam  in  Deo 
secundum  modum  significandi  tantum  :  id 
est  secundum  nostrum  modum  concipiendi 
res  divinas,  per  analogiam  ad  res  creatas  : 
ergo  ex  D.  Thoma,  non  debet  admitti  in  Deo 
potentia  intellectiva,  virtualiter  ab  intellec- 
tione  essentiali  distincta,  id  est  distinctione 
rationis  cum  fundamento  in  re. 

LXIII.  Probatur  secundo  ratione :  Intellec- 
tio  essentialis  in  Deo,  non  distinguitur  vir- 
tualiter  ab  ejus  intellectu  :  ergo  non  potest 
admitti  in  Deo  potentia  intellectiva,  vir- 
tualiter  ab  intellectione  essentiali  distincta, 
seu  virtuale  principium  intellectionis  essen- 
tialis.  Gonsequentia  patet,  antecedens  pro- 
batur  ex  fundamentis  supra  statutis,  agentes 
de  constitutivo  divinae  naturae:  nam  (ut 
ibidem  exposuimus)  ea  solum  distinguuntur 
virtualiter  in  Deo,  quae  aequivalent  pluribus 
rationibus,  aut  perfectionibus,  distinctis  in 
creaturis  ex  genere  suo,  et  ad  diversas 
lineas  pertinentibus,  id  est  diversa  objecta 


124 


DISPUTATIO  II. 

at   intellectus  et 


formalia  respicientibus 
intellectio,in  rebns  creatis  non  distinguuntur 
ex  genere  suo,  nec  ad  diversas  lineas  per- 
tinent ;  cum  idem  objectum  formale  respi- 
ciant,  sed  tantum  differunt  ex  limitatione 
et  potentialitate  creaturee,  quae  non  est 
tantee  perfectionis  et  puritatis,  ut  possit 
sibi  realiter  identificare  suam  ultimam 
actualitatem  :  ergo  intellectus  et  intellectio 
essentialis,  non  distinguuntur  in  Deo  vir- 
tualiter. 

LXIV.  Probatur  tertio  :  Non  est  funda- 
mentum  in  Deo,  ut  illius  intellectus  poten- 
tialis  concipiatur :  sed  principium  proximum 
virtuale  inteliectionis,  ut  potentiale  conci- 
pitur  :  ergo  non  est  fundamentum  in  Deo, 
ut  illius  intellectus  concipiatur,  ut  prin- 
cipium  virtuale  proximum  intellectionis. 
Major  patet,  minor  probatur.  Principium  pietur  :  ergo  petit  concipi  a  nobis  ut  meta- 
virtuale  proximum  intellectionis,  concipitur     physice    constitutus    expressione    actualis 

-■  •  "1     •!  _  _  _.        * _L__11__-_  ,-_*.!.«_«_  «.-*-*/-*         /\l       ■*-\/-v»>  i  »•*-(-  _n  I  I_r\_n.-f--i_rv_n-i_n        Tl/irki  _f-i-*%  sis\-v~k  r*4-  r\4-       t^ir\  i  -r\  _rw»  T_r\*»_rv  rvaHiw 


intelligitur  sine  expressione  actualis  intellec- 
tionis.  Minor  patet,  major  autem,  in  qua 
solum  est  difficultas,  sic  potest  suaderi. 
Perfectiones  divinae,  cum  sint  actus  purissi- 
mi,  sunt  a  nobis  constituendae  modo 
imaginabili  purissimo,  et  perfectissimo  :  sed 
perfectior  ac  purior  concipitur  divina  per- 
fectio,  quando  intelligitur,  ut  exprimens 
ultimam  sute  lineae  actualitatem,  quam 
dum  intelligitur,  ut  eam  solum  implicite 
continens  :  ergo  quaelibet  perfectio  in  Deo, 
expressione  ultimae  actualitatis  propriae 
lineae,  constituenda  est. 

Gonfirmatur  :  Intellectus  divinus  debet 
concipi  tam  actualis,  ut  nulla  creatura  illo 
actualior  sit  conceptibilis  :  sed  nisi  conci- 
piatur,  ut  exprimens  actualem  intellec- 
tionem,  aliqua  creatura,  illo  actualior  conci- 


ut  determinabile  per  intellectionem,  et  per 
illam  perfectibile,  tamquam  per  actuali- 
tatem  :  sed  determinabile  per  actum,  et 
per  illum  perfectibile,  potentiale  est,  vel 
ut  potentiale  intelligitur  :  ergo  principium 
virtuale  proximum  intellectionis,  ut  poten- 
tiale  concipitur. 

LXV.   Dices,  Intellectum  divinum    non 
concipi  ut  potentialem  et  imperfectum,  quia 


intellectionis.  Major  constat,  minor  probatur. 
Actualis  intellectio  creata,  actualior  intelli- 
gitur  in  linea  intelligibili,  omni  non  expri- 
mente  actualem  intellectionem  ;  ergo  nisi 
intellectus  divinus  concipiatur  constitutus 
expressione  intellectionis  actualis,  erit 
conceptibilis  perfectio  aliqua  creata,  ac- 
tualior  intellectu  divino. 

LXVI.   Denique  suadetur  conclusio  :  Ut 


licet  concipiatur  sine   expressione  ultimae  intellectus  divinus  haberet  rationem  poten- 

actualitatis,  implicite  tamen  illam  includit ;  tiae,  ex  parte  rei  conceptae,  et  non  solum  ex 

sicut   divina  essentia,    sine    attributorum  modo  nostro  significandi,  et  concipiendi  res 

expressione  intellecta,  non    concipitur  ut  divinas  per  similitudinem  et  analogiam  ad 

potentialis  et  imperfecta,  eoquodilla  impli-  creatas,  deberet  esse  fundamentum  in  Deo, 

cite  contineat,  sicut  ens  suas  proprietates.  ut  illius  intellectus  conciperetur  per  modum 

Sed  contra  :   Principium    virtuale  non  principii,  et  causae  influentis  in  divinam 

continens  actu  implicite  actualem  opera-  intellectionem   :  sed  non  est  tale  funda- 

tionem,  est  implicite  potentiale  :  ergo  non  mentum  in  Deo  :  ergo,   etc.  Major  constat, 

continens  actu  explicite  actualem  opera-  de  ratione  enim  potentiae  intellectivae,   est 

tionem,  erit  saltern  explicite  potentiale,  et  influere  per  modum  principii  et  causae  in 

consequenter  imperfectum    quoad    expli-  actualem  intellectionem.  Minor  autem  pro- 

citum.  batur.  In  Deo  non  est  fundamentum  ut  illius 

Praeterea,   expressio  ultimae  actualitatis  intellectioni    aliqua    imperfectio    a    nobis 

propriae  lineae,  debetur  cuilibet  perfectioni  tribuatur  :  sed  concipi  intellectum  divinum, 


divinae  ;  ac  proinde  concepta  sine  illius 
expressione,  ut  potentialis  intelligitur  :  sed 
actualis  intellectio  est  ultima  actualitas  in 
genere  et  linea  intelligibili,  attributa  vero 
non  pertinent  ad  lineam  essentiae  et  naturae : 


ut  causam  intellectionis,  et  hanc  ut  ab  illo 
causatam,  est  concipi  ut  imperfectam  ; 
dependere  enim  et  causari,  maxima  imper- 
fectio  est  :  ergo  in  Deo  non  est  funda- 
mentum  ut  illius  intellectus  concipiatur  a 


ergo  quamvis  divina  essentia,  sine  attribu-  nobis,  ut  intellectionis  causa,  et  ejus  intellec- 

torum  expressione  intellecta,  absque  ulla  tio,  ut  ab  intellectu  causata. 

potentialitate  concipiatur ;  intellectus  tamen  Gonfirmatur  :  Non  minor  imperfectio  est 

divinus    potentialis     concipitur,     quando  intellectionem  divinam  esse  ratione  nostra 


ARTIGULUS  III. 


125 


causatam  ab  intellectu,  quam  ratione  nostra     potentialitatis    creaturae,    realiter   distin- 


cum  illo  componere  :  sed  in  Deo  non  est 
fundamentum,  ut  ratione  nostra  Dei  intellec- 
tio  cum  intellectu  componat  :  alias  Deus 
esset  capax  compositionis  metaphysicae, 
quae  actui  puro  repugnat,  ut  ostendemus 
infra,  quando  agemus  de  simplicitate  Dei  : 
ergo  non  est  fundamentum  in  Deo  conci- 
piendi  ejus  intellectum,  per  modum  prin- 
cipii  et  causae  influentis  in  divinam  intellec- 
tionem  .  (I) 

§.H. 

Solvuntur  objectiones. 

LXVII.  Objicies  primo  :  Quae  differunt 
definitione,distinguuntur  virtualiterinDeo : 
sed  natura  intellectiva,  intellectus,  et 
intellectio  in  Deo,  definitione  differunt ; 
natura  enim  definitur  principium  radicale 
intelligendi  et  operandi  ;  intellectus,  facul- 


guuntur  :  unde  si  natura  divina,  adaequate 
et  ut  est  in  se,  ac  prout  a  divino  intellectu 
concipitur,  definiretur,  cum  illa  sit  actus 
purissimus  et  infinitus,  in  tali  definitione, 
deberet  ingredi  formalissime  ipsum  intelli- 
gere  actualissimum,  aliaeque  formalitates 
ad  lineam  intellectualem  spectantes  :  sed 
quia  a  nobis  natura  divina,  inadaequate 
definitur,  sicut  inadaequate  et  imperfecte 
cognoscitur,  ideo  in  ejus  definitione  tantum 
exprimitur  munus  radicis,  et  causae  vir- 
tualis,  quod  gerit  essentia  divina  respectu 
attributorum,  non  autem  ratio  intellectus, 
vel  intellectionis,  aut  speciei ;  quamvis  haec 
omnia  spectent  ad  eamdem  lineam,  et 
divinam  naturam  constituant. 

LXX.  Objicies  secundo  :  Potentia  intellec- 
tiva,  virtualiter  ab  actuali  intellectione 
distincta,  nullam  dicit  imperfectionem  : 
ergo  est  in  Deo  admittenda.  Gonsequentia 
patet,  antecedens  autem  ostenditur  primo. 


tas  proxima  ad  intelligendum  ;  et  intellectio,     Eo  ipso  quod  principium  intellectionis,  sit 


ultima  actualitas  lineae  intellectualis  :  ergo 
illa  distinguuntur  in  Deo  virtualiter,  ac 
proinde  in  ipso  admittenda  est  potentia 
intellectiva,  virtualiter  ab  intellectione 
essentiali  distincta. 

LXVIII.  Respondetur  primo,  negando 
absolute  majorem,  nam  essentia  et  natura 
definitione  differunt,  cum  illa  per  ordinem 
ad  esse,  haec  autem  per  ordinem  ad  opera- 


cumilla  identificatum  omni  identitate  reali, 
est  infinitae  perfectionis,  et  supremae  actuali- 
tatis  :  haee  enim  non  possunt  realiter  iden- 
tificari,  nisi  in  ente  infinito,  et  actu  purissi- 
mo  :  ergo  potentia  intellectiva,  virtualiter 
tantum  ab  actuali  intellectione  distincta, 
nullam  dicit  imperfectionem. 

Gonfirmatur  :   Potentia  intellectiva  vir- 
tualiter  tantum  ab  actuali  intellectione  dis- 


tionem  definiatur,  et  tamen  virtualiter  non     tincta,  non  caret  actuali  intellectione,  nisi 


distinguuntur  in  Deo,  alias  (ut  supra  argue- 
bamus)  primum  Dei  attributum,  esset 
conceptus  naturae. 

Respondeo  secundo,  distinguendo  majo- 
rem  :  quae  differunt  definitione  adaequata, 
concedo  :  inadaequata,  nego.  Similiter  dis- 


tantum  quoad  explicitum,  cum  inclusione 
implicita  illius  :  sed  carentia  actualitatis 
tantum  quoad  explicitum,  cum  inclusione 
implicita  illius,  imperfectionem  potentiali- 
tatis  non  dicit  :  ergo  potentia  intellectiva 
virtualiter  ab  actuali  intellectione  distincta, 


tinguo  minorem :  in  Deo  naturaintellectiva,  nullam  dicit  imperfectionem. 
intellectus,  et  intellectio  differunt  ;  defini-         Secundo  probatur  idem  antecedens  prin- 

tione  adaequata,   nego   :  inadacquata,   con-  cipale     :    Principium    virtuale    volitionis 

cedo.  essentialis,   seu  natura  intellectualis  quae 

LXIX.  Explicatur  :   Natura  intellectiva,  sit  radicaliter  tantum  volitiva,  admittitur 

intellectus,  intellectio,  species,  et  objectum,  in  Deo  sine  ulla  imperfectione  :  ergo  pariter 

cum  ad  eamdem  lineam  intellectualem  per-  principium  virtuale  proximum  aut  radicale 

tineant,    identificantur  in    Deo    sine    ulla  intellectionis    essentialis,    nullam  in    Deo 


distinctione,  etiam  virtuali ;  et  distinguuntur 
solum  penes  diversa  munia  inadaequata 
quae  praestant,  et  per  analogiam  ad  creatu- 
ras,  in  quibus  haec,  ratione  limitationis  et 

(1)  Disp.  4.  art.  i. 


imperfectionem  importat. 

LXXI.  Respondeo  negando  antecedens : 
ad  cujus  primam  probationem,  nego  etiam 
antecedens  :  ut  enim  supra  ostendimus,  de 
ratione  actus  purissimi  et  infiniti  est,  ut 
omnes  formalitates  ad  eamdem  lineam  spec- 


126  DISPUTATIO  II. 

tantes,  identificentur  sine  distinctione  etiam  eadem  linea  specifice,  ac  proinde  astruere 

virtuali  :  unde  cum  natura  intelligens,   vis  intellectum  in  Deo,  qui  sit  virtuale  princi- 

proxime  intellectiva,  et  actualis  intellectio,  pium  intellectionis,   absque  potentialitate, 

ad  eamdem  lineam  intellectualem    perti-  et  consequenter  absque  imperfectione  nemo 

neant ;  ponere  in  Deo  potentiam  intellec-  potest.   Ratio  autem  ob  quam  intellectus  et 

tivam,  virtualiter  ab  ejus  natura,  et  actuali  intellectio,  sint  intra  eamdem  lineam  speci- 

intellectione  distinctam,  aliquam  dicit  im-  ficam  :   secus   autem     scientia,    sapientia, 

perfectionem,actuipurissimo  repugnantem.  prudentia,  ars,  ac  inteliectus  principiorum, 

Ex  quo  patet  responsio  ad  confirmationem,  est  quia  identitas  vel  diversitas  specifica  li- 

minor  enim  neganda  est,   quia  (ut  supra  neae  divinarum    perfectionum,    attenditur 

ostendimus)  expressio  ultimse   actualitatis  et  desumitur  ex  identitate,  vel  diversitate 

propriae  lineae,  debetur  cuilibet  perfectioni  objecti  formalis  :  intellectus  autem,  et  intel- 

divinaa  :  alioquin,  ut  ibidem  arguebamus,  lectio  esseqfialis  in  Deo,  idem  objectum  for- 

daretur  aliqua  creatura,  quae  in  suo  con-  male  respiciunt,  nempe  essentiam  divinam, 

ceptu,  majorem   actualitatem  exprimeret,  ut    habet    rationem    primi    veri,  et  primi 

quamdivinaperfectio.  intelligibilis  :  secus  autem  intellectus  prin- 

LXXII.  Ad  secundam  probationem  prin-  cipiorum,  sapientia  ,   scientia,    prudentia, 

cipalis  antecedentis,  patet  etiam  responsio  :  et  ars  ;  habitus  enim  principiorum  attingit 

concesso  enim    antecedente,   consequentia  essentiam  divinam,  immediate  in  se  cognos- 

et  paritas  neganda  est.   Ratio  disparitatis  cibilem,  scientia  ut   habet  rationem  cau- 

est,  quia  volitio,  cum  sit  inclinatio  conse-  S8e  simpliciter,  sapientia  ut  habet  rationem 

quens  ad  naturam  intellectualem,  eamque  causa3  altissimse,  prudentia  et  ars  ut  est  ra- 

veluti    modificans,    et    trahens    ad   aliam  tio  agibilium  et  factibilium,  ut  latius  expo- 

lineam,  virtualiter   distinguitur  in  Deo  a  nemusin  tractatude  scientia  Dei.  (I) 

natura,  secus  autem   principium  virtuale  LXXIV.  Objicies  tertio  :  Datur  in  Deo  po- 

proximum  aut  radicale  intellectionis  ;  cum  tentia  ad  actus  notionales,  v.  g.  ad  genera- 

heec  sint  intra  eamdem  lineam  :  non  repii-  tionem  et  spirationem,  ut  expresse    docet 

gnat  autem  divinae  naturae,   quod,   nostro  D.  Thomas  i.  p.  qu.  41.  art.  4.  Item  idem 

modo  intelligendi,  se  habeat  ut  radix  alterius  s.  Doctor  eadem  parte  qu.  25.  art.i .  admit- 

operationis  in  alia  Linea  ;  bene  tamen  quod  tit  in  Deo  potentiam  operativam  ad  extra, 

intra  eamdem  lineam,  distinguantur  con-  et  productivam  creatiiramm  :  ergo  similiter 

ceptus  actus  primi  et  secundi,  et  principii  potest  in  Deo  admitti  potentia  intellectiva , 

radicahs    et  proximi,    quia    esset  in  illo  virtuaiiter  ab  intellectione  essentiali  distinc- 

genere  destmere  rationem  actus  purissimi.  ta.   Gonsequentia    videtur  manifesta,  tum 

LXXIII.  Instabis  :  Scientia,sapientia,  pru-  ex  paritate  rationis,  tum  quia  potentia  ope- 

dentia,  ars,  et  intellectus  principiorum,  per-  rativa  ad  extra,  est  intra  eamdem  lineam 

tinentad  eamdem  lineam  intelligendi,  et  cum  operatione  actiiali  :  ergo  similiterqiiam- 

tamendistingUUntUrvirtualiter,etattributa-  vis   potentia  intellectiva  sit  ejiisdem  lineaa 

liter  a  divina  natiira  :  ergo  qiiamvis  natura  cum  intellectione  actuali,    constitui  debet 

intelligens,   vis  proxima    intelligendi,    et  in  Deo,  ut  virtualiterab  illa  distincta. 

actualis  intellectio,  sint  intra  eamdem  li-  Respondeo  intellectum  et  voluntatem  in 

neam,  hoc  tamen  non  obstat,  quin  ea  virtua-  Deo,  posse  dupliciter  comparari .  Primo  in 

liter  distinguantur.  ordine  ad  actus  intelligendi  et  volendi,  qua- 

Respondeo  scientiam,  sapientiam,    pru-  tenus  essentiales  simt,  et  prout  respiciunt 

dentiam,  artem,  et  intellectum  principiorum  essentiam  divinam ,  per  modum  objecti  spe- 

esse  in  eadem  linea  generice  cum  divina  cificativi :  secundo  in  ordine  ad  eosdem  ac- 

natura,  nempe  in  linea  intellectuali,  quae  tus,  ut  notionales  sunt,  id  est,  ut  tangentes  et 

divisibilis  est  per  peculiares  modos  intelli-  COnnotantes  personas  procedentes,  et  pro- 

gendi ;  non    autem  in  eadem  linea  speci-  ductas.  Si  hoc  secundo  modo  considerentur, 

fice;  et  ideo  inconveniens  non  est,  quod  habent  in  Deo  rationem  potentiae  generati- 

distinguantur  a  divina  natura,  et  haec  sit,  va3j  et  spirativa3  :  quia  sicut  datur  potentia 
virtuale  illorum   principium :    intellectum 

autem  et  intellectionem  actualem,  esse  in  (l)  Disp.  l.  art.  2. 


ARTIGULUS  IV. 


127 


ad  terminum  procedentem  et  productum,  verba  in  argumento  relata,  addit :  «  Et  talis 

ita  et  ad  actum  notionalem,  formaliter  qua  actus  est  generare,  et  ideo  secundum  mo- 

talis  est,  et  ut  connotat  personam  divinam  dum  intelligendi,  natura  non  est  principium 

productam  :  secus  autem  si  considerentur  ipsius,  nisi   mediante  potentia.    »   Quibus 

primo  modo,  quia  sub  hac  ratione,  ab  intel-  verbis  manifeste  declarat,  se  loqui  de  intel- 

lectione  et  volitione  essentiali,  ne  virtualiter  lectu  divino,  per  ordinem  ad  actum  notio- 

quidem  distinguuntur.  nalem. 
Ad  aliud  exemplum  de  potentia  ad  extra 


operativa,  similiter  dicendum  est,  quod  ad 
actionem  creaturarum  productivam,  ut  for- 
maliter  tangit  terminum  factum,  et  ad  extra 
productum,  vel  producendum,  datur  princi- 
pium  et  potentia,  sicut  ad  ipsum  terminum  : 
quia  sub  hac  formalitate,  et  connotatione, 
virtualiter  distinguitur  ab  intellectu,  et  vo- 
luntate,  quae  ut  dicemus  in  tractatu  de  scien- 
tia  Dei,  sunt  in  Deopotentia  ad  extra  opera- 
tiva  et  producunt  ad  extra  per  actum  imperii. 
Ad  ipsam  vero  actionem  in  sua  entitate  et  ac- 
tualitate,et  ut  praecise  actus  secundus  est,non 


Articulus  IV. 

An  in  divino  intellectu  salvetur  formalitas 
speciei,  et  habitus  ? 

§.  I- 

Utraque  difjicultas  resolvitur. 

LXXVI.  Dico  primo  :  Salvari  in  Deo  for- 
maliter  rationem  speciei  intelligibilis.  Est 
contra  Suarem  disp.  50.  Metaph.  sect.   15. 


daturpotentiainDeo,  nisisecundummodum     Herice  tract.  de  scientia  Dei,  disp.  2.  et 
intelligendi  et  signific  andi,  et  non  ex  parterei     auos  recentiores. 


conceptae,  ut  expresse  docet  S.  Doctorinfra 
qu.25\  art.  1.  ad5.  his  verbis  :  «Dicendum 
quod  potentia  in  rebus  creatis,  non  solumest 
principium  actionis,  sed  effectus  :  sic  igitur 


Probatur  primo  conclusio  ex  D.  Thoma 
infra  quaest.  14.  art.  2.  ubi  docet  quod 
«  Deus  se  per  seipsum  intelligit  :  »  id  est  se 
ut  objectum,  per  seipsum  ut  speciem,  ut 


in  Deo  salvatur  ratio  potentiae,  quantum  ad     ibidem  explicat.  Et  art.  4.  in  corp.   sic    ha- 

hoc  quod  est  principium  effectus,  non  quan-     bet  :  tt  Unde  cum  ipsa  sua  essentia  sit  spe- 

tum  ad  hoc  quod  est  principium  actionis,     cies  intelligibilis,  ex  necessitate  sequitur, 

nisi   forte  secundum  modum  intelligendi,     quo^  ipsum  ejus  intelligere,  sit  ejus  essen- 

etc.  »  tia>  et  eJus  esse.   Et  sic  patet  ex  omnibus 

LXXV.  Objicies  quarto  :  D.  Thomas  in  I.     praemissis,  quod  in  Deo  intellectus,  id  quod 

dist.  7.  qu.  I.  art.  1 .  ad  2.  dicit  quod  «Inter  es-  intelligitur,  species  intelligibilis,  et  ipsum 

sentiam  et  operationem,  cadit  virtus  media,  intelligere  sunt  omnino  unum  et  idem.  » 

differens  ab  utraque,  in  creaturis  realiter,  in  Quibus  verbis,  eodem  modo  agnoscit  in  Deo 

Deoratione  tantum.  »  Ergo  exD.Thomain-  speciem  intelligibilem,  intellectum  et  intel- 

teressentiamdivinametintellectionem,  quae  lectionem  :   sed  intellectus,   et  intellectio, 

est  operatio,  mediat  facultas  proxime  intel-  vere  et  proprie  reperiuntur  in  Deo :  ergo 

lectiva,  virtualiter  ab  utraque  distincta.  et  species  intelligibilis. 

Respondent  aliquid,  D.  Thomam  loqui  de         LXXVII.  Probatur  secundo  conclusio  :Divi- 

distinctione  ex  modo  significandi,  et  ratio-  na  essentia  unitur  mentibus  Beatorum,  ut 

nis  ratiocinantis  ;  non  autem  ex  parte  rei  species,  etformainesseintelligibili,  inordine 

significatae,    et    rationis  ratiocinatae,   quae  ad  sui  visionem,  ut  docet  S.  Doctor  infra 

virtualis  appellatur.  quaest.  12.  art.  2.  ad  5.  et  tertio  contra  Gen- 

Sed  melius  respondetur,   D.  Thomam  ibi  tescap.ol.Ergoetiamcomparatione  intellec- 

manifeste  loqui  de  potentia  divina,  ut  no-  tusdivinigeritmunus  speciei,  et  consequen- 

tionalis  est ,  et  ut    respicit  actum    gene-  ter  in  Deo  in  ordine  ad  intellectionem  datur 

randi :  sub  qua  ratione  virtualiter  distin-  vera  ratio  speciei,  concurrentis  ex  parte  ob- 

guitur  a  natura  divina,  ratione  connotatio-  jecti  ad    intellectionem  sui.   Patet    conse- 

nis  quam  dicit  ad  terminum,  seu  personam  quentia  primo,  quia  si  essentia  divina  res- 

productam,  ut  anteaexposuimus  ;  ac  proin-  pectu  intellectus  Beati  gerit  munus  speciei, 

de   sub  hac  ratione,    veluti  mediat  inter  hoc    nullam    importat  imperfectionem,  ac 

essentiam  et  actum  notionalem.  Unde  post  proinde  non  debet  Deo  denegari,  in  ordine 


128 


DISPUTATIO  II. 


etiam  ad  propriam  intellectionem.  Secundo, 
quia  non  alia  ratione,  essentia  divina  est 
species  respectu  intellectus  Beati,  nisi  quia 
se  illi  repraesentat,  et  ratione  sui  unitur  in 
ordine  ad  claram  visionem  :  sed  divina 
essentia  seipsam  etiam  intellectui  divino 
repraesentat,  et  illi  ratione  sui  unitur  per 
summam  identitatem,  in  ordine  ad  intellec- 
tionem  divinam  :  ergo  gerit  munus  spe- 
ciei  respectu  intellectus  divini. 

LXXVIII.  Tertio  probatur  conclusio  :  Illae 
omnes  formalitates  in  Deo  admittendae  sunt, 
quae  in  suo  conceptu  formali  nullam  invol- 
vunt  imperfectionem  :  sed  ratio  speciei 
intelligibilis,  in  suo  conceptu  formali,  nul- 
lam  involvit  imperfectionem :  ergo  forma- 
liter  in  Deo  reperitur.  Major  constat,  minor 
probatur.  De  ratione  speciei  intelligibilis 
est  objectum  repraesentare  intellectui,  il- 
ludque  ipsi  in  esse  intelligibili  perfectissime 
unire,  et  ex  parte  objecti  ad  intellectionem 
concurrere,  ut  docent  Philosophi  in  libris 
de  Anima  :  sed  haec  nullam  involvunt  im- 
perfectionem  Deo  repugnantem,  ut  patebit 
ex  solutione  argumentorum,  et  constat  in 
ipsa  visione  beatifica,  in  qua  essentia  divi- 
na  haec  omnia  munia  supplet,  ut  ostende- 
mus  in  tractatu  de  Visione  beata  :  ergo  ra- 
tio  speciei  intelligibilis  in  suo  conceptu  for- 
mali  nullam  involvit  imperfectionem.  (4) 

LXXIX.  Dices  primo  cum  Suare  :  Gon- 
cursum  specieisupponere  indeterminationem 
in  potentia  intelligente,  unde  cum  intellec- 
tusdivinus  sit  ab  intrinseco  determinatus 
ad  intellectionem  di  vinae  essentiae,  concursus 
speciei  in  eo  necessarius  non  est. 

Sed  contra  primo  :  Intellectus  Beati,  lu- 
mine  gloriae  illustratus,  non  manet  indiffe- 
rens  ad  claram  visionem  Dei ;  et  tamen 
concursu  objecti  indigere,  et  speciei  intel- 
ligibilis,  a  lumine  gloriae  distinctae,  com- 
munis  est  sententia  Theologorum,  contra 
Vazquem  infra  quaest.  12.  art.  2.  ergo 
determinatio  potentiae  non  excludit  neces- 
sitatem  speciei  concurrentis  objective  ad 
intellectionem. 

Secundo,  etiam  intellectus  Angeli  est 
determinatus  ad  cognitionem  propriae  subs- 
tantiae,  et  tamen  indiget  concursu  speciei  et 
objecti  in  ordine  ad  illam,  ut  cum  D.  Tho- 
ma  infra  quaest.  36.  art.   1.  docent  omnes 

(1)  Disp.  2,  art.3. 


ejus  discipuli,  et  frequentius  alii  Theologi : 
ergo  concursus  speciei  non  supponit  semper 
indeterminationem  in  potentia  cognoscente. 
Tertio,  species  servientes  fidei  in  ordine 
ad  actum  credendi,  non  determinant  ad 
illum,  nec  quoad  exercitium,  nec  quoad 
specificationem  :  ergo  absque  determina- 
tione  salvantur  munia  speciei  in  ordine  ad 
intellectionem,  et  consequenter  quamvis 
essentia  divina  non  determinet  intellectum 
Dei,  sed  supponat  determinatum  in  ordine 
ad  cognitionem  sui,  poterit  munus  speciei 
subire,  et  intellectus  divinus  illius  concur- 
su  indigere. 

LXXX.  Dices  secundo  :  Quod  potentia  in- 
tellectiva  indigeat  specie,  et  concursu  objec- 
ti,  ut  comprincipii  partialis  intellectionis, 
importare  in  illa  imperfectionem,  et  limita- 
tionem  virtutis  cognoscitivae,  ac  proinde 
relegandum  esse  ab  intellectu  divino,  infi- 
nito,  et  summe  perfecto. 

Sed  contra  primo  :  Licet  indigere  concur- 
su  objecti  a  se  realiter  distincti,  imperfectio 
sit  in  potentia,  indigere  tamen  concursu 
objecti  sibi  summe  identificati,  sine  ulla 
prorsus  distinctione,  etiam  virtuali,  nullam 
dicit  imperfectionem  :  sed  hoc  modo  a  nobis 
astruitur  formalitas  speciei  in  intellectu 
divino,  ut  constabit  ex  infra  dicendis  :  ergo 
illa  nullam  dicit  imperfectionem  in  Deo. 

Secundo  :  Species  non  concurrit  ad  co- 
gnitionem,  ut  supplens  defectum  potentiae, 
nec  ut  dans  illi  virtutem  ,  imo  nec  facilita- 
tem  ;  sed  ut  comprincipium  se  tenens  ex 
parte  objecti,  ut  docent  Philosophi  in  libris 
de  Anima  :  ergo  licet  potentia  sit  undequa- 
que  perfecta  in  ratione  potentiae,  non  exclu- 
dit  concursum  speciei  in  ordine  ad  co- 
gnitionem. 

Gonfirmatur  :  Licet  divinus  intellectus  sit 
infinite  perfectus,  haec  tamen  infinita  per- 
fectio,  non  excludit  ab  illo  rationem  objec- 
ti  specificativi,  tam  motivi,  quam  termi- 
nativi,  ut  constabit  ex  dicendis  articulo 
sequenti  :  ergo  neque  rationem  speciei. 
Consequentia  patet,  tum  ex  paritate  ratio- 
nis  ;  tum  etiam  quia  species  habet  rationem 
objecti  motivi  in  ordine  ad  cognitionem. 

LXXXI.Dicosecundo  :Dari  in  Deo  inlinea 

absoluta  speciem  expressam,  non  proprie, 

et  adaequate,  sed  inadaequate  et  improprie. 

Probatur :  Species  expressa  idem  est  quod 

verbum  intellectuale  :  sed  datur  in  Deo  in 


ARTIGUVUS  IV.  *29 

Iinea  absoluta,  verbum  improprie  et  inadae-  intellectu,  vel  intellectione  ;    sed  tantum 

quate  sumptum   :  ergo    reperitur  in  Deo  distinctione  rationis,  fundata  in  modo  nos- 

species  expressa  in  ista  acceptione.  Major  tro  concipiendi  res  divinas,  per  similitudi- 

constat,  minor  probatur  primo  ex  D.  Thoma  nem  et  analogiam  ad  res  creatas. 

in  I.   dist.  27.   quaest.2.  art.2.  et  quaest.4.  Probatur  primo  ex  verbis  D.  Thomae  in 

de  verit.  art.2.  circa  finem  corporis,  ubi  sic  prima  conclusione  relatis ,   quibus  asserit 

ait:  « Si  verbum  proprie  accipiatur  in  divinis,  «  Quod  in  Deo  intellectus,  id  quod  intelli- 

non  dicitur  nisi  personaliter   :  si     autem  gitur,  species  intelligibilis,  et  ipsum  intelli- 

accipiatur  communiter,  poterit  dici  essen-  gere,  sunt  omnino  unum  et  idem.  »   Haec 

tialiter.  >  enim  particula,  Omnino,  distinctionem  om- 

Secundo  probatur  :    In    verbo    sumpto  nem,  etiam  virtualem,  videtur  excludere  : 

adaequate,  duo  importantur,  nempe  ratio  praesertim  cum  D.  Thomas  eamdem  identi- 

repraesentationis    actualissimae    objecti,  et  tatem  agnoscat  in  Deo,  inter  speciem,  natu- 

insuper  ratio  expressi,  realiterque  producti  ram,  et  intellectum,  et  intellectionem,  quae 

a  dicente  :  sed  in  Deo,  pro  priori  ad  relatio-  in  illo  identificantur  sine  distinctione  vir- 

nes ,  invenitur  ratio    intellecti  in    ultima  tuali,  ut  supra  ostensum  est. 

actualitate,  et  repraesentationis  actualissi-  LXXXIV.  Probatur  secundo  ratione  fun- 

mae  divinae  essentiae,  attributorum,  et  crea-  damentali,  desumpta    ex  principiis  supra 

turarum  ;  secus  autem  relatio  realis  expres-  statutis  :  ostendimus  enim  quod  simplicitas 

si  et  producti  realiter  a  dicente,  nihil  enim  et  puritas  esse  divini,   requirit  summam 

absolutum  est  in  Deo    producibile  :   ergo  identitatem  earum  formalitatum  quae    ad 

invenitur  ratio  verbi  inadaequate  et  com-  eamdem  lineam  pertinent ;  ita  ut  a  prima 

muniter,  non  autem  adaequate  et  proprie.  potentia  usque  ad  ultimum  actum,  omnia 

LXXXII.  Si  autem  rationem  inquiras,  cur  identificentur   perfectissime  ,  et  sine  ulla 

species  impressa,  proprie  et  adaequate  Deo  distinctione,  etiam  virtuali  :  atqui  gradus 

in  linea  absoluta  attribuatur,  secus  autem  intellectivus ,  haec  omnia  intra  se  directe 

species  expressa  ?  Respondebo  rationem  esse,  continet,  quasi  ad  unicam  lineam  per  se 

quod  nominibus  utendum  est  ut  pluresutun-  pertinentia  :  nempe  naturam,  seu  radicem 

tur,  etmaximeSS.Patres;  eiquiaomnesPa-  intelligendi,  potentiam  proximam,  speciem 

tres  utuntur  nomineverbi,  prout  personali-  impressam,  objectum  intelligibile,  actualem 

ter  dicitur,  et  ut  significat  realem  relationem  intellectionem,  et  denique  speciem  expres- 

realiter  expressi  et  producti,  et  ut  sic  non  sam,  seu  verbum,  quod  est  terminus  ejus 

convenit  Deo  essentialiter,   ideo  absolute  intrinsecus  :  ergo  haec  omnia  in  Deo  sine 

non  est  dicendum  verbum,  aut  species  ex-  ulla  distinctione,  etiam  virtuali,  perfectis- 

pressa  in  divinis  essentialiter.  Species  au-  sime  identificantur.  Per  verbum  autem,  seu 

tem  impressa,  communi  usu  sumitur  pro  eo  speciem  expressam ,  non  intelligimus  ver- 

quod  est  intellectui  ratio  intelligendi  ex  bum  notionale  et  personale,  quod  persona- 

parte  principii,  sive  realem  relationem,  sive  liter  distinguitur  a  dicente,  et  virtualiter  ab 

rationis  tantum,  ad  intellectionem,  et  rem  essentia  divina,  sed  verbum  essentiale  et 

intellectam  importet;  et  quia  pro  priori  ad  communiter  dictum,  quod  improprie  et  ina- 

relationes,  totum  hoc  in  Deo  reperitur,  con-  daequate  reperitur  in  Deo,  pro  priori  ad  di- 

sequens  sit  ut  species  impressa  absolute  es-  vinas  relationes  et  personas,  ut  in  praece- 

sentialiter  dicatur.  Qua  ratione  discriminis  denti  conclusione  exposuimus. 

usus  est  D.  Thomas  quaest.  4.  de  verit.  art.  •     LXXXV.  Dico  ultimo  :  Rationem  habitus 

2.  ad  7.  ad  explicandum,  cur  absolute  con-  non  esse  in  Deo  formaliter  ,•  sed  tantum 

cedatur  in  Deo   amor  in  linea  essentiali,  eminenter.   Est  contra  Arriagam  tract.  de 

secus  autem  verbum  :  quia  nempe  verbum,  scientia  Dei  disp.  15.  sect.  5.  subsectione  4. 

in  communi  usu  SS.  Patrum,  realem  pro-  Probatur  primo :  Ratio  habitus  supponit 

cessionem  importat,  amor  autem  solum  de-  rationem  potentiae,  cum  sit  ejus  determina- 

notat  processum  secundum  rationem.  tio,  et  cum  quilibet  habitus  ordinetur  ad 

LXXXIII.  Dico  tertio  :  Rationem  speciei  praestandam  potentiae  proportionem,  et  fa- 

impressae  et  expressae  jam  explicatam,  non  cilitatem  ad  actum  :  atqui  ratio  potentiae 

distingui  virtualiter  in  Deo  ab  ejus  essentia,  non  reperitur  formaliter in  intellectu  divino, 


im  DISPUTATIO  IL 

sed  tantum  eminenter,  ut  supra  ostendi-  LXXXVII.  Objiciunt  secundo  quidam  re- 

mus  :  ergo  nec  ratio  habitus.  centiores  Thomistae,  contra  tertiam  conclu- 

Probatur  secundo  :  Habitus  est  actus  me-  sionem  :  D.  Thomas  quaest.  7.  de  potentia 

dius  inter  potentiam  et  actum,  ut  docet  D.  art.  6.  in  i.  sent.  dist.  2.  quaest.  1.  art.  2.  et 

Thomas  i.  contra  Gent.  cap.  92.  unde  ha-  in  5.  dist.  35.  quaest.  1.  art.  i.  ad  2.  et  dist. 

benteshabitumdormientibus  comparantur:  22.  quaest.  i.  art.  5.  ad  4.  docet  quod  quia 

sed  actus  medius  inter  potentiam  et  actum,  sapientia  et  bonitas  dicuntur  de   Deo    et 

imperfectionem  potentialitatis  importat,  et  creaturis,  non  aequivoce,  sed  analogfce;  et 

actui  puro  repugnat  :  ergo  et  ratio  habitus.  in  creaturis  ratio  sapientiae  non  est  ratio 

Probatur  tertio  :  Habitus  ex  sua  ratione  bonitatis,  differunt  in  Deo  sapientia  et  boni- 

formali  supponit  potentiam  imperfectam  in  tas,  distinctione  rationis  ratiocinatae  :  atqui 

linea  potentiae  :  ergo  non  potest  in  Deo  for-  ratio  speciei,  ratio  naturae,  et  ratio  intellec- 

maliter  reperiri.  Gonsequentia  patet,  ante-  tionis,  non  aequivoce  sed  analogice  dicuntur 

cedens  probatur.  Habitus  ex  sua  ratione  de  Deo  et  creaturis,  et  in  creaturis  ratio 

ordinatur  ad  praestandam  potentise  virtu-  speciei,  non  est  ratio  natura»,  nec  ratio  in- 

tem,  proportionem,  vel  facilitatem  ad  ac-  tellectionis  :  ergo  species,  natura,  et  intel- 

tum  :  ergo  supponit  potentiam  de  se  caren-  lectio  distinguuntur  in  Deo  ratione  ratioci- 

tem  virtute  vel  proportione  cum  actu,  vel  nata,  id  est  distinctione  rationis  cum  funda- 

facilitate  ad  illum  :  sed  potentia  carens  vir-  mento  in  re,  quae  virtualis  appellatur. 

tute,  proportione,  aut  facilitate  ad  actum,  LXXXVIII.  Respondeo  primo  :  Quodsihic 

est  imperfecta,  ut  constat :  ergo  habitus  ex  discursus  valeret,  probaret  non  solum  ra- 

sua  ratione  formali  supponit  potentiam  im-  tionem  naturae,  intellectionis,   et  speciei, 

perfectam.  virtualiter  in  Deo  differre,  sed  etiam  ratio- 

nem  essentiae,  et  existentiae,  et  rationem 

§.  II.  essentiae  et  naturae,  quod  tamen  a  Thomis- 

tis  communiter  non  admittitur.  Sequela  ma- 

Solvuntur  argumenta  contra  prcecedentes  joris  probatur  :  Quia  similiter  illa  non  di- 

conclusiones.  cuntur  de  Deo  et  creaturis  aequivoce,  sed 

analogice,  etin  creaturis  ratio  essentiae,  non 

LXXXVI.  Objicies  primo  contra  primam  ^st  ratio  existentiae ;  sicut  nec  ratio  essentiae, 

conclusionem  :  Species  intelligibilis  requi-  ratio  naturae  :  haec  enim  in  oreaturis  reali- 

ritur  ad  intellectionem,  ut  vicaria  objecti,  ter,  vel  saltem  virtualiter  distinguuntur  : 

ejusque  similitudo  :  sed  haec  formalitas  non  ergo  si  ex  eo  quod  ratio  speciei,  naturae,  et 

potest  salvari  in  Deo,  cum  essentia  divina  intellectionis,  de  Deo  et  creaturis  non  aequi- 

immediate  per  seipsam  ad  intellectionem  voce,  sed  analogice  dicuntur,  et  in  creaturis 

concurrat  :  ergo  in  Deo  ratio  speciei  intelli-  ratio  speciei,  non  est  ratio  naturae,  nec  in- 

gibilis  nequit  formaliter  reperiri.  tellectionis,  liceat  inferre,  haec  virtualiter 

Respondeo  primo ,   negando   majorem  :  in  Deo  distingui  :  ex  eodem  principio  se- 

substantia    enim    Angeli    habet    rationem  quitur,  essentiam  et  existentiam,  ac  natu- 

speciei  intelligibilis  in  cognitione  sui,   et  ram  et  essentiam,  in  Deo  etiam  virtualiter 

tamen  non  est  sui  vicaria,  nec  sui  ipsius  si-  differre. 

militudo.  LXXXIX.  Respondeo  ergo  secundo,  quod 

Respondeo  secundo  :  Quod  quamvis  da-  quando  D.  Thomas  dicit  quod  in  creaturis 

retur  hocesse  de  ratione  speciei  creatae,  non  ratio  sapientiae,  non  est  ratio  bonitatis,  per 

tamen  esset  de  ratione  speciei   ut  sic,  et  ly  Ratio  sapientice,  et  ratio  bonitatis,  intel- 

prout  analogice  convenit  Deo  et  creaturis  :  ligi  debet  propria  ratio    formalis  illarum 

species  enim  secundum    hunc  conceptum  perfectionum;  intenditenimS.Doctor,  quod 

analogice  communem,  solum  importat  quod  quia  bonitas  et  sapientia  in  rebus  creatis, 

sit  perfectissima  objecti  repraesentatio,  et  ex  propria  ratione  formali  distinguuntur,  et 

quod  illud  intelligibiliter  uniat  cum  poten-  non  ex  sola  limitatione    et   poteirtialitate 

tentia  cognoscente,  simulque  cum  illa  ad  creaturae  :  eo  quod  pertineant  ad  diversas 

intellectionem  concurrat,  quod  perfectissime  lineas,  et  diversa  objecta  formalia  respiciant 

convenit  essentiee  divinae.  (ut  antea  exposuimus)  ratione  ratiocinata, 


ARTICULUS  V.  m 

seu  virtualiter  in  Deo  distinguuntur.  Unde  difficultatem  quam  vincat,  aut  improportio- 

cum  natura,  species,  et  intellectio,  ad  eam-  nem  quam  tollat :  ut  constat  in  potentia  vi- 

dem  lineam  pertineant,  et  non  differant  in  siva,  quae  quia  est  de  se  facilis,  et  propor- 

rebus  creatis  ex  propria  rationeformali,  sed  tionata  ad  videndum,  nullo  eget  habitu  ad 

ex  sola  limitatione  creaturae,    ex  hoc  D.  eliciendam  visionem.  Unde  falsum  est  quod 

Thomae  testimonio  non  licet  inferre,  haec  in  melius  sit  talem  facilitatem  habere,  quam 

Deo  virtualiter  distingui.  non  habere  :  perfectius  enim  est  habere  ab 

XG.  Objicies  tertio  contra  eamdem  conclu-  intrinseco,  et  sine  ullo  superaddito,  facilita- 

sionem  :  Ratio  objecti  terminativi  distin-  tem  et  proportionem  ad  actum,  quam   ab 

guitur  virtualiter  a  divina  natura  :  ergo  et  extrinseco,  etper  aliquam  formam  potentiae 

ratio  objecti  motivi,  in  qua  consistit  species  superadditam,  et  realiter  aut  virtualiter  ab 

intelligibilis.  Gonsequentia  tenet  ex  paritate  ea  distinctam. 
rationis,  antecedens  probatur.  Ratio  objecti 

terminativi  divinae  intellectionis,  est  ratio  Articulus  V. 
veri  increati  :  sed  ratio  veri  increati  distin- 

guitur  virtualiter  a  natura  divina  :  ergo  et  Quodnam  sit  objectum  formale  et  prima- 

ratio  objectiterminativi.  rium,  tammotivum,  quam  terminativum 

Respondeo  negando  antecedens,  ad  cujus  divini  intellectus  ? 
probationem,  distinguo  majorem  :  Ratio  ob- 

jecti  terminativi,  est  ratio  veri  increati,  ut  g#  j 
contracta  ad  divinam  essentiam,  concedo  : 
ut  habet  rationem  transcendentis,  et  ambit 

naturam  ,  relationes,  et  attributa  divina,  Referuntur  sententia,  et  prima  rejicitur. 
nego.  Ad  minorem  similiter  distinguo  :  sed 

ratio  veri  increati,  ut  ambit  tam  absoluta  XCII.  Girca  hanc  difficultatem  varie  opi- 

quam  relativa,  distinguitur  virtualiter  a  na-  nantur  auctores,  omnes  tamen  sententiae, 

tura  divina,  concedo  :  ut  est  contracta  ad  claritatis  gratia,  ad  duas  principales  revo- 

divinam  essentiam,  nego.  Solutio  constabit  cari  possunt,  et  secunda  rursus  in  tres  alias 

ex  dicendis  articulo  sequenti.  subdividi. 

XGI.  Objicies  quarto  contra  ultimam  con-  Priina  docet  objectum  primarium  intel- 

clusionem  :  Omnis  perfectio  simpliciter  sim-  lectus  divini ,  esse  ens  ut  sic,  analogice 

plex,  est  formaliter  in  Deo,  et  non  tantum  commune  Deo  et  creaturis.  Ita  Durandus  in 

eminenter  :  sed  ratio  habitus  est  perfectio  i-  dist.  35\  quaest.  1.  et  Nominales  ibidem. 

simpliciter  simplex  :  ergo  reperitur  forma-  Secunda  tenet  objectum   primarium  et 

liter  in  Deo.  Major  est  certa,  et  constabit  ex  specificativum  intellectus  divini,  non  esse 

infra  dicendis,  minor  vero  probatur.  Habi-  ens  in  communi,  abstrahens  a  ^creato  et  in- 

tus  essentialiter  consistit   in    facilitate  ad  creato,  sed  ens  increatum.  Ita  communiter 

actum  :  sed  haec  est  perfectio  simpliciter  docent  Theologi  cum  Sancto  Doctore  I.  con- 

simplex,  cum  melius  sit  eam  habere,  quam  tra  Gentes,  cap.  48.  Quia  tamen  in  Deo  plu- 

ea  carere  :  ergo  ratio  habitus   est  perfectio  res  sunt  formalitates,  nempe  natura,  ut  ra- 

simpliciter  simplex.  dix  attributorum  et  relationum ;  attributa, 

Respondeo  negando  minorem,  ad  cujus  relationes,  et  ens  divinum  et  increatum, 

probationem,   distinguo  majorem  :  Habitus  transcendens  omnia  quae  sunt  in  Deo  :  licet 

essentialiterimportat  in  potentia  facilitatem  praefati  auctores  conveniant  in  assignando 

ad  actum,  provenientem  ab  extrinseco,  et  pro  objecto  primario  intellectus  divini,  ens 

ratione  alicujus  formae  superadditae,  et  rea-  et  verum  increatum ;  in  constituendo  ta- 

liter  aut  virtualiter  saltem  a  potentia  dis-  men,  sub  qua  formalitate,  rationem  primarii 

tinctse,  concedo  majorem.  Provenientem  ab  objecti  sortiatur,  in  tres  dividuntur  senten- 

intrinseco,  negomajorem  et  consequentiam.  tias.  Quidam  enim  rationem  entis  increati, 

Facilitas  enim  ab  extrinseco  proveniens ,  ut  ambientem  naturam,  attributa,  et  rela- 

non  est  perfectio  simpliciter  simplex,  cum  tiones  divinas,  docent  esse  objectum  for- 

praesupponat  essentialiter  in  potentia  quam  male  tam  motivum,  quam  terminativum 

perficit ,  aliquam  imperfectionem,  nempe  divinae  intellectionis.  Ita  ex  nostris  docet 


432  DISPUTATIO  II. 

Goncalez  infra  qusest.  14.  et  ex   extraneis  mo  ab  illa  repraesentatum  cum  media  re- 

Molina,etRuiz.  Alii  distinguunt  inter  objec-  praesentatione  fcecundet  :   ergo  intellectus 

tum  formale  motivum  et  terminativum,  et  non  potest  per  se  primo  aliquis  intelligere 

docent  objectum  formale  motivum  divini  nisi  a  specie  per  se  primo  repraesentetur, 

intellectus,  esse  solam  Dei  essentiam,  ut  ab  Minor  vero  probatur  :   In  Deo  nulla  potest 

attributis,   et  relationibus  virtualiter  dis-  dari  species  creata,  sed  ipsa  divina  essentia 

tinctam  :  objectum  vero  formale  terminati-  habet  rationem  speciei,  fcecundantis  divinum 

vum,  esse  naturam,  attributa,  et  relationes;  intellectum  ad  cognoscenda  objecta  :  atqui 

vel  ens  divinum,  ut  commune  per  logicam  divina  essentia  non  potest  per  se  primo  re- 

transcendentiam,  omnibus  praedicatis  divi-  praesentare  creaturas  :  ergo  inDeo  nulla  po- 

nis.  Quse  sententia  a  quibusdam  tribuitur  test  dari  species,  quae  ens  creatum  per  se 

Nazario,  sed  immerito  :  ille  enim  i.  parte  primo  repraesentet.   Major   constat,  minor 

queest.  14.  art.  5.  controv.  2.  notab.  6.  ex-  vero,  cuisoli  potestinesse  difficultas,  pro- 

pressedocet,  quod  essentia  divina  est  di-  batur  primo.   Essentia  Angeli,  utspecies, 

vini  intellectus  objectum  adaequate  moti-  solum  se  ipsam  per  se  primo  repraesentat, 

vum,  et  primario   terminativum,  et  ratio  alia  autem  a  se,  prout  in  ipsa  continetur  ; 

cognoscendiomnia,utibidem  videri  potest.  ergo  pariter  essentia  divina,  ut  species, 

Alii  demum  (et  haec  sententia  communior  solum  seipsam  potest  primario  repraesen- 

est  in  Schola  Thomistarum,  eamque  ex  ex-  tare. 

traneis  amplectuntur  Suarez,  Yazquez,  et  Secundo,  repraesentatio  speciei,  vel  est 

Granado)  docent  naturam  divinam,  ut  ab  ratione  similitudinis,  vel  ratione  identitatis 

attributis  et  relationibus  virtualiter  distinc-  cum  objecto  :  sed  divina  essentia,  nulli  rei 

tam,  esse  objectum  formale  et  primarium,  creatae  potestesseperfecte  similis,  nec  cum 

tam  motivum  quam  tcrminativum  divini  illa,  identificari,   ut  constat :   ergo  essentia 

intellectus.  Unde.  divina,  nullam  rem  creatam  potest  prima- 

XCXIII.   Dico  primo :   Objectum  prima-  rio  repraesentare. 

rium  intellectus  divini,  esse  ens  increatum,  Tertio,  objectum  per  se  primo  per  speciem 

non  vero  ens  ut  sic,  ut  analogice  commune  repraesentatum,  debet  convenire  cum  illa, 

Deo  et  creaturis.  Ita  D.  Thomas  loco  citato,  saltem  in  eodem  gradu  immaterialitatis  ;  ut 

ubi  variis  rationibus  hanc  veritatem  de-  docet  D.  Thomas  infra  quaest.    12.  art.  2. 

monstrat.  inferens  ex  hoc  principio,  nullam  speciem 

Prima  et  fundamentalis  potest  sic  propo-  creatam  posse  repraesentare    quidditative 

ni.  Illud  est  objectum  primarium,  et  speci-  Deum:sed  nihil  creatum  potest  cum  divina 

ficativum  intellectus  divini,  quod  est  per  se  essentia  convenire  in  eodem  gradu  imma- 

primo  ab  illo  intellectum  :  sed  nihil  creatum  terialitatis,  ut  manifestum  est  :  ergo  nihil 

potest  esse  per  se  primo  a  Deo  intellectum  :  creatum  potest  per  se  primo  repraesentari 

ergo  ens  creatum,  ad  objectum  primarium,  per  illam,  ut  speciem. 

et  specificativum  divini  intellectus,  perti-  Quarto,  species  est  virtus  objecti  primario 

nere  non  potest,  sed  solum  ens  increatum  per  ipsam  repraesentati,  et  ut  illius  virtus 

et  divinum.  Major  constat,  minor  vero  pro-  ad  intellectionem  concurrit,  ut  docent  Phi- 

batur.  Ut  objectum  aliquod,   per  se  primo  losophi    in  libris    de  Anima  :  sed  divina 

ab    intellectu    attingatur ,    debet    per    se  essentia  nequit  ad  intellectionem  divinam 

primo  representari  per  speciem  :   sed  in  in-  concurrere,  ut  virtus  alicujus  entis  creati, 

tellectu   divino,  nulla   datur  species  quae  ut  evidens  est :  ergo  non  potest  esse  species, 

ens    creatum  per  se  primo    repraesentet :  per  se  primo  repraesentativa  alicujus  entis 

ergo  nihil  creatum  potest  esse  per  se  pri-  creati. 

mo  a  Deo  intellectum.  Major  constat,  nam  XGXIV.  Secunda  ratio  D.  Thomae,  quaeest 

ex  intellectu  et  specie  sit  adaequatum  in-  quinta  in  ordine,  sic  ab  illo  formatur.  Pri- 

tellectionis    principium  ,     nec    intellectus  mo  et  per  se  intellectum,  est  perfectio  intel- 

aliter    quam    specie    objecti    fcecundatus,  ligentis  :  secundum  hoc  enim  intelleetus  est 

potens  est  proxime  exire  in  intellectionem  :  perfectus,  quod  intelligit  in  actu,  quod  fit 

sed  species  non  potest  per  se  primo  intellec-  per  hoc  quod  est  unum  cum  primo  et  per 

tum  foecundare,  nisi  in  objectum  per  se  pri-  se  intellecto  :  sed  nihil  creatum  potest  esse 


ARTIGULUS  V. 


m 


perfectio  intellectus  divini  ;  ergo  nihil  crea- 
tum  potest  esse  primo  intellectum  ab  ipso, 
et  consequenter  solus  Deus  est  objectum 
primarium  proprii  intellectus. 

Tertia  ratio  quam  ultimo  loco  ibidem  pro- 
ponit,  sic  potest  formari.  Objectum  primo, 
et  per  se  ab  aliqua  potentia  attingibile,  dat 
illi  specificationem  :  sed  nihil  a  Deo  dis- 
tinctum,  potest  intellectui  divino  specifica- 
tionem  tribuere  :  ergo  nihil  distinctum  a 
Deo,  potest  per  se  primo  ab  intellectu  divino 
cognosci,  et  consequenter  sola  veritas  increa- 
ta,  est  primarium  objectum  adaequatum 
illius.  Minor  videtur  certa,  nam  dare  speci- 
ficationem  potentiee,  est  in  illam  exercere 
veram  et  propriam  causalitatem :  nihil 
autem  creatum,  potest  esse  causa  vera  et 
propria  alicujus  perfectionis  divinae ;  alias 
aliqua  divina  perfectio,  vere  et  proprie  a 
creaturis  dependeret.  Major  autem  proba- 
tur  :  Tum  quia  est  commune  Philosopho- 
rum  axioma,  potentias  et  habitus  ab  objec- 
tissumere  specificationem,  quod  intelligen- 
dum  est  de  objectis  formalibus  et  primariis  : 
tum  etiam,  quia  inhocobjectum  primarium 
a  secundario  differt,  quod  istud  pure  ter- 
minat  actum  potentiae,  illud  autem  nonter- 
minat  pure,  et  consequenter  aliquod  aliud 
munus  erga  potentiam  exercet,  quam  pure 
terminare  :  sed  supra  pure  terminare,  nihil 
aliud  esse  potest  quam  specificare  poten- 
tiam  :  ergo  objectum  primo,  et  per  se,  et 
rationesui  ab  aliqua  potentia  attactum,  dat 
illi  speciem. 

XGXV.  Ultima  ratio  sumitur  ex  tractatu  de 
voluntate  Dei.  Objectum  enim  primarium 
voluntatis  divinae,  nonest  bonumin  com- 
muni,  abstrahens  a  creato  et  increato,  sed 
bonum  increatum  et  divinum  :  ergo  pariter 
objectum  primarium  intellectus  divini,  non 
est  verum  in  communi,  abstrahens  a  creato 
et  increato,  sed  verum  divinum  et  increa- 
tum.  Consequentia  tenet  a  paritate  rationis, 
antecedens  autem  demonstrari  solet  in  trac- 
tatu  de  voluntate  Dei,  et  potest  breviter  hic 
suaderi.  Objectum  primarium  voluntatis 
est  finis,  media  namque  non  amantur  ratione 
sui,  sed  solum  ratione  finis,  et  consequen- 
ter  sunt  extra  objectum  voluntatis  prima- 
rium  :  sed  nulla  bonitas,  praster  increatam 
et  divinam  ,  esse  potest  finis  voluntatis 
divinae  :  Omnia  enim  propter  semetipsum 
operatusest  Dominus,  ut  dicitur  Prover.  1C. 
I. 


Ergo  sola  bonitas  divina  et  increata,  est 
objectum  primarium  voluntatis  divinae. 
Alias  rationes  exponemus  in  tractatu  de 
scientia  Dei,  quando  ostendemus  Deum  non 
cognoscere  creatu/as  immediate  in  seipsis, 
sed  solum  in  seipso,  et  in  essentia  sua  tam- 
quamin  causa.  (1) 

s-  n. 

Solvuntur  objectiones. 

XCXVI.Objicies  primo  cum  Durando:  Quo 
aliqua  potentia  est  perfectior,  eo  universa- 
lius  habet  objectum :  sed  intellectus  divinus 
est  potentia  perfectissima,  et  verum  ut  sic, 
abstrahensa  creato  et  increato,  est  univer- 
salius,  quam  verum  increatum  :  ergo  ob- 
jectum  primarium  et  specificativum  intel- 
lectus  divini,  non  est  verum  increatum,  sed 
abstrahens  a  creato  et  increato. 

Gonfirmatur  et  magis  explicatur  hsec  ratio. 
Quo  potentia  est  perfectior,  ei  debet  corres- 
pondere  perfectius  objectum  :  sed  objectum 
quo  est  universalius ,  eo  est  perfectius : 
ergo  potentiae  perfectissimae,  qualis  est  in- 
tellectus  divinus,  assignari  debet  objectum 
universalissimum,  quale  est  ens  abstrahens 
a  creato  et  increato.  Major  constat,  minor 
probatur.  Quo  objectum  est  abstractius,  eo 
estperfectius  :  sed  quo  universalius  est,  eo 
abstractius  est :  ergo  quod  est  universalius, 
eo  est  perfectius. 

XGXVII.  Ad  objectionem  distinguo  majo- 
rem  :  Quo  aliqua  potentia  est  perfectior,  eo 
universalius  habet  objectum  ;  universalitate 
praedicationis,  nego  :  universalitate  conti- 
nentiae,  et  causalitatis,  concedo.  Ad  mino- 
rem  similiter  distinguo  :  Verum  abstrahens 
a  creato  et  increato,  est  universalius  vero 
increato  ;  universalitate  praedicationis,  con- 
cedo  :  universalitate  continentiae  et  causa- 
litatis,  nego.  Nam  verum  increatum,  cum 
sit  prima  causa,  et  prima  mensura  totius 
veritatis  creatae  et  participatae  a  rebus,  emi- 
nenter  actualissime  continet  omne  verum 
creatum,  ad  quod  secundario  intellectus 
divinus  se  extendit.  Ex  quo  patet  responsio 
ad  confirmationem,  concessa  enim  majori, 
distinguenda  est  minor.  Quo  objectumest 


(1)  Disp.  2.  art.  1.  et  2. 


10 


m  DISPUTATIO  II. 

universalius,  continentia  et  causalitate,  eo  tractatu  de  scientia  Dei ,  (1)  objectum  adae- 

est  perfectius,   concedo  minorem.  Quo  est  quatum  specificativum  intellectus  divini, 

universalius  praedicatione,  nego  minorem.  est  sola  increata  veritas  ;  quamvis  objec- 

Ad  cujus  probationem,  distinguo  majorem  :  tum  adaequatum  extensivum,  sit  verum  ut 

quo  objectum  est   abstractius  abstractione  sic,  prout  abstrahit  a  creato  et  increato. 

formali,  eo  est  perfectius,  concedo  :  quo  est  Quod  magis  explicari  et  illustrari  potest  in 

abstractius  abstractione    potentiali,  nego  :  objecto  intellectus  nostri  :  ut  enim  docetur 

qua    distinctione  applicata    minori,  debet  in  Metaphysica,  noster  intellectus  non  spe- 

ne^gari  consequentia.  cificatur   ab  ente   communi    ercti  reali  et 

XGXVIII.    Objicies  secundo :     Objectum  rationis  ;  et  tamen  secundario  ens  rationis 

adsequatum  alicujus  potentiae,  debetsub  se  cognoscit,  propter  habitudinem  quam  im- 

continere  omnia  quae  possunt  abillaattingi :  portat  adens  reale,  et  dependentiam  ab  illo. 

sed  verum  increatum  non  continet  sub  se  Similiter  Metaphysica  adaequate  specificatur 

omnia,  quae  possunt  ab  intellectu  divino  ab  ente  reali,  et  tamen  secundario  ens  ratio- 

cognosci  :  ergo  non  est  objectum  adaequa*-  nis  considerat,  et  de  illo  passiones  demons- 

tum  intellectus  divini,  sed  ens  abstrahens  trat  :  quia  ens  rationis  ab  ente  reali  depen- 

a  creato  et  increato.  Minor  patet,  nam  intel-  det,  et  ad  illius  instar  confingitur.   Sicut 

lectus  divinus  non  solum  cognoscit  Deum,  ergo  ens  rationis  formaliter  continetur  sub 

sed   etiam   creaturas,  secundum  proprias  objecto    extensivo    intellectus    nostri,    et 

rationes  :  atqui  creaturae  non  continentur  tamen  non  pertinet  ad  objectum  specifica- 

sub  ente  increato,  bene  tamen  sub  ente  ut  tivum  illius  :  ifca  creaturae  formaliter  conti- 

sic  abstrahente  a  creato  et  increato  :  ergo  nentur    sub  objecto  extensivo    intellectus 

ens  increatum  non    continet   omnia  quae  divini,  non  tamen  sub  objecto  primario  et 

attingit   intellectus  divinus.  Major  autem'  specificativo  illius.  Et  sicut  salvatur  in  ente 

probatur :  Objectum  adaequatum  non  potest  reali  esse  objectum  specificativum  adaequa- 

excedi  a  potentia,  alias  adaequatum  cum  illa  tum  intellectus  creati,  quamvis  ens  rationis 

non  erit :  sed  si  non  contineat  omnia  quae  cognoscat;  quia  illud  cognoscit  per  ordinem 

potentia  valet  attingere,  exceditur  a  poten-  ad  ens  reale,  et  per  speciem  illius  :  ita  in 

tia  :  ergo  debet  illa  omnia  continere.  veritate  increata  salvatur    esse  objectum 

Respondeo  distinguendo  majorem  :  ob"  adaequatum  specificativum  intellectus  divi- 

jectum  adaequatum  extensivum,  concedo  :  ni :  quia  creaturas  solum  secundario  cognos- 

objectum  adaequatum  specificativum,  sub-  cit,  et  illas  considerat  in  veritate  increata, 

distinguo  majorem  :  debet  sub  se  continere,  et  per  speciem  illius. 

etc.   continentia   formali  aut    eminentiali,  G.  Objicies  tertio  :  Ens  commune  Deo  et 

transeat :  continentia  determinate  formali,  creaturis  cognoscitur  ab  intellectu  divino, 

nego  majorem.  Et  sub  eadem  distinctione  primario  et  ratione  sui  :  ergo  est  objectum 

minoris,   distinguo    consequens  :   non  est  illius  primarium.  Gonsequentia  patet,  ante- 

objectum  adaequatum,  extensivum,  conce-  cedens  probatur.  Deus  cognoscit  omne  ve- 

do  :  adaequatum,  specificativum,  nego.  rum,  omni  modo  quo  est  cognoscibile  :  sed 

XGXIX.  Explicatur  :  In  quolibet  potentia  ens  lit  commune    Deo  et    creaturis,    est 

velhabitu,  duplex  solet  distingui  objectum  :  cognoscibile  primario,  et  ratione  sui ;  et  sic 

unum  quod  dicitur  adaequatum  specificati-  de  facto  cognoscitur  ab  intellectu  creato  : 

vum,  a  quo  potentia  vel  habitus,  suam  spe-  ergo  ens  commune  Deo  et  creaturis  cognos- 

cificationem  desumit ;  et  aliud  quod  appel-  citur  ab  intellectu  divino,  primario  et  ratio- 

latur    adaequatum  extensivum,   ad    quod  ne  sui. 

potentia  vel  habitus   potest  se  extendere  Kespondeo  negando  antecedens,  ad  cujus 

primario,  vel  secundario,  nec  potest  extra  probationem  distinguo  majorem  :  omni  mo- 

ejuslimites  ferri.  Quiaergo,  licet  intellectus  do  quo  est  cognoscibile  absolute,  et  a  quo- 

divinus  Deum  et  creaturas  cognoscat,  spe-  vis  intellectu,   nego  majorem  :   omni  modo 

ciem  tamen  a  creaturis  non  accipit,  nec  per  quo  est  cognoscibile  ab  intellectu  divino, 

se  primo  illas  attingit,  sed  tantum  secunda-  concedo  majorem,   et  sub  eadem  distinc- 
rio,  et  quatenus  continentur  in  essentia  di- 

vina  tamquam  incausa,  ut  ostendemus  in  (i)  Disp.  2.  art.  1.  et  2. 


ARTIGULUS  V. 


4d5 


tione  minoris,  nego  consequentiam.  Nam 
licet  ens  ut  sic  possit  cognosci  primario  et 
ratione  sui  ab  intellectu  creato,  non  tamen 
a  divino,  quia  in  tali  cognitione  multiplex 
imperfectio  importatur  :  est  enim  confusa 
et  potentialis,  non  exprimens,  sed  tantum 
implicite  importans  differentias  contracti- 
vas  ;  est  etiam  dependens  in  sua  specifica- 
tione  ab  aliquo  praedicato  quod  non  expri- 
mit  infinitam  perfectionem,  et  quod  est 
negative  creatum,  hoc  est  non  dicens  per- 
fectionem  increatam  :  et  insuper  ex  tali 
cognitione  arguitur  possibilis  dependentia 
ab  ente  positive  creato  in  specificatione 
cognitionis  divinae  :  cum  ens  creatum  sub 
ente  ut  sic  contineatur,  et  potentia  attin- 
gens  per  se  primo  aliquam  rationem  com- 
munem,  possit  primario  circa  illius  inferio- 
ra  versari. 

CI.  Dices  :  Ens  ut  sic,  et  prout  abstrahit 
a  creato  et  increato,  non  potest  cognosci  ab 
intellectu  divino  secundario,  et  tamquam 
objectum  materiale,  eo  modo  quo  creaturae 
ab  illo  cognoscuntur  :  ergo  debet  ab  illo 
attingi  primario,  et  ratione  sui  :  et  sic  erit 
ejus  objectumprimarium,  et  specificativum. 
Respondeo  ens  ut  sic  posse  dupliciter 
sumi  :  primo  secundum  omne  quod  impli- 
cite  includit,  secundo  pro  eo  quod  explicat : 
primo  modo  sumptum,  cognoscitur  ab  in- 
tellectu  divino  ,  partim  primario  ,  prout 
nempe  includit  Deum ;  et  partim  secunda- 
rio,  prout  scilicet  includit  creaturas  :  se- 
cundo  autem  modo  sumptum,  non  cognos- 
citur  omnino  primario,  nec  proprie  secun- 
dario,  sed  tamquam  praedicatum  inclusum 
in  objecto  primario,  ad  eum  modum  quo 
partes  physicae  vel  metaphysicae  cognos- 
cuntur  in  toto. 

CII.  Instabis  :  Scientia  divina  attineit 
primario  ens  ut  sic,  Deo  et  creaturis  com- 
mune  :  ergo  et  intellectus  divinus.  Conse- 
quentia  patet,  tum  ex  paritate  rationis,  tum 
quia  objectum  particularis  virtutis,  qualis 
estscientia,  non  potest  esse  universalius  ob- 
jecto  potentiae  in  qua  talis  virtus  residet. 
Antecedens  vero  probatur  :  Scientia  Dei  for- 
maliter  est  Metaphysica,  cum  haec  sit  per- 
fectio  simpliciter  simplex,  quae  formaliter 
reperitur  in  Deo  :  sed  Metaphysica  attingit 
primario  ens  ut  sic,  Deo  et  creaturis  analo- 
gice  commune,  cum  illud  sit  proprium  ejus 
objectum  :  ergo  et  scientia  Dei. 


Respondeo  negando  antecedens,  ad  cujus 
probationem ,  nego  majorem  ;  cum  enim 
Metaphysica  in  suo  conceptu  formali  invol- 
vat  aliquam  imperfectionem,  nempe  specifi- 
cationem,  et  dependentiam  ab  ente  ut  sic, 
quod  est  potentiale,  et  implicite  involvens 
ens  creatum,  non  est  perfectio  simpliciter 
simplex,  nec  continetur  in  Deo  formaliter, 
sed  tantum  eminenter  :  quatenus  scilicet 
scientia  divina  omnia  cognoscit  sub  altiori 
et  actualiori  ratione,  nempe  entis  divini,  in 
quo  eminenter  continentur. 


III. 


Objectam  formale  motivum  divini  intellectus 
explicatur. 

CIII.  Dico  secundo  :  Objectum  formale 
motivum  divini  intellectus,  est  sola  divina 
essentia,  ut  distincta  virtualiter  a  relationi- 
bus,  et  attributis. 

Probatur  conclusio  ratione  fundamentali  : 
Illud  habet  rationem  objecti  motivi  intel- 
lectus,  quod  est  species,  vel  gerit  vices  spe- 
ciei  inteliigibilis,  et  intellectum  ad  intelli- 
gendum  movet,  et  foecundat;  concurritque 
cum  illo  ad  intellectionem  :  sed  sola  divina 
essentia,  ut  distincta  virtualiter  a  relationi- 
bus  et  attributis,  est  species  qua  intellectus 
divinus  foecundatur  ad  intellectionem ;   et 
cum  ipso  ex  parte  principii  adintellectionem 
concurrit  :   ergo  sola   divina  essentia  sic 
sumpta,  est  objectum  formale  motivum  in- 
tellectus  divini.  Major  constat  ex  Philoso- 
phia,  minor  autem,  in  qua  est  difficultas, 
ostenditur  primo.  Quamvis  Angelus  com- 
prehendensseipsum,  non  solum  substantiam 
suam ,   sed  etiam  proprietates,   et  caetera 
praedicata  ad  ipsum  pertinentia  cognoscat ; 
sola  tamen  Angeli  substantia,  gerit  vices 
speciei  ad  haec  omnia  cognoscenda  :  ergo 
pariter,  quamvis  Deus  seipsum  comprehen- 
dens,  non  solum  essentiam  suam,  sed  etiam 
attributa  et  relationes  cognoscat,  sola  tamen 
essentia,  ut  ab  illis  virtualiter  dictincta,  est 
species  qua  divinus  intellectus  intelligit. 

Secundo  probatur  eadem  minor  :  Divina 
essentia,  quia  continet  eminenter  creaturas, 
est  species  qua  Deus  illas  intelligit,  ut  su- 
pra  arguebamus  :  sed  essentia  divina,  ut 
distincta  virtualiter  a  caeteris  preedicatis, 


136  DISPUTATIO  II. 

illa  perfectissime  continet  :  ergo  est  spe-  superadditi  ad  praedicata  absoluta  ,  ratio 

cies  ad  illorum  cognitionem.  speciei ,   realiter  multiplicatur  species  in 

CIV.  Tertio  probatur  ex  fundamentis  ar-  Deo. 
ticulo  praecedenti  statutis :  Ostendimus  enim         GVI.  Probatur  secundo  conclusio,  et  am- 

speciem  intelligibilem  in  Deo  non  distingui  plius  demonstratur  divinas  relationes  non 

virtualiter  ab  ejus  essentia,  intellectu,  et  posse  habere  rationem  speciei,  nec  conse- 

intellectione;  cum  hsec  ad  eamdem  lineam  quenter  objecti  motivi,  respectu  divini  in- 

intellectualem  pertineant,  et  idem  objectum  tellectus.  Species  est  principium  quo  intel- 

formale  respiciant  :  at  si  species  intelligibi-  ligendi  :  sed  relationes  divinae  non  sunt 

lis  non  esset  sola  divina  essentia,  sed  etiam  principium  quo  intellectionis  essentialis  : 

relationes  et  attributa,  distingueretur  vir-  ergo  ratione  sui  non  sunt  species,  nec  ge- 

tualiter  a  natura  Dei,  et  ab  ejus  intellectu,  runt  munus  speciei.  Major  constat  ex  Philo- 

et  intellectione,  ut  constat ;  cum  attributa  sophia ,  minor  autem  probatur.   Absoluta 

et  relationes  in  Deo  virtualiter  distinguan-  sunt  priora  notionalibus  in  Deo,  et  conse- 

tur  ab  essentia,  et  ab  intellectione  constitu-  quenter  nequeunt  ab  illis  esse  ut  a  princi- 

tiva  illius  :  ergo  sola  divina  essentia  habet  pio ;  nam  principium  prius  est  eo  quod  est 

in  Deo  rationem  speciei,  non  vero  attributa,  a  principio  :  sed  intellectio  essentialis  in 

vel  relationes.  Deo  est  absoluta  :  ergo  relationes  non  pos- 

Gonfirmatur,  et  magis  illustratur  heec  ra-  sunt  esse  principium  quo  illius. 

tio  :  Quia  intellectus  divinusest  insualinea         GVII.   Probatur  tertio  :  Si  relationes  in 

formaliter  simplicitcr  infinitus,  non  datur  divinis  haberent  rationem  objecti  motivi,  et 

in  Deo  intellectus  multiplex  virtualiter,  sed  speciei  intelligibilis,  sequeretur  quod  una 

unus,  non  solum  reali,  sed  etiam  virtuali  persona,  ratione  suee  subsistentiae  relativae, 

unitate  :  at  divina  essentia,  ut  species,  est  per  quam  constituitur,  et  ab  alia  distingui- 

infinita  simpliciter  in  ratione  et  linea  spe-  tur,  posset  habere  aliquem  concursum  effec- 

ciei  :  ergo  in  hac  ratione  est  una  reali  et  tivum,  et  aliquam  operationem  ad  extra, 

virtuali  unitate  :  atqui  si  non  sola  essentia  quse  non  esset  communis  aliis,  sed  ei  pro- 

divina,  ut  ab  aliis  virtualiter  distincta,  sed  pria  et  peculiaris ;  quod  est  contra  commu- 

aliae  formalitates  obtinerent  rationem  spe-  nem  sententiam  Theologorum,  qui  docent 

ciei,  non  esset  in  Deo  una  species  unitate  opera  Dei  ad  extra  esse  indivisa,  et  toti 

virtuali,    sed  multiplex  virtualiter;    quse  Trinitati  communia.  Sequela  majoris  pro- 

enim  essentiae,   attributis,  et  relationibus,  batur  ;  Si  enim  paternitas  v.   g.    ut    vir- 

quatenus  distinguuntur,  conveniunt,  virtua-  tualiter  distincta  ab  essentia,  et  realiter  a 

liter  multiplicantur  in  Deo  :  ergo  sola  Dei  filiatione,  et  spiratione  passiva,  haberet  ra- 

essentia,  ut  virtualiter  a  relationibus  et  at-  tionem  speciei,  et  objecti  motivi  in  intellec- 

tributis  distincta,  est  species  qua  divinus  tione  divina,  posset  etiam  gerere  vices  spe- 

intellectus  intelligit.  ciei  in  intellectione  creata,  v.  g.  in  visione 

GV.   Gonfirmatur  amplius  :  Si  relationes  beatifica  :  sed  hoc  supposito,  Pater  haberet 

divinae,   non  solum  ratione  essentise,  sed  aliquam  operationem,  et  concursum  effecti- 

etiam  ratione  sui,  secundum  id  quod  supe-  vum  ad  extra,  qui  esset  illi  proprius,  et  qui 

raddunt  essentiae,  et  linese  absolutae,  essent  non  conveniret  Filio  et  Spiritui  Sancto  : 

species  qua  Deus  intelligeret ;   sequeretur  ergo,  etc.  Major  constat,  idcirco  enim  divina 

non  solum  virtualiter,  sed  etiam  realiter  essentia  supplet,  vel  saltem  supplere  potest 

multiplicari  rationem  speciei  in  Deo,  Gonse-  vices  speciei  impressse  in  visione  beatifica, 

quens  est  falsum  :  ergo  et  antecedens,  Fal-  quia  habet  rationem  speciei  in  intellectione 

sitas  consequentis  est  manifesta  :  non  enim  divina,  cujus  visio  beatifica  est  quaedam 

minus  inconveniens  videtur,  multiplicari  in  participatio  :  ergo  similiter,  si  paternitas,ut 

Deo  realiter  speciem  intelligibilem,  quam  virtualiter  distincta  ab  essentia,  habeat  ra- 

intellectum,  vel  intellectionem.  Sequela  vero  tionem  objecti  motivi,  et  speciei  intelligibi- 

probatur  :  Quae  conveniunt  relationibus  di-  lis  respectu  divinse  intellectionis,  idem  po- 

vinis,  ratione  illius  quod  addunt  supra  es-  terit  praestare  in  intellectione  creata ,   et 

sentiam  et  lineam  absolutam,  realiter  mul-  gerere  vices  speciei  in  visione    beatifica. 

tiplicantur  :  ergo  si  illis  convenit  ratione  Minor  autem,  in  qua  est  difficultas,  sic  os- 


ARTIGULUS  V.  i37 

tenditur.  De  ratione  speciei  intelligibilis  est  divinae  repugnat  esse  objectum   motivum 

concurrere  effective  ad  intellectionem,  juxta  intellectus  divini. 

communem  sententiam  :  sicut  enimex  con-  GIX.  Dices  :  Spiritus  Sanctus  procedit  a 

cursu  maris  et  foeminae  gignitur  proles,  ita  Filio  in  genere  principii  productivi,  et  quasi 

ex  objecto  et  potentia  paritur  notitia,  ut  effectivi ,  et  tamen  Filius  procedit  ex  cogni- 

dicit  Augustinus  :  ergo  si   paternitas ,   ut  tione  non  solius  Patris,  sed  etiam  Spiritus 

distincta  virtualiter  ab  essentia,  et  realiter  Sancti  (ut  frequentius  docent  Theologi)  et 

a  filiatione  et  spiratione,  possit  in  visione  consequenter  a  Spiritu  Sancto,  ut  objecto 

beatifica  gerere  vices   speciei  intelligibilis,  cognito  procedit   :   ergo   quamvis  cognitio 

Pater  in  divinis   poterit  habere    aliquem  sit  principium  regulans,  imo  efficiens  voli- 

concursum  effectivum,  et  aliquam  opera-  tionem,  ut  aliqui  existimant,  poterit  a  voli- 

tionem  ad  extra,  quae  toti  Trinitati  non  erit  tione,  ut  ab  objecto  causari,   et  objective 

communis,  sed  ei  peculiaris  et  propria.  moveri. 

GVIII.  Probatur  quarto  conclusio  :  Illud  Respondeo  Spiritum  Sanctum  non  esse 

est  objectum  formale  motivum  divinae  in-  objectum  motivum  cognitionis  ex  qua  Ver- 

tellectionis,  in  quo  Verbum  divinum  per  se  bum  procedit,  sed  tantum  terminativum  : 

primo  assimilatur  Patri  :  atqui  non  assimi-  objectum  autem  pure  terminativum,  non 

latur  per  se  primo  in  attributis,  et  multo  concurrit  effective  ad  volitionem,  nec  ad 

minus  in  relationibus ;  alias  communicare-  terminum  illius  :  quare  ex  eo  quod  Verbum 

tur  Filio  paternitas,  sicut  natura  :  ergo  ob-  divinum,  ex  cognitione  Spiritus  Sancti  pro- 

jectum  motivum  divinae  intellectionis  est  cedat,  non  sequitur  Spiritum  Sanctum  esse 

sola  essentia  divina,  ut  distincta  virtualiter  principium  illius.  Caeterum  objectum  moti- 

a  relationibus  et  attributis.  Minor  patet,  vum  efficienter  ad  cognitionem  concurrit : 

major  probatur.  Secunda  persona  procedit  cum  ergo  stare  non  possit,  quod  cognitio  re- 

ut  Filius  ,   et    ut    Verbum  ,   seu  species  gulans  volitionem,  a  volitione  regulata  effi- 

expressa  :  sed  Verbum,  aut  species  ex-  ciatur,  divina  volitio  non  potest  habere  ra- 

pressa,  per  se  primo  assimilari  debet.  ob-  tionemobjectimotivi,  respectu  intellectionis 

jecto  formali  motivo,  et  speciei  impressae;  divinae;  quamvis  Spiritus  Sanctus  sitobjec- 

et  actualissime  exprimere  ac  repraesentare  tum  terminativum  illius  cognitionis,  ex  qua 

quae  ab  ipsa  specie  intelligibili  per  se  primo  Verbum  procedit. 
repraesentantur  :  ergo  illud  est  objectum 

formale  motivum  divinae  intellectionis,  in  g.  IV. 
quo  Verbum  divinum  per  se  primo  assimi- 

latur  Patri.  Prcecipuce  objectiones  solvuntur. 

Denique  probatur  conclusio  :  Objectum 

motivum  intellectus  divini,  vel  sunt  omnia  GX.  Objicies  primo  :  Essentia  divina  ha- 

attributa,  vel  nullum,  cum  de  omnibus  ea-  bet  rationem  speciei,  et  objecti  motivi  di- 

dem  militet  ratio  :  sed  est  aliquod  attribu-  vinae  intellectionis,  prout  est  in  se ;  quod 

tum,  cui  repugnat  esse  objectum  formale  enim  sit  objectum  motivum,  non  convenit 

motivum  intellectus  divini  :  ergo  id  omni  ei  per  nostram  considerationem  :  sed  essen- 

attributo  repugnat,   et  consequenter  sola  tia  divina,  ut  est  in  se,  est  attributa  et  rela- 

divina  essentia,  ut  distincta  virtualiter  ab  tiones,   cum  ab  illis  solum  per  rationem 

attributis,  est  objectum  formale  motivum  nostram  distinguatur  :  ergo  essentia  divina, 

intellectus  divini.Major  constat,  minor  pro-  ut  habet  rationem  speciei,  et  objecti  motivi 

batur.  Gui  repugnat  ad  intellectionem  ac-  divinae  intellectionis,  attributa  et  relationes 

tualem   movere ,  repugnat  esse    objectum  includit. 

motivum  intellectus  :  sed  volitioni  divinae  Respondeo  concessa  majori,  distinguendo 

repugnat  ad  intellectionem  movere,  cum  minorem  :  essentia  divina  ut  est  in  se,  est 

volitio  sit   intellectione  ,   saltem    natura  ,  attributa  et  relationes,  identitate  reali  for- 

posterior  ,  illamque  necessario  supponat ,  mali,  concedo  mihorem  :  virtuali,  nego  mi- 

vel  ut  causam  effectivam,  vel   saltem  ut  norem,  et  consequentiam.  Ut  enim  essentia 

regulam  a  qua  dirigatur  :  ergo  volitioni  cRvina  moveat  ad  intellectionem,  et  non  at- 


458  DISPUTATIO  IL 

tributa  et  relationes,  sufficit  virtualis  dis-  quia  intellectioni    perfectissimae  assignari 

tinctio,  quamvis  moveat  prout  est  in  se  :  debetperfectissimumobjectum.  Minoretiam 

sicut  virtualis  distinctio  paternitatis  ab  es-  patet,  quia  ens  divinum  sic  sumptum,  est 

sentia,  sufficit  ut  haec  communicetur  Filio,  omnibus  modis  infinitum,  cum  non  solum 

et  non  communicetur  paternitas ;  et  distinc-  includat  perfectiones  spectantes  ad  lineam 

tio  virtualis  naturee  a  personalitate   Filii,  naturae,  sed  etiam  illas  quae  pertinent  ad 

sufficit  ut  hsec  immediate  uniatur  humani-  rationes  attributales. 

tati,  natura  vero  mediate;  distinctio  etiam  Gonfirmatur  :  Ens  divinum,  ut  ambiens 

virtualis  inter  veritatem  et  bonitatem  divi-  naturam,  relationes,  et  attributa,  est  actus 

nam  sufficit  ut  veritas  et  non  bonitas  spe-  purissimus,  omnemque  potentialitatem  ex- 

cificet  intellectum,  et  bonitas  et  non  veritas  cludens  :   ergo  habet  actualitatem  requi- 

specificet  voluntatem,  ut  constabit  ex  dicen-  sitam  ad  rationem  objecti  formalis  et  pri- 

dis  disputatione  sequenti.  Unde  sicut  ista  marii,  motivi,   vel  terminativi  intellectus 

consequentia  non  valet  :  intellectus  specifi-  divini. 

catur  a  veritate  ut  est  in  se  :  veritas  ut  est  CXIII.    Respondeo    primo    distinguendo 

in  se,  est  bonitas  :  ergo  specificatur  a  boni- 

tate ;  quia  veritas  a  bonitate  virtualiter  dis- 

tinguitur  :  ita  cojisequentia  contra  nos  facta 

non  tenet,  ob  similem  distinctionem,  quse 

inter  essentiam,  attributa,  et  relationes  ver- 

satur. 

GXI.   Dices  :  Quia  divina  essentia  in  se 


majorem  :  debet  esse  omnium  perfec- 
tissimum,  -  quod  possit  habere  rationem 
specie  intelligibilis,  et  identificari  cum 
intellectu,  sine  distmctione  virtuali,  concedo 
majorem  ;  si  non  possit  habere  haec  duo, 
nego  majorem.  Ens  autem  divinum,  ut 
ambit  relationes  et  attributa,  illas  condi- 
terminat  visionem  beatam,  et  in  se  est  at-  tiones  non  habet,  quia  non  identificatur 
tributa  et  relationes,  inferunt  nostri  Tho-  cum  intellectu  divino,  sine  distinctione 
mistse  infra  qusest.  42.  non  posse  videri  es-  virtuali,  nec  habet  rationem  speciei  intelli- 
sentiam,  non  visis  attributis  et  relationibus :  gibilis  :  alioquin  relatio  Spiritus  Sancti 
ergo  pariter  ex  eo  quod  moveat  intellectum  esset  objectum  motivum  cognitionis  essen- 
divinum,  ut  in  se  est,  et  ut  sic  sit  attributa  tialis,  ut  est  in  Patre,  et  sic  prius  natura 
et  relationes,  recte  infertur  non  posse  essen-  deberet  esse  productus  Spiritus  Sanctus, 
tiam  movere  ad  intellectionem,  nisi  etiam  quam  a  Patre  cognosceretur. 
attributa  et  relationes  ad  eam  moveant.  Secundo  responderi  potest,  et  in  idem 

Respondeo  negando  consequentiam  et  redit,  objectum  per  se  primo  motivum 
paritatem  :  Ratio  discriminis  est,  quia  in  divini  intellectus,  debet  esse  omnium  per- 
terminando  cognitionem  intuitivam,  conve-  fectissimum,  quod  sit  ejusdem  puritatis  et 
niunt  omnes  Dei  formalitates,  secus  autem     immaterialitatis    cum    intellectu,    concedo 

majorem.  Si  non  sit,  nego  majorem.  Ens 

autem  divinum,  ut  ambit  naturam,  rela- 

tiones,  et  attributa,  non  est  ejusdem  puri- 

tatis,    et   immaterialitatis    cum    intellectu 

divino,  ut  constabit  ex  dicendis  §.  sequenti. 

GXIV.   Ad  confirmationem    dicendum  : 

Quod  licet  attributa  et  relationes  habeant 

puritatem  et  actualitatem  infinitam,   qua- 

tenus  apta  sunt  sibi    realiter  identificare 

existentiam  increatam,  tamen  non  habent 

GXII.  Objicies  secundo  :  Objectum  pri-     tantam  in  propria  linea  attributi,  quantam 

marium,motivumvelterminativumintellec-     habet  essentia  in  linea  naturse,  et  quanta 

tus    divini,    debet     esse    perfectissimum     requkitur  ad  rationem  speciei  et  objecti 


in  movendo  ;  et  ideo  non  potest  una  termi- 
nare  cognitionem  intuitivam,  altera  non 
terminante  :  potest  autem  una  movere, 
altera  non  movente  ;  etsi  prout  in  se 
moveant.  Sicut  non  potest  veritas  divina 
videri,  latente  bonitate  :  potest  autem  speci- 
ficare  intellectum,  tamquam  ratio  formalis 
sub  qua,  bonitate  non  specificante  :  cujus 
ratio  alia  esse  nequit,  nisi  quia  in  termi- 
nando  conveniunt,  secus  in  specificando. 


omnium  quae  excogitari  possunt :  sed  ens 
divinum,  ambiens  naturam  divinam,  rela- 
tiones,  et  attributa,  est  omnium  perfec- 
tissimum  :  ergo  est  objectum  primarium 
intcllectus    divini.     Major   vidctur    certa, 


motivi  :  quandoquidem  non  identificant 
sibi  suam  existentiam,  sine  distinctione 
virtuali,  sicut  facit  essentia.  Addo  quod 
essentiadivina  non  obtinet  rationem  speciei, 
et  objecli  motivi,  tam  respectu  sui,  quam 


ARTICULUS  V.  159 

attributorum  et  relationum,  ex  eo  solum  docent  Salmanticenses  tract.  5.  de  scientia 

quod  est  actus  purissimus,  et  summe  imma-  Dei,  disp.  5.  dubio  2.  §.  2.  et  4.  Ad  proba- 

terialis,  sed  quia  est  actus  purus,   omnes  tionem    ejusdem    majoris  respondetur  ex 

Dei  perfectiones  radicaliter  continens.  Sicut  illorum  doctrina,    objectum  motivum  vel 

enim  licet  natura    Angeli,    et  illius  pro-  terminativum,    quod    est   tale    formaliter 

prietates,  in  eodem  gradu  immaterialitatis  tantum,   debere  ab    intellectione    realiter, 

conveniant  ;   sola    tamen    natura    unitur  aut    saltem    virtualiter    distingui   :   secus 

intellectui  proprio  ut  species,  quia  est  radix  tamen  illud  quod  est  tale  formaliter  eminen- 

caeterarum    perfectionum    :   ita    quamvis  ter  :  eo  quod  illud  non  influat  in  cogni- 

daretur,  quod  attributa  et  relationes  essent  tionem,  nec  eam  terminet,  aut  specificet 

ejusdem  immaterialitatis    et  puritatis    ac  formaliter,    aut    virtualiter,    sed    tantum 

divina  essentia,  illa  tamensola  esset  species,  aequivalenter.  Essentia  autem  divina,  so- 

qua  divinus  intellectus  omnia  Dei  praedicata  lum  habet  rationem     objecti   motivi,    vel 

cognoscit ;  quia  est  radix  omnium  iliorum,  terminativi  divini    intellectus,    formaliter 

ac  proinde  sufficiens  ad  omnia  repraesen-  eminenter  :    quatenus    eadem   entitas  et 

tanda.  formalitas  in  Deo  praestat  diversa  munia, 

CXV.  Objicies  tertio  :  De  ratione  objecti  quae  in  rebus  creatis  per  diversas  entitates 

formalis,  tam  motivi,    quam  terminativi,  aut  formalitates  exercentur.  Haec  responsio 

est  distingui  realiter,  vel  saltem  virtualiter,  illustrari  potest    exemplo  existentiae,  quae 

ab  intellectione  :  sed  divina  essentia  ne  licet  in  rebus  creatis,   realiter,  aut  saltem 

virtualiter  quidem  ab  intellectione  differt ;  virtualiter,  ab  essentia  distinguatur  :  eo 

cum  haec  sint  intra  eamdem  lineam,  et  cum  quod    habeat    rationem    termini  respectu 

divina  intellectio  (ut  supra  ostendimus)  sit  illius,  illa  tamen  secundum  communiorem 

naturae  divinae  constitutiva  :  jergo  divina  Thomistarum    sententiam,     ne  virtualiter 

essentia  non  potest  esse  objectum  motivum  quidem  differt  in  Deo  ab  ejus  essentia,  quia 

vel     terminativum    divinae    intellectionis.  non  habet  respectu  illius  rationem  termini 

Minor  constat  ex  supra  dictis,   major  vero  formaliter,  sed  formaliter  eminenter. 
probatur.   Objectum  motivum  se  habet  ut 
principium  realiter,  vel  saltem  virtualiter 
influens  in  intellectionem,  mediante  specie 
intelligibili,    qua    intellectum    complet  et 

fcecundat;item  objectum  formale  termina-  Resolvitur  alia    difficultas,    et   explicatur 

tivum,  specificat  ipsam  cognitionem  :  sed  objectum  formale  terminativum  intellec- 

specificatio,  et  realis,  aut  virtualis  influxus  ^m  divini. 
in  cognitionem,  sine  reali,  ,vel  saltem  vir- 

tuali  distinctione,  salvari  nequeunt  :  ergo  CXVII.  Dico  tertio  :  Objectum    formale 

de  ratione  objecti  motivi  est  distingui,  vir-  terminativum  intellectus  divini,  non  esse 

tualiter  saltem  ab  intellectione.  ens  divinum  ut  sic,  ut  complectitur  rela- 

CXVI.    Respondeo    negando   majorem  :  tiones  et  attributa,  sed  essentiam  divinam, 

Cum  enim  intellectus  intelligendo  fiat  res  ut  a  relationibus  et  attributis  virtualiter 

intellecta,  ut  docent  Philosophi  in  libris  de  distinctam. 

Anima,   formalis    ratio    objecti    non  petit  Probatur  primo   conclusio  ex  principiis 

essentialiter  distinctionem  realem,  aut  vir-  supra  statutis  :  Ut  enim  supra  pstendimus, 

tualem  ab  intellectu  et  intellectione,    sed  intellectus  et    objectum    ejus  primarium, 

potius  unitatem  et  identitatem  :  distinctio  debent  convenire  in  gradu  immaterialitatis : 

vero  et  divisio  inter  illa,  nascitur  ex  imper-  sed  sola  divina  essentia,  cum  divino  intellec- 

fectione  et  limitatione  creaturae,  ut  docet  D.  tu  in  gradu  immaterialitatis  convenit  :  ergo 

Thomas  infra  quaest.  44.  art.  2.  Itaque  tan-  illa  sola  est  objectum  formale  primarium 

tum  abest  quod  intellectio,  ut  est  analogice  intellectusdivini.  Minor  probatur  :  Intellec- 

communis  Deo  et  creaturis,  in  supremo  suo  tus  et  intellectio  divina,  cum  constituant 

analogato  (scilicet  Deo)  postulet  ab  objecto  metaphysice  naturam  Dei,  suntreet  ratione 

intellecto,  realiter  aut  virtualiter  distingui,  indistincta  a  sua  existentia,  et  ultima  ac- 

quin  potius  petat  oppositum,    ut  erudite  tualitatc  ;  attributa  autem,  et  reiationes, 


;.  v. 


440  DISPUTAT10  II. 

in  Deo  virtualiter  distinguuntur  ab  existen-  ratione  sui,  sed  ratione  essentiae  repraesen- 

tia,  cum  existant  per  existentiam  ipsius  es-  tantur  intellectui  divino  :  ergo  non  ratione 

sentiae,  ut  certum  est  de  attributis,  et  osten-  sui,   sed    ratione    essentiae    cognoscuntur. 

demus  de  relationibus  in  tractatu  de  Trini-  Major  est  certa,  nam  idem  ordo  servatur 

tate  :  (1)  ergo  non  sunt  in  eodem  gradu  inter  objecta,  in  terminando  cognitionem, 

actualitatis    cum    intellectu    divino,    nec  ac  in  terminando  repraesentationem :  unde 

consequenter    in    eodem    gradu    immate-  quia  ens  rationis  non   repraesentatur  per 

rialitatis.  propriam  speciem,  sed  per  speciem  entis 

GXVIII.  Probatur    secundo    conclusio   :  realis,  ad  cujus  similitudinem  confingitur, 

Intellectio    divina    non    distinguitur  vir-  non  primario,  sed  secundario  ab  intellectu 

tualiter  a  suo  objecto  primario  :  at  si  illud  nostro  cognoscitur  :  nec  alia  ratione  creaturae 

includeret  formaliter  relationes  et  attributa,  secundario  cognoscuntur  a  Deo,  nisi  quia 

divina  intellectio  virtualiter  ab  illo  distin-  secundario  repraesentantur    per    speciem, 

gueretur  :   ergo  objectum  formale  termi-  qua    divinus    intellectus    intelligit.  Minor 

nativum  intellectus    divini,    non  includit  vero  probatur.  Species  qua  Deus  intelligit, 

relationes    et  attributa.    Minor    constat  :  est  sola  divina  essentia,  ut  §.   praecedenti 

relationes  enim  et  attributa  ab  intellectione  ostendimus  :  sed  divina  essentia,  ut  species 

divina  virtualiter  distinguuntur.  Major  vero  intelligibilis,  seipsam  solum  primo  reprae- 

probatur   :   Intellectio    divina    (ut    supra  sentat,  alia  vero  ratione  sui ;  vel  quia  illa 

ostendimus)  est  divinae  naturae  constitutiva,  eminenter  continet,  ut  creaturas  ;  vel  quia 

ac  proinde  nihil  supponit  prius  ratione  :  sed  in  illis  intime  includitur,  ut  attributa  et 

hoc    esset    falsum,    si    virtualiter  distin-  relationes   :   ergo  attributa  et    relationes, 

gueretur  a  suo  objecto  formali  terminativo  :  non    ratione    sui,    sed    ratione    essentiae, 

objectum  enim  ab  intellectione  virtualiter  intellectui  divino  repraesentantur. 
distinctum,  est  prius  illa,  quandoquidem         CXX.   Gonfirmatur  primo    :   Quia  subs- 

est  veluti  causa    illius   :    ergo  intellectio  tantia  Angeli  non  est  species  per  se  primo 

divina  non  distinguitur  virtualiter  a  suo  ordinata  ad  repraesentandum,  primo  reprae- 

objecto  primario.  sentat  se,  proprietates  autem,  et  alias  perfec- 

CXIX.  Probatur  tertio  conclusio  ratione  tiones,  non  ratione    illarum,   sed    ratione 

fundamentali.   Illud  est  objectum  formale  sui  :  at  divina  essentia  est  species,  non 

terminativum    alicujus     potentiae,     quod  ordinata  per  se  primo  ad  repraesentandum 

ratione  sui  ab  illa  attingitur,  et  ratione  alia  ;  haec  enim  ordinatio  est  imperfectio, 

cujus    caetera    attinguntur   ab    illa  :   sed  soli    enti    intentionali    conveniens   :   ergo 

essentia  divina,  ratione  sui  a  divino  intellec-  primo  repraesentat    se,    attributa  vero  et 

tu  attingitur,  attributa  vero  et  relationes,  relationes  solum  secundario,  et  ratione  sui. 
ratione  essentiae  :  ergo  haec,  ut  ab  illis  vir-         Gonfirmatur    secundo   :   Quia    creaturae 

tualiter    distincta,    est    objectum    formale  cognitae  a  Deo,  non  uniuntur  ratione  sui, 

terminativum    intellectus     divini.    Major  ut  species  cum  divino  intellectu,  non  reprae- 

constat  exemplo  colorati,  quod  est  objectum  sentantur  ratione  sui,  sed  ratione  essentiae  : 

formale  terminativum    potentiae    visivae  ;  atqui  etiam    attributa    et  relationes,  non 

quia  per  se  primo,  et  ratione  sui,  ab  illa  uniuntur  ratione  sui  ut  species,  sed  ratione 

attingitur,  caetera  vero  ratione  ipsius.  Minor  essentiae  divinae  :  ergo  non  ratione  sui,  sed 

etiam  est  evidens  quantum  ad  primam  par-  ratione  essentiae  repraesentantur. 
tem,  quae  asserit  quod  essentia  divina  ra-         CXXI.    Probatur    ultimo    conclusio,     et 

tione  sui  attingitur  a  divino  intellectu  :  pro-  rursus  demonstratur,  quod  essentia  divina 

batur  vero  quantum  adsecundam,  quae  affir-  sit  intellectui  divino  ratio  objectiva  cognos- 

mat  attributa  et  relationes  ratione  essentiae  cendi    relationes  et    attributa,    et  conse- 

attingi.  Quod  ratione  sui  non  repraesentatur  quenter  ejus   objectum  formale    termina- 

intellectui  divino,    sed    ratione    essentiae,  tivum.  In  primis  enim,  quia  divina  essentia 

non  cognoscitur  ratione  sui,   sed    ratione  est  infinita  simpliciter  in  ratione  speciei, 

essentiae  :  atqui  attributa  et  relationes,  non  non  tantum  est  ratio  cognoscendi  seipsam 

per  modum  speciei,  sed  etiam  creaturas, 

(1)  Disp.  3.  art.  6.  et  omnia  alia  quae  cognoscuntur  a  divino 


ARTIGULUS  V. 


141 


intellectu  :  sed  etiam  in  ratione  objecti  est  qua  intellectus  divini,  non  convertitur  cum 

infinita  simpliciter  :  ergo  non  tantum  est  essentia,  ut  distincta  ab  attributis,  sed  cum 

ratio  objectiva    cognoscendi    seipsam,  sed  ente  divino  transcendenti  :  ergo  istud  est 

etiam  relationes  et  attributa,  omneque  ob-  objectum  formale  terminativum  intellectus 

jectum  a  divino  intellectu  cognoscibile.  divini.  Minor  probatur  :  Nam  ratio  sub  qua 

Secundo  :  Quia  ens  reale  ut  sic,  ratione  intellectus  divini,  est  veritas  divina  :  haec 


sui  cognoscitur  a  nostro  intellectu,  et  alias 
per  transcendentiam  includitur  in  omni 
entitate  creata,  est  illi  ratio  sufficiens  co- 
gnoscendi  quamlibet    entitatem    creatam  : 


autem  ad  ens  divinum  consequitur,  sicut 
veritas  creata  sequitur  ad  ens  creatum  : 
ergo  ratio  formalis  sub  qua  intellectus  divi- 
ni,  non  convertiturcumessentiautdistincta 


sed  divina  essentia  ratione  sui  cognoscitur     ab  attributis,  sed  cum  ente  divino  trans- 
a  divino  intellectu,    et  alias    transcendit     cendenti. 


omnem  perfectionem,  et  formalitatem  divi- 
nam  :  ergo  est  ratio  objectiva  intellectui 
divino  cognoscendi  omnem  Dei  formalitatem, 
Tertio  :  Ideo  divina  essentia  est  intellec- 
tui  divino  ratio  ex  parte  objecti  cognoscendi 
creaturas,  quia  illas  continet  eminenter  : 
sed  etiam  continet  radicaliter  attributa,  et 
relationes  :  ergo  est  ratio  objectiva  intellec- 


GXXIII.  Respondeo  distinguendo  majo- 
rem  :  debet  esse  commune  communitate 
rationis,  nego :  communitate  reali,  aut  vir- 
tuali,  concedo.  Similiter  distinguo  mino- 
rem  :  essentia  divina,  ut  ab  attributis  efc 
relationibus  virtualiter  distincta,  non  est 
communis  omni  objecto  materiali  divini 
intellectus ;  communitate  rationis,  concedo : 


tuidivino  terminandi  illorum  cognitionem.  communitate  reali,  aut  virtuali,  nego. 
Minor  est  evidens  :  major  vero  patebit  ex         Explicatur  :  Cum  intellectus  divinus  sit 

dicendis  in  tractatu  de  scientia  Dei  dispu-  in  summo  actualitatis  et  perfectionis  intra 

tatione  secunda,  articulo  primo  et  secundo,  lineam  intellectus,  oportet  ei  assignare  per- 

ubi  variis  rationibus,  et  SS.  Patrum  aucto-  fectissimam  objecti   communitatem  :  com- 

ritatibus  ostendemus,   Deum  non  cognos-  munitas  autem  realis,  qua  gaudet  divina 

cere  creaturas  immediate    in  seipsis   sed  essentia  respectu  perfectionum  divinarum, 


solum  in  seipso,  et  in  essentia  sua  tamquam 
in  causa. 


et  virtualis  quam  habet  per  ordinem  ad 

creaturas,  perfectior  est  communitate  ratio- 

nis,  quae  convenit  enti  divino  :  nam  com- 

mune  per  rationem,  aliqualiter  ut  ens  in 

potentia  comparatur  ad  inferiora,  et  ut  divi- 

sibile  in  illa ;  et  ideo  commune  per  ratio- 

nem,  est  proportionatum  objectum  intellec- 

tus  creati,  non  autem  intellectus  divini. 

Hanc  subtilem  et  acutam  doctrinam  tradit 

et  exponit  Ferrariensis  j.  contra  Gent.  cap. 

14.   ad  finem,  ex  qua  patet  responsio  ad 

confirmationem  :    concessa   enim    majori, 

neganda  est  minor  :  nam  ratio  formalis  sub 

qua  objectiva  intellectus   divini,   non  est 

veritas    communis,  communitate    rationis 

omni  formalitati  divinee,  sed  veritas  illis 

communis,   reali  et  virtuali  communitate, 

ob  rationem  jam  assignatam  :  haec  autem 

non  cum  ente  divino  ut  sic,  sed  cum  divi- 

na  essentia  convertitur. 

GXXIV.  Objicies  secundo  :  Divina  attri- 
buta  pertinent  ab  objectum  formale  speci- 
ficativum,  et  terminativum  divinae  scien- 
tiee  :  ergo  et  divini  intellectus.  Conseqjien- 
cum  quo  convertitur  ratio  formalis  sub  qua  tia  patet,  tum  ex  paritate  rationis,  tum  quia 
specificativa  illius  :  sed  ratio  formaiis  sub      repugnat,  quod  ratio  formalis  alicujus  habi- 


VI. 


Solvuntar  objectiones. 

Objicies  primo  :  Objectum  formale  termi- 
nativum   potentise,    debet    esse  commune 
omni  objecto  materiali  a  tali  potentia  ins- 
pecto  :  sed  essentia  divina,  ut  virtualiter  a 
relationibus  et  attributis  distincta,  non  est 
communis  omni  objecto  materiali,  a  divino 
intellectu  inspecto,  bene  tamen  ens  divinum 
ut  sic  :  ergo  istud,  et  non  illa,  est  objectum 
formale    terminativum    intellectus  divini. 
Minor  probatur  :  Nam  attributa  et  relatio- 
nes  sunt  objecta  veluti   materialia  divini 
intellectus  :   sed  de    illis  non   preedicatur 
essentia,   quatenus  ab  illis  virtualiter  dis- 
tincta,  bene  tamen  ens  divinum  :    ergo, 
etc. 

CXXII.  Confirmatur  :  Illud  est  objectum 
formale  terminativum    alicujus  potentiae, 


U2 


DISPUTATIO  II. 


tus,  magis  se  extendat  quam  ratio  formalis 
potentiae.  Antecedens  vero  probatur  :  Gum 
enim  scientia  in  Deo  virtualiter  distingua- 
tur  a  lumine  primorum  principiorum,  habet 
objectum  formale  virtualiter  ab  illa  diver- 
sum  :  unde  cum  lumen  primorum  principio- 
rum  divinam  essentiam  tamquam  objectum 
formale  respiciat,  scientia  debet  circa  divi- 
na  attributa,  tamquam  circa  objectum  for- 
male  versari. 

Respondeo  negando  antecedens,  ad  cujus 
probationem  dicendum  est,  objectum  for- 
male  specificativum  et  terminativum  divinae 
scientia3,  esse  essentiam  divinam,  ut  habet 
rationem  causae  respectu  creaturarum,  et 
rationis  a  priori  respectu  attributorum  : 
eadem  vero  essentia,  ut  immediate  in  se 
cognoscibilis,  seu  ut  habet  rationem  primi 
veri,  primique  intelligibilis,  specificat  lu- 
men  primorum  principiorum,  ut  in  trac- 
tatu  de  scientia  Dei  latius  exponemus.  (1) 

GXXV.  Objicies  tertio  :  Objectum  formale 
terminativum  intellectus  divini  est  aliquid 
supernaturale  :  sed  Deus  ut  unus  non  est 
supernaturalis,  cum  ratione  naturali  cognos- 
catur  a  nobis,  bene  tamen  ut  trinus ;  qua 
ratione  naturalem  nostram  cognitionem  ex- 
cedit :  ergo  Deus,  ut  trinus,  est  objectum 
formale  terminativum  intellectus  divini, 
et  consequenter  relationes  ab  ejus  objecto 
terminativo  excludendae  non  sunt. 

Respondeo  negando  minorem  :  Deus  enim 
non  solum  ut  trinus,  sed  etiam  ut  unus, 
supernaturalis  est  entitative,  in  omnium 
Theologorum  sententia.  Nec  obstat  a  nobis 
ratione  naturali  cognosci  quoad  an  est ; 
meditate,  et  abstractive :  nam  hoc  solum 
convincit ,  Deum  ut  unum  non  esse 
supernaturalem  in  ratione  cognoscibilis 
abstractive ,  et  quoad  an  est  ;  quod 
libenter  fatemur,  non  autem  quod  en- 
titative  supernaturalis  non  sit :  alias  non 
solum  a  posteriori,  et  quoad  an  est,  pos- 
set  Deus  ut  unus,  a  nobis  viribus  naturae 
cognosci,  sed  etiam  quidditative ;  imo  et 
posset  prout  unus,  naturaliter  intuitive 
videri,  quod  communi  Theologorum  senten- 
tiae  repugnat.  Ratio  autem  cur  ut  unus  sit 
supernaturalis  entitative,  non  autem  in  ra- 
tione  cognoscibilis,  cognitione  mediata  et  abs- 
tractiva :  ut  Trinus  vero  utroque  modo  super- 
naturalis  sit,  est  quia  ut  unus  cum  effectibus 

(1)  Disp.  1.  arl.  2.  §,  2. 


naturae  connectitur,  secusverout  trinus,  ut 
docent  Theologi  in  tractatu  de  Trinitate. 

Objicies  ultimo :  Attributa  et  relationes 
non  sunt  objectum  materiale  et  secunda- 
rium  divinae  intellectionis,  sicut  creaturae  : 
ergo  pertinent  ad  ejus  objectum  formale  et 
primarium.Gonsequentia  manifesta  videtur, 
exeo  quod  inter  objectum  formale  et  mate- 
riale,  primarium  et  secundarium,  nullum 
aliud  mediet,  ad  quod  attributa  et  relationes 
pertinere  possint. 

Respondeo  attributa  et  relationes,  neque 
esse  objectum  primarium,  neque  proprie 
secundarium  intellectus  divini ;  sed  veluti 
modos  objecti  primarii  et  specificativi,  aut 
objecta  materialia ,  transcendentaliter  et 
intime  in  se  includentia  ipsum  objectum  for- 
male  etprimarium  :pro  cujus  intelligentia. 

Notandum  est  ex  Ferrariensi  I.  cont. 
Gentes,  cap.  48.  objectum  alicujus  potentiae 
tripliciter  posse  ad  illam  comparari.  Primo 
ut  sit  ratio  Quce  specificativa  illius,  et  per  se 
primo  ab  illa  inspecta  :  sicut  sonus  est  ob- 
jectum  per  se  primum  etspecificativum  audi- 
tus  :  color  et  lucidum  visus.  Secundo  potest 
comparari  ad  illam,  ut  aliquid  mere  materia- 
le,  quod  percipiatur  beneficio  alterius  extrin- 
seci  et  distincti  habentis  aliquam  connexio- 
nem  cum  ipso :  sic  creaturae  sunt  objecta 
secundaria  et  materialia  quae  cognoscuntur 
in  essentia  divina  ;  sic  ens  rationis  est  objec- 
tum  materiale  intellectus  creati,  et  proxi- 
mus  virtutis  charitatis.  Tertio  potestdari 
aliquod  objectum,  quod  non  sit  ita  pri- 
marium,  sicut  per  se  specificativum,  nec 
ita  secundarium,  sicut  mere  materiale,  sed 
medio  modo  se  habens  inter  haec :  ita  ut  non 
quidem  per  se  primo  inspiciatur,  sicut  spe- 
cificativum,  sedratione  alterius,  quod  tamen 
non  sit  distinctum  et  extrinsecum,  sed  in- 
trinsece  in  eo  imbibitum  et  inclusum.  Sic 
sonus  ut  acutus,  non  percipitur  per  se  pri- 
mo  ab  auditu,  sed  quodammodo  secunda- 
rio,  ut  est  aliquid  identificatum  cum  sono, 
qui  est  ratio  per  se  inspecta  ab  auditu.  Et 
hoc  medio  modo  se  habent  relationes  et 
attributa  respectu  intellectionis  divinae  : 
sunt  enim  intelligibiiia  per  essentiam,  ut  in 
ipsis  intimeet  transcendentaliter  imbibitam : 
quare  licet  illa  non  pertineant  ad  objectum 
formale  et  primarium  divinae  intellectionis, 
sunt  tamen  quidam  veluti  modi  intrinseci 
objecti  formalis  et  primarii,  qui  necessario 


ARTIGULUS  I.  145 

debent  attingi  ab  ipsa,  ut  est  comprehensi-  trahunt,  et  tamquam  proprietates  adeam 

va  et  intuitiva.  virtualiter  consequuntur. 

Dico  secundo  :  Divina  attributa  esse  vir- 

tualiter  et  eminenter  plura. 

DISPUTATIO  III.  n    probatur  primo:  Nam  Sapientiae,  7. 

Spiritus  divinae  sapientiae  dicitur  Unicus  et 

de  attributis  divinis  in  communi.  multiplex  :  unicus  propter  summam  ejus 

simplicitatem,  multiplex  vero  ob  virtualem 

Considerata    natura    et  quidditate  Dei,  distinctionem,  et  pluralitatem  eorum  quae 

consequens  est  ut  ejus  proprietates  et  affec-  jn  eo  sunt,  ut  exponit  D.  Augustinus  epist. 

tiones,  quae,  Attributa  divina,  a  Theologis  102.    «  Legitur  (inquit)  Spiritus  sapientiae 

appellantur,  contemplemur  ;  et  prius  de  multiplex,  sed  recte  dicitur  etiam  simplex  : 

illis  in  communi,  postea  in  particulari  disse-  multiplex  enim,  quoniam  multa  sunt  quae 

ramus.  habet,  simplex  autem  quoniam  non  aliud 

quam  quod  habet,  est.  »  Haec  est  etiam 

Articulus  I.  ratio  cur  Hebraei  attributa  divina  vocanfc 

Sephiroth,  teste  Rabbi  Moyse  in  commentariis 

Quid  ct  quotuplex  sit  attributum  divinum  ?  suis  ad   cap.  1.  libri  Ietsira  :  «  Abraham 

(inquit)    Pater    noster    vocavit    attributa 

I.  Dico    primo  :  Attributum  recte  defini-  Sephiroth,  quasi  Sapphiros,  ad  significan- 

tur,  ratio  seu  forma  quaedam  absoluta,  in  dum,  quemadmodum  sapphirus  omnes  colo- 

specie  atoma  constituta,   formaliter  et  ne-  res  recipit :  sic  Deo  omnes  formas,  benedic- 

cessario  in  Deo  existens,  quae  ex  modo  nos-  tiones,  emanationesque  tribui ;  itatamen  ut 

tro  concipiendi,  ad  essentiam  divinam,  per  haec  omnia  summam  Dei  benedicti  unita- 

modum  veluti  passionis,  et  proprietatis  ejus,  tem  praedicent.  » 

consequitur.  Ita  communiter  docent  Theo-  III.  Probatur  secundo :  Quamvis  attributa 

logi,ex  Damasceno,  libro  i.  de  Fide,  cap.  22.  divina  non  sint  actu  plures  res,  nec  plures 

Explicatur  haec  definitio.  Primo  dicitur,  rationes  formales ,  sed  una  omnino  simplex 

quod  attributum  debet  esse  forma  quaedam  (ut  ostendemus  articulo  sequenti)  haec  ta- 

absoluta,  ut  per  hoc  distinguatur  a  rela-  men  praestat  totum  quod   praestarent  plu- 

tionibus  divinis,  quae    rationem  attributi  res,  si  essent  actu  distinctae  ;  ad  eum  mo- 

non  habent,  cum  non  sint  tribus  personis  dum  quo   virtus  solis,    quamvis    non  sit 

communes,  sicut  debet  esse  attributum  quod  formaliter  calor,  praestat  omnia   quae  praes- 

est  quaedam  essentiae    divinae  proprietas.  taret  calor  ipse,  seclusis  imperfectionibus  : 

Secundo  dicitur,  quod  debet  esse  in  specie  ergo  sicut  virtus  solis  eminenter  calor,  vel 

atoma  constitutum,ut  per  hoc  distinguatur  calorem  habere  dicitur;   ita  divina  attri- 

arationibus  inadaequatis  attributorum,  quae  buta,    virtualiter  et    eminenter  plura,  et 

proprie  attributum  non  sunt.  Additur  quod  distincta  dicuntur. 

debet  in  Deo  formaliter  existere,  ut  per  hoc  IV.  Gonfirmatur  :   Pluralitas  et  multipli- 

differat ,  tum  a  perfectionibus    secundum  citas  sequitur  ad  distinctionem  :  ergo  sicut 

quid  creaturarum,  quaenonsunt  formaliter,  ad  distinctionem  realem  perfectionum  quae 

sed  tantum  eminenter  in   Deo  ;  tum  a  qui-  sunt  in  rebus  creatis,  sequitur  realis  earum 

busdam  denominationibus  intrinsecis,  qui-  pluralitas ;  ita  et  ad  virtualem  distinctio- 

bus  Deus  extrinsece  denominatur  creator,  nem  divinorum  attributorum  sequitur  vir- 

gubernator,  provisor,   etc.   Dicitur  etiam,  tualis  illorum  multiplicitas.  Hoc  praemisso, 

illud  esse  necessario  in  Deo  existens,  ut  per  breviter  hic  exponendae  sunt  variae  divi- 

hoc  ab  actibus  liberis  distinguatur.  Tandem  norum  attributorum  partitiones,  a  Theolo- 

additur,  quod  debet  ad  essentiam  divinam,  gis  assignari  solitae. 

per    modum    proprietatis    consequi,    quia  Attributa  igitur  quaedam  sunt  positiva, 

divina  attributa  ad  constitutivum  naturae  ut  esse  bonum,  justum,  sapientem.  Quae- 

et  quidditatis    divinae   non    pertinent,  ut  dam  negativa,  ut  esse  incorporeum,  infini- 

constat  ex  praecedenti    disputatione,    sed  tum,    immutabilem,    invisibilem,    incom- 

eam  veluti  modificant,  et  ad  aliam  lineam  prehensibilem,  ineffabilem,  etc.  Itemaiiqua 


144  DISPUTATIO  III. 

sunt  absoluta,  quae  nullum  important  res-  guerentur,  Deus  non  esset  simplex,  sed 
pectum  ad  creaturas ,  ut  esse  simplicem,  compositus  ex  essentia  et  attributis  :  at  hoc 
unum,  perfectum,  etc.  Quaedam  respectiva,  repugnat  principiis  fidei,  et  definitioni  Gon- 
qua3  sine  ordine  ad  creaturas  intelligi  ne-  cilii  Lateranensis  in  cap.  Firmiter  de  summa 
queunt;  ut  omnipotentia,  providentia,  jus-  Trinit.  ergo,  etc.  Sequela  majoris  probatur  : 
titia,  misericordia,  etc.  Praeterea  quaedam  Gompositio,  ut  docent  Philosophi,  est  dis- 
sunt  quae  pertinent  ad  substantiam  et  esse  tinctorum  unio  :  ergo  si  divina  attributa 
Dei  :  ut  simplicitas,  perfectio,  bonitas,  infi-  essent  realiter  entitative  a  divina  essentia 
nitas,    et  alia  quae    sequenti  disputatione     distincta,  cum  non  sint  ab  illa  separata,  sed 

exponemus  :  quaedam  vero  spectant  ad  illi  intime  conjuncta,  manifestum  est  quod 
operationem,  ut  intellectus,  voluntas,  om-  realem  compositionem  cum  illa  efficerent. 
nipotentia,  scientia,  amor,  justitia,  et  mi-  Unde  D.  Bernardus  5.  de  consideratione  : 
sericordia,  dequibustractatu,5.  et4.  disse-      «  Nisi  omnia  unum  in  Deo,  et  cum  Deo 

remus.  consideres,  habebis  multiplicem  Deum.  »  Et 

infra  :  «  Tam  non  est  simplex  quod  vel  uni 

Articulus  II.  fuerit  obnoxium  formae,  quam  nec  virgo, 

vel  uni  cognitaviro.  » 

An  attributa  divina,  tam  ab  essentia  Dei,        Secundo' in  eodem  Concilio  Lateranensi 

quam  inter  se,  formaliter  ex  natura  rei  ne8atUr  ™  De°   esSe  q™temitatem,  «P>» 

distin      nt      9  non  minus  foret,  si  attnbuta  realiter  ab  es- 

sentia  vel  inter  se  distinguerentur,  quam  si 

«    T  personae  realiter  distinguerentur  ab  illa  : 

^'     '  ubicumque  enim  est  distinctio,   est  etiam 

multiplicitas  et  pluralitas,  in  ea  ratione  in 

Propomtur  status  difficultatis.  qua  est  distinctio  :  imo  cum  attributa  sint 

longeplura  quam  quatuor,  in  Deononsolum 

V.  Suppono  primo  tamquam  certum  de  esset  quaternitas,  sed  etiam  (ut  ita  dicam) 
fide,  divina  attributa,  nec  ab  essentia,  nec  centinetas,  ut  arguitD.  Bernardus  loco  cita- 
inter  se  realiter  entitative  differre  :  id  est  to,  contra  Gilbertum,  his  verbis  :  «  Multa 
tamquam  plures  res  et  entitates  inter  se  dicuntur  esse  in  Deo,  et  quidem  sane,  Gatho- 
diversas.  Quae  suppositio  est  contra  quem-  liceque,  sed  multa  unum  :  alioquin  si  di- 
dam  Gualterum,  qui  referente  Nypho  libro  versa  putamus,  non  quaternitatem  habebis, 
42.  Metaph.  distinctionem  realem  entitati-  sed  centenitatem.  » 

vam  inter  divina  attributa  admisit.   Quae         Tertio,  in  Goncilio  Rhemensi,  sub  Euge- 

etiam  sententia,  vel  potius  error,  a  quibus-  nio  III.  contra  eumdem  Gilbertum  definitum 

dam  tribuitur  Gilberto  Porretano,  Episcopo  fuit,   Deum   non  nisi  sapientia,  quae  ipse 

Pictaviensi  :  tum    ex  eo  quod  docuerit ,  Deus   est,  sapientem  esse ;  nec  nisi  magni- 

divinas  relationes  distingui  numero  ab  es-  tudine,  quae  est  ipse  Deus,  magnum  esse  : 

sentia  divina,  et  esse  Deo  extrinsecus  affi-  quae  definitio  stare  non  potest,  si  Dei  sapien- 

xas  ;  ut  refert  D.  Thomas  infra  quaest.  28.  tia,  aut  magnitudo,  ab  ejus  essentia  realiter 

art.  2.  tum  etiam  quia  asseruit,  attributa  entitative  distinguatur.  Unde  idem  Bernar- 

divina  non  praedicari  de  Deo  in  abstracto,  dus  in  hoc  Goncilio  requisitus,  ut  ejus  pro- 

sed  tantum  in  concreto  ;    quasi  Deus  non  positiones  scriberentur  ;  sicut  ipse  volebat 

esset  sapientia,  sed  sapiens ;  nec  justitia,  scribi  propositiones  Gilberti  in  quem  agebat : 

sed  justus  :  ex   quo  «olligitur  illum  admi-  «  Scribatur  (inquit)  stylo  ferreo,  in  ungue 

sisse  distinctionem  realem  inter  suppositum  adamantino,  vel  sculpatur  in  silice  :   quod 

divinae  naturae,  et  ejus  attributa  ;  quamvis  divina  essentia,  forma,  natura,  Deitas,  bo- 

lpsa  attributa  non  dixerit  realiter  inter  se  nitas,  sapientia,  virtus,  potentia,  magnitudo, 

distingui,  ut  testatur  D.  Bernardus  serm.  80.  vere  est  Deus.  » 
m  Gantica,  et  libro  5.  de  consideratione.  Quarto,  in  Concilio  Toletano  II.  et  in  Flo- 

VI.  Probatur  ergo  multipliciter  haec  sup-  rentino  dicitur,  in  divinis  omniaesseunum, 
positio.  In  primis  enim,  si  divina  attributa  ubi  non  obviat  relationis  oppositio :  sed  inter 
realiter  entitative  a  divina  essentia  distin-  essentiam  et  attributa,  vel  inter  ipsa  attri- 


ARTIGULUS  H.  145 

buta  relationis  oppositio  non  intercedit,  ut  dicari,  et  Deus  possit  quidem  vocari  bonus, 

constat  :  ergo  illa  unum  sunt.  justus,  et  sapiens  :  Deitas  tamen  non  possit 

Denique,  [si  attributa  realiter   entitative  dici  bonitas,  justitia,  sapientia,  etc. 

a  divina  essentia   distinguerentur,  illa  non  VIII.  Partem  affirmativam  tenet  Scotus 

esset  actus  purus,  quia  esset    perfectibilis  in  1.  dist.  8.  quaest.  4.  g.  ad4.  asserensattri- 

per  formas  a  se  realiter  distinctas,  nec  infi-  buta  divina,  tum  inter  se,  tum  ab    essentia 

nita,  quia  in  se,  nec  formaliter,   nec    iden-  divina,  ex  natura  rei  distingui.  Et  licet  non 

tice,  omnes  perfectiones  simpliciter  simpli-  desint  graves  auctores  ,  qui  eum  intelli- 

ces  contineret.  gaiu%  exponant,  de  distinctione  reali  solum 

Hoc  ergo    supposito   tamquam  de    fide  fundamentaliter,   qualem    caeteri  Theologi 

certo,  et  exclusa  inter  divinam  essentiam,  admittunt,  et  quae  virtualis,  seu  eminen- 

et  ejus  attributa,  distinctione  reali  entita-  tialis  appellari  solet  :  moderni  tamen  Sco- 

tiva  :  in  controversiam  vertitur,   an  sal-  tistaB  huic  interpretationi  non  aquiescunt, 

tem  inter  illa  admitti  possit  distinctio  for-  sed  distinctionem  realem  et  actualem,  ac 

malis  ex  natura  rei,  qualem  Scotus  et  ejus  praecedentem  omnem  mentis  operationem, 

discipuli,  inter  genus  etdifferentiam,  alios-  inter  essentiam  et  attributa,  ex  sui  Doctoris 

que  gradus  metaphysicos  admittunt.  Quod  mente  defendunt,  et  certe  ipsemet  Doctor 

ut  fiat  adhuc  evidentius,  et  status  hujus  Subtilis  in  1.  dist.8.  qusest.4.ita  clareseip- 

celeberrimae  quaestionis,  quae  inter  utrius-  sum  explicat,    ut  de  ejus  mente,  nullus 

que  Scholae,  Angelicae,  et  Subtilis  discipulos  dubitationi     relinquatur    locus.   Ibi  enim 

versatur,  clare  precipiatur.  agens  de  distinctione,  quae  est  inter  sapien- 

VII.  Suppono  secundo :   Scotum  et   ejus  tiam  efc  bonitatem  in  Deo,  sic  loquitur  : 

discipulos,   praeter    distinctionem    realem  «Estergoibidistinctiotertia,PiUECEDENS  intel- 

entitativam,  et    modalem,   quae    versatur  lectum  omni  modo  ;  et  est  ista,  quod  sapien- 

inter  res,  seu  modos,  saltem   de  potentia  tia  est  in  re,  ex  natura  rei,  et  bonitas  est 

Dei  separabiles  ;  et  rationis,  quae  oritur  ex  in  re>  ex  natura  rei,  sapientia  autem  in  re, 

diversis    mentis     conceptibus,    admittere  formaliter  non  est  bonitas  in  re.  »  Ex  qui- 

aliam,  qua  unum  ex  ipsa  natura,  et  essen-  *>\is  verbis  aperte    constat,  Scotum  inter 

tia  sua,  et  ante  omnem  mentis  operationem  bonitatem  et  sapientiam  divinam,  admittere 

non  est  aliud,   nec  de    conceptu  formali  distinctionem  tertiam,   praecedentem  intel- 

alterius  ;  et  ita  in  sensu  formali  non  iden-  lectum  omni  modo,  ac  proinde  realem,  et 

tificantur,  licet  m  eadem  realitate  et  enti-  actualem  a  parte  rei,  et  non  solum  virtua- 

tate  conveniant  :  et  ideo  hanc  distinctio-  lem,etfundamentalem,  quaefiat  actualisper 

nem  vocant,  Formalem  ex  natura  rei,  id  est  intellectum,  qualem  caeteri  Theologi  admit- 

negantem  et  identificationem  in  sensu  for-  tnnt-  Et  licet  haec  Scoti  sententia,  a  multis 

mali,  ex  ipsa  propria  rei  natura  et  defini-  gravi  censura  notetur ; «  Et  absurda,vel  erro- 

tione.  Quare  Scotus  in.  1.  dist.  2.  quaest.  i.  nea>  et  a  communi  Patrum  doctrina  penitus 

hanc  distinctionem  magis  non  identitatem,  aliena  »  appelletur,  ut  videri   potest  apud 

quam  distinctionem,  dicit  esseappellandam.  Tannerum  hic  disp.  2.  dub.  5.  ab  his  tamen 

Sedquidquidsitdemodo  loquendi,  conce-  censuris,  et  verborum  aculeis  abstinendum 

dit  Scotus  illam  esse  realem,  et  actualem,  putamus  ;  solaque  ratione,   et  argumento- 

et  praevenire  omnem  mentis  operationem,  rum  vi,  cum  discipulis  Scoti  §.    sequenti 

ut  constabit  ex  ejus  verbis,  infra  referendis.  disputandum. 
Quaeritur  ergo,  an  talis  distinctio  inter  divi- 

nam  essentiam,  et  ejus  attributa,   et  inter  §.  II. 
ipsa  attributa,   admittenda    sit  ?  Ita  quod 

licet  in  Deo,  natura,  et  attributa,  in  eadem  Variis  rationibus  hcec  sententia  Scoti  impu* 

realitate  et  entitate  conveniant  :   quidditas  gnatur. 
tamen  et  natura  unius,  ante  omnem  mentis 

operationem,  non  sit  quidditas  et    natura  IX.  Dico  igitur  :  Divina    attributa  non 

alterius:  ac  proinde  unum  non  possit  de  alio  distingui  inter  se,  nec  ab  essentia  divina, 

in  abstracto,  sed  tantum  in  concreto  prae-  distinctione  formali,  seu  ex    natura    rei, 


m 


DISPUTATIO  IIL 


quam  ponunt  Scotus,  et  ejus  discipuli ;  sed 
absolute  dicendum  esse,  attributa  non  dis- 
tingui  actuali  distinctione,  nisi  per  concep- 
tus  nostros  ;  ante  illos  vero  omni  modam 
unitatem  habere  et  solum  fundamentalem, 
seu  virtualem  distinctionem. 

Haec  conclusio  in  primis  probari  posset 
impugnando  distinctionem  illam  forma- 
lem,  et  ex  natura  rei ;  ac  ostendendo,  vel 
illam  esse  chimericam  et  impossibilem,  vel 
non  esse  actualem  a  parte  rei,  sed  tantum 
virtualem  et  fundamentalem,  et  fieri  actua- 
lem  per  intellectus  operationem.  Sed  quia 
hsec  ad  Philosophiam  spectant,  ea  brevitatis 
causa  praetermittam,  et  rationibus  Theologi- 
cis  ostendam,  quod  licet  in  rebus  creatis 
daretur  haec  distinctio,  illa  tamen  repugna-- 
ret  divinis  attributis. 

X.  Prima  ratio  sumitur  ex  puritate  et 
simplicitate  divinae  naturae,  quam  haec  dis- 
tinctio  Scotica,  non  minus  laedere  ac  vio- 
lare  videtur,  quam  sententia  Gualteri,  et 
Gilberti,  initio  hujus  articuli  impugnata. 
Sicut  enim  si  esset  distinctio  entitativa 
inter  essentiam  divinam,  et  ejus  attributa, 
resultaret  ex  illis  compositio  realis  entita- 
tiva ,  ut  ibidem  demonstravimus  :  ita  si 
distinguantur  distinctione  reali  formali, 
realis  formalis  compositio  ex  illis  resulta- 
bit. 

Gonfirmatur  et  magis  illustratur  haec 
ratio.  Gompositio  est  distinctorum  unio  : 
ergo  sicut  unio  distinctorum,  distinctione 
reali  entitativa,  estcompositioentitativa  rea- 
lis;ita  unio  distinctorum,  distinctione  reali 
formali,  est  compositio  realis  formalis. 

XI.  Respondent  Scotistae  :  Ad  composi- 
tionem  realem  necessario  requiri  unionem 
extremorum,  distinctione  reali  entitativa 
gaudentium ;  quia  extrema  compositionis  de- 
bent  inter  se  comparari  per  modum  potentiae 
et  actus  eoautemipso  quoddivina  essentia 
ab  attributis  non  distinguatur  entitative,  sed 
solum  formaliter,  est  omnino  infinita,  et  con- 
sequenter  comparari  nequit  ut  potentia  ad 
illa;  ac  proinde  ex  illorum  unione  cum  divi- 
na  essentia,  resultare  nequit  compositio 
etiam  formalis. 

Verum  haec  responsio  in  primis  videtur 
omnino  voluntaria.  Nam  definitio  composi- 
tionis  est  quod  sit  unio  distinctorum  :  ergo 
vera  compositio,  solam  distinctionem,  et 
unionem  extremorum  exposcit,  nec  essen- 


tialiter  requirit,  quod  illa  inter  se  conv 
parentur  per  modum  actus  et  potentiae. 

Secundo,  Gomparatio  per  modum  poten- 
tiae  et  actus,  vel  requiritur  ex  conceptu 
compositionis,  abstrahentis  a  per  se  tali,  et 
tali  per  accidens  ;  aut  ex  conceptu  composi- 
tionis  talis  per  se  :  neutrum  dici  potest  : 
ergo  illa  non  requiritur.  Minor  quantum  ad 
primam  partem  est  evidens :  nam  composi- 
tum  per  accidens  resultat  ex  extremitati- 
bus,  non  comparatis  per  modum  potentiae 
et  actus.  Probatur  vero  quantum  ad  secun- 
dam.  Gompositio  per  se,  differt  a  composi- 
tione  per  accidens,  in  eo  quod  in  hac  extre- 
ma  non  uniuntur  per  se  in  tertio,  bene 
autem  in  illa  :  ergo  data  hac  perseitate 
unionis  extremorum  in  tertio,  etsi  non 
comparentur  ut  actus  et  potentia,  resultabit 
compositio  per  se. 

Tertio,  Ex  partibus  integralibus  resultat 
compositio  integralis,  ex  subsistentia  Verbi 
et  humana  natura,  componitur  Ghristus,  ut 
docent  Theologi  in  tractatu  de  Incarnatio- 
ne ;  et  tamen  nec  una  pars  integrans,  ad 
aliam  :  nec  subsistentia  Verbi,  ad  humanam 
naturam,  ut  actus  ad  potentiam  compara- 
tur :  ergo  ad  rationem  compositionis,  com- 
paratio  ista  necessaria  non  est. 

Quarto,  Hoc  ipso  quod  divina  essentia, 
ponitur  ut  realiter  formaliter  ab  attributis 
distincta,  hoc  ipso  ponitur  ut  formaliter  ab 
illis  actuabilis  et  perfectibilis  :  ergo  hoc  ip- 
so  ad  illa  comparatur  ut  potentia  ad  actum, 
et  perfectibile  ad  perfectivum  ;  unde  quam- 
vis  haec  comparatio  ad  veram  compositio- 
nem  esset  necessaria,  hoc  tamen  non  obsta- 
ret,  quin  esset  compositio  in  Deo. 

Denique,  cum  divina  attributa,  in  sen- 
tentia  Scoti,  non  faciant  unum  cum  divina 
essentia,  per  omnimodam  identitatem  ,  et 
aliunde  non  possint  facere  unum  cum  illa 
per  aggregationem,  alias  Deus  non  esset 
unum  per  se,  sed  per  accidens  ;  et  in  illo 
non  solum  esset  quaternitas,  sed  etiam 
plusquam  centenitas,  ut  supra  dicebamus 
ex  D.  Bernardo  :  solum  restat  ut  faciant 
unum  cum  ea  per  compositionem ;  nulla 
enim  alia  potest  esse,  aut  excogitari  unio, 
vel  unitas,  quae  ad  aliquam  ex  his  tribus 
non  reducatur. 

XII.  Secundo  principaliter  arguitur,  etrur- 
sus  demonstratur  hac  sententia  Scoti,  perfec- 
tam  Dei  simplicitatem  violari.  Omnimoda  sin> 


ARTICULUS  IL  147 

plicitasnon  minus  distinctioni,  quamcompo-  Dei,  et  ratione  actus  purissimi.  Ratio  enim 

sitioni  opponitur  :  sed  si  in  Deo  esset  forma-  formalis  divinae  essentiae,  etcujuslibet  attri- 

lis  compositio  attributorum  cum  essentia,  il-  buti ,   non  minus  est  simpliciter  infinita, 

le  non  esset  perfecte  simplex  :  ergo  simili-  quam  ejus  entitas  :  unde  sicut  entitas  in- 

ter,  si  in  illo  sit  formalis  distinctio  attribu-  creata  Dei,  quia  est  simpliciter  infinita,  petit 

torum  ab  essentia,   perfecte    simplex  non  sibi  realiter  identificare  omnem  perfectionem 

erit.  Minor  est  certa,  et  conceditur  ab  ad-  et  entitatem,  quae  in  suo  conceptu  imper- 

versariis,  qui  ideo  non  admittunt  in  Deo  fectionem  non  importat ;  ita  et  divina  for- 

formalem    compositionem,    quia    cum  illa  malitas,  rationeejusdeminfinitatis,  postulat 

perfecta  Dei  simplicitas  nequit  subsistere.  formalem  identitatem  cum  divinis  relatio- 

Major  vero,  in  qua  est  difficultas,  sic  osten-  nibus  et  attributis.  Item  cum  ratio  actus 

ditur.  Simplicitas  est  species  unitatis  :  uni-  purissimi   omnem  omnino    potentialitatem 

tas  autem  in  indistinctione  consistit :  ergo  excludat,  quaecumque  perfectio  quae  conci- 

omnimoda  simplicitas  est  omnimoda  unitas^  pitur  in  Deo,  ut  actus  purus,  concipi  debet, 

et  omnimoda  indistinctio  :   at  indistinctio  ut  in  se  formaliter  includens  omnem  aliam 

omnimoda,    omnem    realem  distinctionem  perfectionem  :  alioquin  esset,  et  concipere- 

excludit,  non  minus  quam  omnimoda  sim-  tur  in  potentia  ad  illam,  quod  rationi  actus 

plicitas,     omnem    realem   compositionem  :  puri  repugnat. 

ergo  omnimoda  simplicitas  non  minus  oppo-        XV.  Quarto  suadetur  conclusio  ratione 

nitur    distinctioni  quam    compositioni,   et  qua  utitur  D.  Bernardus  contra  Gilbertum 

consequenter  si  cum  compositione  reali  for-  sermone  80.  in  Gant.  Si  sapientia  v.  g.  ex 

mali  subsistere  nequeat,  nec  cum  distinctione  natura  rei,  et  ante  omnem  mentis  functio- 

reali  formali  poterit  stare.  nem,  a  divina  essentia  distingueretur,  vel 

XIII.  Respondent  adversarii  :  Hanc  dis-  esset  quid  illa  superius,  vel  aequale,  vel  in- 

tinctionem  non  obesse  divinae  simplicitati,  ferius  ?  Primum  dici  non  potest,  quia  nihil 

quia  est  omnium  minima,  nec  tam  distinc-  superius  naturae  divinae,  esse  vel  concipi 

tio,  quam  non  identitas  appellanda  est ;  sive  potest.  Neque  secundum,  quia  daretur  ali- 

ut  alii  dicunt  (ad    dissimulandam    magis  quid  quod  a  parte  rei,  et  actu  non  esset 

quam  ad  sincere  tuendam  Scoti  sententiam)  Deus,  et  tamen  esset  tantae  perfectionis  ac 

illa  non  est  physica,  sed  logica,  seu  rationis  drvina  essentia.  Tertium  etiam  facile  reji- 

in  re,  vel  media  inter  realem  et  rationis.  citur,  si  enim  esset  aliquid  divinae  naturae 

Verum  haec  responsio  est  mera  elusio,  inferius,  formaliter  esset  creatura;   omne 

cum  enim  (ut  jam  ostendimus)  non  minus  enim  Deo  inferius  creatum  est,  et  sic  Deus 

repugnet  perfectae  unitati  et  simplicitati,  esset  sapiens  per  creaturam,  quod  falsissi- 

distinctio  quam    compositio   :   sicut  nulla  mum  et  absurdissimum  est  :  ergo  sapientia 

compositio,  quantumvis  parva,  cum  divina  in  Deo,  ex  natura  rei,  et  ante  omnem  men- 

simplicitate  potest  subsistere  (nam  ut  dicit  tis  functionem,  a  natura  divina  non  distin- 

Divus  Bernardus  supra  relatus,  «  Tam  non  guitur. 

est  simplex  quod  vel  uni  fuerit  obnoxium         XVI.  Denique  probatur  conclusio  :  Sicut 

formae ,  quam  nec  virgo  vel  uni  cognita  omnis  unio,  ita  et  omnis  distinctio,  relatio 

viro  )  t>  ita  nec  ulla  realis  attributorum  dis-  quaedam  est,  vel  saltem  relationem  quam- 

tinctio,  cum  illa  compossibilis  est.  dam,  inter  eaquae  distinguuntur,  importat  : 

Praeterea,  Sicut  omnis  distinctio  quae  da-  ergo  ubi  non  datur  realis  relatio,  neque  dis- 

tur  post  operationem  intellectus,  est  ratio-  tinctio  realis  existit  :  atqui  inter  attributa 

nis;  ita  et  omnis  quae  antecedit  mentis  con-  et  essentiam,  aut  interipsaattributa,  relatio 

siderationem,  realis  est  :  sed  distinctio  illa  realis  non  datur,  sed  rationis  tantum ;  so- 

Scotica,  est  «  Praecedens  intellectum  omni  lum  enim  quatuor  relationes  reales  notiona- 

modo,  »  ut  dicit  ipse  Scotus  supra  relatus  :  les,  in  Deo  agnoscunt  Theologi :  ergo  neque 

ergo  eam  appellare  logicam,  seu  rationis  in  distinctio  realis,  sed  rationis  tantum,  inter 

re,  vel  mediam  inter  realem  et  rationis,  ma-  illa  reperitur. 

nifestus  vocum  abusus  est,  et  contradictio         Mitto  quae  adversus  hanc  sententiam  af- 

in  terminis.  f erri  possent  de  relationibus  divinis,  quae  in 

XIV.  Tertia  ratio  sumitur  ex  infinitate  Florentino,  «  Sola  ratione  et  intelligentia,  » 


448  DISPUTATIO  IIL 

differre  dicuntur  ab  essentia,  et  ab  Augus-  nego.  Gum  enim  distinctio  virtualis  aequi- 

tino  libro  7.  deTrinit.esse  «  Idem  omnino  »  valeat  distinctioni  formali,  potest  praestare 

cum  illa,  de  hoc  enim  disputandum  erit  in  totum  id  quod  facit  realis  vel  formalis,  dis- 

tractatu  de  Trinitate.  Mitto  etiam    argu-  tinctio  :  sicut  lux  solis,  quia  est  calor  vir- 

menta  Philosophica,  quibus  haec  distinctio  tualiter,  totum  id  praestat,  quod  facit  calor 

Scotica,  vel  tamquam  chimerica  rejicitur;  formalis.   Gum  ergo  dictinctio  realis,  vel 

vel  demonstratur  non  esse  actualem,  sed  formalis,  in  perfectionibus  creatis  sufficiat 

tantum  virtualem,  et  fundamentalem.  De  ut  contradictoria  de  illis  enuntientur,  dis- 

quo  videri    potest  Joannes  a  S.  Thoma  hic  tinctio  virtualis,  aut  eminentialis  in  divinis 

quaest.  3.  art.  6.  6.  et  in  Logica  quaest.  3.  attributis,  erit  etiam  sufficiens  ad  verifi- 

art.  3.  et  6.  canda  de  illis  praedicata  contradictoria. 

XX.  Respondeo  tertio,  data  majori,  ne- 

g.  III.  gando  minorem,  praedicata  enim  in  exem- 

plum  adducta,  non  sunt  vere  et  proprie 

Prcecipua  Scoti  argumenta  solvuntur.  contradictoria  ;  quia  non  enuntiantur  de 

eodem  secundum  eamdem  rationem  spec- 

XVII.  Pro  sententia  Scoti  proponi  solet  in  tato,  sed  sumpto  diversa  ratione,et  proutin 
primis  tritum  et  commune  argumentum  de  reipsa  multis  aequivalet.  Sensus  enim  hujus 
propositionibus  contradictoriis.  Ea  enim  de  propositionis  :  lntellectus  divinus  generat, 
quibus  vere  praedicantur  contradictoria,  voluntas  divina  spirat,  hic  est  :  eadem 
distinguuntur  in  re,  cum  idem  de  eodem  non  entitas  simplex  a  parte  rei,  prout  aequivalet 
possit  vere  simul  affirmari  et  negari  :  atqui  virtuti  creatae  intelligendi,  generat  Filium, 
de  intellectu  et  voluntate  divina,  de  essentia  et  prout  aequivalet  facultati  volendi,  spirat 
et  relatione,  contradictoria  vere  affirman-  Spiritum  Sanctum.  Item  istae  propositiones, 
tur  :  puta  quod  intellectus  generet,  volun-  Essentia  divina  est  communicabilis.  Rela- 
tas  non  generet  :  quod  voluntas  spiret.  in-  tio  est  incommunicabilis,  significant  quod 
tellectus  non  spiret  :  quod  divina  essentia  eadem  entitas  increata  Dei,  prout  aequivalet 
sit  communicabilis,  et  relatio  incommunica-  absoluto,  est  communicabilis,  et  prout  aequi- 
bilis :  ergo  haec  omnia  distinguuntur  in  re,  et  valet  relationi,  incommunicabilis.  Gum  ergo 
non  solum  per  mentis  operationem.  haec  praedicata  non  conveniant  entitati  di- 

XVIII.  Respondeo  primo,  hoc  idem  fuisse  vinae  toti  et  totaliter,  nec  enuntientur  de 

fundamentum  Gilberti,  ad  ponendam  dis-  illa,  ut  habet  rationem  termini  perfecte  dis- 

tinctionem  realem  inter  essentiam  divinam  tributi  :  sed  aequivalentis  absoluto  et  rela- 

et  relationes.  Et  siillud  aliquid  concluderet,  tivo,   communicabili  et  incommunicabili , 

probaret  in  divinis  attributis  distinctionem  non  sunt  vere  et  proprie  contradictoria. 

non  solum  formalem,  sed  etiam  realem  et  XXI.  Respondeo  quarto  cum  D.  Thoma 

entitativam,  ut  optime  ostendit  Capreolus  in  infra  qu.  39.  art.  1.  ad  2.  et  in  1.  dist.  34. 

I.  dist.  8.  quaest.  4.  art.  2.  ad  6.  Scoti,  et  quaest.  1.  art.  1.  ad  2.  et  quaestione  7.  de 

evidens  est  in  divinis  relationibus ;  essentia  potentia  art.  l.ad  5.  negando  absolute  ma- 

enim  communicatur  entitative  Filio,  pater-  jorem.  Ut  enimipse  dicit  loco  ultimo  citato : 

nitas  realiter  negatur  de  illo,  et  non  solum  <  De  eo  quod  est  idem  re,  et  differens  ra- 

formaliter ;  alias   Pater  et  Filius  formaliter  tione,  nihil  prohibet  contradictoria  praedi- 

solum,  et  non  realiter  distinguerentur  :  ergo  cari,  ut  dicit  Philosophus  3.  Phys.  sicut  pa- 

si  ex  contradictione,  distinctio  inter  essen-  tet  quod  idem  punctum  re ,  differens  ra- 

tiam  divinam  et  relationes  colligitur,  ex  illa  tione,  est  principium,  et  finis,  et  secundum 

debet  colligi  distinctio  non  solum  formalis,  quod  est  principium,  non  est  finis,  et  e  con- 

sed  etiam  realis  et  entitativa.  Hoc  ergo  ar-  trario.  Unde  cum  essentia  et  proprietas  sint 

gumentum,  quod  apud  adversarios  palma-  idem  re,  et  differant  ratione,  nihil  prohibet 

rium  est,  vel  nimis,  vel  nihil  probat.  quin  unum  sit  communicabile,  et  incommu- 

XIX.  Respondeo  secundo,  distinguendo  nicabile.  »  Quibus  verbis  clare  docet  ad  ve- 

majorem.  Ea  de  quibus  praedicantur  contra-  rificanda  diversa  praedicata  contradictoria, 

dictoria,  distinguuntur  in  re  :  formaliter,  aut  de  divinis  attributis  et  relationibus,  solam 

virtualiter,  concedo  :  formaliter  semper ,  distinctionem  rationis  sufficere.  Quod  etiam 


ARTICULUS  II.  149 

ratione  suadetur  :  contradictio  enim  forma-  hanc  solutionem  obstare  potest,  dicendum 

liter  sumpta,  non  est  nisi  in  intellectu,  est  est,  quod  si  divina  essentia,  relationes,  ct 

enim  affirmatio  et  negatio,  etc.  unde  con-  attributa,  adaequate,  et  prout  in  se  sunt, 

tradictio  formalis  non  est  nisi  ens  rationis  :  definirentur,  unum  deberet  ingredi  defini- 

atqui  ad  tollendum  ens  rationis,  non  requi-  tionem  alterius,  et  essentia  debcret  definiri 

ritur  forma  positiva,  sed  sufficit  aliud  ens  et  ad  se  et  ad  aliud,  cum  in  se  sit  eminen- 

rationis  :  ergo  ad  tollendam  contradictionem  tissimo  modo  absoluta  ct  relativa. 

formalem ,   sufficit  sola  distinctio  rationis  XXIII.  Dices  :  Ex  hac  responsione  sequi- 

inter  essentiam  divinam  et  attributa.  tur,  definitionem  sapientiae,  et  cujuscumque 

Quod  si  instes,  et  dicas,  in  divinis  attribu-  attributi,  vel  relationis,  a  nobis  viatoribus 

tis  dari  non  solum  contradictionem  forma-  traditam,  non  essebonam,  sed  defectuosam; 

lem,  quae  est  ens  rationis,  sed  etiam  funda-  cum  omnis  definitio  utsit  bona,  debeat  esse 

mentalem,  quae  est  a  parte  rei,  et  ante  om-  de  re  prout  est  in  se,  non  prout  ficte  a  nobis 

nem  mentis  operationem  :  similiter  dicam,  apprehenditur. 

quod  in  divinis  attributis  est  etiam  distinc-  Respondeo  definitionem  aliquam  duplici- 

tio  fundamentalis,  et  virtualis  a  parte  rei,  ter  posse  dici  defectuosam  :  primo  per  ex- 

licet  non  fiat  formalis,  et  actualis,  nisi  per  cessum,  attribuendo  aliquid  rei  quod  non 

operationem  intellectus.  Sicut  ergo  contra-  habet  :  secundo  per  defectum,  non  attri- 

dictio  formalis,  tollitur  per  distinctionem  buendo  illi,  nec  explicando  totum  quod  in 

formalem,  quae  fit  ab  intellectu ;  ita  et  fun-  se    habet.    Primum    definitionem    vitiat  , 

damentalis,  per  fundamentalem,  quae  est  a  non  secundum;  etsi  reddat  illam  non  om- 

parte  rei,  et  ante  intellectus  operationem.  nino  perfectam,  reique  adaequatam;  et  hoc 

XXII.  Secundo  pro  eadem  sententia  prin-  secundo  defectu  laborat  omnis  definitio  data 

cipaliter  arguitur  :  Illa  quae  definitionibus  a  viatore  de  Deo,  ejusque  attributis  et  rela- 

distinguuntur,debentexnaturareidistingui;  tionibus,  sicut  et  omne  nomen  a  viatore  ei 

quia  definitio  traditur  de  rebus  secundum  impositum. 

suam  naturam  consideratis  :  sed  sapientia  XXIV.  Objicies  tertio  :  Sapientia  in  com- 

et  bonitas,  essentia  divina  et  relatio,  defini-  muni,  non  est  formaliter  bonitas  in  com- 

tionibus  distinguuntur :  sapientia  enim  defi-  muni :  ergo  nec  sapientia  divina,  est  forma- 

nitur  cognitio  rei  per  causam  altissimam,  liter  bonitas  divina.  Gonsequentia  videtur 

amor  vero  impulsus,  vel  pondus  voluntatis  legitima,  eo  quod  infinitas  in  Deo  non  des- 

in  bonum ;  item  essentia  definitur  ad  se,  re-  truat  rationem  formalem  sapientiae  ut  sic, 

lationes  vero  in  ordine  ad  aliud  :  ergo  haec  antecedens  vero  probatur.   Si  sapientia  in 

distinguuntur  ex  natura  rei.  communi  esset  formaliter  bonitas  in  com- 

Respondeo  essentiam,  relationes,  et  attri-  muni,  omnis  sapientia  etiam  creata,  esset 

buta  divina,  definiri  posse  dupliciter  :  primo  formaliter  bonitas ;  quod  enim  convenit  sa  - 

a  comprehensore  vidente  illa  ut  sunt  in  se  :  pientiae  ut  sic,  omni  sapientiae  convenire  de- 

secundo  a  viatore,  prout  significantur  di-  bet :  sedfalsum  consequens  :  ergo  et  ante- 

versis  nominibus,  et  cognoscuntur  diversis  cedens. 

conceptibus.  Si  primo    modo  definiantur,  Respondeo  antecedens  laborare  in  aequi- 

eadem  est  illorum  definitio  :  si  autem  defi-  voco,  ac  proinde  esse  distinguendum,  et 

niantur  secundo  modo  (qualiter  solum  a  via-  explicandum  :  si  enim  sensus  illius  sit,  quod 

tore  definiri  possunt)  diversis  gaudent  defi-  sapientia  ut  sic,  non  petit  realiter  distingui 

nitionibus  :  sed  ex  hoc  solum  colligitur  dis-  a  bonitate,  verum  est :  si  autem  illud  signi- 

tinctio  rationis  inter  illa.  Unde  in  forma  ficet,  quod  sapientiae  ut  sic,  repugnet  iden- 

distinguo  majorem:Quaedistinguuntur  defi-  tificari  realiter  cum  bonitate,  falsum.  Nam 

nitione  adaequata,  et  non  data  rebus  quate-  sapientia  ut  sic,  nec  identitatem,  nec  dis- 

nussunt  in  se,  distinguuntur  ex  natura  rei,  tinctionem  realem  cum  bonitate  et  aliis  per- 

concedo :  definitione  inadaequata,  et  non  data  fectionibus  exposcit ;  sed  ab  utraque  imper- 

de  rebus  ut  sunt  in  se,  sed  quatenus  per  fecte  abstrahit,  vel  potius  utramque  impli- 

distinctos  conceptus  concipiuntur  ab  intel-  cite  importat :  cum  enim  ratio  sapientiae  ut 

lectu    imperfecte    cognoscente,  nego.    Ad  sic,  sit  analoga  ad  sapientiam   creatam   et 

probationem  vero  minoris,  quatenus  contra  increatam,  utramque  implicite  includit,  ac 

I.  U 


450  DISPUTATIO  III. 

proinde  etiam  implicite  importat,  vel  iden-  nugari,   quam   demonstrare    ;   omnesque 

titatem,  vel  diversitatem  formalem  ab  aliis  termini    qui  de    Deo  enuntiantur,    essent 

perfectionibus,   secundum  quod  natura  et  synonymi  :  sed  in  Deo  unum  attributum 

conditio  analogatorum  exposcit :  nam  prout  demonstratur  per  aliud,  ut  voluntas  per 

implicite  involvit  sapientiam  creatam,  im-  intellectum,    intellectus    per  immateriali- 

plicite  etiam  includit  distinctionem  realem  tatem,   eeternitas  per  immutabilitatem,  et 

a  bonitate  :  e  contra  vero,  ut  implicite  in-  alia  similia   :   ergo  inter  divina  attributa 

cludit  sapientiam  increatam,  implicite  etiam  debet  esse  aliqua  realis  distinctio. 

identitatem  realem  cum  bonitate  importat.  Respondeo  negando  majorem ;  addemons- 

Ex  quo  patet,  quod  infinitas  non  destruit  trationem   enim  non  requiritur  distinctio 

rationem  f ormalem  sapientia^ut  sic  (cum  illa  realis,  inter  ea   quae  demonstrantur,  sed 

secundum  se  non  petat  distingui  realiter  a  sufficit  virtualis,   ut  constat  in  proprieta- 

bonitate,  etaliis  perfectionibus)  sed  potius  tibus  entis,   quse  in  Metaphysica  demons- 

eam  elevat  et  perficit,  ab  ea  tollendo  poten-  trantur  per  rationem  entis,   a  qua  tamen 

tialitatem  et  limitationem,  quae  illam  impe-  virtualiter  solum  distinguuntur.  Imo  potius, 

diunt,  ne  bonitatem,  aliasque  perfectiones  cum  ad  demonstrationem  requiratur  con- 

simpliciter  simplices,  sibiidentificetinrebus  nexio  inter  ea  quae  assumuntur  et  infe- 

creatis.  runtur  ;   et  illa  tanto  major  sit,  quanto 

XXV.  Objicies  quarto  :  Intellectus  noster  minor  est  distinctio  in  re,  tantum  abest, 

formans  hanc  enuntiationem,  Sapientia  di-  quod  ad  demonstrationem  requiratur  dis- 

vina,  formaliter  non  est  bonitas  divina  ;  non  tinctio    realis    inter    passionem    demons- 

causat  illam  veritatem,  sed  illam  invenit  in  tratam,  et  medium  per  quod  demonstratur ; 

re  :  ex  eo  enim  quod  res  est,  vel  non  est,  quin  potius  talis  distinctio  illi  magis  videatur 

propositio  est  vera  vel  falsa ;  et  non  ex  eo,  obesse  quam  prodesse. 

quod  hoc  aut  illud  ei  tribuatur  ab  intel-  Ad  id  vero  quod  additur,  respondetur 

lectu  :  ergo  distinctio  formalis  horum  attri-  quod    licet  aliqua   nomina    rem    eamdem 

butorum,  debet  esse  in  re,  et  non  tantum  significent ,  si  tamen  illam   significent  sub 

intellectu.  diversis  conceptibus   qui  habeant  funda- 

Respondeo  duplicem  esse  sensum  hujus  mentum  in  re,  quae  ob    sui  eminentiam 

propositionis,  nam  vox,  Formaliter,  dupli-  aequivaleat  pluribus,  non   sunt,  nec  dici 

citer  sumi  potest :  primo  absolute,  et  pro  debent  synonyma.  Ut  enim  docet  D.  Thomas 

essentia  et  quidditate  rei,  ut  est  in  se  :  infra  quaest.  15.  art.  4.  nomina  non  impo- 

secundo  relative,  et  pro  essentia  rei ;  ut  nuntur  solum  ad   significandas    res,    sed 

substat    diversis    conceptibus    formalibus  etiam  conceptus  ;  et  ideo  nominamus  sicut 

intellectus   creati,    et    ab  illis    extrinsece  concipimus :  ubi  ergo  sunt  plures  conceptus 

dominatur  distincta.  Si  ergo  haec  propositio  :  habentes  fundamentum  in  re,  plura  etiam 

Sapientia  divina,  formaliter  non  est  bonitas  sunt  nomina,  non  synonyma. 
divina,  in  primo  sensu  accipiatur,  et  usur- 

petur  pro  essentia,   et    quidditate   horum  Articulus  III. 
attributorum,  ut  est  in  se,  falsa  est,    et 

neganda,cumha3cattributainseformaliter  An,  et  quae  distinctio  rationis  in  divinis 

non    distinguantur.   Si    vero    in    secundo  attributis  admittenda  sit  ? 
sensu  intelligatur,  et  sumatur  pro  essentia 

et  quidditate  horum  attributorum,  ut  subs-  g#  I# 
tat  diversis  conceptibus  formalibus  intellec- 

tus  creati,  vera  est,  et  concedenda  :  sicut  Quibusdam  prcemissisrreferuntur  sententice. 
tamen  haec  distinctio  non  est  formaliter  in 

re,    sed  tantum    fundamentaliter,    ita  et  XXVII.  Notandum  primo  :  Distinctionem 

veritas  talis  propositionis.  rationis  dividi  in    distinctionem    rationis 

XXVI.  Objicies  ultimo  :  Inter  passionem  ratiocinantis,  et  rationis  ratiocinatae.  Prima 

demonstratam,  etmedium  perquoddemons-  dicitur  illa  quae  nullumhabet  fundamentum 

tratur,  debet  esse    realis  distinctio,  alias  in  re,  sed  in  sola  facultate  intellectus,  pro 

idem  peridem  probaretur,  quod  esset  potius  libito  multiplicantis  et  distinguentis  rem 


ARTIGULUS  III. 

quae  nullo  modo  actu  aut  virtute  est  multi-      a  suis  inferioribus,   ut  docetur  in 

plex  ;  ut  quando  intellectus  idem  de  eodem     physica.. 

formaliter  praedicat,   et  jPetrum,  ut  praedi- 

catum,  a  seipso,  ut  subjecto,    distinguit. 

Secunda   vero    est    illa    quae  habet  in  re 

fundamentum,  et  ab  intellectu  accipit  com- 

plementum  et  actualitatem  :  ut  cum  lumen 

solis,  quod  actu  est  unum,  et  virtute  mul- 

tiplex  rutpote  virtualitercontinens  calorem, 

siccitatem,  etc.  concipitur  ut  actu  multiplex 

et  distinctum. 

XXVIII.  Notandum  secundo  :  Distinc- 
tionem  rationis  ratiocinatae  fieri  posse,  vel 
per  actum  indicativum,  affirmando  aliqua 
inter  se  distingui  :  vel  solum  per  simplicem 
apprehensionem,  apprehendendo  unum  sine 
alio,  non  tamen  judicando,  vel  affirmando 
unum  non  esse  aliud.  Distinctio  primo  modo 


iM 

Meta- 


XXX.  Ex  his  ergofacileintelligetur  status 
quaestionis  propositae,  et  sententiarum 
diversitas  :  inquirimus  enim  in  primis, 
quaenam  rationis  distinctio  in  divinis  attri- 
butis  admittenda  sit  ?  An  illa  sit  rationis 
ratiocinatae,  et  cum  fundamento  in  re  ;  vel 
tantum  rationis  ratiocinantis,  et  ex 'sola 
facultate  intellectus  ?  Secundo  quaeritur, 
an  illa  sit  per  totalem  et  integram  praeci- 
sionem,  vel  solum  penes  explicitum  et 
imphcitum  ?  In  cujus  difficultatis  resolu- 
tione,  tres  sunt  sententiae. 

Prima  asserit  divina  attributa,  tum  inter 
se,  tum  ab  essentia,  sola  ratione  ratiocinante 
distingui,  vel  solum  connotatione  quadam 

extnnseca  ad  res  creatas;  ita  ut  eadem  enti- 
facta,  ut  si  vera,  et cum  fundamento,  requi-     tas  increata  Dei?  ut  ^^ 

rit  quod  distinctio  detur  in  re,  quia  ventas     producibiles  dicaturom   '  r  •      • 

judicii  fit  per  adsquationem  ad  id  quod  est     vero>    Vel  scientia,    ut Tonnotrt^rersiW 
in  re  :  unde  fit  vere  judicantur  ahqua     objective  pra3SenteS;  et  a  se  ^   , 


distingui,  oportet  quod  in  re  talis  distinctio 
sit ;  alioquin  falsum  erit  judicium.  Secus 
autem  distinctio  rationis,  quse  fit  secundo 
modo,  et  per  simplicem  intellectus  appre- 
hensionem  :  illa  enim  non  requirit  pro 
fundamento  aliquam  distinctionem  realem, 
sed  sufficit  quod  ex  parte  rei  cognitae  inve- 
niatur  eminentia,  et  multiplicitas  virtualis, 
quae  unico  conceptu  non  possit  ab  inteliectu 
exhauriri  et  adaequari.  Unde  D.  Thomas  1. 
parte,  quaest.  84.  art.  1.  advertit,  hanc 
fuisse  causam  errandi  Platoni,  quando  posuit 
ideas  separatas  ;  quia  existimavit  objecta 
eo  modo  debere  reperiri  in  re,  sicut  ab 
intellectu  cognoscuntur. 

XXIX.  Notandum  tertio  :  Quod  intellectus 
in  ista  distinctione  rationis  per  apprehen- 
sionem,  adhuc  dupliciter  potest  procedere  : 
primo  per  totalem  etintegrampraecisionem, 
ita  quod  illud  quod  praescinditur,  actu  non 
includat  aliud  a  quo  abstrahitur,  sed  ita 
excludat,  quod  remaneat  in  potentia  ad 
illud  :  quo  pacto  gradus  genericus  praescin- 
ditur  a  differentiali.  Alio  modo  distinsmitur 
unumab  alio,  non  per  praecisionem  totalem, 
sed  penes  explicitum  et  implicitum  ;  ita 
quod  unum  actu  includatur  in  alio,  nec 
remaneat  in  potentia  ad  illud,  sed  tamen 
non  explicetur,  nec  exprimatur  distincte, 
sed  confuse  tantum,  et  implicite  in  eo  con- 
tineatur :  quo  pacto  ratio  entis  praescindit 


docent  Nominales  in  1.  distinct.  8.  [quibus 
ex  recentioribus  favet  Hurtado,  '  novus 
hujus  temporis  Nominalis,  disp.  4.  metaphv. 
sect.  4.  r  J 

Secunda  sententia  existimat,  divina  attri- 
buta  ita  posse  praescindi  ab  essentia,  vel 
essentiam  ab  attributis,  ut  unum  in  alio 
non  includatur,  etiam  implicite.  Ita  Vazquez 
hic  disp.  119.  cap.  2.  Meratius,  Fasolus,  et 
alii. 

Tertia,  quae  est  communis  in  Schola 
Thomistarum,  et  quam  plures  ex  recen- 
tioribus  sequuntur,  docet  attributa  divina 
distingui  ab  essentia,  vel  inter  se,  solum 
permodum  expliciti  et  impliciti,  sicut  ens 
distinguitur  a  suis  proprietatibus,  in  quibus 
transcendentaliter  includitur. 


Vera  sententia,  duplici  condusione  statuitur. 

XXXI.  Dico  primo  :  Inter  attributa  divina 
et  essentiam,  et  inter  ipsa  attributa,  datur 
distinctio  rationis  ratiocinatae,  et  cum 
fundamento  in  re ;  et  non  solum  rationis 
ratiocinantis,  vel  ex  connotatione  extrinseca 
rerum  creatarum. 

Hanc  conclusionem  docet  D.  Thomas  variis 
in  locis  proesertim  in  1.   dist.  2.   quaest.  i. 


452  DISPUTATIO  IIL 

art.  2.  ubi  sic  habet : «  Quidam  dicunt  quod  ut  unum  possit  esse  ratio  a  priori,  et  causa 

ipsa  attributa    non    differunt,    nisi  penes  virtualis  alterius,  debent  distingui  saltem 

connotata  in  creaturis,  quod  nonpotestesse,  virtualiter,   et   distinctione    rationis    quse 

etc.   »  Et  ibidem  art.    2»  <  Sapientia,  et  habeat  fundamentum  in  eminentia  rei,  ut 

bonitas,  et  omnia  hujusmodi,  sunt  omnino  constabit   ex    dictis   solvendo   argumenta 

unum  re  in  Deo,  sed  differunt  ratione  ;  et  Scoti. 

haec  ratio  non  est  tantum  ex  parte  ipsius  Addo  quod  ex  opinione  illa  Nominalium, 

ratiocinantis,  sed  ex  proprietate  ipsius  rei.  »  sequitur  omnia   nomina  ,    quae  Deo  attri- 

XXXII.  Eadem  veritas  ratione  suadetur  :  buuntur,  esse  synonyma,  et  idem  omnino 

Illa  distinguuntur  ratione  ratiocinata,  quae  significare  ;  atque  haec  tria  nomina,  Sa- 

distinguuntur  ratione,  cum  fundamento  in  pientia,  bonitas,  justitia,  non  magis  esse 

re  :  sed  divina  attributa  distinguuntur  inter  diversa,  quam  haec  tria,  Marcus   Tullim 

se,  et  ab  essentia,  distinctione  rationis  cum  Cicero. 

fundamento  in  re  :  ergo,  etc  Major  constat  Item  juxta  hanc  sententiam,  vix  potest 

ex  primo  notabili,  minor  probatur.  Licet  explicari,  quomodo  divina   essentia  possit 

res  illa  quae  Deus  est,  sit  unica  et  simpli-  communicari   Filio   sine    paternitate,    vel 

cissima,  est  tamen  virtualiter  multiplex,  et  hypostasis  Verbi    uniri    primario    naturae 

aequivalet  pluribus  perfectionibus  a  parte  humanae,  non  autem  ejus  essentia.  Vel  qua 

rei  distinctis  in  rebus  creatis ;  unde  quamvis  ratione  intellectus  in  Deo  sit  principium 

ratione    unitatis   et   simplicitatis,    nullam  quo  generandi,  non   autem  voluntas,    et 

videatur  fundare  distinctionem,  sed  potius  voluntas  principium  jspirandi,   non  autem 

omni  distinctioni  opponi  :   ratione  tamen  intellectus,  pluraque  alia  quee  in  tractatu 

eminentiae,  et  virtualis  multiplicitatis,  eam  de    Trinitate    latius    expendemus.    Unde 

fundat,  quatenus  talis  eminentia  non  potest  Suarez  libro  7.  de  Trinitate  cap.  1 .  de  hac 

adaequate  concipi  a  nostris    conceptibus,  sententia  Nominalium,  hanc  profert  cen- 

qui    speciebus    creaturarum    utuntur   ad  suram :  «  Haec  opinio,  si  in  re  ipsa  dissentiat 

tendendum  in  Deum  ;  et  sic  oportet  plures  a  communi  sententia,  est  plusquam  falsa  : 

conceptus  multiplicare  ad  attingendas  per-  si   vero    tantum  in   modo    loquendi,    est 

fectiones  divinas,    ut   egregie   exponit   S.  impertinens,  et  sine   fundamento,  et  vix 

Doctor  infra  quaest.  15.  art.  4.  ubi  videndus  permittit  nobis,  uti  vocibus  aptis  ad  expli- 

est.  Distinctio  ergo  rationis,  quam  conci-  candum  hocmysterium,  »  scilicet  Trinitatis. 

pimus  in  divinis  attributis,  duplex  habet  XXXIV.  Dico  secundo  :  Attributa  divina, 

fundamentum  :    unum   ex    parte    nostri,  inter  se,  et  ab  essentia,  ita  ratione  distin- 

nempe  limitationem  intellectus    creati,    et  guuntur,    quod  essentia  in  suo  conceptu 

modum  concipiendi  res  divinas,  per  analo-  implicite  includit  attributa,  et   includitur 

giam  ad  creatas  :  aliud  ex  parte  Dei,  emi-  in  illis,  et  quodlibet  attributum  includit 

nentiam  scilicet  divinae  perfectionis,   quae  caetera. 

licet  in  se  simplicissima,  aequivalet  tamen  Probatur  primo  conclusio  ratione  funda- 

pluribus  a  parte  rei    distinctis.   Unde  S.  mentali.   Quodlibet  attributum,  quantum- 

Thomas  loco  citato  ex  1.  sent.  dicit  quod  cumque  ab   alio    distinctum   concipiatur, 

«  Pluralitas  istarum  rationum,  non  tantum  semper  tamen  debet  concipi  ut  actus  purus, 

est  ex  parte  intellectus  nostri,  sed  etiam  ex  et  simpliciter,  ac  in  genere  entis  infinitus  : 

parte  ipsius  Dei ;  in  quantum  sua  perfectio  ergo  debet  concipi  ut  includens  actu,  saltem 

superat  unamquamque  conceptionem  nostri  implicite,  omnem  perfectionem,   quae  sibi 

intellectus  ;  et  ideo  pluralitati  istarum  ra-  potest  adjungi  vel  convenire.  Gonsequentia 

tionum,  respondet  aliquid  in  re  quae  Deus  patet,  quia  de  ratione  actus  puri  est,  quod 

est,  non  quidem  pluralitas  rei,  sed  plena  non  possit  concipi,  ut  perfectibile  per  addi- 

perfectio.  »  tionem  alterius,  et  in  potentia  ad  illud,  sed 

XXXIII.    Praeterea    hanc    conclusionem  debet  concipi  ut  in  se  omnino  perfectus, 

probantargumenta  Scoti  articulo  praecedenti  licet  tota  ejus  perfectio,  in  nostro  conceptu 

proposita  :  ea  enim  quae  diversas  habent  non  explicetur.    Similiter  cum    infinitum 

definitiones,  et  de  quibus  praedicata  contra-  simpliciter,  in  se  formaliter  includat  omnem 

dictoria  verificantur,  et  quae  ita  se  habent,  rationem  entis,  quae  non  involvit  limita- 


;.  iii. 


ARTIGULUS  III.  m 

tionem  et  imperfectionem  :  quia  infinito  nito,  ex  se  fundare  aliquam  potentialitatem 

nihil  potest  addi  in  illo  genere  in  quo  est  in  nostris  conceptibus,  sed  tantum  offerre 

infinitum  :  si  divina  essentia,  ejusque  attri-  summam  eminentiam,  quae  actibus  nostris 

buta,  concipidebeantutinfinitasimpliciter,  imperfectis  adaequari  non  possit  :  ergoilli 

etingenereentis,debentconcipicuminclu-  repugnat  fundare  conceptus  objectivos  se 

sione  saltem  implicita,  cujuscumque  per-  mutuo  excludentes. 
fectionis  simpliciter  simplicis. 

XXXV.  Confirmatur  :  Illud  habet  essentia 
divina,  ratione  suae  infinitatis,  quod  habet 
ens,  ratione  suae  transcendenfe  :  sed  ens,  Duo  corollaria  notatu  di 
ratione    suae  transcendentiae,    lta    mtime 

includitur  in  suis  proprietatibus,  ut  non  .   . 

possit  ab  eis  perfecte  abstrahi  :   ergo  et  XXXVII.  Ex  dictis  mferes  pnmo,  quod  si 

divina  essentia  in  suis  attributis.  dlvina  attributa  considerentur   secundum 

Confirmatur  amplius  :  Ita  se  habet  ratio  ratlonem  imphcitam  entis  increati  etinfini- 

entis  divini  et  increati,  respectu  sapientiaa  tj>  <Iuam  tonscendentaliter  includunt,  om- 

increatae,  sicut  ratio  entis  creati,  respectu  ma  sunt  «qualia ;  cum  illa  ratio  entis  in- 

sapientiae  creatae  :  sed  ratio  entis  creati,  creati  sit  unica>  simplicissima,  et  indivisi- 

non  potest  perfecte    abstrahi  a  sapientia  bilis>  et  in  omnibus  attributis  eodem  modo 

creata  :  ergo  nec  a  sapientia  increata,  ratio  includatur.  Si  vero  concipiantur  secundum 

entis  divini  et  increati :  nec  consequenter  rationem  explicitam,  et  per  analogiam  ad 

alia  attributa,   quae   in  tali  ratione  entis  similes  perfectiones,   quae   reperiuntur  in 

increati  et  per  essentiam  intime  clauduntur  creaturis,  sub  hac  ratione  sunt  inaequalia 

et  continentur.  secundum  quid,  quatenus  unum  majorem 

XXXVI.  Probatur  secundo  conclusio  :  Si  exprimit  perfectionem,  quam  alterum  :  v. 
in  attributis  divinis  posset  dari  distinctio  g-  intellectus  majorem  exprimit  perfectio- 
rationis,  per  modum  excludentis  et  exclusi,  nem»  quam  voluntas  ;  et  sapientia,  quam 
et  praecisiones  objectivae,  [quales  admittun-  scientia,  vel  ars  ;  et  ea  quae  spectant  ad 
tur  a  Philosophis  inter  genus  et  differentiam,  lineam  intellectualem,  omnium  perfectissi- 
aliosque  gradus  metaphysicos,  posset  etiam  mam,  quam  ea  quae  pertinent  ad  volunta- 
dari  in  Deo  compositio  rationis  :  sed  illa  ^m,  et  quae  se  habent  tamquam  affectiones 
repugnat  divinae  simplicitati,  ut  infra  osten-  ad  lineam  intellectualem  consequentes. 
demus  :  ergo  in  attributis  divinis  non  potest  XXXVIII.  Inferes  secundo  :  Attributa 
dari  distinctio  rationis,  per  modum  exclu-  divina  praedicari  non  solum  identice,  sed 
dentis  et  exclusi.  Sequela  majoris  probatur :  etiam  formaliter  de  essentia,  et  essentiam 
Sicut  compositio  realis  est  unio  extre-  de  attributis,  et  unum  attributum  de  alio, 
morum,  quaerealiter  distinguuntur,  ita  com-  tam  in  concreto,  quam  in  abstracto.  Praedi- 
positio  rationis,  est  unio  plurium  rationum,  catio  enim  est  vera  et  formalis,  quando  prae- 
seu  conceptuum,  quae  se  invicem  per  ra-  dicatum  essentialiter  includitur  in  subjecto: 
tionem  excludunt  :  ergo  si  divina  essentia,  ergo  si  essentia  divina  essentialiter  inclu- 
ejusque  attributa,  fundent  plures  conceptus  ditur  in  attributis,  et  attributa  in  essentia, 
objectivosse  mutuo  excludentes,  praebebunt  et  unum  attributum  in  alio,  poterunt  for- 
etiam  sufficiens  fundamentum  ad  compo-  maliter  de  se  invicem  preedicari,  tam  in  con- 
sitionem  rationis.  creto,  quam  in  abstracto. 

Confirmatur  :  Conceptus  objectivi  qui  se  Confirmatur  :   Cum  Deus  habeat  ratione 

mutuo  excludunt,  inter  se  comparantur,  per  suae  infinitatis,  quod  habet  ens  ratione  suae 

modum  actus    et  potentiae,    perfectivi    et  transcendentiae,  eodem  modo  philosophan- 

perfectibilis  ;  ut  constat  in  genere  et  diffe-  dum  est  de  attributis  divinis,  sicut  de  pro- 

rentia,  aliisque  gradibus  metaphysicis  :  sed  prietatibus    entis  :  sed  proprietates  entis 

in  Deo  non  possunt  dari  duo  conceptus  ob-  de  se  mutuo  prcedicantur  formaliter,  tam  in 

jectivi,  qui  ad  invicem  comparentur  per  abstracto,  quam  ih  concreto  :  illae  enimpro- 

modum  actus  et  potentiae,  perfectivi  et  per-  positiones  sunt  verae  :  Ens  est  verum,  verum 

fectibilis  ;  repugnat  enim  actui  puro  et  infi-  est  bonum,  et  istac,  Ens  est  veritas  :  veritas 


154 


DISPUTATIO  III. 


est  bonitas  :  ergo  similiter  istae  erunt  verae, 
et  formales  .'  Deus  est  sapiens,  vel  sapien- 
tia  ;  Deitas  est  justitia  :  justitia  est  miseri- 
cordia.  De  quo  videri  potest  D.  Bernardus 
serm.  80.  in  Gantica,  et  libro  5.  de  conside- 
ratione. 

XXXIX.  Dices :  Si  unum  attributum  possit 
de  alio  formaliter  praedicari,  poterit  etiam 
dici,  quod  unum  attributum  est  aliud,  v.  g. 
quod  attributum  justitiae,  est  attributum 
misericordiae.  Poterit  etiam  propria  operatio 
unius,  attribui  alteri;  et  affirmari  quod 
voluntas  intelligat,  quod  intellectus  amet, 
quod  misericordia  puniat,  quod  justitia  par- 
cat,  etc.  Sed  haec  omnia  sunt  falsa  et  absur- 
da  :  ergo,  etc. 

Respondeo  negando  sequelam  majoris  : 
quando  enimdico,  Aitributum  misericordice, 
tunc  exprimo  misericordiam  formalissime 
et  reduplicative,  secundum  rationem  expli- 
citam,  et  quatenus  virtualiter  a  justitia  dis- 
tinguitur :  sub  qua  ratione,  non  est  idem 
formalissime  cum  justitia  ;  nec  potest  de 
illa  praedicari,  vel  ejus  operatio  ei  tribui : 
quod  ut  fiat  evidentius,  et  plura  sophis- 
mata  quee  in  hac  materia  fieri  solent,  faci- 
lius  dissolvantur. 

XL.  Adverte  primo  :  Attributum  quod- 
libet,  posse  concipi  duobus  modis  in  Deo. 
Primo  prout  appellat,  et  reduplicat  pro- 
prium  et  explicitum  fconceptum,  quem  for- 
maliter  per  modum  veluti  differentiae  dicit, 
et  exprimit  :  quod  est  considerare  ipsum, 
secundum  quod  actu  exercet  distinctionem 
virtualem  ab  altero  attributo,  eique  veluti 
opponitur.  Secundo  potest  considerari,  non 
solum  praecise  secundum  quod  reduplicat 
proprium  conceptum,  quem  per  modum 
differentiae  exprimit ;  sed  absolute  secun- 
dum  ea  omnia  quse  implicite  etiam  conti- 
net. 

XLI.  Adverte  secundo  :  Distinctionem  vel 
relationem  rationis,  duobus  modis  importari 
posse  in  aliquo  praedicato  :  scilicet  per  mo- 
dum  puroe  conditionis,  vel  per  modum  con- 
significati  :  v.  g.  in  hac  propositione,  Homo 
est  animal,  distinctio,  vel  relatio  rationis 
inter  gradum  genericum  et  specificum,  in- 
volvitur  solum  implicite,  et  per  modum 
conditionis  ad  praedicationem  requisitae  : 
quando  vero  dicitur,  Animal  est  genus,  se- 
cunda  intentio  genereitatis,  et  distinctio  ra- 
tionisagradu  specifico,  importatur  explicite, 


et  per  modum  consignificati.  His  positis, 
dico  quod  licet  unum  attributum  possit 
formaliter  praedicari  de  alio,  secundum 
rationem  implicitam  entis  increati  quam 
importat ;  non  tamen  secundum  rationem 
explicitam,  quam  formaliter,  et  per  modum 
differentiae  exprimitj  quia  in  tali  ratione 
explicita  importatur  'formaliter,  et  per  mo- 
dum  consignificati,  distinctio  virtualis  unius 
attributi  ab  alio.  Unde  licet  hae  propositio- 
nes  :  Misericordia  in  Deo  est  justitia  :  boni- 
tas  est  sapientia,  sint  verae,  et  formales ; 
istae  tamen,  Attributum  misericordice  est 
attributum  justitice :  vel  Intellectus  amat: 
voluntas  intelligit,  sunt  falsae  ;  quia  in  his 
formaliter  exprimitur,  et  exercetur  distinc- 
tio  virtualis  unius  attributi  ab  alio,  ac  im- 
portatur  in  illis,  non  solum  per  modum  con- 
ditionis  ad  praedicationem  requisitae,  sed 
etiam  per  modum  praedicati,  vel  consigni- 
ficati  :  sicut  inistis,  Animalest  genus  :  homo 
est  species. 


IV. 


Solvuntur  objectiones. 

XLII.  Objicies  primo  cum  Nominalibus 
contra  primam  conclusionem.  Attributa  non 
magis  distinguuntur  ab  essentia,  quam  rela- 
tiones  :  sed  relationes  ab  essentia,  ne  ra- 
tione  quidem  distinguuntur  :  ergo  nec  attri- 
buta.  Major  constat  ex  paritate  rationis. 
Minor  probatur  ex  Concilio  Rhemensi,  sub 
Eugenio  III.  celebrato,  in  quo  haec  verba 
habentur  :  «  In  Theologia,  inter  essentiam 
et  personam,  ratio  non  distinguat  : »  ergo 
relationes,  ne  ratione  quidem,  ab  essentia 
distinguuntur. 

Respondeo  concessa  majori,  negando  mi- 
norem.  Ad  cujus  probationem  dicendum, 
Goncilium  Rhemense,  verbis  in  argumento 
relatis,  proscribere  errorem  Gilberti,  qui 
(ut  testatur  Otho  Frisingensis,  auctor  illius 
temporis,  qui  acta  illius  Concilii  conscripsit; 
et  colligitur  etiam  ex  variis  locis  D.  Ber- 
nardi,  qui  illius  Concilii  auctor  praecipuus, 
et  quasi  mens  fuit)  distinguebat  duplicem 
rationem  :  unam  Mathematicam,  quae  per 
mentem  praescindit,  et  distinguit  ea  quae 
non  sunt  in  re  distincta  ;  aliam  Theologi- 
cam,  distinguentem  ea  solum  quae  inre  dis- 
tincta  sunt ;  et  dicebat,  relationes  divinas 


ARTIGULUS  III.  m 

esse  Deo  veluti  extrinsecus  affixas,  ac  proin-  formalitates  objecti :    sed  nec   Deus,  nec 

de  ab  essentia  divina,   ratione  non  solum  Beati ,    per  visionem    beatificam   formant 

Mathematica,  sed  etiam  Theologica,  distinc-  diversos  conceptus  inadaequatos,   qui  ha- 

tas  ;  id  est ,  admittebat  distinctionem  in  re,  beant  pro  objecto  immediato  attributa  efc 

inter  essentiam  et  personas,  quam  rationis  essentiam,  ut  plura  ;  ergo  non  formant  dis- 

Theologicae  appellabat.  Ut  ergo  Goncilium  tinctionem  rationis  attributorum  ab  essen- 

hunc  errorem  proscriberet,  et  hanc  distinc-  tia.  Major  constat :  ut  enim  antea  exposui- 

tionem    rationis     Theologicae    excluderet,  mus,    distinctio    rationis   attributorum  ab 

dixit,  «  In  Theologia  inter  essentiam  et  per-  essentia,  duplex  habet  fundamentum,unum 

sonas,  ratio  non  distinguat.  »  remotum,  eminentiam  scilicet  divinae  natu- 

XLIII.  Objicies  secundo  contra  secundam  ra3,  aequivalentis    pluribus   perfectionibus 

conclusionem.  Quod  sequitur  ad  aliud,  non  creatis  :  aliud  proximum,  nempe  limitatio- 

potest  includi  formaliter  in  illo  ;  alioquin  nem  intellectus  creati,  concipientis  distinc- 

idem  simul   esset  prius  et  posterius  :   sed  tis  conceptibus  inadaequatis,  ea  quae  in  Deo 

divina  attributa  consequuntur  ad  essentiam  sunt    maxime    unum    et    simplicissimum. 

veluti  ejus  affectiones,  et  proprietates ;  ut  Minor  autem  probatur  :  Beati  enim  cognos- 

constat    ex  definitione    attributi,  supra  a  cunt  Deum,  ejusque  relationes,  et  attributa, 

nobis  exposita  :  ergo   non  possunt  includi  per   ipsam  essentiam    divinam,  gerentem 

formaliter  in  illa.  vices  speciei,  non  solum  impressae',  sed 

Respondeo  distinguendo  majorem  :  quod  etiam  expressae,  seu  verbi  et  conceptus,  ut 

sequitur  ad  aliud,  reali  sequela,  involvente  infra  quaest.  12.   ostendemus  :  unde  cum 

distinctionem  realem,  non  potest  formaliter  illa  sit  unica,  et  simplicissima,  unico  indi- 

includi  in  eo,  concedo  :  virtuali  sequela  im-  visibili  conceptu,  Deum  ut  in  se  est,  intuen- 

portante    solum  distinctionem    virtualem,  tur.  Hanc  rationem  eleganter  expendit  S. 

subdistinguo  :  non  potest  includi  in  eo,  ex-  Doctor  quaest.  7.  de  potentiaart.  6.  his  ver- 

plicite,  concedo  :  implicite,  nego  :  nam  pro-  bis  :  «  Diversitatis  ergo,  vel  [multiplicitatis 

prietates  entis  virtualiter  ad  essentiam  ipsius  rationum  et  nominum,    causa  estexparte 

consequuntur,  et    tamen  in    ea  implicite  intellectus  nostri,  qui  non  potest  pertingere 

includuntur.  Unde  ad  probationem  majoris  ad  illam  Dei  essentiam  videndam,  secundum 

dicendum  est,  idem  sub  conceptu  explicito  quod  in  se  est ;  sed  videt  eam  per  [multas 

posse  esse  posterius   secundum  rationem,  similitudines  ejus  deficientes,  in  creaturis, 

seipso  sub  conceptu  implicito  considerato  :  quasi  in  speculo,  resultantes  ;  unde  si  ipsam 

sicut  patet  in  exemplo  allato  de  proprieta-  essentiam  videret,   non  indigeret  pluribus 

tibus  entis.  nominibus,  nec  pluribus  conceptionibus.  » 

XLI V.   Quaeres  pro  complemento  hujus  Idem  docet  D.  Bernardus  libro  5.  de  consi- 

disputationis,  an  distinctio  rationis  attribu-  der.  ubi  ait :  «  Visus  sum  protulisse  plura, 

torum  ab  essentia,  fiat  non  solum  ab  intel-  sed  unum  est ;  unus  Deus  signatus  est  pro 

lectu  nostro,  imperfecte  cognoscente  Deum ;  captu  nostro,  non  pro  suo  statu.  Divisus  est 

sed  etiam  ab  intellectu  Dei,  et  Beatorum,  hic,  non  ille,  voces  diversae,  semitae  multse ; 

videntium  Deum  ut  est  in  se  ?  sed  unum  per  eas  significatur,  unus  quaeri- 

Respondent  aliqui  affirmative  :  Quia  (in-  tur.  »  Et  paulo  post  :    «  Nobis  autem,  quia 

quiunt)  distinctio  rationis  resultat  in  objec-  non  possumus  cum  Deo  simplicitate  conten- 

to,  per  operationem  cujuscumque  intellec-  dere,dum  contendimusapprehendereunum, 

tus,  concipientis  id  quod  est  actu  unum,  ut  occurrit  veluti  quadruplicatum  :  facit  hoc 

plura    virtualiter  :  unde    cum    intellectus  speculum,  et  aenigma,  per  quod  solum  vide- 

Dei,  et  Beatorum,  essentiam  et  attributa  re  datur  :  cum  autem  videbimus  facie  ad 

divina,  ut  plura  virtualiter  concipiat,  dis-  faciem,  videbimus  eum  sicut  est.  Nec  enim 

tinctionem  rationis,  quae  inter  illa  est,  effor-  jam  tunc  fragilis  acies  mentis  nostrae,  quan- 

mat.  tumlibet  vehementer  intendens,  aliquate- 

Pars  tamen  negativa  multo  videtur  pro-  nus  resiliet,   desilietve  in  suam  pluralita- 

babilior  :   Quia    distinctio    rationis  fit  per  tem  :  colliget  se  magis,  adunabit,  conforma- 

diversos  conceptus  inadaequatos,  qui  imme-  bitque  unitati  illius,  vel  potius  unitati  illi, 

diate  et  primario  terminantur  ad  diversas  ut  una  uni  facies  respondeat  faciei.  » 


156 


DISPUTATIO  IV 


Exquibusinferes,Beatos  per  cognitionem 
quam  habent  extra  Verbum,  distinctionem 
rationisinter  essentiam  divinam,  etattribu- 
ta,  vel  inter  ipsa  attributa,  posse  efficere  ; 
quod  opposita  ratione  probatur  :  quia  scili- 
cet  non  una,  sed  multiplex  esse  potest 
cognitio  Beatorum  extra  Verbum. 

Ad  fundamentum  vero  primae    sententiae 

facile    respondetur,  quod  licet  intellectus 

Dei,  et  Beatorum,  cognoscat  essentiam  divi- 

nam,  et  attributa,  ut  virtualiter  plura,  ex 

hac  tamen  cognitione  distinctio  rationis  non 

resultat  :   quia  ad  illam   requiritur,  quod 

eminentia  divinae  naturae,  diversis  concep- 

tibus  inadaequatis  attingatur  :  Deus  autem 

qui    seipsum  perfecte    intelligit,   et  com- 

prehendit,  unicam  tantum  rationem  forma- 

lem  sui  format,  scilicet  Verbum  suum :  ideo 

dixit  Regius  Vates,  Semel  locutus  est  Deas  ; 

quia  unicum  suse  infinitae  perfectionis  for- 

mat  conceptum  :  nos  autem  duo  audimus, 

quia  per   rationem  distinguimus    divinas 

perfectiones,  ob  divinae  simplicitatis  emi- 

nentiam,  et  intellectus  nostri  infirmitatem. 

DISPUTATIO  IV. 

DE  ATTRIBUTIS  IN  PARTICULARI. 

Gonsideratis  attributis  Dei  in  communi, 
ad  singula  in  particulari  explicanda  progre- 
dimur ;  et  primo  ea  quae  ad  esse  divinum 
pertinent  exponemus;  deinde  de  his  quee 
spectant  ad  operationem,  nimirumscientia, 
voluntate  ,  justitia  ,  misericordia,  amore, 
providentia,  aliisque  similibus,  disseremus. 

Articulus  I. 

De  simplicitate  Dei. 

Ad  quasstionem  5.  Divi  Thomae. 

Recte  docet  Dionysius  libro  de  mystica 
Theol.  cap.  2.  Theologum,  dum  ad  Dei  co- 
gnitionem  procedit,  prius  sculptoris  artem 
et  deinde  pictorisindustriamimitari  debere. 
Sicut  enim  sculptor,  rudem  ligni  vel  mar- 
moris  materiam  caedit,  dolat,  sculpit,  levi- 
gat,  sicque  per  destructionem  statuam  per- 
ficit;  ita  et  Theologus,  ut  perfectam  divinae 
essentiae  ideam  efformet,  prius  debet  ab  illa 


simplicissima,  et  actualissima  natura,  om- 
nes  defectus  et  imperfectiones  creaturarum 
abstrahere;  et  postea  ad  instar  pictoris,  di- 
versis  coloribus  eam  depingere,  variisque 
perfectionibus  eam  exornare.  Hanc  artem 
imitatur  Doctor  noster  Angelicus,  priusquam 
enim  agat  de  perfectionc  Dei,  et  de  ejus  bo- 
nitate,  infinitate,  immensitate,  aliisque  at- 
tributis  ad  esse  Dei  pertinentibus,  ejus  sim- 
plicitatem  considerat,  et  ab  illa  purissima 
essentia,  omnem  defectum  potentialitatis, 
compositionis,  vel  componibilitatis  excludit. 
Gui  ordini  et  methodo  inhaerentes,  prius- 
quam  de  perfectione  Dei,  ejusque  bonitate 
disputemus,  pauca  de  divina  simplicitate 
dicemus. 


I. 


Demonstratur  Deum  esse  omnino  simplicem; 
et  realis  compositionis  expertem, 

I.  Notandum  primo  :  Nomine  simplicitatis 
in  genere,  nihil  aliud  significari,  quam  nega- 
tionem  compositionis,  quae  triplex  a  Philoso- 
phis  assignatur  :  una  physica  ex  materia  et 
forma,  velex  objecto  et  accidente  :  alia  me- 
taphysica  ex  essentia  et  existentia,  vel  ex 
supposito  et  natura ;  et  alia  logica,  ex  genere 
et  differentia. 

II.  Notandum  secundo  :  Praeter  composi- 
tionem  intrinsecam,  simplicitati  repugnan- 
tem,  aliam  esse  extrinsecam,  qua  aliquid 
cum  alio  componit,  quamvis  in  se  non  com- 
ponatur,  quaeque  ipsum  denominat  active 
componens,  non  compositum.  Ut  constat  in 
materia  prima,  quae  licet  sit  in  se  intrinsece 
incomposita,  venit  tamen  in  compositionem 
aliorum,  et  est  primum  subjectum  ex  quo 
omnia  elementa  et  mixta  componuntur.  His 
praemissis. 

III.  Dico  primo  :  Deum  esse  simplicissi- 
mum,  et  realis  compositionis  expertem. 

Hanc  veritatem  multipliciter  demonstrat 
D.  Thomas  hic  art.  7.  Primo,  Quia  omne 
compositum  est  posterius  suis  componenti- 
bus,  et  dependens  ab  eis  :  sed  Deus  est  pri- 
mum  ens,  et  in  eo  nihil  est  prius  et  poste- 
rius,  nec  ab  alio  dependens  :  ergo  est  simplex 
et  incompositus. 

Secundo,  Omne  compositum  causam  habet 
quae  conjungat  exlrema ;  quae  enim  inter 
se  diversa  sunt,  in  aliquod  unum  non  con- 


ARTIGULUS  I.  157 

veniunt,  nisi  per  aliquam  causam  adunan-  mum  ens,  actus  purus,  ac  summe  immate- 

tem  :  at  Deus  causam  non  habet,  sed  est  rialis,  et  qui  (ut  notat  Gornelius  Mussus  in 

prima  omnium  causa  :  ergo  non  est  compo-  libro  de  divina  historia)  dicitur  unus,  non 

situs.  solum  quia  non  habet  socios  alios  deos,  sed 

Tertio  ,   In  omni  composito  est  aliquid  quia  in  Deo  nihil  est  quod  non  sit  Deus,  et 

quod  non  est  ipsum,  nulla  enim  partium  omnia  in  se  unit ;  ea  enim  quae  sunt  in  Deo, 

hominis,  est  homo,  nec  aliqua  pars  pedis,  non  sunt  tantum  in  Deo,  vel  Dei,  vel  circa 

est  pes  :  sed  in  Deo  nihil  est  quod  non  sit  Deum,  sed  sunt  ipse  Deus.  Nedum  habet  di- 

Deus  :  ergo  in  illo  nulla  est  compositio.  vinitatem,  sed  est  ipsa  Deitas  :  totum  est 

Quarto,  Quidquid  ex  pluribus  componitur,  sine  partibus,  substantia  sine  accidentibus, 

ex  imperfectis  constatur,  ut  ait  Damascenus  differt  ab  omnibus  sine  differentia ;  subsis- 

libro  I.  fidei  orthod.  At  in  Deo,  nihil  potest  tit,  sed  est  ipsamet  sua  hypostasis ;  existit, 

esse  imperfectum  :  ergo  et  nihil   composi-  sed  est  suum  esse ;  intelligit,  sed  est  suum 

tum.  Quam  rationem    eleganter  expressit  intelligere ;  agit,  et  est  sua  actio,  et  suum 

Hilarius  7.   de  Trin.  his  verbis  :  «  Non  ex  agere.  Denique  ut  ait  Boetius  in  prosa  de 

compositis  atque  inanimis  Deus,  qui  vita  Trinitate. 

est,  subsistit ;  neque  qui  virtus  est     ex  in-  g.     lex  ^  gimplex  posse  . 

firmionbus  contmetur ;  neque  qui  lux  est,  Simplex  velle,  simplex  nosse  : 

obscuris  coarctatur;  neque  qui  spiritus  est,  Cuncta  sunt  simplicia. 
ex  disparibus  formabilis  est  :  totum  quod  in 

eo  est  unum  est.  »  V.  Contra  hoc  attributum  militat  praecipue 

IV.Denique  eadem  veritas  inductione  de-  error  Anthropomorphitarum,qui  Deum  dice- 

monstrari  potest  :  Quaenam  enim  in  Deo  bant  esse  corporeum,    eique  figuram,   et 

esset  compositio  ?  Nonex  membris  humanis,  membra  humana  affingebant.  In  quem  er- 

vel  partibus  integrantibus,  ut  fingebant  An-  rorem,   nonnullos  ^Egypti  Monachos,  sola 

thropomorphitee;  incorporeus  enim  est,  et  imperitia,  et  rusticitatis  simplicitate,  lapsos 

summus  spiritus.  Non  ex  materia  et  forma,  esse,  referunt  S.  Augustinus  libro  1.  de  mo- 

est  enim  summe  immaterialis,  et  ab  omni  ribus  Eccles.  cap  10.  et  Gassianus  collat.  10. 

materiae  labe  segregatus.  Neque  ex  potentia  cap.  2.  5.  et  5.   Hunc  reprobat  Scriptura 

et  actu,  cum  sit  actus  purissimus.  Non  ex  variis  in  locis,  in  quibus  Deus  vocatur  Spi- 

natura  et  supposito,  est  enim  per  se  subsis-  ri<<us  :  Joan.  4.  Spiritus  est  Deus.  2.  ad  Co- 

tens.  Non  ex  essentia  et  existentia,  est  enim  rinth-  5-  Domnus  autem  Spiritus  est.  Ac- 

suum  esse.  Non  ex  subjecto   et  accidente  :  torum  12-  Non  debemus  existimare  sculpturw 

est  enim  immutabilis.  Nec  denique  ex  es-  artis>  et  cogitationis  hominis,  divinum  esse 

sentia  et  attributis,  vel  relationibus,  cum  simile.  Et  ad  Romanos  1.  Dicentes  seesse  sa- 

nulla  inter  illa  sit  distinctio  modalis,  vel  pientes  ,  stulti  facti  sunt,    et  mutaverunt 

formalis,  ut  supra  contra  Durandum  et  Sco-  gloriam  incorruptibilis  Dei,  in  similitudinem 

tum  ostendimus.  0  ineffabilem  ergo  simpli-  imaginis  corruptibilis  hominis  :  quod  directe 

citatem,  qua  Deus  (inquit  Dionysius)  tam  contra  Anthropomorphitarum  pugnat  erro- 

parvus  est,  ut  nihil  sit ;    tam  magnus,  ut  rem. 

omnia  sit  :  tam  simplex,  ut  nihil  possit  VI.  Nec  illis  favent  quaedam   Scripturae 

adimi ,  ita  plenus  et  abundans,  ut  nihil  loca  in  quibus  Deo  attribuuntur  membra 

possit  illi  adjici  !  Duplex  igitur  est  distin-  corporea,  ut  Job  40.  Si  habes  brachium  sicut 

guenda  simplicitas,  una  quae  provenit  ex  Deus ;  et  actiones  quaedam  humanae  :  ut  vi- 

potentialitate   et  defectu  :   alia  quae  pro-  dere,  audire,  sedere,  stare,  vel  etiam  trina 

cedit  ex  actu  et   forma  :  illa    pauperem  dimensio,  ut  Job  n.   Excelsior  coslo  est,  et 

efficit  ,    ista    divitem   :   prima    imperfec-  quid  facies?  Profundior  inferno,  et  unde 

tionem  secum  affert,  secunda  summam  de-  cognosces  ?  Longior  terra  mensura  ejus,  la- 

notat  perfectionem :  prima  convenit  materioe  tior  mari.  Haec  enim  in  sensu  metaphorico 

primae,  quae  est  infimum  omnium  entium,  intelligenda  sunt,  ita  ut  profunditas,  vim 

et  prope  nihil,  ac  primum  subjectum,  ex  ejus  cognoscendi  occulta ;  altitudo  excellen- 

quo  fiuntomnes  generationesetmutationes;  tiam  virtutis  ejus  super  omnia,  sive  poten- 

secunda  vero  est  propria  Deo,  qui  est  pri-  tiam  Dei  omnia  gubernantem,  et  conservan- 


158  DISPUTATIO  IV. 

tem  :  longitudo  durationem,  latitudo  affec-  faciunt  compositionem  :  non  ex  parte  essen- 

tum  dilectionis  ad  omnia,  denotet.  Vel  ut  tiae,  propter  defectum  distinctionis ;  nec  ex 

profunditate,  incomprehensibilitas  Dei  :  lon-  parte    correlativorum  ,    propter    defectum 

gitudine,  processus  virtutis  ejus  ad  omnia  unionis. 

penetrantis  :  latitudine,  protectio  ejus  om- 

nia  continens  ,  significentur ,  ut  notat  S.  §.  II. 

Thomas  hic  art.  1.   ad  1.  ex  S.  Dionysio 

cap.  9.  de  div.  nom.  Eodem  modo,  ocu-  Demonsiratur  Deum  non  posse  in  compositio- 

lis    Dei ,    ejus    scientia    et   providentia  :  nem  aliorum  venire. 

brachio  et  manibus,  ejus  potentia  operativa 

ad  extra  :  pedibus,  amor  et  affectus,  vel  IX.  Dico  secundo,  impossibile  esse  quod 

etiam  operatio  transiens,  designantur.  Deni-  Deus  veniat  in  compositionem  aliorum,  sal- 

que  dicitur  Deus  sedens  propter  suam  im-  tem  per  modum  partis  intrinsece  compo- 

mobilitatem,  et  auctoritatem  :  stans,  prop-  nentis.  Est  contra  quosdam  antiquos  Philo  - 

ter  suam  fortitudinem  ,   ad  debellandum  sophos,  qui,  ut  refert  S.  Augustinus  libro  7. 

omne  quod  ipsi  adversatur  :  nec  aliter  ad  de  civit.  arbitrati  sunt  Deum  esse  animam 

illum  acceditur,  vel  ab  illo  receditur,  quam  mundi,  et  singulas  ejus  partes  informare, 

affectibus  mentis  :  juxta  S.  Thomam  ibidem  sicut  anima  informat  partes  corporis  hu- 

ad  5.  4.  et  5.  mani  :  quod  etiam  asseruit  Almaricus,  dam- 

VII.  Non  licet  etiam,  ex  eo  quod  homo  sit  natus  in  Goncilio  Lateranensi  :  «  Cujus' 
factus  ad  imaginem  et  similitudinem  Dei,  mentem  (inquit  Concilium)  sic  pater  men- 
inferre  Deumesse  corporeum,humanamque  dacii  excsecavit,  ut  ejus  doctrina,  non  tam 
habere  figuram,  ut  enim  notat  idem  S.  Doc-  heeretica,  quam  insana  sit.  »  Est  etiam  con- 
torhicart.  i.  ad  2.  post  D.  Augustinum  tra  quemdam  Davidem  de  Dinando,  qui  ut 
librol.deDoct.  Christ.  et  in  Psalmum  48.  dicit  S.  Thomas  hic  art.  8.  «  Stultissime 
imago  Dei  non  est  in  homine  secundum  posuit  Deum  esse  materiam  primam.  » 
corpus,  sed  secundum  intellectum  et  ratio-  X.  Probatur  conclusio  triplici  ratione  , 
nem,  quae  sunt  incorporea.  Vel  ut  docet  quam  ibidem  insinuat  S.  Doctor.  Prima  est, 
Chrysostomus  homilia  8.  in  Genesim,  imago  quia  Deus  est  prima  causa  efficiens  rerum 
Dei  in  homine,  est  ratione  dominii,  et  prin-  omnium,  cujus  non  est  intrinsece  compo- 
cipatus  quem  habet  in  cseteras  creaturas  :  nere,  sed  extrinsece  efficere  composita.  Se- 
unde  postquam  Deus  dixit  Genesis  1.  Facia-  cunda,  Deus  est  primo  et  per  se  agens  : 
mus  hominem  ao\  imaginem  et  similitudinem  quod  autem  venit  in  compositionem,  non 
nostram,  statim  addit,  Ut  prcesit  piscibus  est  primo  et  per  se  agens,  sed  potius  fac- 
maris,  et  volatilibus  cceli.  tum,  et  compositum.  Tertia,  Deus  est  ens 

VIII.  Non  obest  etiam  divinae  simplicitati,  perfectissimum,  et  completissimum :  omnis 
mysterium  Trinitatis,  quamvis  in  eo  fides  autem  pars  componens,  est  imperfecta  et 
agnoscat  tres  personas  realiter  distinctas,  et  incompleta,  et  pendet  a  causa  efficiente,  ut 
in  eadem  essentia  intime  conjunctas.  Ut  alteri  conjungatur  :  ergo  impossibile  est, 
enim  docet  S.  Doctor  in  4.  dist.  8.  quaest.  4.  quod  Deus  veniat  in  compositionem  alicu- 
art.  I.ad4.  «  Perfectio  personalis  compa-  jus  per  modum  partis. 

rataad  essentiam,  non  differt  re  ab  ipsa,  et  XI.  Dices  :  Persona  Ghristi  est  composita 

ideo  non  facit  compositionem  cum  ea  :  sed  ex  personalitate  Verbi  et  humanitate  as- 

comparata  ad  suum  correlativum,  facit  dis-  sumpta,  ut  docent  Theologi  in  tractatu  de 

tinctionem  realem ;  sed  ex  illa  parte  non  est  Incarnatione,  et  definitur  in  5.  Synodo  ge- 

aliqua  unio,  et  ideo  nec  compositio.  »  Quibus  nerali,  his  verbis  :  «  Si  quis  non  confitetur 

verbis  declarat,  quod  ut  divinse  personaB  unionem   Verbi    ad    carnem    conjunctam 

compositionem  efficerent  cum  essentia,  de-  animaB  rationali,  secundum  compositionem, 

berent  uniri  inter  se,  sub  ea  ratione   qua  anathema  sit.  »  Et  Leo  Papa  epistola  ad  Ju- 

relative  distinguuntur  :sic  veronon  uniun-  lium  ,  docet  Ghristum  constare  ex  tribus 

tur,  sed  potius  opponuntur ;  sed  solum  qua  substantiis :  scilicet  Verbo,  anima,  et  carne : 

ratione  comparahtur  ad  essentiam,  cum  qua  ergo  Deus  potest  venire  in  compositionem 

realiter  identificantur ;  et  sic  ex  neutra  parte  alterius. 


ARTIGULUS  I.  159 

Respondeo  concesso  antecedente,  distin-  autem    potentiam  rationis,  qualis  est  illa 

guendo  consequens  :  ergo  potest  venire  in  quae  generi  in  comparatione  ad  differentias 

compositionem  alterius,  per  modum  partis  competit. 

materialis,  aut  formalis  intrinsece  compo-  Sed  contra  :  Licet  haec  compositio  sit  ra- 

nentis,  nego  :  per  modum  termini  complen-  tionis,  debet  tamen  habere  fundamentum 

tis  et  actuantis  aliquam  naturam,  concedo.  ex  parte  rei  cognitae,  cum  non  sit  composi- 

Sive  ut  alii  dicunt :  compositione  Ex  his,  tio  rationis  ratiocinantis,  sed  ratiocinatae ; 

nego  :  compositione  Cum  his,  concedo.  et  cum  intellectus  noster  non  fundet  adlibi- 

Explicatur  :  Duplex  datur  compositio  :  tum  in  aliqua  re,  conceptum  generis  et  diffe- 

una  quae  fit  ex  partibus,  et  entibus  incom-  rentiae  :  sed  fundamentum  gradus  generici 

pletis,  quorum  unum  ab  alio  perficitur  et  est  potentialitas  quae  reperitur  in  natura 

actuatur,  et  vocatur  compositio  #z/us:qua-  quae  dominatur  genus  :  ergo  ut  aliqua  na- 

lis  est  compositio  ex  materia  et  forma,  vel  tura  componatur  ex  genere  et  differentia, 

ex  subjecto  et  accidente ;  et  haec  cum  essen-  debet  habere  aliquid  potentialitatis,  et  ali- 

tialiter  involvat  imperfectionem  dependen-  quid  actualitatis,  quod   actui   puro  repu- 

tiae,  vel  informationis,  Deo  repugnat.  Alia  gnat. 

vero  est  qua  terminus  unitur  rei  terminabili,  XIII.  Secunda  ratio  :  Si  Deus  componere- 

eam  intrinsece  complendo,  actuando,  et  ter-  tur,  ex  genere  et  differentia,  vel  illud  genus 

minando  :   quo  pacto  subsistentia  unitur  ex  quo  componeretur,  et  in  quo  cum  rebus 

naturae,  et  vocatur  Compositio  cum  his ;   et  creatis  univoce  conveniret,  esset  ens,  vel 

haec  nullam  includit  dependentiam,  vel  in-  substantia  ?  Neutrum   dici    potest  :   ergo 

formationem,  aut  imperfectionem  ex  parte  Deus  non  componitur  ex  genere  et  differen- 

termini ;  sed  potius  summam  in  eo  denotat  tia.  Minor  probatur  quantum  ad  utramque 

actualitatem,  etperfectionem.  Et  hoc  genere  partem.  Et  primo  quod  non  possit  esse  ens  : 

compositionis,  quae  nullo  modo  divinae  sim-  tum  quia,  ut  suppono  ex  Metaphysica,  ens 

plicitati  officit,  docent  Theologi  cum  S.  Tho-  non  est  univocum,  sed  analogum  ad  Deum 

ma  5.  parte,  quaest.  2.  art.  4.   personam  et  creaturas.  Tum  etiam,  quia  genus  debet 

Christi  ex  personalitate  Verbi  divini,  et  hu-  esse  extra    suas  differentias  :  ens  autem, 

manitate  assumpta,    esse  compositam  ,  ut  cum  sit  transcendens,  in  omnibus  formali- 

in  tractatu  de  Incarnatione  latius  expone-  tatibus  et    differentiis    rerum  includitur. 

mus.  (1)  Quod  vero  non  possit  esse  substantia,  sic 

ostenditur.  Supremum  genus  praedicamenti 

§-  III-  substantiae,  est  illud  cui  competit  aptitudi- 

naliter  tantum,  seu  radicaliter  esse  per  se  ; 

Excluditur  etiam  a  Deo  compositio  rationis.  etcuiconvenitsecundariotamquamproprie- 

tas,  substare  accidentibus,  et  esse  subjec- 

XII.  Dico  tertio :  In  Deo  non  esse  compo-  tum  contrariorum  :  at  Deus,  cum  sit  suum 

sitionem  rationis  ex  genere  et  differentia.  esse  per  se   subsistens,  non  potest  habere 

Ita  D.  Thomas  hic  art.  5.  I.  cont.  Gent.  cap.  nanc  perseitatem  aptitudinalem,  seu  radi- 

25.  et  de  ente  et  essentia  cap.   6.  ubi  variis  Calem  •  sed  tantum  actualem  et  exercitam ; 

rationibus  hanc  veritatem  demonstrat.  et  cum  sjt  immutabilis,  non  potest  substare 

Prima  est,  Deus  est  actus  purus  :   ergo  aliclu  accidenti,  nec  esse  subjectum  contra- 

non  componitur  ex  genere  et  differentia.  ri0rum :  ergo  substantia  non    potest  esse 

Probatur  consequentia  :  Genus  dicit  poten-  genus  ex  quo  neus  ccmponatur,  et  in  quo 

tiam  perfectibilem  per  differentiam  :  ergo  cum  reDUS  Creatis  univoce  conveniat. 

si  Deus  sit  actus  purus,  non  potest  componi  xiV.  Tertia  ratio  sumitur  ex  infinitate 

ex  genere  et  differentia  ;  nam  purus  actus,  rjei5  et  potest  sic  formari.  Impossibile  est 

nuilam  debet  habere  permixtionem  poten-  ^^  essentia  simpliciter  et  in  genere  entis 

tiae-  infinita,  constet  genere  et  differentia  :   sed 

Dices  cum  Nominalibus  :  Actum  purum  essentia  divina  est  simpliciter  et  in  genere 

excludere  solum  a  se  potentiam  realem,  non  entis  infinita  :  ergo  non  potest  constare  ge- 

nere  et  differentia.  Minor  patet,  major  pro- 

(l)  Disp.  6.  art.  2.  batur.  Impossibile  est  id  quod  est  infini- 


460  DISPUTATIO  IV. 

tum  in  aliquo  ordine,  constare  ex  duabus  cum  sit  actus  purus,  et  per  se  existens,  non 

rationibus,  in  eodem  ordine  finitis  etlimita-  habet  existentiam  a  sua  essentiadistinctam : 

tis  :  sed  genus  et  differentia  sunt  quid  fini-  ergo  non  componitur  ex  genere  et  differen- 

tum  et  limitatum  in  ratione  entis  :  ergo  tia.  Minor  constat,  major  probatur.  Ut  enim 

impossibile  est  quod  essentia  infinita  cons-  docent  Gajetanus  de  ente  et  essentia  cap.  6. 

tet  genere  et  differentia.  Major  est  evidens,  et  Ferrariensis  2.  contra  Gentes  cap.   95. 

quia  ex  rationibus  finitis,  nihil  nisi  finitum  fundamentum  compositionis  ex  genere  et 

fieri  potest.  Minor  probatur  :  Genus  et  diffe-  differentia,  in  substantiis  spiritualibus ,  est 

rentia,  se  invicem  excluduntin  suis  concep-  distinctio  essentiae  ab  existentia  :  quia  cum 

tibus :   ergo    conceptus    differentiae,    non  essentia  importet  ordinem  ad  existentiam, 

includit  rationem  entis,  quam  continet  con-  sicut  potentia  ad  actum,   penes  majorem, 

ceptus  generis,  nec  e  converso,  genus  ratio-  vel  minorem  elongationem  ab  existentia, 

nem  entis,  quam  continet  differentia :  ergo  possunt  in  ipsa  essentia    concipi  gradus 

quaelibet  ex  istis   duabus    rationibus,   est  magis  et  minus  potentiales,  ex  quibus  qui 

finitae  et  limitatae  perfectionis  in    ratione  propinquior  est  existentiae,  se  habet  respectu 

entis,  et  non  infinitae,  cum  infinitum  in  quo-  remotioris,  ut  actualis  ad  potentialem,  et  ut 

libet  genere,  omnes  illius  perfectiones  inclu-  differentialis  ad  genericum.  Unde  substantia 

dat.  spiritualis  ex  genere  et  differentia  constans, 

Gonfirmatur    et  magis    illustratur   haec  necessario  debet  habere  essentiam  ab  exis- 

ratio.  Genus  et  differentia  sunt  partes  meta-  tentia  distinctam,  ut  in  ea  aliquid  magis 

physicae,   speciem    componentes,    et    sese  propinquum,  et  aliud  magis  elongatum  ab 

mutuo  excludentes   :   genus  enim  in  suo  existentia  concipi  possit.  Ad  cujus  rationis 

conceptu  non  includit  etiam  implicite  diffe-  efficaciam,  Ferrariensis  existimat  sufficere 

rentiam,  nec  differentia  genus  :  sed  impossi-  quod  esse  distinguatur  ratione  ab  essentia  : 

bile  est  in  inte  infinito  dari  duas  rationes,  Cajetanus  vero  et  alii  Thomistae,  probabilius 

aut  perfectiones,  se  invicem  excludentes,  sentiunt,  D.  Thomam  aliquid  amplius  velle, 

et  quarum  una,  implicite  saltem,  non  inclu-  et  intendere,  quod  in  re  composita  ex  genere 

datur  in  alia  :  ergo  impossibile  est,  in  ente  et  differentia,  existentia  debet  realiter  ab 

infinito  dari  compositionem  ex  genere  et  essentia  distingui. 

differentia.  Major  constat,  minor  vero  pro-  XVI.  Dices  :  Inter  attributa  divina  et 

batur.  Impossibile  est  in  ente  infinito  dari  essentiam,  datur  distinctio   rationis    cum 

aliquam  rationem  vel  perfectionem,  quee  in  fundamento   in  re,    ut  [supra  ostendimus 

suoconceptu  aliquidimperfectionisincludat,  contra   Nominales    :  'ergo    et    compositio 

alias  illud  non  esset  infinite  perfectum  :  sed  rationis,  qualis  est  compositio  ex  genere  et 

illa  perfectio  quae  a  suo  conceptu  aliam  differentia.    Gonsequentia   patet,    tum  ex 

excludit,  aliquam  imperfectionem  importat,  paritate  rationis,  tum  etiam  quia  ad  compo- 

nam  excludere  a  se  aliquam  perfectionem,  sitionem  rationis  sufficit  sola  distinctio  ra- 

imperfectio  est :  ergo  repugnat  in  ente  infi-  tionis  inter  extrema  quae  per  intellectum 

nito  dari  aliquam  perfectionem,  quae  a  suo  uniuntur. 

conceptu  aliam  excludat,  eamque  implicite  Respondeo  primo,  distinguendo  antece- 

Saltem  non  includat.  dens  :  inter  attributa  divina  et  essentiam, 

Gonfirmatur  amplius    :  Sicut   repugnat  datur  distinctio  rationis,  per  modum  exclu- 

aliquam  lineam  esse  infinitam,  si  sit  termi-  dentis  et  exclusi,   nego  antecedens  :  per 

nata  propriis  terminis,  scilicet  punctis  ;  ita  modum  expliciti  et  impliciti,  concedo  ante- 

implicat  aliquam  substantiam  esse  in  genere  cedens,  et  nego  consequentiam  :  nam  ad 

entis   infinitam,  si  sit  terminata  propriis  compositionem  ex    genere    et  differentia, 

terminis  essentiae   :  sed  termini  essentiae  requiritur  distinctio    rationis  per  modum 

sunt  genus  et  differentia  :   ergo  implicat  excludentis  et  exclusi,  cum  gradus  gene- 

aliquam    substantiam    infinitam    constare  ricus  a  suo    conceptu    excludat  differen- 

genere  et  differentia.  tialem,  nec  in  eo  implicite  includatur. 

XV.  Quarta  ratio :  Illud  omne  quod  cons-  Respondeo   secundo,    dato    antecedente, 

tat  genere  et  differentia,  debet  habereexis-  negando  consequentiam,  et  paritatem.  Ratio 

tentiam  a  sua  essentia  distinctam  :  sed  Deus,  discriminis  est,  quia  distinctio  rationis  attrir 


i                           ARTICULUS  II.  -161 

butorum  ab  essentia,  fundatur  in  eminentia  species  terrae,  cum  illo  species  cceli,  cum 

divinae  naturae,  quae  licet  sit  in  se  simpli-  illo  omnia  volatilia,  quia  ipse  omnia.  »  Item 

cissima,  est  tamen  virtualiter  multiplex,  ut  Exodi  5.  Deus  plenitudinem  essendi  sibi 

in  praecedenti  disputatione  exposuimus  :  tribuit,  his  verbis  :  Ego  sum  qui  sum,    et 

compositio  vero  ex  genere  et  differentia,  qui  est  misit  me  ad  vos.  Et  cap.  53.   cum 

fundatur    in  potentialitate   et   actualitate,  Moyses  ab  illo  petiisset,  ut  sibi  ostenderet 

vel  in  compositione  ex  essentia  et  existentia,  omnem  gloriam  suam,  respondit,  Ostendam 

quae  repugnant  actui  puro,  et  enti  per  essen-  tibi  omne  bonum,  per  hoc  aperte  indicans, 

tiam.  omnem  bonitatem  et  perfectionem,  in  ipso 

perfectissimo  modo  contineri.  Quod  etiam 

Articulus  II.  testatur   nomen    Jehova  ,   quod   interpre- 

tatur    Unus    et   omnia,    et    derivatur    a 

De  perfectione  dei.  radice    Hebraica    Haiab  ,    quae   significat 

ipsumesse,  seu  ipsam  essendi  plenitudinem, 

Ad  quaestionem  4.  Divi  Thomae.  utsupra  annotavimus  :  unde  a  Nazianzeno 

Deus,  ueXayos  oOaia;  id  est  pelagus  quoddam 

Hactenus  sculptoris  munere  functus  sum,  essentiae,  immensum,  et  infinitum  ,  et  a 

tollendo  a  divino  et  increato  esse  defectus  Trimegisto ,  Rerum  omnium  universitas  ap- 

creaturarum  qui  obscurare    vel  impedire  pellatur.  (!)  Et  similiter  Graeci,  illum  to  uav 

poterant   divinae    formae  et  pulchritudinis  id  est  Universum,  nominarunt,  ut  signifi- 

aspectum  :  nunc  ad  pictoris  artem  me  con-  carent  in  illo  omnia  eminentissimo  et  per- 

verto,  ,ut  sicut  ille,  superinductis  tabulae  fectissimo  modo  contineri.  Unde  in  oraculo 

variis  colorum  lineamentis,  imaginem  effin-  illo,  Magnus  Pan  mortuus  est,  cujus  memi- 

git  ;  ita  attribuendo  Deo  rerum  omnium  nit  Plutarchus  in  libro  de  oraculorum  de- 

perfectiones,  pulcherrimam  et  ornatissimam  fectu  ,  Ghristus  vocatur  Magnus  Pan  ;  quia 

divinitatis  formam,   rudi    saltem  penicillo  est  omnium  Dominus,etuniversainseconti- 

depingam.  Sicut  fecit  Sponsa  in  Ganticis,  ubi  net.  Etsi  alii  aliter  illud  intelligant.  Eodem 

adjurata  a  sodalibus,  ut  qualis  essetdilectus  juxta  multorum  interpretationem  pertinet 

ejus  enarraret  :   «  Dilectus  meus   (inquit)  illud  quod  Deus  dixit  Moysi  Exodi.  55.  Ego 

candidus  et  rubicundus,  electus  ex  millibus,  ostendam  omne  bonum  tibi,  nimirum  quia  in 

caput  ejus  aurum  optimum,  comaeejus  sicut  Deo  sunt  omnia,  perfectissimo  et~  eminen- 

elatae  palmarum,  nigrae  quasi  corvus,  etc. »  tissimo  modo.  Unde  egregie  Nazianzenus  in 

Denique  ut  sponsi  pulchritudinem  describat,  quodam  carmine, 

non  singulorum  hominum,  sed  totius  uni-  inle  omnia   permanent,  ad  te  confestim   fes- 

versi  perfectiones  recenset  :  ut  significet  in  tinant  omnia, 

Deo  creaturarum  omnium  perfectiones  emi-  Tu  omnium  finis,  tu  unus,  et  omnia,  et  nihil 

nentissimo    modo    praeexistere,    quod    §.  rerum, 

sequenti  demonstrabimus.  Cum  ne(lue  unum  sis>  ne(lue  omnia>  <pem  te 

appellem, 

(?   j#  Qui  solus  innoniinabilis,  et  omninomius? 

Quos  versus  sio  exponit  Lessius  libro  I.  de 

Demonstratur  Deum  esse  summe  perfectum,  perfectionibus  divinis  cap.  I.  dicitur  esse 

et  in   eo    perfectiones    omnium    rerum  Omnia,  quia  omnia  in  ipso  continentur,  ita 

contineri.  ut  sit  omnia  formaliter,  vel  eminenter.  Di- 

citur  esse  Nihil  rerum,  quia  est  supra  omnia 

XVII.  Dico  primo,  rerum  omnium  per-  quae  a  nobis  concipi  possunt.    Simili  modo 

fectiones  esse  in  Deo,  ac  proinde  illum  esse  dicitur    Innominabilis,     et    omninomius  ; 

summe  et  infinite  perfectum.  etsi  enim  pluribus  nominibus  appelletur,  ut 

Probatur  primo  ex  Scriptura,  et  Sanctis  a  nobis  aliquo  modo  concipi  possit,   nullum 

Patribus  :  Dicitur  enim  Psalmo  49.  Pulchri-  tamen  nomen,  nullaque  nostra  conceptio, 

tudo  agri  mecum  est :  quae  verba  expendens  illum  exprimere  potest,  prout  est  in  seipso  : 
Augustinus  ibidem,  subdit :  [«  Quid  enim 

cum  illo  non  est  ?  Gum  illo  ager,  cum  illo  (l)  Orat.  in  Natalitia. 


4G2  DISPUTATIO  IV. 

juxta  illud  ejusdem  Nazianzeni  oratione  de  tum  in  aliquo  genere,  omnes  illius  perfec- 

fide,  quae  est  49.  «  Gerte  hoc  Deus  est,  quod  tiones  continet   :   v.  g.   si  daretur    calor 

cum  dicitur,  non  potest  dici ;  cum  sestima-  infinitus,      omnem    perfectionem     caloris 

tur,  non  potest  sestimari;   cum  definitur,  contineret ;    si  poneretur    linea    infinita, 

ipsadefinitionecrescit.  »  omnem  longitudinem    occuparet :  vel    si 

XVIII.  Probatur  insuper  conclusio  ratio-  daretur  spheera  immensa  et    infinita,   illa 

nibus  D.  Thomse  hic  art.  1.  et  2.  et  primo  (ut  ait  Nicolaus  Cusa,  libro  de  docta  igno- 

contra  Gentes  cap.  28.  et  38.  et  lib.  2.  cap.  rantia)    intra     sui  ambitus  interminatam 

2.  Prima  potest  sic  proponi.  Deus  est  ipsum  amplitudinem,   omnes  figuras  comprehen- 

esse  per  se  subsistens,  et  per  essentiam  :  er-  deret  :  sed  esse  per  se  subsistens  et  irre- 

go  omnes  rerum  perfectiones  in  se  continet.  ceptum,  est  simpliciter,  et  in  genere  entis 

Gonsequentia    probatur  :  Omnis    perfectio  infinitum ;   cum    careat    omni  limitativo, 

petitur.penes  aliquod  esse  ;  justitia  enim  tam    materiali,     quam  formali ;  ut   latius 

dat  esse  justum,   potentia  esse  potentem,  expendemus  infra,  quando  agemus  de  infi- 

sapientia  esse  sapientem  :  ergo  ubi  erit  tota  nitate  Dei  :  ergo  illud  omnes  omnium  en- 

plenitudo  essendi,  et  totius  esse  latitudo,  tium  perfectiones  eminentissime  in  se  conti- 

ibi  etiam  erit  omnis  perfectio.  Unde  egregie  net. 

Bernardus  de  Deo  percontatur,  ac  sibi  ipse  XIX.     Secunda    ratio  :  Unum  quodque 

respondet :  «  Quis  est?  Non  sane  occurrit  in  tantumest  perfectum,  in  quantum  est  in 

melius  quam  qui  est.  Hoc  ipse  de  se  voluit  actu,  imperfectum  vero,   in  quantum   est 

responderi,    hoc  docuit  dicente  Moyse  ad  in  potentia,  cum  privatione  actus :  sed  Deus 

populum,  ipso  quidem  injungente,  Qui  est  est  taliter  in  actu,  etnullomodo  inpotentia; 

misit  me  ad  vos.  Merito  quidem.  Nil  compe-  est  enim  actus  purissimus,  et  omnis  poten- 

tentius  seternitati,   quse  Deus    est.   Si  bo-  tialitatis  expers  :  ergo  perfectissimus  est. 

num,  si  magnum,  si  beatum,  si  sapientem,  Preeterea  :  In  uno  quoque  genere  est  ali- 

vel  quidquid  tale  de  Deo  dixeris,  in  hoc  quid  perfectissimum,  a   quo    caetera  sub 

verbo  instauratur,    quod   est,  est.   Nempe  tali  genere  comprehensa  mensurantur  :  sed 

hoc  est  ei  esse,  quod  haec  omnia  esse.  Si  et  Deus  est  primum  in  genere  entis  :  ergo  est 

centum  talia  addas,  non  recessisti  ab  esse.  mensura  totius  bonitatis  et    perfectionis  in 

Si  ea  dixeris,  nihil  addidisti :  si  non  dixeris,  rebus,  et  omnes   creaturarum  perfectiones 

nihil  minuisti.  Si  vidisti  hoc  tam  singulare,  in  se  continet.  ^ 

tam  summum  esse,  nonne  in  comparatione  Gonfirmatur  :  Quae  sunt  dispersa  in  infe- 

hujus  quidquid  hoc  non  est,  judicas  potius  rioribus,  mode  eminentiori    sunt    unita  in 

non  esse,  quamesse?  Quid  item  Deus  ?  Sine  superioribus  :  sed    Deus    est  primum    et 

quo  nihil  est.  Tam  nihil  esse  sine  ipso,  quam  supremum  omnium  entium  :  ergo  omnium 

nec  ipse  sine  se  potest.  Ipse  sibi,  ipse  omni-  creaturarum  perfectiones,  in  ipso  eminen- 

hus  est.  Ac  per  hoc  quodammodo  solus  est  tissimo  modo  uniuntur,  et  continentur. 

ipse,  qui  suum  ipsius  est,  et  omnium  es-  XX.  Denique,  ut  discurrit  S.  Doctor  hic 

se.»  (1)  art.  2.  Quidquid  est  perfectionis  in  effectu , 

Gonfirmatur  :  Si  daretur  albedo  separata,  debet  inveniri  in  causa  efficiente,  vel  secun- 

etper  se  subsistens,   quae  nullum  diceret  dumeamdem  rationem,  si  sit  agens  univo- 

ordinem  ad  subjectum,  nihil  ei  de  virtute  cum;veleminentiorimodo,sisita3quivocum: 

et  perfectione  albedinis  deesse  posset :  nam  sed  Deus  est  prima  causa  effectiva   rerum  : 

alicui  albedini,  aliquid  de  virtute  et  perfec-  oportet  ergo  rerum   omnium    perfectiones 

tione  albedinis  deest,  ex  defectu  recipien-  in  eo  praeexistere.  Unde  Dionysiusde  divin. 

tis  ;  quia  eam  secundum  suummodum  reci-  nomin.  cap.  8.  «  Si  per  exiles  imagines,  ad 

pit :  at  Deus  est  ipsum  esse  abstractum  ab  auctorem    omnium    ascendentes,     purga- 

omni  contrahibili,  infinitum,  irreceptum,  et  tissimis  oculis  respiciamus,  omnia  invenie- 

illimitatum  :  ergo  totam  entis  perfectionem  mus  in  omnium  causa  uniformiter,  et  con- 

in  se  continet.  juncte.  »  Et  cap.  2.  docet    omnia  de  Deo 

Gonfirmatur  amplius  :  Quod  est  infini-  affirmari  quodam  modo  et  negari ;  illum- 

que    VOCat ,    ndvToov  3-£aiv  xal  rcdvTOOv  a<patp£ffiv  , 

(1)  Lib.  I.  ae  Conscientia,  cap.  6.  id  est,  Omnium    positionem,    et  omnium 


ARTICULUS  II. 


m 


ablationem  :  quia  eminenter  ponit  omnia, 
tamquam  omnia  continens,  et  formaliter 
omnia  aufert ;  quia  a  se  excludit  omnem 
rationem  formalem  creatam  et  limitatam. 

XXI.  Displicet  tamen  quibusdam,  haec 
AngeliciDoctoris  ratiocinatio;  quia  (inquiunt) 
sol  generat  hominem,  et  causat  albedinem  ; 
neutrum  tamen  est  in  sole  :  ex  semine 
nascitur  animal,  quod  non  est  in  ipso 
semine,  penicillus  effingit  imaginem, 
quis  tamen  dixerit,  imaginem  esse  in  peni- 
cillo  ?  Ergo  licet  Deus  sit  causa  creatura- 
rum,  non  sequitur  earum  perfectiones  in 
illo  praeexistere.  Addunt  alii,  quod  cum 
perfectiones  creaturarum  sint  finitse,  non 
sequitur  Deum  esse  infinite  perfectum,  ex 
eo  quod  illas  contineat. 

Haec  tamen  levia  sunt,  ac  frivola,  et  ra- 
tionem  D.  Thomae  magis  confirmat,  quam 
infirment :  certissimum  enim  est  l\oc  prin- 
cipium,  effectus  in  sua  causa  efficiente  prae- 
existit  :  nam  causa  efficiens,  in  hoc  a  mate- 
riali  differt,  quod  haec  in  potentia  tan- 
tum,  illa  vero  in  actu  praehabeat  suos  effec- 
tus  ;  quomodo  enim  eos  producere  posset, 
nisi  eos  in  se  virtualiter  praehaberet  ?  Nam, 
ut  communiter  dicitur,  nemo  dat  quod  non 
habet  :  sed  agere  et  producere,  est  dare 
esse  effectui  :  ergo  agens  praehabet  in  se 
totum  csse,  totamque  perfectionem  sui 
effectus  :  vel  formaliter,  si  sit  causa  uni- 
voca,  vel  eminenter,  si  sit  eequivoca  :  vel 
virtualiter,  si  sit  causa  instrumentalis,  ele- 
vata  per  virtutem,  et  motionem  principalis 
agentis.  Unde  negatur  imaginem  non  esse 
saltem  virtualiter  in  penicillo,  ratione  mo- 
tionis  artificiosae,  a  qua  regulatur,  et  appli- 
catur  ab  artifice.  Negatur  etiam  animal  non 
praeexistere  virtualiter  in  semine,  et  homi- 
nem  in  sole. 

Ad  illud  quod  additur,  dicendum  est, 
quod  quamvis  perfectiones  craturarum, 
quae  actu  sunt,  vel  erunt,  aut  fuerunt, 
finitae  sint,  et  in  aliquo  determinato  nume- 
ro  :  creaturae  tamenpossibiles  quae  latent  in 
omnipotentia  divina,  tamquam  in  causa, 
earumque  perfectiones,  infinitae  sunt,  sal- 
tem  in  potentia,  et  syncategorematice ,  ut 
loquuntur  Philosophi :  Deus  enim,  qualibet 
producta,  potest  aliam  perfectiorem  in  infi- 
nitum  producere  :  unde  ex  eo  quod  om- 
nium  creaturarum  possibilium  perfectiones, 
in  Deo  tamquam  in  causa  continentur,  recte 


infert  D.  Thomas,  illum  esse  infinite  perfec- 
tum. 


II. 


An  creaturarum  perfectiones  contineantur  in 
Deo  formaliter,  vel  tantam  eminmter  ? 

XXII.  Notandum  primo,  duplex  esse  genus 
perfectionis  :  Quaedam  dicitur  Simpliciter 
simplex,  et  ea  est  quae  in  suo  conceptu 
formali,  nullam  includit  imperfectionem, 
et  a  Theologis,  cum  Anselmo  in  Monologio 
cap.  14.  definitur,  Quce  est  melior  ipsa, 
quam  non  ipsa  :  sive  quam  melius  est  abso- 
lute  habere ,  quam  non  habere .  Hujus 
generis  est  sapientia,  vita,  intellectio,  etc. 
absolute  enim  melius  est  vivere,  et  esse 
sapientem  et  intelligentem ,  quam  carere 
vita,  intelligentia  et  sapientia.  Alia  est  per- 
fectio  Secundum  quid,  quae  in  suo  concep- 
tu,  ita  concludit  imperfectionem  aliquam, 
ut  ab  ea  separari  nunquam  possit :  unde 
absolute,  non  est  melius  omni  enti  illam 
habere,  quam  ea  carere.  Hujus  generis  est 
moveri,  ratiocinari,  et  omnes  differentiae, 
sive  specificae,  sive  numericae  creaturarum, 
a  quibus  ratio  entis  creati  et  limitati,  praes- 
cindi  et  separari  nequit. 

XXIII.  Notandumsecundo,aliquam  perfec- 
tionem  contineri  posse  in  aliquo  tripliciter. 
Primo  formaliter,  sicut  rationalitas  in  homi- 
ne  :  secundo  eminenter,  sicut  calor  in  sole  : 
tertio  virtualiter,  sicut  plantainsemine.  Rur- 
sus  aliquid  potest  esse  in  aliquo  eminenter 
duobus  modis,  scilicet  eminenter  formaliter, 
sicut  vegetativum  et  sensitivum,  in  anima 
rationali ;  et  practicum  et  speculativum  in 
Theologia  ;  vel  eminenter  virtualiter,  sicut 
calor  in  sole.  Denique  aliquid  potest  esse 
in  alio  eminenter  formaliter,  duobus  modis: 
scilicet,  perfecte,  ut  quando  inferius  con- 
tinetur  in  superiori,  a  primo  gradu,  usque 
ad  ultimam  differentiam,  etiam  individua- 
lem  ;  et  imperfecte,  quando  scilicet  in  eo 
continetur,  solum  quoad  rationes  ge- 
nerales,  et  genericas,  non  vero  quantum 
ad  rationes  atomas  et  individuales.  His 
positis. 

XXIV.  Dico  primo  :  Perfectiones  omnes 
simpliciter  simplices  esse  in  Deo  formaliter 
eminenter. 

Probatur  :  Deus  est  summe  et  infinite 


*64  DISPUTATIO  IV. 

perfectus,  ut  ostendimus  §.  praecedenti  :  Gonfirmatur  secundo  :  Si    perfectiones 

ergo  formaliter  in  se  continet  perfectiones  secundum  quid  creaturarum,  essent  forma- 

omnes  quae  sunt  tales  simpliciter,  et  quae  liter  in  Deo,  sequeretur  quod  Beati  viden- 

nullam  imperfectionem  in  se  includunt  :  tes  essentiam  divinam,  cognoscerent  dis- 

atqui  perfectiones  simpliciter  simplices  in  tincte  omnes  creaturas  possibiles,  secundum 

conceptu  formali  nullam  dicunt  imperfec-  perfectiones  illarum  ;  et  sic  quod  compre- 

tionem  :  ergo  in  Deo  formaliter  continentur.  henderent  divinam  omnipotentiam  :  conse- 

Gonfirmatur  primo  :  Gum  Deus  sit  id  quo  quens  est  falsum,  ut  ostendemus  in  tracta- 

nihil  majus  aut  melius  excogitari  potest,  ei  tu  de  visione  beatifica  :  ergo  et  antecedens. 

tribuendum  est  quod  est  melius  :  sed  per-  Sequela  majoris  probatur  :  Ut  enim  ibidem 

fectio  simpliciter  simplex  est  melior  ipsa,  docetur,  Beati    cognoscunt  distincte,    per 

quam  non  ipsa,  ut  dicit  Anselmus  :  ergo  lumen  gloriae,  et  visionem  beatificam  ea  om- 

formaliter  Deo  tribuenda  est.  nia  quae  sunt  in  Deo  formaliter,  ut  essen- 

Gonfirmatur  secundo  :   Hujusmodi  per-  tiam,  attributa,  et  relationes,  etc.  ergo  si 

fectiones  praedicantur  formaliter  de  Deo  :  perfectiones  secundum  quid  creaturarum, 

dicitur  enim    Deus  formaliter  intelligens,  in  Deo    contineantur  formaliter,    quilibet 

sapiens,  justus,  misericors  :  sed  praedicari  Beatus,  ex  vi  visionis  beatificae,  eas  cognos- 

sequitur  esse,  et  modus  praedicandi  modum  cet. 

essendi :  ergo  illae  perfectiones  sunt  in  Deo  XXVI.  Secunda  pars  etiam    suadetur  : 

formaliter.  Deus  est  causa  efficiens,   non   univoca,  sed 

Quod  autem  in  illo  sint  etiam  eminenter,  aequivoca    omnium     creaturarum   :    ergo 

ex  eo  patet,  quod  sunt  in  illo  sub  ratione  debet  illarum  perfectiones,  in  se  eminenter 

altiori,  et  eminentiori,   quam  in  creaturis  :  praehabere.  Probatur  consequentia  :   Cau- 

in  istis  enim  sunt  accidentia,qualitates,habi-  sa  enim  efficiens,  ea  ratione  qua  est  effi- 

tus  ;  et  habent  modum  essendi  finitum,  et  ciens,  debet  in  se  virtualiter,   vel  eminen- 

limitatum  :  in  Deo  autem  sunt  substantia,  ter  praehabere  effectum  quem  producit,  ut 

et  habent  modum  essendi  infinitum  et  illi-  supra  ostendimus  ,  ea  vero  ratione  qua  est 

mitatum.  aequivoca,  debet  illum  excellentiori,  et  per- 

Dico  secundo  :  Perfectiones    secundum  fectiori  modo,  et  sublatis  imperfectionibus, 

quid  creaturarum,  non  sunt  in  Deo  formali-  in  se  praehabere,  ac  proinde  eminenter,  ut 

ter,  sed  tantum  eminenter,  eminentia  per-  constat  in  sole,  et  aliis  causis  superioribus. 

fecta,ita  utillas  contineat,  non  solum  secun-  XXVII.  Quod  autem  continentia  illa  emi- 

dum  rationes  communes  et  genericas,   sed  nentialis,  sit  perfecta,  et    se    extendat  non 

etiam  secundum  rationes  specificas  et  indi-  solum  ad  rationes  communes,  et  genericas, 

viduales.  sed  etiam  ad  atomas  et  individuales,  docet 

XXV.  Probatur  prima  pars  :  Impossibile  Sanctus  Thomas  infra  quaest.  14.   art.   6. 

est  aliquam  imperfectionem  esse  formaliter  ubi  haec  scribit :  «  Omnia  in  Deo  praeexis- 

in  Deo  :  sed  perfectiones  secundum    quid  tunt,  non  solum  quantum  ad  id  quod  com- 

involvunt  inseparabiliter  et  impraescindi-  mune  est  omnibus,  sed   etiam  quantum  ad 

biliter  in  suis  conceptibus  formalibus  ali-  ea,  secundum  quae  res  distinguuntur.  Et  sic 

quam  imperfectionem,  ut  constat  in  ratio-  cumDeusomnesperfectiones  contineat,  com- 

nalitate  ,  hinnibilitate,  motu,  discursu,  etc.  paraturDeiessentiaad  omnes  rerum  essen- 

ergo  non  sunt  formaliter  in  Deo.  tias,  non   sicut  commune  ad  propria,  ut 

Gonfirmatur  primo  :  Quae  sunt  formaliter  unitas  ad  numeros  velcentrumadlineas,  sed 

in  Deo,  de  illo  formaliter  dicuntur,  ut  patet  sicut  perfectus  actus  ad  imperfectum,  ut  si 

de  sapientia,  potentia,  justitia,  et  aliis  per-  diceremhomo  adanimal,vel  senarius  qui  est 

fectionibus.  quae  quia  sunt  in  Deo  formali-  numerus  perfectus,  ad  imperfectos  sub  ipso 

ter,  de  illo  formaliter  praedicantur  :  at  per-  contentos.  »  Ex  quo  ibidem  infert,    Deum 

fectiones  secundum  quid  de  Deo  formaliter  cognoscere  res  omnes   creatas,    non  solum 

non  dicuntur  :  Deus  enim  non  potest  dici  in  communi,  et  secundum    rationes  uni- 

corpus,  nec  leo,  aut  agnus,  vel  lapis,  nisi  versales  et  genericas  ;  sed  etiam  distincte, 

metaphorice  :  ergo  illae  non  sunt  formaliter  et  in  particulari,  et  secundum  differentias 

in  Deo.  atomas,  et  individuales. 


ARTIGULUS  II. 


165 


XXVIII.  Hinc  habes,  perfectiones  omnes 
creaturarum,  multo  perfectiori,  et  emi- 
nentiori  modo  in  Deo  contineri,  quam  ani- 
malia,  et  plantao  in  virtute  solis,  et  alio- 
rum  corporum  coclestium  :  nam  sol,  et 
corpora  coelestia ,  non  attingunt  per  se 
primo  in  rebus  inferioribus,  nisi  rationem 
viventis,  aut  corporis  corruptibilis,  quae 
cum  sit  potentialis,  et  generica,  non  inclu- 
ditur  in  ultimis  illarum  differentiis,  et  sic 
non  continet  res  inferiores,  nisi  continen- 
tia  quadam  eminentiali  imperfecta,  et  se 
extendente  solum  ad  rationes  communes 
et  genericas  ;  Deus  autem  sua  causalitate, 
et  omnipotentia,  per  se  primo  attingit  in 
rebus  creatis  rationem  entis  producibilis, 
quse  per  se  primo  correspondet  universa- 
lissimae  causae  :  unde  cum  ratio  illa  sit 
transcendens,  etformaliter  et  imbibita  in 
modis,  et  differentiis  creaturarum,  Deus 
illas  continet  modo  quodam  eminentiali 
perfectissimo,  et  se  extendente,  non  solum 
ad  rationes  communes  et  genericas,  sicut 
continentia  eminentialis  solis  ;  sed  etiam 
ad  rationes  atomas  etindividuales. 

XXIX.  Mira  haec  divini  esse  eminentia 
et  comprehensio,  significatur  in  sacris  lit- 


impuritatis  macula,  et  imperfectionis  faece 
prorsus  immunem.  Unde  Augustinus,  vel 
auctor  libri  de  speculo  apud  Augustinum 
tomo,  9.  «Deus  est  sine  quantitate  magnus, 
sine  qualitate  bonus,  sine  tempore  sempi- 
ternus,  sine  morte  vita,  sine  iniirmitate 
fortis,  sine  mendacio  verus,  sine  loco  ubi- 
que  totus,  sine  situ  ubique  praesens,  sine 
extensione  omnia  implens,  sine  contrac- 
tione  ubique  occurrens,  sine  motu  omnia 
transcendens,  sine  statu  intra  omnia  ma- 
nens,  sine  indigentia  omnia  creans,  sine 
labore  omnia  regens,  sine  mutatione  omnia 
mutabilia  faciens.  * (1) 


III. 


Demonstratur  Deum  simul  cum  creaturis, 

non  esse  quial  majus,  aut  perfectius, 

etiam  extensive,  quam  Deum  solum. 

XXX.  Dico  tertio:  Deus  cum  creaturis 
non  est  aliquid  majus  et  perfectius  inten- 
sive ;  imo  nec  extensive  proprie,  quam 
Deus  solus.  Est  contra  Durandum,  et  quos- 
dam  alios :  est  tamen  D.  Thomae  1.  2.  quaest. 


teris,  praecipue  in  visione  illa  Isaiae  cap.  46.     ^*  arfc-  ^-  ^  2.  et  quaest.  5.  de  malo,  art. 

1.  ad  4.  etin  3.  sent.  dist.  6.  quaest.  2.  art. 
5.  ad  2. 


ubi  dicit,  Vidi  Dominum  sedentem  super 
solium  excelsum,  et  elevatum,  et  plena  erat 
domus  majestate  ejus,  et  ea  qucc  sub  ipso 
erant  replebant  Templum .  Seraphim  stabant 
super  illud,  et  clamabant  Sanctus,  Sanctus, 
Sanctus,  etc.  Prima  enim  proprietas  divinae 
continentiae,  scilicet  eminentia,  declaratur 
in  eo  quod  attribuitur  Deo  celsitudo  quan- 
do  dicitur,  quod  sedet  super  solium  excel- 
sum  et  elevatum.  Comprehensio  vero  totius 
entitatis  et    perfectionis    quae  in  creatura 


Probaturprimo  conclusio  ex  Scriptura,  et 
SS.  Patribus  :  Isaiae  40.  tota  creaturarum 
universitas,  cum  Deo  collata,  dicituresse 
quasi  stilla  situlae,  et  omnes  gentes  quasi 
non  sint,  sic  esse  coram  eo,  et  quasi  nihi- 
lum  et  inane  reputari  :  sed  ex  accessione 
nihili,  esse  non  crescit,  sed  potius  decres- 
cit:  ergo  nec  ex  accessione  creaturarum 
augetur  et  crescit  divina  perfectio.  Unde 


reperitur,  denotatur  in  eo  quod  Deus  depin-  Augustinus  tract.    11.  in  Joan.  «  Si  fueris 

gitur,  veluti  amictus  gloria,  ad  significan-  sine  ^eo>  niinor  eris ;  si  fueris  cum  Deo, 

dam  plenitudinem  maximam  divini  esse,  major  Deus  non  erit  :  non  ex  te  ille  major, 

ambientis  et  continentis  totum  esse  creatu-  sec^  tu  sme  illo  minor.  »  Item  Gregorius 

rarum.  Ad  explicandum  vero  quod  esse  Dei  Nazianzenus  supra  relatus,  comparat  Deum 

continet  omne  esse  creaturarum,  sine  ulla  oceano,  et  vocat  essentiam  divinam  TreXayo? 


admixtione  defectus,  et  seclusis  imperfec- 
tionibus  jpotentialitatis,  limitationis,  com- 
positionis,  etc.  Seraphim  clamant  Sanctus, 
Sanctus  ,  Sanctus  ;  sanctitas  enim  idem 
est  ac  puritas;  ct  ad  hoc  amplius  de- 
clarandum  ,  ter  vocatur  Sanctus,  ut  hac 
trina  repetitione  denotetur,  puritatem  illam 
esse  summam,  et  infinitam,  ct  ab  omni 
I. 


ouaia?  id  est  immensum  quoddam  pelagus 
essentiae.  Sicut  ergo  oceanus  sic  a  natura 
dives  est,  sic  seipso  abundans,  ut  nec  ad- 
ventitiis  aquis  crescat,  nec  perpetua  aqua- 
rum  subtcr  labentium  fuga  decrescat ;  ita 
Deus,  nec  incrementa,  nec  decrementa  pa- 


(1)  Cap.  14. 


12 


466 


DISPUTATIO  IV. 


titur  perfectionis,  semper  plenus,  semper 
abundans,  et  supereffluens. 

XXXI.  Probatur  secundo  ex  D.  Thoma, 
qui  loco  citato  ex  5.  sent.  dicit :    «  Bonum 
creatum  se  habet  ad  increatum,  sicut  punc- 
tum  ad  lineam :  »  sed  punctum,  cum  sit 
indivisibile,  additum  lineae  nonfacit  majus : 
ergo  nec  creaturae  additaa  Deo.   Item  loco 
g.  I.  citato  et  summa  contra  Gentes,  docet 
quod  divinum  esse  se  habet  sicut  ens  abs- 
tractum     abstractione     formali,     respectu  , 
aliarum  perfectionum  :  sed  ens  abstractum 
abstractione  formali,  et  Angelus  v.  g.  non 
sunt  quid  perfectius,  quam  solum  ens  abs- 
tractum  :  si  quidem  habent  se  sicut  inclu- 
dens  et  inclusum,  et  quidquid  perfectionis 
est  in  Angelo,  clauditur  in  ente  sic  abstrac- 
to  :  ergo  etiam  Deus  et   creaturae  simul 
sumptae,  non  faciunt  aliquid  majus  et  per- 
fectius,  quam  solus  Deus. 

XXXII.  Probatur  insuper  conclusio  ratio- 
nibus  D.  Thomae,  locis  citatis.  In  primis 
enim  infinitum,  ex  additione  alicujus  finiti, 
non  potest  fieri  majus,  ut  docet  Aristoteles  : 
sed  Deus  est  simpliciter,  et  in  genere  entis 
infinitus,  ut  infra  ostendemus  ;  perfectiones 
vero  creaturarum  sunt  limitatae  et  finitae : 
ergo  creaturse  simul  cum  Deo  non  faciunt 
aliquid  majus  et  perfectius,  quam  solus  Deus. 
Secundo,  Deus  est  ens  per  essentiam, 
creaturse  entia  per  participationem  :  unde 
sicut  participatio  alicujus  rei,  non  ponit  in 
numero  cum  re  cujus  est  participatio ;  ita 
nec  creaturae,  in  ratione  perfectionis,  po- 
nunt  in  numero  cum  Deo,  ejusque  perfec- 
tionibus. 

Tertio,  Quando  aliquid  additur  alteri  ejus- 
dem  rationis ,  tunc  fit  aliquid  majus,  ut  si 
linea  addatur  lineae  :  caeterum  si  addatur 
aliquid  diversae  rationis,  non  fit  majus,  aut 
perfectius ,  ut  si  lineae  addantur  multa 
puncta  :  sed  perfectio  creata  est  diversae 
rationis,  et  ordinis  inferioris  ad  perfectionem 
divinam,  et  plus  ab  illa  distat  in  ratione 
perfectionis,  quam  punctus  a  linea  in  ratio- 
ne  quantitatis  :  nam  linea  et  punctus,  sal- 
tem  reductive,  ponuntur  in  eodem  praedi- 
camento,  et  aliquo  modo  conveniunt  in 
ratione  quantitatis  :  Deus  vero  et  creaturae, 
se  totis  diversa  sunt,  et  ne  quidem  in  genere 
conveniunt :  ergo  creaturae  simul  cum  Deo 
non  faciunt  aliquid  majus  et  perfectius, 
quam  solusDeus. 


Denique,  Sicut  tempus  additum  aeterni- 
tati,  non  auget,  nec  extendit  durationem 
ipsius  :  quia  omnes  durationes  illi  interio- 
res,  in  ea  eminentissimo  modo  continentur  : 
ita  Deus  et  creaturae,  non  sunt  aliquid  per- 
fectius,  etiam  extensive,  quam  solus  Deus ; 
quia  similiter  tota  perfectio  creaturarum, 
etiam  numerica,  in  Deo  perfectissime  conti- 
netur. 

XXXIII.  Gonfirmatur  :  Mundus  supra 
divinam  perfectionem,  nihil  aliud  addit, 
praeter  dependentiam,  limitationem,  et  im- 
perfectionem  :  sed  ex  additione  dependen- 
tiae,  et  imperfectionis,  nequit  augeri  vel 
extendi  divina  perfectio  :  ergo  creaturae 
additae  Deo,  non  possunt  facere  aliquid  ma- 
jus  et  perfectius,  etiam  extensive  proprie. 
Quod  addo,  quia  extensive  improprie,  aliquo 
modo  Deus  et  universum  efficiunt  majus, 
in  quantum  sunt  plures  res,  et  plures  modi 
habendi  eamdem  perfectionem,  sicut  plura 
puncta  faciunt  majus  extensive  improprie, 
cum  linea ;  non  quod  augeant  eam  exten- 
sive,  sed  quia  sunt  plura  numero. 

Articulus  III. 

De  bonitate  Dei. 

Ad  quaestionem  6.  Divi  Thomae. 

Quae  D.  Thomas  docet  quaest.  5.  de  bono 
in  communi,  philosophica  sunt,  et  suppo- 
nenda  potius  ex  Metaphysica,  quam  fusius 
exponenda.  Quare  his  omissis,  solum  hic 
agemus  de  bonitate  Dei,  de  qua  merito  dici 
potest  illud  quod  ait  Augustinus  de  gloria 
Paradisi  :  «  Desiderari  potest,  concupisci 
potest,  suspirari  potest,  verbis  explicari  non 
potest.  »  (I) 

§.  Unicus. 

Demonstratur   Deum,  triplici  bonitate  esse 
summe  bonum,  et  talem  per  essentiam. 

XXXIV.  Notandum  primo  :  Bonum  posse 
sumi  tripliciter.  Primo  absolute,  seu  funda- 
mentaliter,  pro  eo  quod  est  in  se  perfectum 
in   suo  genere,    sive  cui  nihil  deest  ex  iis 

([)  Tract.  34.  in  Joan. 


ARTIGULUS  III.  467 

quae  ad  ejus  perfectionem  et  integritatem  praedicati.  qui  careret  omni   limitativo,  et 

requiruntur.  Sic  aqua  dicitur  absolute  bona,  omnem  perfectionem  albedinis  in  se  conti- 

quia  habet   omnia    aeeidentia,   omnesque  neret.  His  praemissis. 

qualitates  sibi  debitas,  v.  g.  colorem,  sapo-  XXXVII.  Dico  primo,  Deum  esse  summe 

rem,  frigiditatem,  etc.  Unde  ad  hoc  ut  ali-  et  essentialiter  bonum,   bonitate  absoluta. 

quid  dicatur  simpliciter  et  absolute  bonum  Probatur  :  Bonitas  absoluta,  ut  diximus 

triadebet  habere  :  scilicet  existentiam,  per-  in  primo  notabili,  consistit  in  integritate  et 

fectiones  sibi  debitas,    et  suum  ultimum  perfectione  rei :  sed  Deus  est  summe  et  infi- 

finem.  Et  in  hoc  sensu  usurpat  D.  Thomas  nite  perfectus,  omnesque  perfectiones  ima- 

rationem  boni,  hic  in  proiogo  quaestionis  4.  ginabiles,  in  se  formaliter,   vel  eminenter 

et  alibi  saepc  ubi  dicit  :  «  Unumquodque,  continet,  ut  supra   ostendimus :  ergo  boni- 

secundum  quod  perfectum  est,  sic  dicitur  tate  absoluta,  est  summe  et  excellentissime 

bonum. »  Secundo  bonum  potest  sumi  res-  bonus.  Quare  Dionysius  de  divin.  nom.  cap. 

pective,  seu  transcendentaliter  ,*  et  sub  hac  13.  affert  quatuor  rationes,  cur  Deus  sit  et 

ratione  consistit  formaliter  in  convenientia  dicatur    infinite    bonus.    Prima,   quia  est 

cum  voluntate,  ex  qua  oritur  appetibilitas  aikoTs)i?  id  est  a  se  perfectus,    et   non  ab 

per  modum  passionis  ad  iilam  consequentis.  ulla  causa  efficiente,  vel  formali,  sed  a  sim- 

Tertio  bonitas  sumitur  pro  morali  perfec-  plicissima  essentia.  Secunda,  quia  est  taep- 

tione  et  rectitudine,  qua  res  intellectuales,  tsX&  id  est  superperfectus,  superexcellens, 

peculiariter  bonae  denominantur   bonitate  ac  excedens  omnem   perfectionem  imagi- 

morali ;  idque  dupliciter  :  nimirum  vel  ac-  nabilem.    Tertia,   quia  ejus  perfectio  non 

tuali  bonitate  quatenus  opera  bona  mora-  potestaugeri  velminui.  Quarta,  quiaassidue 

liter,  id  est  rectae  rationi  conformia,  exer-  omnia  suo  influxu  perficit,  et  ita  plenus  et 

cent  :  vel  habitu,  et  aptitudine  quam  reti-  superplenus  est  omnibus  bonis,  ut  veluti 

nentadbene  moraliter  operandum,  quate-  fons  inexhaustus,    perpetua  et  incessabili 

nus  sunt  recte  dispositae  per  gratiam,  et  largitione  donorum,    in    omnes    creaturas 

habitus  infusos,  vel  acquisitos.  exuberet :  juxta  illud,  Psalmi  103.  Aperien- 

XXXV.  Notandum  secundo  :  Ad  rationem  te  manum  taarn,  omnia  implebuntur  boni- 
boni  simpliciter,  non  solum  requiri  quod  sit  tate.  Unde  idem  Dionysius  :  «  Sicut  sol 
in  se  perfectum,  sed  etiamquodsitsui  diffu-  noster,  non  cogitatione,  aut  voluntate,  sed 
sivum,  et  perfectivum  aliorum,  seque  aliis  eo  ipso  quod  est,  omnia  illustrat  quae  ejus 
communicet,  ut  docet  Dionysius  de  divin.  lumen  pro  modo  suo  capere  possunt,  sic 
nom.  cap.  4.  et  D.  Thomas  3.  parte  quaest.  etiam  ipsum  bonum,  scilicet  Deus,  omnibus 
1.  art.  1.  Dupliciter  autem  aliquid  potest  pro  eorum  captu,  totius  bonitatis  radios 
esse  perfectivum  alterius,  etsuidiffusivum,  emittit.  » 

scilicet  per  modum  causae  efficientis,  dando  Praeterea,  Deus  non  solum  est  perfectivus 

illi  esse,  et  per  modum  finis  et  centri,  alli-  aliorum  in  genere  causae    efficientis,   sed 

ciendo  appetitum,  eumque  perfecte  satiando  etiam  in  genere  causae  efficientis,  sed  etiam 

et  quietando.  in  genere    causae    exemplaris    et    finalis  : 

XXXVI.  Notandum  tertio  :  Aliquid  posse  non  soium  enim  est  fons,  ex  quo  omnis 
dici  tale  per  essentiam  duobus  modis.  Primo  perfectio  naturae,  in  omnia  quae  sunt, 
ex  parte  subjecti,  secundo  ex  parte  praedi-  manat ;  sed  etiam  mensura,  ex  cujus  com- 
cati.  Dicitur  tale  per  essentiam  primo  mo-  mensuratione  ipsa  perfectionis  ratio  pendet, 
do,  quando  illud  ei  convenit  ex  vi  suae  et  finis  ac  centrum,  ad  quod  omnia  ingenito 
essentiae,  et  non  ab  aliquo  extrinseco :  sicut .  pondere  tendunt,  in  quo  omnia  quiescunt, 
homo  dicitur  per  essentiam  rationalis.  Se-  et  in  quo  est  omnis  amoris  iliicium,  omnis 
cundo  vero  modo,  quando  non  solum  ex  vi  desiderii  consummatio,  omnis  motionis  ter- 
suae  essentiae  habet  aliquam  formam,  sed  minus,  omnisque  appetitus  satietas. 
etiam  eam  possidet  cum  tota  plenitudine,  et  XXXVIII.  Dico  secundo,  Deum  etiam  esse 
absqueulla  limitatione  et  contractione.  Quo  summe  bonum,  bonitate  respectiva,  seu 
pacto,  si  daretur  albedo  ab  omni  subjecto  convenientiao  cum  appetitu. 

separata,  esset  talis  per  essentiam,  non  so-  Probatur  :   Deus  habet  perfectionem  sibi 

lum  ex  parte  subjecti,  sed  etiam  ex  parte  maxime  convenientem,  et  necessario  ama- 


168  DISPUTATIO  IV. 

bilem  a  se.  Est  etiam  summe  bonus,  et  con-  ac  sancitum,  seu  lege  firmatum,  unde  Ul- 

veniens  creaturis,  ut  causa,  et  finis  omnium,  pianus  ff.   De  devisione  rerum,  ait : « Sacra 

ut  jam  declaravimus,  et  exponit  D.  Thomas  loca  sancta  esse,  quia  sanctum  est  quod 

hic  quaest.  6.  art.  2.  et  4.  Item  quibusdam  sanctione   aliqua  firmatum    est.  >    Tertio 

specialiter  est  bonus  et  conveniens :  justis  ut  sanctitas  importat  quamdam  divino   cultui 

amicus,  Beatis  ut  fruibilis,  studiosis  ut  causa  consecrationem,   et  perfectam    conjunctio- 

exemplaris  omnis  justitiae  et  sanctitatis,  poe-  nemcum  Deo,  quae  sit  praecipueper  charita- 

nitentibus,  ut  auctor  remissionis  etgratiae  :  tem.  Additlsidorus  libro  Etymol.  cap.   18. 

juxta  illud  Threnorum  5.  Bonus  estDomi-  quod  sanctus  idem  significat  quod  Sanguine 

nus  sperantihus   in  eum,  animce  qucerenti  tinctus  ;  eo  quod  antiquitus  illi  qui  purificari 

eum.  Et  Psalm.  72.  Quam  bonus  Israel  Deus  volebant,    sanguine    hostiae    tingebantur  : 

his  qui  recto   sunt  corde  !  Ergo  Deus  est  unde  Apostolus  ad  Hebraeos  9.  Sine  sangui- 

summe  bonus,  bonitaterespectiva,  seu  con-  nis  effusione  non  fit  remissio,  id  est  legalis 

venientiae  cum  appetitu.  sanctificatio.  Haec  autem  perfectissime  Deo 

XXXIX.   Dico  tertio,  Deum  etiam   esse  conveniunt :  est  enim  in  primis  ab  omni 

summe  bonum,  bonitate  morali.  sceleris  labe  purissimus,  et  ab  omni  ter- 

Probatur  primo  :  Bonitas  moralis  consis-  rena  contagione  secretissimus  :  Mundi  sunt 

titin  perfectione  morum,  quae  in  Scriptura,  enim  oculi  ejus  ne  videat  malum,  et  res- 

justitia  vocari  solet :  sedin  Deo  est  perfectio  picere  ad  iniquitatem  non  poterit,  ut  dicitur 

morum,  sine  ullo  defectu  et  imperfectione  ;  Abacuc.  1.  Et  Dionysius  cap.  1.  de  divin. 

ut  demonstrat  D.   Thomas  in  opusculo  de  nomin.  «  Divina  substantia    (inquit)  totis 

moribus  divinis,  et  eleganter  expendit  Au-  substantiis  immaculate  superveniens  ;  ab 

gustinus  lib.  1.  contra  adversarium  legis  et  universa  substantia  separata  est,  »  Secundo 

Prophetarum,  cap.   20.  ubi  haec  scribit :  est  immutabilis  in  suis  decretis,  et  in  bono 

«  Non  enim  sicut  hominem  pcenitet  Deum,  constantissimus.  Tertio  sibi  addictissimus 

sed  sicut  Deum.  Quemadmodum  non  sicut  est,  et  quodammodo  consecratus,  et  volun- 

homo  irascitur,  nec  sicut  homo  miseretur  ;  tati  suae,    tamquam  primae  totius  sancti- 

nec  sicut  homo  zelat,  sed  omnia  sicut  Deus.  tatis    regulae  ,    immobiliter    adhaerens,  a 

Pcenitentia  Dei  non  est  post  errorem.  Ira  Dei  qua  nunquam  potest  deflectere,  sicut  nec 

non  habet  perturbati  animi  ardorem  :  mise-  a  suo  esse  ;  ipse  enim  est  suum  velle,  sicut 

ricordia  Dei  non  habet  compatientis  miserum  et  suum  intelligere,  et  esse.   Neque  etiam 

cor,  unde  in  Latina  lingua  nomen  accipit :  illi  deest  quarta  sanctitatis  acceptio,  quam 

zelus  Dei  non  habet  mentis  livorem.  Sed  a  sanguinis  effusione  aliqui  desumunt,  ut 

posnitentia  Dei  dicitur,  rerum  in  ejus  potes-  vere  ille  sanctus  sit,  qui  proprio  vel  alieno 

tate    constitutarum    hominibus    inopinata  sanguine  purpurascit  :   Deus  enim,  ad  to- 

mutatio  :  ira  Dei  est  vindicta  peccati  :  mi-  tius  suae  sanctitatis    complementum,  voluit 

sericordia  Dei  estbonitas  opitulantis  :  zelus  Jiumanae  naturae,     quam    sibi    copulavit, 

Dei  est  providentia,  qua  non  sinit  eos  quos  cruore  in  Gircumcisione  et  Passione  effuso 

subditos  habet,  impune  amare  quod  prohi-  rubescere  ;  et  proprio    sanguine    Ghristia- 

bet.  »  nam  sancire  disciplinam,  novoque  illo  titulo, 

XL.  Probatur  secundo  conclusio  :  Boni-  novam   sanctitatis    praerogativam  prome- 

tas  moralis  nihil  aliud  est  quam  perfecta  reri. 

sanctitas  :  sed  si  Deo  est  sanctitas  perfectis-  XLI.  Probatur   tertio    conclusio  :  Sicut 

sima,  et  infinita  ;  ergo  et  bonitas  moralis.  veritas  et  perfectio  naturalis  in  rebus,  con- 

Minor  probatur  :  Sanctitas,  ut  docent  Theo-  sistit  in  eo  quod  sint    conformes  concep- 

logi  cum  S.  Thoma,  tria  importat,   sive  ex  tui,  seu  ideae  mentis  divinae,  ut  docet  D. 

tribus  coalescit  :  primum  est  munditia  et  Thomas  infra  quaest.   16.   ita  et  sanctitas, 

puritas,  sanctus  enim  graece  dicitur  ayto?,  seu  bonitas  moralis,  consistit  in  conformi- 

quasi  sine  terra  :unde  Dionysius  cap.  12.  tate  cum  voluntate  Dei,  et  cum  lege  aeter- 

de  divin.  nomin.  «  Sanctitas  est  ob  omni  na :  quia  sicut  divina  idea  est  origo  pri- 

scelere  libera,  et  omnino  perfecta,  et  ex  om-  mordialis    omnis    perfectionis    entitativae 

ni  parte  immaculata  puritas.  »   Secundum  et  naturalis,  ita  et  lex  aeterna,  est  mensura 

est  firmitas,  sanctum  enim  idem  significat  ac  regula  omnis    perfectionis  moralis,  et 


ARTIGULUS  IV. 


169 


omnis  rectitudinis  affectus  et  moris.  Unde 
cum  Deus  sibi  ipsi  maxime  conjunctus  sit, 
tum  pernaturam,  tumper  effectum  amoris ; 
et  ipsemet  sit  sua  lex,  et  sua  regula,  a  qua 
deviare  non  potest,  sicut  nec  a  sua  essentia, 
est  infinite  sanctus  et  bonus,  bonitate  non 
solum  naturali,  sed  etiam  morali,    et  hoc 
tripliciter.  Primo  formaliter,  ratione  con- 
junctionis,  sive  potius  identitatis  suae  vo- 
luntatis  cum  lege  aeterna,  ut  jam  declara- 
vimus.  Secundo  objective,  seu  exemplari- 
ter,  quia  est  objectum,  et     regula    omnis 
sanctitatis  creatae,  juxta  illud  Levitici  19. 
Sancti  estote,  quia  ego  sanctus  sum.   Ter- 
tio  eminenter  et  causaliter,   quia  est  fons 
et  principium  omnis  sanctitatis  et  boni- 
tatis     moralis,    quae    est    in    creaturis   : 
unde  ob  triplicem  illam  sanctitatis  praero- 
gativam,  Seraphim    die  ac  nocte  sacrum 
illud  trisagium,  Sanctus,  Sanctus,  Sanctus, 
ante  Thronum  Dei  decantant,  ut  dicitur 
Isaiae46.  vel  etiam  dicitur  termaxime  sanc- 
tus,  quia  est  purissimus,  et  ab  omni  pecca- 
ti  labe  alienissimus  ;   quia  immutabilis,   et 
in  bono  constantissimus  ;  et  quia  est  sim- 
plicissimus,  sibique  addictissimus,  juxtatri- 
plicem  sanctitatis  acceptionem,  a  nobis  su- 
pra  declaratam. 

XLII.  Dico  ultimo,  Deum  esse  bonum 
per  essentiam,  tam  ex  parte  subjecti,  quam 
ex  parte  praedicati. 

Probatur  prima  pars  :  Illud  dicitur  tale 
per  essentiam  ex  parte  subjecti,  quod  habet 
aiiquam  formam,  vel  perfectionem  ex  vi 
suae  essentiae,  sicut  homo  rationalitatem  : 
sed  Deus  est  bonus  per  seipsum,  et  ex  vi 
suae  essentiae,  juxta  illud  Leonis  Papae, 
«  Deus  cujus  natura  bonitas,  et  opus  miseri- 
cordia.  »  Unde  Tertullianus  lib.  1.  contra 
Marcionem  :  «  Deus  est  seipso  bonus,  ex  no- 
bis  justus  (intellige  justitia  vindicativa)  et 
prior  est  bonitas  Dei  secundum  naturam, 
posterior  severitas  secundum  causam  :  illa 
propria,  haec  accommodata,  illa  edita,  haec 
adhibita,  etc.  »  Et  ibidem  addit,  «  Deus  de 
sola  bonitate  censendus  est .  »  Ubi  ponde- 
randa  est  vis  hujus  verbi,  Censendus,  signi- 
ficat  enim,  quod  divina  bonitas  estquasi 
totius  divinitatis  census,  et  veluti  divini 
aerarii  pretiosissimus  thesaurus  :  juxta  il- 
lud  Apostoli,  Deus  qui  dives  est  in  miseri- 
cordia  :  «  Primus  ergo  Dei  cultus  (inquit 
Seneca  )  est  Deum  credere,  deinde  reddere 


illi  majestatem  suam,  reddere  bonitatem, 
sine  qua  nulla  majestas  est.  (1) 

XLIII.  Secunda  pars  conclusionis  proba- 
tur  :  Esse  bonum  per  essentiam  ex  parte 
praedicati,  est  in  se  habere  totam  plenitu- 
dinem  bonitatis  et  perfectionis    sine    ullo 
limitativo  et  contractivo,  ut  exposuimus  in 
tertio  notabili  :  sed  Deus  totam  plenitu- 
dinem  boniiatis,  et  perfectionis  in  se  pos- 
sidet,  sine  ullo  limitativo  et  contractivo, 
ut  constabit  ex  dicendis  articulo  sequenti: 
ergo  est  bonus  per   essentiam,  non  solum 
ex  parte  subjecti,  sed  etiam  ex  parte  prae- 
dicati.   Unde  Dionysius  de  divin.     nomin. 
cap.    1.  Deum,  «  Ipsum  bonum,  et  ipsum 
pulchrum, »  appellat.EtLucaeU.  solusDeus 
dicitur  esse  bonus,  quia  ut  notat   Augusti- 
nus  superPsalm.  154.  Omne  aliud  bonum 
alio  bonum  est,  solus  vero  Deus,  seipso  bonus, 
bonumomniumbonorum,bonum  a  quosunt 
omnia  bona,  bonum sine  quo  nihil  est  bonum 
et  bonumquodsinecaeterisbonum  est. «  Gur 
ergo  (exclamat  Anselmus )  per  multa  vaga- 
ris  homuncio,  quaerendo  bona  animae  tuae, 
et  corporis  tui  ?  Ama  bonum  in   quo   sunt 
omnia,  et  satis  est :  desidera  simplex  bo- 
num,et  sufficit.  »  (2) « Pudeat  (addit  Augus- 
tinus )  cum  alia  non  amentur,  nisi  quia  bona 
sunt,  eis  inhaerendo,  non  amare  bonum, 
unde  bona  sunt.  > 

Articulus  IV* 
De  infinitate  Dei. 

Ad  quaestionem  7.  D.  Thomae. 

Sicut  divina  bonitas,  magis  a  nobis  diligi 
quam  declarari  potest,  ita  et  ejus  infinitas, 
admiratione  potius,  et  silentio,  quam  ser- 
mone,  et  discursu  explicanda  est.  Ut  enim  di- 
cit  Cyprianus  : « Deus  nec  videri  potest,  visu 
clarior  est.  Nec  comprehendi,  tactu  purior 
est.  Nec  aestimari,  sensu  major  est.  Et  ideo 
sic  eum  digne  aestimamus,  dum  inaestima- 
bilemdicimus.»  (5)  Ut  tamenexhoc  immenso 
essentiae,  et  perfectionis  oceano,  guttulam 
saltem  hauriamus  duo  in  hoc  articulo  brevi- 
ter  demonstranda  sunt.  Primum  est,  Deum 
esse  simpliciter,  et  in  genereentis  infmitum. 

(1)  Epistola  95.  —  (2)    Cap.    25.   yrofol.  —  (3)   Iu 
Libro  quod  idola  nonsuutdii. 


470  DISPUTATIO  IV. 

Secundum,  attributum  infinitatis  ita  esse  limitetur  a  causa  illum  producente,  forma- 

illi  proprium,  ut  repugnet  dari  creaturam,  liter  tamen  et  extrinsece,  per  potentiamejus 

secundum  suam  essentiam,  vel  secundum  susceptivam,  aut  saltem  per  ordinem    ad 

accidentia  infinitam,  illam  limitari  debet,  ut  enim  dicit  S.  Doctor 

4.  contra  Gentes  cap.  45.   ratione  2.  «  Omnis 

g.  I,  actus  alteri  inhaerens  terminationem    recipit 

ex  eo  in   quo  est :  quia  quod  est  in  altero, 

Demonstratur    Deam  esse  simpliciter  et  in  est  ineoper  modum  recipientis  :  »  ergocum 

genere  entis  infinitum.  esse  habeat  rationem  actus,  non  potest  li- 

mitari,  nisi  per  ordinem  ad  subjectum  in 

LXIV.     Notandum    primo,      dupliciter  quo  recipitur  :  unde  si  sit  irreceptum,  ab 

aliquid  posse  dici  infinitum  :  primo  in  ratio-  omni  susceptivo  abstractum  (  quale  est  esse 

ne  entis,  secundo  in   certo  genere.   Quod  divinum  )  non  erit  limitatum,  sed  infinitum. 

priori  modo  infinitum  est,  absolute  et  simp-  Gonsequentia    patet,   antecedens  probatur. 

liciter  infinitum  dicitur :  quia  totam  ejus  Sicut  divisibile,  per  indivisibile  formaliter 

amplitudinem,   quee  in   infinitum,  et  sine  terminatur,  ut  linea  per  punctum ;  ita  actus 

termino  excurrit,  in  se  continet :  quod  vero  per    potentiam  formaliter  limitari    debet  : 

est  in  certo  tantum  genere  infinitum,  dici-  nam  intra  suam  propriam  rationem,  nihil 

tur  infinitum   secundum  quid,  et  continet  habet  actus  per  quod  formaliter  limitetur ; 

tantum  perfectiones  illius  generis :   v.  g.  actualitas  enim   non  limitat  actualitatem, 

si  daretur  albedo  infinita,  illa  in  se  quidem  sed  potius  eam  auget  et  perficit :  ergo  si  es- 

contineret  omnem  perfectionem  albedinis  ;  se  Dei  sit  per  se  subsistens  et  irreceptum, 

non  tamen  totam  perfectionem  substantiae,  est  infinitum  simpliciter. 

vel  quantitatis,  in  se  praehaberet.  XLVIII.  Gonfirmatur  et  magis  illustratur 

LXV.    Notandum    secundo  ex  D.  Tho-  hsec  ratio.   Illud  est  simpliciter  infinitum, 

ma  5.  parte  quaes^t.  40.  art.5.  ad  2.  etquod-  quodcaret  omni  termino,  omnique  limitati- 

libeto  tertio,  art.5.  quod  infinitum  dicitur,  vo  :  sed esse  per  se  subsistens  et  irreceptum, 

quia  non  finitur ,  seu  quia  caret  terminis :  un-  omni  termino  et limitati vo  caret :  ergo  est  infi- 

de  ut  aliquid  dicatur  infinitum  in  aliquo  gene-  nitum  simpliciter.  Major  constat  ex  secundo 

re,  illius  generis  terminis  carere  debet,  et  ut  notabili,  minor  vero  sic  ostenditur.  Duplex 

dicatur  absolute,  etingenere  entisinfinitum,  tantum    potest    dari    limitativum,   unum 

debet  carere  terminis  limitantibus  et  finien-  materiale,  nempe  subjectum  recipiens  for- 

tibus  ipsum  esse.  mam  ;  alterum  formale,    differentia  scilicet 

XLVI.  Notandum  tertio,  quod  cum  esse  sit  contrahens  genus,  vel  formapotentialitatem 

ultimus  actus,  nequit  actuari  per  ulteriorem  materiae  ad  certam  speciem  determinans  : 

actum,  nec  proinde  ullum  habere  limitati-  sedesse  per  se  subsistens  et  irreceptum, 

vum  formale,  sed  tantum  materiale  ,  nempe  utroque  limitativo  caret :  ergo  est  omni- 

subjectum  in  quo  recipitur  :  unde  si  sit  no  illimitatum.  Minor  quantum  ad  primam 

irreceptum,  et  ab  omni  subjecto   indepen-  partem  constat,  cum    enim  illud  non    sit 

dens,  erit  omninoillimitatum.  His  praemis-  receptum  in  aliquo  subjecto,  nullum  habet 

sis.  limitativum  materiale.  Probatur  vero  quan- 

XLVII.  Dico  primo :  Deum  esse  simpliciter  tum  ad  secundum  :  Ut  enim    ostendimus 

et  in  genere  entis  infinitum.  Hanc  conclu-  in  tertio  notabili,  cum  esse  sit  ultima  rei 

sionem  demonstrat  D.  Thomas  hic  art.4.  et  actualitas,  non  potest    actuari  per  aliam 

4.  contra  Gentes  cap.  45.  variis  rationibus,  ulteriorem,  nec  proinde  ullum  habere  limi- 

quas  breviter  hic  exponemus.  tativum  formale  :  unde  si  sit  irreceptum,  et 

Prima  et  praecipua  potest    sic  proponi.  careat    limitativo    materiali,  erit   omnino 

Esse  Dei  est  per  se  subsistens  et  irreceptum:  illimitatum. 

ergo  et  infinitum  simpliciter.  Antecedens  est  XLIX.  Secunda  ratio  petitur  ex  eo   quod 

certum,  cum  enim  esse  Dei,  ne  virtualiter  Deus  est  ens  a  se,  et  independens  ab  omni 

quidem  ab  ejus  essentia  distinguatur,  non  causa  efficiente.  Sicut  enim  omnis  actus 

potest  in  ea  recipi.  Gonsequentia  probatur :  et  perfectio  formaliter  et  intrinsece  limi- 

Omnis  actus,  licet  efficienter  et  extrinsece  tatur  ex  subjecto  in  quo  recipitur,   vcl  ex 


ARTIGULUS  IV.  i7i 

ordine  ad  illud  (ut  jam  ostendimus)  ita  effi-  bet  commercii.  Item,  cum  sit  actus  purus, 

cienter  et  extrinsece  limitatur  et  finitur  a  nihil  potentialitatis    includit  :    ergo  omni 

causa  illum    producente  :   sed    enti  a  se  limitatione  et  finitate  caret. 
nulla  est  causa  :  ergo  nec  ulla  perfectionis         LIII.  Denique  ejusdem  infinitatis  assigna- 

limitatio.  ri  potest  ratio  a  posteriori ,  desumpta  ex 

Haec  ratio,  hoc  exemplo,  ex  rebus  humanis  creatione  :  creatio  enim  dicit  virtutem  infi- 

desumpto  illustrari  potest.  Sicut  enim,  ejus  nitam  in  principio  creante  :  ergo  cum  Deus 

qui  dumtaxat  delegatione  ab  alio  potesta-  sit  creator  coeli  et  terroe,  visibilium  omnium 

tem  accepit,  potestas  potest  esse  limitata  a  et  invisibilium,  ut  in  primo  Symboli  articulo 

delegante ;  ille  tamen  cui  potestas  est  inna-  profitemur,  pollet  virtute  et  potentia  infi- 

ta  et  propria,  habet    semper  plenitudinem  nita;  et  cum  infinita  virtus,   et  potentia, 

potestatis.  Ita  etiam,  licet  entia  quae  habent  non  possit  esse  in  essentia  infinita,   relin- 

esse  ab  alio,  sint  finita  et  limitata,  in  enti-  quitur  Dei  essentiam  esse  simpliciter  infini- 

tate  et  perfectione  :  tamen  ens  a  se,  et  ab  tam.  Utraque  haec  consequentia  patet,  an- 

omni  causa  efficiente  independens,  est  infi-  tecedens  vero   demonstratur  a  D.  Thoma 

nitum  simpliciter,  et  totam  essendi  plenitu-  infra  quaest.  45.  art.   5.   tum  quia  virtus 

dinem  in  se  continet.  creativa  respicit  ens  qua  ens,  quod  in  infi- 

L.   Tertia  ratio  supra  fuit  a  nobis  insi-  nitum  abirepotest;  tum  etiam,  quiasi  tanto 

nuata.    Omne    quod    secundum  naturam  major  requiritur  virtus  in  agente,   quanto 

finitum  est,  ad  generis  alicujus  rationem  minor  est  potentia  in  subjecto,  ad  effectum 

determinatur  :  atqui  Deus  non  est  in  ali-  et  eductionem  formae,  ubi  nulla  omnino  erit 

quo  genere,  sed  omnia  genera  et  praedica-  potentia  ,  necessaria  erit  virtus    infinita  : 

menta  transcendit,    omniumque  generum  cum  ergo  creatio  sit  productio  rei  ex  nihilo, 

perfectiones  in  se  continet :  ergo  est  simpli-  et  ex  nulla  potentia  praesupposita,  requirit 

citer  infinitus.  in  creante  virtutem,  et  potentiam  infini- 

Gonfirmatur  :  Sicut  illud  quod  caret  ter-  tam. 
minis  quantitatis,  est  in  tali  genere  infini- 

tum ;  ita  et  quod  terminis  essentiae  caret,  §.  II. 

simpliciter  et  essentialiter    infinitum  est : 

unde  cum  genus  et  differentia,    sint  ter-  Exprincipiis  jam  statutis  infertur  cutn  Divo 
mini  essentiales,  quibus  essentia  limitatur  et         Thoma,  nullam  posse  dari  creaturam  se- 
coarctatur;  oportet  quod  ens  simplicissimum,         cundum  essentiam,  vel  secundum  acciden- 
et  omni    compositione  etiam  metaphysica         tia  infinitam. 
carens,  sit  simpliciter,  et  in  genere  entis 
infinitum.  LIV.  Dico  secundo  :  Nullam  posse  dari 

LI.  Quarta  ratio  :  Tanto  aliquis  actus  est  creaturam    infinitam  secundum  essentiam. 
perfectior,   quanto  minus  habet  potentiae         Probatur  conclusio  ex  principiis  jam  sta- 

permixtum  :  unde  omnis  actus  cui  permis-  tutis  :  Omnis  creatura  habet  esse  receptum 

cetur  potentia,  habet   terminum  suae   per-  ab  alio,  et  in  alio  :  ergo  habet  esse  finitum, 

fectionis   :   cui  autem    non     permiscetur  et  limitatum.  Gonsequentia  patet  ex  dictis  : 

aliqua  potentia,  et  absque  termino  perfec-  Omnis  enim  actus  vel  forma,  intrinsece  fi- 

tionis  :  sed  Deus  estactus  purus,    et  omnis  nitur  et  limitatur  ex  subjecto  in  quo  recipi- 

potentialitatis  expers,  ut  supra  ostensum  tur,  vel  ex  ordine  ad  illud ;  et  Extrinsece  a 

est  :  igitur  est  in  perfectione  infinitus.  causa  a  qua  producitur.   Item  cum  nulla 

LII.   Quinta  ratio  :   Omnis  contractio  et  creatura  sit  actus  purus,  sed  habeat  aliquid 

limitatio  formae,  fit  per  aliquam  sui  oppo-  potentialitatis    admixtum,    habet    aliquam 

siti  inclusionem  :  sicut  aibedo  contrahitur  sui  oppositi  inclusionem,  et  aliquidcommer- 

et  limitatur,  per  hoc  quod  recipitur  in  sub-  cii  cum  nihilo,  a  quo  emersit,  et  constat  ex 

jecto,  in  quo  aliquid  sui  oppositi,  scilicet  genere  et  differentia  :  ergo  est  secundum 

nigredinis,  est  admixtum  :  sed  Deus,  cum  suam  essentiam  finita  et  limitata.  Haec  etiam 

sit  ens  a  se,  et  per  essentiam,  est  alienus  ab  consequentia    ex  supra  dictis  relinquitur 

omni  nihilo,  a  quo  non  emersit,  ut  entia  manifesta  :  omnis  enim  actus  cui  permisce- 

producta  et  cum  eo,  ut  ita  dicam,  nihil  ha-  tur  aliquid  suj  oppositi,  finitum  est :  fticut 


172 


DISPUTATIO  IV. 


et  omne  ens  constans  ex  genere  et  differen- 
tia,  haec  enim  sunt  termini  essentiae  meta- 
physice  consideratae,  sicut  punctum  et  su- 
perficies,  sunt  termini  quantitatis. 

LV.  Dico  tertio  :  Nullam  etiam  posse  dari 
creaturam  infinitam  secundum  accidentia. 
Ita  D.  Thomas  art.  3. .  et  4.  ubi  demonstrat 
non  posse  esse  in  rebus  aliquid  infinitum 
secundum  magnitudinem  ,  vel  secundum 
multitudinem  :  cujus  oppositum  docent 
Nominales,  et  Gregorius  Ariminensis  in  4. 
dist.  43.  quaest.  4.  quibus  ex  recentioribus 
subscribit  Vazquez,  hic  disp.  26. 

Probatur  primo  conclusio  ex  dictis  in 
praecedenti.  Accidens  infinitum  exposcitsub- 
jectum  infinitae  capacitatis  ;  cum  debeat 
semper  esse  proportio,  inter  actum  et  po- 
tentiam  receptivam,  et  inter  perfectivum  et 
perfectibile  :  ergo  si  nulla  "possit  dari  subs- 
tantia  creata  infinita,  et  habens  infinitam 
capacitatem,  nullum  etiam  possibile  erit  ac- 
cidens  infinitum. 

LVI.  Probatur  insuper  conclusio  ex  va- 
riis  inconvenientibus,  quae  ex  opposita 
sententia  sequuntur.  In  primis  enim  si 
multitudo  actu  infinita  esset  possibilis,  dari 
posset  aliqua  pars  quae  aequaretur  suo  toti, 
quod  repugnat  huic  primo  principio,  Omne 
totum  est  majus  sua  parte.  Sequela  proba- 
tur  :  Ponamus  enim  infinitam  multitudi- 
nem  hominum  esse  productam,  quorum 
singuli  duobus  oculis  fuerint  praediti,  ut 
consuetus  naturae  cursus  postulat,  tunc  in 
hac  infinita  multitudine,  tam  oculorum, 
quam  hominum,  utique  multitudo  oculo- 
rum  erit  dupla  ad  multitudinem  hominum ; 
cum  enim  singuli  homines  habeant  duos 
oculos,  necessario  illa  infinita  multitudo 
oculorum,  continebit  multitudinem  con- 
duplicatam  :  ex  quo  sequitur  eam  multitu- 
dinem  hominum,  habere  se  ad  multitudi- 
nem  oculorum,  veluti  unum  ad  duo,  ideoque 
veluti  partem  ad  totum,  et  nihilominus, 
cum  in  multitudine  infinita  hominum,  infi- 
nita  multitudo  binariorum  contineantur, 
ut  evidens  est,  non  potest  esse  aequalis 
infinitae  multitudini  oculorum,  quae  alia 
non  est  infinitas,  quam  infinitas  binario- 
rum  ;  ex  hypothesi  quod  singuli  ex  infinita 
illa  hominum  multitudine  duos  oculos  ha- 
beant. 

LVII.  Secundo,  Si  daretur  infinita  mul- 
titudo  hominum    v.  g.    sequeretur  quod 


unico  tantum  homine  ex  ea  multitudine 
subracto,  illa  statim  hoc  ipso  desineret  esse 
infinita  :  et  quod  eo  demum  per  novam 
productionem  adjecto,  rursus  redderetur 
actu  infinita  ;  sed  hoc  absurdissimum  est, 
subtractio  enim  numeri  finiti  ab  infinito, 
non  potest  tollere  infinitum  ;  nec  etiam 
additio  numeri  finiti,  facere  potest  ex  finito 
infinitum ;  ergo  repugnat  dari  multitudinem 
infinitam.  Sequela  majoris  probatur  :  Sicut 
enim  infinitum  secundum  essentiam  debet 
actu  continere  omnes  perfectiones  possibi- 
les  in  genere  entis,  ita  de  ratione  infiniti 
secundum  multitudinem,  est  ut  actu  et  for- 
maliter  contineat  omnem  multitudinem  for* 
maliter  possibilem  in  ea  multitudine  :  sed 
si  unicus  homo  ab  illa  multitudine  infinita 
subtraheretur,  tunc  non  contineret  actu 
etformaliter  omnem  multitudinem  possibi- 
lem  ;  cum  possibilis  esset  multitudo,  in  qua 
ille  homo  includeretur  :  ergo  unico  homine, 
ex  illa  multitudine  infinita  subtracto,  ea 
statim  hoc  ipso  desineret  esse  actu  infinita, 
et  illo  demum  adjecto,  rursum  redderetur 
actu  infinita. 

LVIII.  Tertio,  si  posset  dari  aliqua  qua- 
litas  infinite  intensa,  sequeretur  motum 
localem  posse  fieri  in  instanti,  quod  repu- 
gnat ,  naturae  motus  successivi.  Sequela 
probatur  :  Quanto  major  etintentior  estvir- 
tus  motiva,  tanto  velocius,  et  in  minori 
duratione  movet  :  ergo  si  daretur  virtus 
motiva  infinita,  moveret  in  minima  dura- 
tione  possibili,  hoc  est  in  instanti, 

LIX.  Quarto,  Sidareturlumengloriae  infi- 
nite  intensum  in  intellectu  alicujus  Beati, 
ille  comprehenderet  Deum  :  sed  hoc  repu- 
gnat,  ut  demonstrant  Theologi  in  tractatu 
de  Visione  beata  :  ergo  et  illud.  Sequela 
majoris  probatur  :  Quando  intensius  est 
lumen  gloriae,  tanto  clarius  et  perfectius 
Deus  cognoscitur,  et  tanto  plures  videntur 
creaturae  possibiles,  latentes  in  divina 
omnipotentia,  ut  ibidem  ostenditur  :  ergo 
per  lumen  gloriae  infinite  intensum,  Deus 
cognosceretur  perfectissimo  modo  possi- 
bili,  et  quantum  cognoscibilis  est,  totaque 
collectio  creaturarum  possibilium,  quse 
latent  in  omnipotentia  Dei  attingeretur  ; 
ac  proinde  Deus,  ejusque  omnipotentia 
comprehenderentur. 

LX.  Quinto,  Si  possibilis  esset  gratia    vel 
charitas  infinito    secundum    intensionem, 


ARTIGULUS  V. 


175 


nulla  posset  dari  ratio,  cur  Ghristus  Domi- 
nus,  secundum  humanam  naturam,  non 
habuerit  gratiam  et  charitatem  infinite 
intensam  :  haec  enim  maxime  decuisset 
unionemhypostaticam,  etpersonam  Ghristi 
infinitam.  Item  si  gratia  sanctificans  infinite 
intensa,  possibilis  sit,  vix  potest  reddi  ra- 
tio,  cur  non  potius  homo  purus  expers  pec- 
cati,  cum  infinita  hujusmodi  gratia,  ad  sa- 
tisfaciendum  pro  peccatis  fuerit  missus  , 
quam  Ghristus  Dominus  :  praesertim  si  ve- 
ra  sit  illorum  sententia,  qui  afferunt  pec- 
cati  malitiam  non  esse  simpliciter,  et  intrin- 
sece,  sedintrinsecetantum,  et  objective  infi- 
nitam.  De  quo  in  tractatu  de  peccatis. 

LXI.  Denique,  hac  sententia  Vazquezii  et 
Nominalium.  enervantur  multae  rationes, 
quae  vel  ad  existentiam  Dei,  vel  ad  inccep- 
tionem  mundi  comprobandam,  a  Doctoribus 
gravissimis  afferuntur.  Unde  dicit  Guillel- 
mus  Parisiensis,  tract.  de  fide  cap.  2. «  Pone- 
re  infinitahujusmodi,  est  destruere  creduli- 
tatem  eorum  quae  sunt  fundamentum  Reli- 
gionis,  etpropter  hocReligioneminfundabi- 
lem  facere,  quare  et  inaedificabilem.  » 

Argumenta  quae  militant  contra  praece- 
dentes  conclusiones ,  proponi  solent  in 
Philosophia,ideoque  brevitatis  causa  praeter- 
mittuntur. 


Articulus  V. 
De  immensitate  Dei. 
Ad  quaestionem  8.  Divi  Thomae. 

Gonvenienter  agit  D.  Thomas  de  immen- 
sitate  Dei,  post  ejus  infinitatem  :  quia 
immensitas  est  virtus'  quaedam  infinita,  re- 
pletiva  loci,  et  veluti  esse  divini  illimita- 
tio,  et  incircumscriptio  ;  sive  potius  incir- 
cumscriptibilitas  a  loco.  Unde  sicut  ratione 
infinitatis,  Deus  est  supra  omne  ens  crea- 
tum,  et  creabile  ;  ratione  aeternitatis,  su- 
pra  omne  tempus  ;  rationeincomprehensi- 
bilitatis  ,  supra  omnem  cogitationem ,  et 
intellectum  ,  ratione  bonitatis,  et  pulchri- 
tudinis,  supra  omnem  amorem  et  admi- 
rationem  :  ita  ratione  immensitatis  , 
est  supra  omnem  locum,  quamvis  per 
illam  sit  intime  et  substantialiter  praesens 
in  omnibus  locis  :   juxta  illud  quod  dicit 


Dionysius  cap.  9.  de  divin.  nomin.  «  Ma- 
gnus  appellatur  Deus,  secundum  sibi  pro- 
priam  magnitudinem  ;  quae  magnis  omni- 
bus  de  se  communicat,  et  omni  magnitudini 
extrinsecus  superfunditur  et  supra  expan- 
ditur,  omnem  complectens  locum,  omnem 
excedensnumerum,omnem  transiliens  infi- 
nitatem.»  De  hoc  autemdivino  et  admirabili 
attributo  fusius  quam  de  aliis  disserendum 
est,  quia  circa  illud  plures  occurrunt  diffi- 
cultates  et  controversiae,  paragraphis  se- 
quentibus  discutiendae. 

g.  I, 

Prcesentia  et  existentia  Dei  in  omnibus  re- 
bus,   midtiplici  ratione  demonstratur. 

LXII.  Deum  non  esse  ubique,  sed  in  ali- 
qua  mundi  parte  determinata,  nempe 
in  primo  ccelo,  et  in  parte  orientis,  unde 
est  principium  motus  cceli,  quorumdam 
veterum  Philosophorum  error  fuit,  ut  refert 
D.  Thomas  5.  cont.  Gentes  cap.  G6.  quem 
etiam  Vazquez  attribuit  Aristoteli,  quia  8. 
Phys.  textu  84.  de  Deo  primo  motore,  et 
ea  parte  unde  primi  mobilis  motus  incipit, 
loquens,  ait :  «  Ibi  ergo  est  movens.  »  Et  in 
libro  de  mundo  ad  Alexandrum,  de  Deo 
loquens,  inquit  :  «  In  summo  culmine  uni- 
versi  cceli,  suum  habet  ipsedomicilium,  si- 
tum,  et  collocatum.  »  Et  post  pauca,  Deum 
cum  Rege  Persarum  confert.  Sicut  enim  ille 
in  regia  urbe  Ecbatanis,  aut  Susis,  commo- 
rari  solebat,  et  inde  reliquas  sui  imperii 
civitates  gubernabat  :  ita  Deus  (inquit)  in 
ccelo  est,  et  inde  reliquas  mundi  partes 
regit  et  gubernat. 

Fuit  etiam  olim  error  quorumdam  Judaeo- 
rum,  qui,  ut  refert  Hieronymus,  contende- 
bant  Deum  nusquam  alibi,  quam  in  Templo 
Jerosolymitano  esse  substantialiter  praesen- 
tem.  Describitur  quoque  Job  22.  error  quo- 
rumdam  impiorum  dicentium  :  «  Nubes  la- 
tibulum  ejus,  nec  nostra  considerat,  et  circa 
cardines  cceli  perambulat.  »  Quasi  Deus  non 
nisi  in  ccelo  praesens  sit. 

In  eumdem  scopulum  impegit  olim  caeca 
gentilitas,  quae  deos  quos  colebat,  finitis 
locorum  spatiis  ita  inclusit,  ut  singulis  diis 
proprias  legamus  sedes  a  Poetis  assignatas. 
Jupiter  enim  sideribus  dumtaxat  praeest, 
Neptunus  aquis,  Pluto  terrse  et  inferis,  Vul- 


m  DISPUTATIO  IV. 

canus  semper  circa  favillas  degit,  Junoni  so-  prema  coeli  parte,  ut  quidam  antiqui  Philo- 

lummodo  licet  per  aera  spatiari ;  et  quod  sophi  posuerunt  :  aut  ibi  esset  libere  aut 

magis  stultum,  ac  ridiculum  est,  Oromesis  naturaliter  et  necessario  ?  Non  primum,  alias 

viginti  quatuor  numina,  intra  unius  ovi  glo-  Deus  posset  moveri  localiter,  ac  proinde  mu- 

bulum  inclusit.  Denique,  ut  lepide  illis  ex-  tari,  quod  repugnat  actui  puro.  Neque  etiam 

probrat  Arnobius  :  «  In  gypso  mansitant,  secundum,  tum  quia  non  est  major  ratio, 

atque  in  tegulis  dii  vestri :  quinimo  testu-  cur  Deus  hunc  locum  sibi  petat  necessario, 

larum  et    gypsi  mentes ,    spiritus    atque  quam  alium.  Tum  etiam,  quia  substantia 

animae,  dii  vestri  sunt.  »  (4)  spiritualis  ad  unum  locum  naturaliter  non 

Gontra  hunc  errorem  ( inquit  Gornelius  est  determinata  :  cum  enim  possit  omnia 

Mussus)  «  Veritas  Christiana  distincte  pro-  apprehendere,  ad  omnia  potest  ferri;  sicut 

nuntiat  :  Deus  ubique  est,  aut  omnino  non  videmus  animantia  non  esse  uni  loco  affixa, 

est.  Si  ei  immensitatem  negaveris,  auferes  quia  imaginatione  sua  plura  apprehendunt, 

divinitatem.  »  (2)  ut  pascua,  stabulum,  etc.  ad  quae  deinde 

LXIII.  Ratio  etiam  naturalis  id  suadet :  feruntur  :  ergo  cum  Deus  sit  naturae  intel- 

primo  quia  immensitas,  seu  vis  existendi  in  lectualis,  non  potest  esse  uni  loco  ita  deter- 

rebus  ac  locis,  non  minus  est  infinita,  quam  minatus,  ut  non  possit  esse  in  aliis. 

ejus  essentia  secundum  se,  a  qua  virtualiter,  LXVII.  Denique,  Deum  esse  immensum, 

et  secundum  rationem  nostram  quasi  pro-  et  ubique  prsesentem,  ex  mysterio  Incar- 

fluit  :  sed  essentia  Dei  est  simpliciter  infi-  nationis  et  Eucharistiae    probari   potest   : 

nita,  ut  ostendimus  articulo  praecedenti :  cum  enim  Verbum  divinum    sit  unitum 

ergo  et  ejus  immensitas,  seu  virtus  reple-  substantialiter  humanitati  Ghristi,  et  Chris- 

tiva  loci,  infinita  esse  debet  :  ac  proinde  tus  totus  secundum  humanitatem  et  divini- 

nullo  finito  spatio  et  loco  terminari  ac  defi-  tatem,  sit  intime    praesens    substantialiter 

niri  potest.  speciebus  Eucharisticis,  nisi  Divinitas  esset 

LXIV.  Secundo,  Si  Deus  haberet  locum  ubique  ;  sequeretur  eam  localiter  motam 

naturaliter  determinatum,  posset  dari  aliqua  fuisse,  quando  humanitas    movebatur,   et 

creatura  spiritualis  aut  corporea,  quae  multo  moveri  quotidie  ad  motum  Christi,  et  spe- 

majorem  locum  occuparet :  sed  hoc  est  ab-  cierum  Eucharisticarum,  ex   uno   loco  in 

surdum ,  nam  illa  esset  magis  immensa  quam  alium . 

Deus  :  ergo,  etc.  Sequela  probatur  :  Quanto  Praeter  has  rationes,  est  alia  praecipua  et 

Angelus  est  perfectior,  tanto  majorem  locum  fundamentalis,  desumpta  ex  operatione  Dei 

occupat  :  ergo  cum  in  perfectione  Angelo-  in  omnibus  rebus,  qua  utitur    D.  Thomas 

rum  possit  procedi  in  infinitum,  ad  eum  hic  art.  i.  et  5.  contraGentes  cap.  68.  quam 

tandem  deveniretur,   qui  majorem  locum  §.  sequenti  exponemus,  et  ab  adversariorum 

occupare  posset  quam  Deus.  impugnationibus  defendemus. 

LXV.  Tertio,  ut  discurrit  S.  Doctor  o.  LXVIII.  Adlocum  vero  Aristotelis  desump- 

contra  Gent.  cap.  68.  «  Sic  se  habet  res  in-  tum  ex    8.    Physicorum,    ubi    Deum    ad 

corporea  ad  hoc  quod  sit  in  loco  per  virtu-  primam  sphaeram  coarctare  videtur,  dicen- 

tem  suam,  sicut  res  corporea  ad  hoc  quod  dum  est  cum  D.  Thoma  ibidem  lect.  23.   et 

sit  in  loco  per  quantitatem  dimensivam  :  si  5.   contra  Gentes  cap.   68.  Deum  esse  in 

autem  esset  aliquod  corpus  habens  quanti-  coelo,  et  in  ea  parte  primi  mobilis,  unde 

tatem  dimensivaminfinitam,  oporteret  illud  incipit  motus,  non    per  determinationem 

esse  ubique  :  ergo  si  sit  aliqua  res  incorpo-  suae  substantiae,  ita  ut,    illa  determihata 

rea  ,  habens  virtutem  infinitam  ,    oportet  mundi  parte  conclusus  sit,  sed  modo  quo- 

quod  sit  ubique  :  ostensum    est    autem,  dam  speciali,  quia  ibi  operatur  motum,  et 

Deum  esse  infinitae  virtutis ;  est  igitur  ubi-  influentias,  a  quibus  haec  inferiora  depen- 

que.  »  dent.  Quemadmodum  dicimus,  quod  ratio, 

LXVI.  Quarto,  si  Deus  non  esset  ubique,  quae  reipsa  est  anima  nostra  in  toto  corpore 

sed  in  aliquo  loco  determinato,  v.  g.  in  su-  fusa,  est  in  capite  ;  quia    ibi  specialiter 

operatur.  In  eodem  sensu  intelligi  debet 

(1)  Lib.  1.  adversus  Gentes.  -   (2)  Lib.  dedivina  illud  quod  dicit   in  libro   de   mUnd°  :  Dr8e" 

hisioria.  terquam  quod  in  dubium  vertitur,  an  hber 


ARTIGULUS  V,  175* 

ille    sit  Aristotelis,    ut    ipsemet    Vazquez  LXX.Dicoigitur :  Ex  Dei  operatione  proba- 

fatetur .  ri  efficaciter,  et  demonstrative,  ejus  praesen- 

Quod  autem  haecinterpretatiosjtlegitima,  tiam  in  omnibus  rebus. 

et  ad  mentem  Philosophi,  colligitui»  ex  eo  Probatur    primo   ex  Scriptura :   Dicitur 

quod  libro  1.  depart.  anim.  cap.  5.  aperte  enim  Psalm.  458.    Quo  ibo  a  spiritu  tuo,  et 

indicat,  Deum  esse  omnibus  rebus  praesen-  quo  a  facie  tua  fugiam  ?  Si  ascendero  in 

tem,    dum  dictum    Heracliti  laudat,    qui  ccelum,tuillic  es,  si  descendero  in  infernum, 

amicis  recedentibus  ab  ipso,  eo  quod  se  in  qdes.  Quibus  verbis,  Propheta  praesentiam 

furno  hyeme  inclusisset,  dixit,  ne  vilitatem  Dei  in  omnibus  rebus  aperte  declarat,  ejus- 

locidedignarentur,cumibietiamessetDeus.  que  rationem  reddens,   addit  :  Etenim  illuc 

Et  in  ipso  libro  de  Mundo  ad  Alexandrum,  manus  tua  deducit  me,  et  tenebit  me  dextera 

refert  sententiam  Thaletis,qui  dixit, « Omnia  tua  :  per  manum  autem  et  dexteram  Dei, 

plena  Deo  :  »  cui  consonat  illud  Poetae,  ejus  operatio  frequenter  in  Scriptura  signi- 

Jupiter  est  quodcumque  vides ,    Jovis  omnia  ficatur ;  erS°  in  Scriptura,  praesentia  Dei 

plena.  *n  omnibus  rebus,  ex  ejus  operatione  colli- 

gitur.  Similis  consequentia  habetur  Actor. 

g.  II.  *7.  nam  Apostolus  disputans  cum  Athenien- 

sibus  dixit :   Non  longe  est  ab  unoquoque 

An  existentia  Dei  in  rebus,  ex  ejus  opera-  nostrum :  in  ipso  enim  vivimus,  et  movemur, 

tione  recte  probetur.  et  sumus.  Ubi  de  existentia  Dei  in  rebus  esse 

sermonem,    constat  ex   aliorum    versione, 

LXIX.  Partemnegativamtenet  Nominales,  quae  sic  habet :  Quamvis  non  longe  ab  uno- 

quibus  nihil  magis  curae  esse  videtur,  quam  quoque  nostrum  subsistentem  :  hujus  autem 

infirmare  rationes,  quibus  mysteria  nostra,  existentise  et  praesentiae,  nullam  aliam  red- 

et  attributa  divina  probantur,  utconstat  ex  dit  rationem,  nisi  quia  In  ipso  vivimus,  et 

supra  dictis,  agendo  de  existentia  et  unitate  movemur,  et  sumus  :  vel  ut  Pagninus,  et  alii 

Dei.  Eamdem  sententiam  docet  Scotus  in  vertunt,  Per  ipsum    enim  vivimus.   Unde 

dist.  57.  quaest.  1.  et  ex  recentioribus  Va-  glossa  ibidem  :  Quia  id  operatur  in  nobis 

lcntia,  et  Vazquez  hic.  quod  vivimus.  Et  D.  Thomas  infra  quaest. 

Pars  tamen  affirmativa  communis  est,  non  18.  art.  4.  adl.  «  In  ipso  vivimus,  move- 

solum  apud  discip*los  D.  Thomae,  sed  etiam  mUr,  et  sumus  :  quia  etiam  nostrum  vive- 

apud  recentiores;  eamque  ita  acriter  tuetur  re,etnostrumesseetnostrummovericausan- 

Molina  hicadisp.  2.  ut  oppositam  sententiam  turaDeo.»ItaetiamhunclocumApostoliintel- 

acerrimo  hujus  censurae  decreto  fulminet.  ligit,  et explicat  Hilarius  in  illud  Psalmi  418. 

«  Doctrina  haec,  non  solum  falsa  videtur,  versu  151.  Prope  es  tu  Domine:  sic  enim  ait: 

doctrinaeque  Aristotelis  aperte  contraria  ;  «  Adest  utique,  et  totus  ubique  est,  non  pro 

sed  etiam  parum  tuta  in  fide.  »   Et  post  parte  usquam  est,  sed  in  omnibus  omnis 

pauca.  c  Dixi  parum  tuta  in  fide ;  quoniam  est.  Beatus  Apostolus  Atheniensibus  Philo- 

Paulus  sic  probat,  Deum  non  longe  esse  ab  sophus  inanitate  ridicuiis,  pro  concione  res- 

unoquoque  nostrum,  quod  in  ipso  vivimus,  pondens,  ait  :  INon  longe  a  nobis  manentem 

movemur  et  sumus.  Aut  ergo  auctores  con-  queerimus  Deum  ;  in  ipso  enim  vivimus,  et 

trariae  sententiae  dicant  Spiritum  Sanctum,  movemur,  et  sumus.  »  Per  quod  excluditur 

per  os  Pauli  atque  Davidis,  ineptam  reddi-  responsio  Valentiae,  dicentis  fcas  Scripturae 

disse  rationem,  inefficaxque  argumentum  consequentias  non  esse  formales,  sed  mate- 

confecisse,  ad  probandam  praesentiam  Dei  riales.  Nam  praeterquam  quod,  hoc  mul- 

in  rebus ;   aut  confiteantur  ex  immediata  tum  derogat  dignitati  Scripturoe,  si  consecu- 

operatione  Dei  in  aliquo  loco,  satis  superque  tiones  habeat  tantum  materiales,  haec  loca  a 

concludi  preesentiam  Dei  in  rebus,  ut  est  D.  SS.  Patribus  in  sensu  formali  intelliguntur, 

Thomae,  et  communis  Theologorum  doctrina  ut  constat  ex  verbis  Hilarii  jam  relatis,  et 

cumAristotele.  »HsBcMolina.  Quibus  verbis  ex  Ghrysostomo  Homil.  58.  in  Acta  Apost. 

aperte  profitetur,  sententiam  ad versariorum  Euthymio,  Theophylacto,  et  aliis,  qui  dicunt, 

esseparum  tutam  in  fide,   et  a  Scriptura,  quod  sicut  ex  respiratione  intelligimus  nb-. 

et  Sanctis  Patribus  penitus  alienam.  bjs  esse  circumfusum  aerem ;  ita  nec  ignorare 


476  DISPUTATIO  IV. 

possumus,  Deumsemper  nobis  adesse,  cum  tangit.  Minor  vero  probatur  :  Deus  in  om- 

ab  ipso  habeamus  ut  vivamus,   simus,  et  nibus  rebus,  per  se  primo  producit  et  con- 

operemur.  servat  esse,  quod  est  id  quod  est  magis  in- 

LXXI.  Probatur  secundo  conclusio  ex  aliis  timum  cuilibet  rei,  et  quod  profundius  om- 

SS.  Patribus,  qui  etiam  ex  Dei  operatione,  nibus  inest,  cum  sit  formale  respectu  om- 

ejus  pra3sentiam  in  omnibus    rebus  saepe  nium  quae  in  re  sunt  :  atqui  illud  non  potest 

demonstrant.   Nam  Anastasius  Sinaita  lib.  per  se  primo  attingere,  per  aliquam  virtu- 

%  de  rectis  fidei  Gathol.  dogmatibus,  sic  ha-  tem  a  se  diffusam,  sed  solum  per  virtutem 

bet:«Quodvisenimopusnemo,absenssiest,  sibi  intraneam,  sibique  realiter  identifica- 

operatur :  Deus  igitur,  cum  nullo  non  tem-  tam  :  ergo  Deus  in  omnibus  rebus  operatur, 

pore,  quidvis  eorum    quae  fiunt,    efficiat,  per  virtutem  non  diffusam  a  se,  sed  sibi  in- 

cunctaque  moderetur,  ac  dispenset  sua  jugi  traneam,  et  sibi  identificatam.  Major  cons- 

conservatione,  prorsus  necesse   est  fateri,  tat :  tum  quia  esse,  cum  sit  effectus  univer- 

Deum  omnibus  inesse.  »  Item  Hugo  Victo-  salissimus,  debet  per   se  primo  reduci  in 

rinus  libro  7.  erudit.  Theolog.  cap.  19.  sic  causam  universalissimam,    scilicet    Deum. 

discurrit  :  «  Cum  divinae  virtutis  effectus  Tum  etiam,   quia  sicut  ignire  est  proprius 

nusquam  deesse  cernimus,  cur  eamdem  Dei  effectus  ignis,  eo  quod  ignis  sit  per  essen- 

virtutem,  omnibus  inesse  rebus  dubitamus  ?  tiam  ignis,  et  ideo  ad  illum  pertinet  facere 

Si  autem  Dei  virtus  ubique  est,  cum  alia  ignitum  :  ita  etiam,  cum  Deus  sit  ens  per 

nonsit  Dei  virtus  quam  Deus,  constat  quod  essentiam,  proprius  ejus  effectus,  est  omne 

nusquam  Deus  deest.  »  esse  participatum.  Addo  quod  cum  Deus  pos- 

LXXII.  Probatur  tertio  conclusio,  expo-  sit  quamlibet  rem  creatam,  per  solam  sui 

nendo  rationem  D.  Thomae,  quam    etiam  influsissuspensionemannihilare,operetquod 

tangit  Hugo  Victorinus,  verbis  jam  relatis.  influxus  Dei,  per  se  primo  attingat  esse  cu- 

Agens  quod  operatur  in  omnibus  rebus,  per  juslidet  rei  creatae.  Minor  vero   probatur : 

virtutem  non  diffusam  a  se,  sed  sibi  intra-  Virtus  quae   attingit  esse,  in  quantum  hu- 

neam,    sibique   identificatam,    debet   esse  jusmodi,  debet  esse  creativa  et  productiva 

immediate,  et  secundum  suam  substantiam  entis  creabilis,  ac  proinde  infinita,  ut  doce- 

praesens  in  omnibus  rebus :  atqui  Deus  ope-  tur  in  Metaphysica  :  sed  omnis  virtus  a  Deo 

ratur  in  omnibus,  per  virtutem  non  diffu-  diffusa,  finita  est,  utpote  a  Deo  causata,  et 

sam  a  se,  sed  sibi  intraneam,  sibique  iden-  in  aliquo  subjecto  recepta  :  ergo  Deus  non 

tificatam  :    ergo    immediate    et  per  suam  potest  per  se  primo  causare,  et  conservare 

substantiam  praesens  est  in  omnibus  rebus.  essein  singulis  rebus,  per  aliquam  virtutem 

Major  supponitur  ex  7.  Physic.  ubi  dicitur  a  se  diffusam,  sed  solum  per  virtutem  sibi 

quod  movens  et  motum  debent  esse  simul :  intraneam,  sibique    realiter  identificatam. 

cum  hac  tamen  differentia,  quod  agens  per  Et  hoc  est,  quod  intendit  Hugo  a  S.  Victore, 

virtutem  a  se  diffusam,  non  debet  immedia-  his  verbis  supra  relatis  :  «  Si  autem  Dei 

te  et  secundum  suam  substantiam  esse  prae-  virtus  ubique  est,   cum   alia   non  sit  Dei 

sens  subjecto  in    quod   agit,  sed  mediate  virtus,  quam  Deus,  constat  quod  nusquam 

tantum,  et  ratione  virtutis  quam  medio  ali-  Deus  deest.  » 
quo  supposito  in  illud  transmittit,  ut  cons- 

tat  in  sole,  qui  cum  agat  per  virtutem  a  se  §.   III. 

diffusam,  non  est  substantialiter  praesensin  Solvuntur  instantice  adversariorum. 
visceribus   terrae,   quando  aurum,   et  alia 

metalla  producit :  agens  vero  per  virtutem  LXXIII.  Gontra  hunc  profundissimum,  et 

sibi  intraneam,  et  a  se  non  diffusam,  debet  subtilissimum  discursum  D.  Thomae,  multi- 

necessario  fieri  praesens  immediate,  et  se-  pliciter  insurgunt  adversarii,  et  variis  ins- 

cundum   suam    substantiam,    subjecto   in  tantiis,   ejus  vim   et    efficaciam    enervare 

quod  agit,  et  ipsum  passum  suppositaliter  conantur.  In  primis  objiciunt,  hoc  princi- 

contingere,  ut  constat  in  igne,  qui  Iicet  per  pium  a  D.  Thoma  assumptum  :  Agens  debet 

calorem  a  se  diffusum,   agat  in  subjectum  esse  conjunctum  passo,  sive  quod  idem  est, 

distans,  per  calorem  tamen  sibi  intraneum,  Movens  et  motum  debent  esse  simul,  quod 

non  agit  nisi  in  subjectum  quod  immediate  sumpsit  ex  Aristotele  7.  phys.   non  esse 


ARTIGULUS  V. 


177 


universaliter  verum,  et  abillopro  agentibus 
solum  creatis,  maxime  corporeis,  inductum 
fuisse  :  unde  nulla  ratione  videtur  exten- 
dendum  ad  Deum,  qui  cum  sit  agens  spiri- 
tuale,  et  infinitae  virtutis,  potest  agere  in 
distans  :  ergo  ex  eo  quod  ubique  operetur, 
non  sequitur  illum  esse  ubique,  saltem 
immediate,  et  per  suam  substantiam. 

LXXIV.  Gonfirmatur  primo  :Pluradantur 
agentia  creata,  quoe  agunt  in  subjecta  dis- 
tantia :  nam  sol  producit  aurum  in  visce- 
ribus  terrae,  in  quibus  non  est  proesens 
secundum  substantiam,  sed  secundum  vir- 
tutem  ;  et  humanitas  Ghristi  existens  in 
ccelo,  producit  in  nobis  gratiam,  et  alios 
effectus  supernaturales  :  ergo  similiter  Deus 
poterit  agere  in  subjectum  distans  et  pro- 
ducere  vel  conservare  esse  in  rebus,  absque 
eo  quod  illis  proesens  existat. 

Gonfirmatur  secundo  :  Non  videtur  major 
repugnantia,  quod  Deus  utatur  instrumento, 
ad  producendum,  vel  conservandum  esse 
in  rebus,  quam  ad  producendam  gratiam 
in  anima  pueri :  ergo  cum  causa  quae  medio 
aliquo  instrumento  operatur,  non  debeat 
esse  immediate,  et  secundum  suam  subs- 
tantiam  preesens  subjecto  in  quod  agit,  ex 
eo  quod  Deus  producat,  vel  conservet  esse 
in  rebus,  et  illis  assistat  utcausa  essendi,  ut 
loquitur  S.  Doctor,  non  recte  colligitur, 
illum  esse  omnibus  rebus  immediate  pree- 
sentem. 

LXXV.  Ad  objectionem  respondeo,  ne- 
gando  antecedens,  hoec  enim  propositio, 
Omne  agens  debet  esse  conjunctum  passo,  est 
universaliter  vera  ;  et  verificatur  de  omni 
agente,  sive  corporeo,  sive  incorporeo,  sive 
creato,  sive  increato  ;  licet  Aristoteles  illam 
tradiderit,  loquendo  de  agentibus  corporeis  : 
necessitas  enim  indistantioe  agentis  ad 
passum,  non  oritur  ex  conditione  agentis 
corporei,  vel  ex  limitatione  agentis  creati, 
sed  ex  ratione  agentis  et  passi,  ut  sic.  Ut 
enim  docet  Gapreolus,  agens  et  passum 
inter  se  comparantur,  per  modum  formoe 
et  materioe,  perfectivi  et  perfectibilis  :  unde 
sicut  forma  debet  esse  indistans  a  mate- 
ria,  et  perfectio  a  perfectibili,  ita  et  agens 
a  passo. 

Respondeo  secundo,  quidquid  sit  de  illo 
principio,  de  quo  disputant  Philosophi  7. 
phys.  et  dato  quod  Deus  possit  operari  in 
distans,  respectu    quorumdam  effectuum, 


repugnare  tamen  quod  producat,  vel  con- 
servet  esse  in  rebus,  nisi  intime  illis  assistat 
et  illabatur  :  quia  (ut  supra  ostendimus) 
esse  non  potest  produci,  vel  conservari 
in  rebus,  per  aliquam  virtutem  creatam,  et 
a  Deo  diffusam  ;  sed  tantum  per  virtutem 
increatam,  et  infinitam,  et  cum  Dei  subs- 
tantia  identificatam.  Unde  in  tractatu  de 
Angelis  disp.  45.  art.  2.  ostendemus  nullam 
creaturam,  etiam  spiritualem,  posse  infundi, 
et  illabi  alteri :  quia  nullapotest  perseprimo 
attingere  ipsum  esse,  sive  influere  esse 
modo  universalissimo,  ita  quod  per  suspen- 
sionem  talis  influxus,  aliqua  creatura  anni- 
hilari  possit. 

LXXVI.  Ex  quo  patet  responsio  ad  pri- 
mam  confirmationem,  concesso  enim  ante- 
cedente,  neganda  est  consequentia,  et  pari- 
tas.  Ratio  discriminis  est,  quia  sol  potest 
agere  et  producere  aurum  in  visceribus 
terree,  et  humanitas  Ghristi  gratiam  in  ani- 
ma  pueri,  per  virtutem  aliquam  accidenta- 
lem,  a  se  diffusam,  et  in  aliquo  subjecto 
receptam  :  repugnat  autem  quod  Deus,  per 
similem  virtutem  producat  et  conservet  esse 
in  rebus,  quia  virtus  diffusa  est  effectus 
Dei,  et  aliquid  creatum,  ac  proinde  finitum, 
et  limitatum  :  a  virtute  autem  finita  et  limi- 
tata,non  potest  procedere  influxus,  aut  con- 
servatio  totius  esse,  taliter  quod  ejus  sus- 
pensio  sit  annihilatio.  Proeterea,  sicut  crea- 
tio  nullum  praesupponit  subjectum,  ita  et 
virtus  creativa,  et  productiva  totius  existen- 
tioe,  ab  omni  subjecto  est  independens : 
omnis  autem  virtus  creata,  cum  sit  acciden- 
talis,  dependet  ab  aliquo  subjecto  in  opera- 
ri,  sicut  in  esse  :  ergo,  etc.  Unde, 

LXXVII.  Ad  secundam  confirmationem, 
negandum  est  antecedens  ;  quia  virtus  per 
quam  instrumentum  operatur,  debet  esse 
diffusa,  et  derivata  a  causa  principali,  et  in 
ipso  instrumento  recepta ,  ac  per  illud 
modificata  :  unde  cum  virtus  creativa, 
et  productiva,  vel  conservativa  existen- 
tiae,  nec  possit  esse  a  Deo  diffusa,  neque  in 
aliquo  subjecto  recepta,  propter  rationem 
jam  assignatam,  bene  autem  virtus  produc- 
tiva  gratioe  ;  nullum  potest  dari  instrumen- 
tum  creationis,  licet  possit  dari  instrumen- 
tum  justificationis,  et  productionis  gratioe. 

LXXVIII.  Objicies  secundo  :  Aliudprinci- 
pium  quod  assumit  D.  Thomas,  scilicet  quod 
esse  est  proprius  effectus  Dei,  videtur  fal- 


478 


DISPUTATIO  IV. 


sum  :  quaelibet  enim  causa  efficiens  dat  esse 
suo  effectui,  quia  efficere  nihil  est  aliud 
quam  dare  rei  actuale  esse.  Item  illud  quod 
subjungit,  nempe  quod  esse,  est  id  quod  est 
magis  intimum  cuilibet  rei,  non  videtur 
verum :  cum  enim  esse  sit  praedicatum  acci- 
dentale  respectu  cujuslibet  rei  creatse,  vide- 
tur  esse  quid  illi  extraneum,  vel  saltem  non 
ita  intimum,  sicut  ejus  quidditas  et  essen- 
tia. 

Respondeo  cum  Gajetano  infra  quaest. 
48.  art.  6.  §.  Ad  evidentiam  :  quod  quando 
D.  Thomas  docet,  quod  esse  est  proprius 
effectus  Dei,  per  ly  Proprius,  non  intendit 
quod  sit  effectus  a  solo  Deo  procedens,  sed 
solum  quod  sit  effectus,  in  solum  Deum  per 
se  primo  reducibilis.  Unde  recte  notat,  S. 
Doctorem  non  dixisse,  quod  esse  sit  effectus 
solius  Dei,  sed  quod  est  effectus  proprius 
Dei :  ex  quo  patet  responsio  ad  probatio- 
nem  :  dicendum  est  enim,  cum  eodem  Ga- 
jetano,  quod  sicut  ignire  est  proprius  effec- 
tus  ignis,  non  tamen  repugnat  quod  fer- 
rum  ignitum  producat  ignem  in  stuppa  ; 
sed  non  erit  effectus  proprius,  et  per  se  pri- 
mo  ferri  igniti,  quia  non  reducitur  ultimate 
in  ipsum  ferrum,  etiam  ut  ignitum  ;  sed  in 
ipsum  ignem,  a  quo  ignitum  est.  Sicexis- 
tentia  producitur  quidem  a  creatura  exis- 
tente,  et  a  qualibet  causa  efficiente,  non 
tamen  tamquam  proprius  effectus  ipsius,  et 
per  se  primo  in  creaturam  reducibilis,  sed 
in  Deum  tamquam  in  ens  per  essentiam,  et 
primum  existens  ,  a  quo  omnis  creatura 
existens  redditur.  Unde  D.  Thomas  o.  con- 
tra  Gentes  cap.  66.  sex  rationibus  demons- 
trat,  quod  causae  non  producunt  existen- 
tiam  in  suis  effectibus,  in  virtute  propria, 
sed  solum  in  virtute  Dei,  quatenus  sunt 
ejus  instrumenta,  ab  ipso  mota  et  elevata, 
juxta  illud  quod  dicitur  in  libro  de  causis, 
«  Inteliigentia  non  dat  esse,  nisi  in  quan- 
tum  est  divina,  »  id  est  (ut  exponit  S.  Doc- 
tor)  nisi  in  quantum  agit  virtute  Dei. 

Ad  illud  quod  additur,  quod  esse  existen- 
tiae  ,  cum  cuilibet  rei  creatae  sit  accidentale, 
non  est  quid  illi  intimum,  sed  extraneum, 
in  primis  dici  potest,  quod  per  ly  Esse  rei, 
non  solum  intelligitur  a  D.  Thoma  esse  exis- 
tentiae,  sed  etiam  essentiae,  ut  est  sub  exis- 
tentia,  et  ut  ab  illa  extra  causas  ponitur, 
quod,  Ens  participialiter,  appellari  solet,  et 


est  effectusomniumintimus,  et  universalis- 
simus. 

LXXIX.  Secundo  respondeo,  quod  quan- 
do  D.  Thomas  dicit,  quod  esse  est  magis 
intimum,  quia  est  formale  respectu  omnium, 
loquitur  de  forma  ut  actuante,  non  autem 
ut  constituente :  licet  enim  existentia  sit 
extra  quidditatem  rei  creatae,  nihilominus 
in  ratione  actuantis  est  illi  intimior,  cum 
eam  antea  potentialem,  et  in  potentia  solum 
objectiva  existentem,  extrahat  extra  causas 
et  intime  actuet,  eamque  disponat  ut  per 
alias  formas  accidentales  perficiatur ;  ac 
proinde  intima  est  omnibus ,  cum  nihil 
praesupponat  quod  non  penetret,  et  ponat 
extra  causas. 

LXXX.  Objicies  ultimo,  cum  Scoto,  et 
Vazque  :  Quando  D.  Thomas  probat  Deum 
esse  praesentem  in  omnibus,  ex  eo  quod 
agit  immediate  in  illis  :  vel  intendit  quod 
agat  in  omnibus  immediatione  suppositi, 
vel  immediatione  virtutis  ?  Si  primum  dica- 
tur,  propositio  D.  Thomaepetit  principium, 
vel  supponit  quod  probandum  est,  scilicet 
quod  Deus  sit  propinquus  singulis  rebus, 
ad  agendum,  propinquitate  indistantiae,  et 
immediatione  suppositi.  Si  secundum,  illa 
ratio  nihil  concludit,  cum  agens  immedia- 
tum  sola  immediatione  virtutis,  non  debeat 
cssesubstantialiter,  et  suppositaliterpraesens 
subjecto  in  quo  operatur  :  ut  constat  in  sole 
et  aliis  corporibus  coelestibus,  quae  non  sunt 
immediate,  et  per  suam  substantiam  in 
visceribus  terrae,  quando  in  eis  aurum,  et 
alia  metalla  producunt. 

Respondeo  quod  quando  D.  Thomas  pro- 
bat  Deum  esse  intime  praesentem  omnibus 
rebus,  ex  eo  quod  immediate  agit  in  illis, 
loquitur  de  iinmediatione  virtutis,  quia 
tamen  illa  virtus  de  qua  loquitur,  non  est 
a  Deo  diffusa,  sicut  virtus  qua  sol  operatur, 
et  producit  aurum  in  visceribus  terrae,  sed 
illiintranea,  et  cum  ejus  substantia  realiter 
identificata,  recte  infert,  Deum  esse  prae- 
sentem  omnibus  rebus  secundum  substan- 
tiam,  et  immediate  immediatione  suppositi, 
ex  eo  quod  est  illis  intime  preesens  per  ta- 
lem  virtutem.  Eodem  discursu  utitur  Hugo 
Victorinus  loco  supra  citato,  his  verbis  : 
«  Deus  qui  per  semetipsum  cuncta  propria 
virtute  facit,  ubique  praesens  est  opera- 
tione,  praesens  etiam  necesse  est  ut  sit  Dei* 
tate.  » 


ARTIGULUS  V. 


479 


IV. 


An  operatio  Dei  virtualiter    transiens,  sit 

ratio  formalis  per  quam  fit  prwsens,  et 

existens  in  rebus  ? 

Licet  resoiutio  hujus  difficultatis  facile 
haberi  possit  ex  dictis  §.  praecedenti,  ut 
tamen  doctrina  D.  Thomae  ibidem  exposita, 
amplius  elucidetur,  et  magis  declaretur 
ratio  formalis,  qua  Deus  sit  praesens,  et 
existensin  rebus. 

LXXXI.  Dico  secundo  :  Ratio  formalis 
per  quam  Deus  est  actu  praesens,  et  existens 
in  rebus,  est  ejus  operatio  virtualiter  tran- 
siens,  qua  producit  vel  conservat  esse  in 
illis,  vel  eas  movet  et  applicat  ad  operan- 
dum.  Est  contra  recentiores,  qui  existi- 
mant,  rationem  formalem  qua  Deus  existit 
in  rebus,  esse  vel  ipsammet  Dei  essentiam, 
vel  ejus  immensitatem  nude  sumptam,  et 
ut  praescindit  ab  operatione. 

Nostra  tamen  conclusio  expresse  docetur 
a  D.  Thoma,  variis  in  locis,  praesertim  in 
4  dist.  57.  quaest.  4.  art.  2.  his  verbis  : 
«  Essentia  Dei,  cum  sit  absoluta  ab  omni 
creatura,  non  est  in  creatura,  nisi  in 
quantum  applicatur  ibi  per  operatio- 
nem,  et  secundum  hoc  quod  'operatur  in 
re,  dicitur  esse  in  re.  »  Et  quaest.  2.  art. 
3.  «  Gum  dicitur  (inquit)  Deus  est  ubi- 
que,  importatur  qusedam  relatio  Dei  ad 
creaturam,  fundata  super  aliquam  opera- 
tionem,  per  quam  Deus  in  rebus  dicitur 
esse.  t>  Item  hic  art.  4.  docet,  quod  Deus  est 
inomnibus  rebus,  «  Sicut  agens  adest  ei  in 
quod  agit,  »  et  art.  3.  dicit :  «  Deus  est  in 
omnibus  per  essentiam,  in  quantum  adest 
omnibus  ut  causa  essendi.  »  Ubi  particula, 
In  quantum,  denotat  rationem  formalem,  et 
a  priori,  divinae  praesentiae,  et  existentiae 
in  rebus. 

LXXXII.  Eadem  veritas  demonstratur 
ratione  quam  his  locis  insinuat  S.  Doctor. 
Sicut  res  corporea  non  est  in  loco  per  suam 
substantiam  immediate,  sed  per  contactum 
quantitatisdimensivae,  ita  res  incorporea,  et 
praesertim  Deus,  in  alio  non  est  per  suam 
substantiam  immediate,  sed  per  contactum 
suae  virtutis.  Quod  a  D.  Gregorio  homil.  8. 
in  Ezechielem,  lepidissime  declaratur,  his 
verbis  :  «  Deus  ubique  est,  et  ubique  totus 


est Omnia  tangit,  nec  tamen  aequaliter 

tangit.  Quaedam  enim  tangit  ut  sint,  nec 
tamen  ut  vivant  et  sentiant,  sicut  sunt 
cuncta  insensibilia.  Quaedam  tangit  ut  sint, 
vivant,  et  sentiant,  non  tamen  ut  discer- 
nant,  sicut  sunt  bruta  animalia.  Quaedam 
tangit  ut  sint,  vivant,  sentiant,  et  discer- 
nant,  sicut  esthumana,et  Angelicanatura.» 
Similia  habet  auctor  libri  de  speculo  apud 
Augustinum  tomo  9.  Idem  docet  D.  Thomas 
3.  cont.  Gent.  cap.  68.  et  hicart.  2.  ad  4. 
ubi  dicit,  «  Incorporalia  non  sunt  in  loco 
per  contactum  quantitatis  dimensivae,  sicut 
corporea,  sed  per  contactum  virtutis.  »  Sed 
hic  Dei  contactus  non  sit  per  quantitatem 
molis,  sed  per  applicationem  virtutis,  ut 
constat :  ergo  per  talem  applicationem,  seu 
actionem  virtualiter  transeuntem,  Deus  est 
praesens,  et  existens  in  rebus. 

LXXXIII.  Confirmatur  et  magis  illustratur 
haec  ratio  :  Deus  dicitur  esse  in  creaturis, 
quatenus  realiter  contingit  illas  :  sed  essen- 
tia  divina,  immediate  ratione  sui,  praescin- 
dendo  ab  operatione,  non  habet  realem 
contactum  cum  omnibus  creaturis ;  quia 
necconjungitur  illis  contactu  quantitativo, 
neque  ut  forma,  nec  ut  accidens,  nec  ut 
suppositum  sustentans  :  ergo  est  in  illis 
solum  ratione  operationis  transeuntis.  Addo 
quod,  Deus  est  in  creaturis,  sicut  ens  per 
essentiara  in  entibus  per  participationem  : 
sed  hoc  modo  non  est  actu  in  illis,  nisi  qua- 
tenus  sunt  a  Deo  causatae,  media  operatione 
transeunte  :  ergo  haec  operatio  est  ratio 
talis  existentiae,  et  praesentiae  Dei  in  rebus. 

Gonfirmatur  amplius  :  Deus  nonexistit 
formaliter  et  actu  in  rebus,  nisi  secundum 
quod  facit  illas  a  se  dependere  ;  Deus  enim 
non  comparatur  actu  ad  creaturas,  nec 
actu  illas  connotat,  nisi  secundum  quod 
terminat  dependentiam  illarum  a  se  :  ergo 
cum  ultima  ratio,  per  quam  Deus  facit 
creaturas  actu  a  se  dependere  in  essendo, 
vel  in  operando,  sit  actio  virtualiter  tran- 
siens,  per  quam  illas  producit,  aut  conser- 
vat  in  esse,  vel  illas  movet  et  applicat  ad 
operandum,  illa  quoque  erit  ratio  per  quam 
formaliter  et  actu  existit  in  rebus. 

LXXXIV.  Probatur  secundo  conclusio  : 
Nulla  denominatio  potest  Deo  in  tempore 
advenire,  nisi  ex  reali  mutatione  creatura- 
rum  :  cum  enim  nova  denominatio  realis 
adveniat  ratione  alicujus  novae    realitatis, 


480  DISPUTATIO  IV. 

et  illa  nova  realitas,    Deo  non  possit  adve-  LXXXVII.  Denique  stabiliri  potest  nostra 

nire,  quia  immutabilis  est  ;  debet  advenire  sententia,  impugnatione  aliarum.  In  primis 

creaturee,  et  per  adventum  suum  intrinsece  enim  illa    quae  docet  Deum  esse  in  rebus 

eam  immutare :  sed  Deus   non  immutat  in-  creatis  immediate  per  suam  essentiam,tam- 

trinsece  creaturam,  nisi  ratione  operationis  quam  per  rationem    formalem,    omni  pro- 

virtualiter  transeuntis,  per  quam  aliquid  in  babilitate   caret :    quia    Deum    existere   in 

ea  producit :  ergo  non  denominatur    prae-  rebus  creatis,  connotat    actualem   existen- 

sens  et  existens  in  rebus,  nisi  ratione  talis  tiam  ipsarum  creaturarum  :    sed  Deus   ra- 

operationis.  tione  suae  essentise  praecise,    non  dicit  ordi- 

LXXXV.  Probatur  tertio   conclusio  :  Eo-  nem    ad    existentiam.   creaturarum  ;   cum 

dem  modo  proportionaliter  philosophandum  divina   essentia   secundum  se  sit  indepen- 

est  de  preesentia  Dei  generali,  quam  habet  dens  et  absoluta   ab  omni  creaturarum  res- 

in  omnibus  rebus,  ac  de  speciali,  qua  prae-  pectu  :  ergo  illa  non  est  ratio   formalis,  qua 

sens  est  in  justis  per  gratiam,  in  Beatis  per  Deus  estpraesens  etexistens  in  rebus.  Quam 

gloriam,  et  in  humanitate  Ghristi  per  unio-  rationem  insinuat   D .  Thomas    his   verbis 

nem  hypostaticam :  sed  praesentia  specialis  supra  relatis  :  «  Essentia  Dei,  cum  sit  abso- 

Dei  in  anima  justi,  in  intellectu  Beati,  et  in  luta  ab  omni  creatura,  non  est  increatura, 

humanitate  Ghristi,  fundatur  in  hoc  quod  nisi  in  quantum  applicatur  ibi  per  operatio- 

speciali  modo,  distincto  a  communi,  perfi-  nem.  » 

ciat  creaturas,  infundendo   eis    gratiam  et  LXXXVIII.  Praeterea,  In  rebus  corporali- 

charitatem,  aut  uniendo  illis  suam  essentiam  bus  distinguitur  id  quod  est  in  loco,  et  ratio 

per  modum  speciei,  vel  per  modum  subsis-  essendi  in  loco  :  nam  substantia  rei  corpo- 

tentise  et  termini,  ut  constabit  ex  infra  di-  reae    est    in   loco  ,    et    ratio    effendi    in 

cendis  :  ergo  similiter    praesentia  generalis  loco    est    ejus     dimensio   :   ergo     simili- 

Dei  in  omnibus  rebus,  fieri  debet  ratione  ter  in  rebus  spiritualibus,   haec  duo  dis- 

alicujus  operationis  perficientis  creaturam,  tinguenda  sunt :  scilicet  substantia  divina, 

et  producentis  aut   conservantis  in  ea  exis-  vel  Angelica  quae  est  in  loco,  et  ratio  per 

tentiam,  vel  eam  moventis  et  applicantis  ad  quam  existit  in  loco.  Unde  quando  dicitur, 

operandum.  quod  Deus  est  in  omnibus  rebus  per  essen- 

LXXXVI.  Probatur  quarto  :  Deus  magis  tiam,  significatur  solum  quod  ejus  essentia, 

est  in  locis  ut  ilia  continens,    quam  ut  in  vel  substantia  ubique  est,  non  tamen  quod 

illis  contentus,  ut  docet  Dionysius  cap.  10.  illa  sitei  ratio  formalis  essendi  ubique.  Per 

dediv.  nomin.  his  verbis  :    «  Ipse  est  sedes  quod  detegitur  hallucinatio,  et  aequivocatio 

quae  omnia  continet,  et  complectitur,  et  fir-  adversariorum  ,  existimantium    idem  esse 

mat,  et  fundat,  et  contingit,    etc.  »  Unde  Deum  esse  in  rebus  per  essentiam,  et  esse  in 

egregie  Augustinus.   «  Tu  habitas  in  domo ;  rebus  ratione  essentiae. 

si  subtracta  fuerit,  cadis  :  Deus  autem  sic  LXXXIX.  Alia  etiam  opinio,  quae  asserit 

habitat  in  coelis,  ut  si  ipse  discesserit,  ipsi  infinitatem  et  immensitatem  Dei,  esse  illi 

cadent.  »  Et  Gregorius  Magnus  homil.  47.  rationem  formalem  actu  existendi  in  rebus, 

in  Ezech.  « Ipse  (inquit)  est  rebus  interior,  non  videtur  verior,  aut  probabilior  :  nam  ab 

et  exterior  :  ipse  inferior  et  superior  :  regen-  aeterno  Deus  est  immensus,  et  infinitus ;  et 

do  superior,  portando    inferior,    replendo  tamen  ab  aeterno  non  est  in  creaturis  :  ergo 

interior,  circumdando  exterior :  sicque  est  immensitas  non  est  ratio  actu  existendi  in 

intus  ut  portet,  sic  circumdat  ut  penetret,  rebus,  sed  solum  est  ratio  formalis  per  quam 

sic  preesidet  ut  portet,  sic  por,tat  ut  prsesi-  potest  in  illis  existere,  supposito  quod  illas 

deat.  »  Sed  Deus  non  continet  loca,  nec  ea  producat. 

portat,  et  sustinet,  nisi  per  suam  operatio-  Addo  quod  Deus  diversimode  est  in  diver- 

nem  virtualiter  transeuntem,  qua  res  pro-  sis  creaturis,  ut  constabit  ex  infra  dicendis  : 

ducit,   vel  conservat  in   esse,  juxta  illud  sed  hoc  non  competit  illi  formaliter  ratione 

Apostoli  ad  Hebraeos  i.  Portans  omnia  verbo  immensitatis  praecise,  sed  quia  diversimode 

virtuhs  suce  .-  ergo  Deus  non  est  in  locis,  conjungitur  ipsis  creaturis,  per  ordinem  ad 

nisi  ratione  suae  operationis  virtualiler  tran-  diversos  effectus  quos  in  illis  causat :  ergo 
seuntis. 


ARTICULUS  V. 


m 


ratio  per  quam  Deus  actu  existit  in  rebus,  aperietur ,  et   vir  non  transibit  per  eam, 

non  est  ipsa  immensitas  praecise  et  nude  quoniam  Dominus  Deus  Israel  ingressus  est 

sumpta,  sed  ut  applicata  et  conjuncta  rebus,  per  eam.  Gontactus  autem  virtutis  Angelicae, 

per  operationem   virtualiter   transeuntem.  cum  non  sit  productivus,  et  conservativus 

Sicut  licet  divina  omnipotentia   secundum  existentiae,  sed  eam  praesupponat  in  subjec- 

se  sit  productiva  creaturarum ,  non  est  ta-  tis  circa  quae  operatur,  non  est  intimus  et 

men  ratio  illas  producendi  actu,  nisi  ut  ap-  illapsivus,  sedextrinsecus  et  superadditus. 

plicata  per  liberum    decretum    voluntatis  Quare  licet  Angelus,  quando  circa  aliquod 


divinae,  ut  in  tractatu  de  scientia  Dei  dice- 
mus.  (1) 

§V. 

Corollaria  prcecedentis  doctrince. 

XC.  Ex  dictis  colliges  primo,  quod  licet 
in  Angelis  ratio  formalis  proasentiae  localis 
ad  corpora,  sitoperatio,  et  contactus  virtu- 
tis,  sicut  in  Deo,  ut  ostendemus  in  tractatu 
de  Angelis  :  (2)  aliter  tamen  pertinet  opera- 
tio  in  Angelo,  ad  rationem  formalem  prae- 
sentiae  in  rebus,  aliter  in  Deo  :  nam  in  An- 


corpus  operatur,  in  illo  sit  intime,  quoad 
terminos  loci  et  quantitatis,  ut  ibidem  dicit 
S.  Doctor;  non  tamen  est  intra  terminos 
essentiae  et  substantiae  illius,  sicut  Deus,  qui 
neque  quantitatem,  neque  materiam,  neque 
substantiam,  neque  aliud  entitatis  praesup- 
ponit  in  rebus,  sed  omnia  per  contactum 
SU33  virtutis  efficit.     ' 

XCII.  Colliges  tertio,  Melius  dici  Deum 
constitui  in  rebus  per  applicationem  creatu- 
rarum  ad  seipsum,  quam  per  applicationem 
sui  ad  creaturas  ;  quia  sine  ulla  sui  muta- 
tione  incipit  existere  in  rebus,  per  solam 
mutationem  ipsarum.  Unde  dicebat  Aposto- 


gelo  requiritur  operatio  ad  contactum,  qua-  lus  :  Non  longe  est   ab  unoquoque  nostrum, 

tenus  non  totum  elicit  effectum  ex  corpore  in  ipso  enim  vivimus,  movemur,   et  sumus. 

cui  applicatur,  sed  quatenus  per  eamdem  Et  SS.  Patres  supra  relati,  docent  Deum  in 

operationem  ,  prius  se    reddit  applicatum  creaturis  esse,  non  ut  contentum  ab  illis, 

corpori,  ut  subjecto  praesupposito,  ex  quo  sed  ut  illas  continentem  et  conservantcm 

debet  effectum  producere,  quam  ipsum  ef-  percontactumsuae  virtutis,juxtailludApos- 

fectum  operetur.  Ratio  est,  quia  Angelus  toli  ad  Hebraeos  1 .  Portans  omnia  verbo  vir- 


operatur  per  virtutem  eductivam,  atque  ita 
non  facit,  sed  praesupponit  subjectum  cui 
ejus  virtus  operativa  applicetur  et  uniatur  : 
virtus  autem  divina,  cum  sit  creativa,  ita 
universalissima  est,  quod  nihil  respicit  ut 
subjectum,  quod  non  sit  etiam  effectus  ejus, 
unde  operatio  non  reddit  illum  praesentem, 
per  modum  applicationis  ad  rem  praesup- 
positam,  sed  per  modum  effectionis  ad  rem 
productam.  Ex  quo. 

XCI.  Colliges  secundo,  Aliud  notabile  dis- 
crimen  reperiri  inter  contactum  virtutis 
divinae  et  Angelicae  :  contactus  enim  virtu- 
tis  divinae  est  intimus,  et  illapsivus  in  res, 
quatenus  in  illis  producit,  et  conservat  esse, 
quod  est  id  quod  in  eis  est  magis  intimum, 
ut  antea  exposuimus.  Unde  D.  Thomas  in  \. 
dist.  8.  quaest.  \.  art.  5.  ad  3.  explicans 
quomodo  Deus  contactu  suo  illabitur  rebus, 
inquit  :  «  In  essentia  non  intrat,  nisi  ille 
qui  dat  esse,  scilicet  Deus  crcator,  »  juxta 
illud  Ezech.  44.  Porta  hcec  clausa  erit  :  non 

(1)  Disp.  2.  art.  2.  et  4.  —  (2)  Disp.  4.  art.4. 
I. 


tutis  suce. 

XCIII.  Colliges  quarto,  Operationem  vh> 
tualiter  transeuntem,  nonesseDeo  rationem 
essendi  in  rebus,  praecise  ut  se  tenet  ex 
parte  ipsius,  et  est  ejus  substantia;  nec 
praecise  ut  se  tenet  ex  parte  creaturae,  alio- 
quin  esset  in  rebus  per  aliquid  creatum 
formaliter,  quod  dici  non  potest,  sed  ut  con- 
notat ,  et  infert  immutationem  passivam 
creaturae ;  atque  adeo  ratio  formalis  existen- 
tiae  Dei  in  rebus,  est  aliquid  divinum,  con- 
ditio  vero  seu  connotatum  ,  est  aliquid 
creatum,  immutatum  et  derivatum  ex  tali 
increato. 

XGIV.  Colliges  ultimo ,  Attributum  im- 
mensitatis  ad  duo  attributa  consequi,  et  ha- 
bere  respectum  ad  illa,  secundum  dupli- 
cem  ejus  considerationem.  Si  enim  immen- 
sitas  consideretur  quantum  ad  suam  ex- 
tensionem  virtuaiem,  ratione  cujus  potest 
omnibus  rebus  coextendi,  licet  in  infinitum 
multiplicentur,  sequitur  ad  attributum  infi- 
nitatis,  et  ideo  D.  Thomas,  post  attributum 
infinitatis,  tractavit  de  immensitate ;  quia  ut 

43 


182  DISPUTATIO  IV. 

ipse  dicit  initio  hujus  quaestionis  :  Infinito  ipsa  est  Deo  ratio  existendi  in  rebus  per  po- 

convenit  esse  ubique.  At  vero  immensitas,  se-  tentiam  :  nam  si  Deus  nihil  actu  operaretur, 

cundum   quod  importat  modum    tangendi  sed  solum   posset  operari  in  rebus,  in  illis 

creaturas,  per  operationem  virtualiter  tran-  esset :  non  quidem  per  essentiam  et  subs- 

seuntem,  et  dantem,  vel  conservantem  esse  tantiam,  sed  per  virtutem,    et  potentiam. 

in  omnibus  rebus,  consequitur  ad  attribu-  Unde  D.   Thomas  hic  art.  5.  «  Deus  est  in 

tum  omnipotentiae.  Unde  Sapient.  7.  dicitur,  omnibus  per  potentiam,  in  quantum  omnia 

quod  Divina  sapientia  ubique  attingit  prop-  ejus  potestati  subduntur,  et  in  omnibus  per 

ter  suam  munditiam ;  et  subditur  :  Vapor  essentiam,  in  quantum  adest  omnibus  ut 

est  enim  virtutis  Dei.  Quibus  verbis  Scrip-  causa  essendi.  » 

tura  praesentiam  Dei  in  omnibus  rebus,  in-  XGVII.  Ad  primam  confirmationem,  nego 

fert  ex  ejus  potentia  et  virtute  operativa.  majorem  :  sicut  enim  si  separaretur  quanti- 

tas  ab  aqua  quae  est  in  vase,  illa  non  dice- 

§,  VI.  retur  amplius   esse  in  vase,  tamquam  in 

loco  :  quia  cum  substantia  corporea  non  sit 

Solvuntur  objectionesadversariorum.  inloco,  nisi  ratione  quantitatis,  qua  tangit 

superficiem  alterius  corporis  ambientis,  su- 

XGV.  Objicies  primo  :  Modus  quo   Deus  blata  quantitate,  non  posset  amplius  rema- 

existit  in  rebus  creatis,  per  essentiam,  est  nere  in  loco,  nec  ab  aliqua  superficie  corpo- 

distinctus  ab  alio,  quo  ineisdicitur  esse  per  ris  ambientis  contineri.  Ita  similiter,  cum 

potentiam,  ut  colligitur  ex  D.  Thoma   hic  creatio  sit  contactus  formalis  ,   quo   divina 

art.  5.  sed  Deus  existit  in  rebus  perpoten-  virtus  creaturas  contingit,  easque  sibi  ap- 

tiam,medianteoperationetalispotentiae :  ergo  phcat,  et  conjungit  :  si  per  impossibile  ali- 

ratio  essendi  per  essentiam  in  omnibus  re-  qua  res  non  esset  a  Deo  per  creationem,  Deus 

bus,  nonpotest  esse  operatioDei  virtualiter  non  esset  illi  praesens,  nec  indistans  posi- 

transiens.  tive?  sed   tantum  negative  :  sicut  (ut  per- 

Confirmatur  primo  :  Si  per  impossibile  sistamus  in  eodem  exemplo)  aqua  illa  spo- 

daretur  aliquod  ens  non  productum  a  Deo,  liata  quantitate,  diceretur  praesens  vasi,  et 

adhuc  ex  vi  immensitatis,  Deus  esset  illi  ab  eo  indistans,  soium  prsesentia  et  indis- 

prsesens,  et  ab  eo  indistans  :  ergo  praesentia  tantia  negativa.  Vel  etiam  sicut  Angelus  qui 

Dei  in  rebus,  non  fundatur  in  ejus  causali-  nullibi  operatur,  dicitur  esse  negative  prae- 

tate,  et  operatione.  Gonsequentia  patet,  an-  sens,  et  indistans  a  loco  in  quo  potest  ope- 

tecedens  probatur.  Res  illa  non  producta  a  rari,  ut  dicemus  in  tractatu  de  Angelis.  (1) 

Deo,  esset  in  aliquo  loco  :  ergo  cum  sphaera  Verum  si  liceat  adversariis  ex  supposi- 

divinae  immensitatis  sit  infinita,  et  ad  omnia  tione  impossibili  argumentari,  nobis  etiam 

locase  extendat,  Deus  rationesuae  immensi-  licebit  ex   simili   suppositione   contra  illos 

tatis  esset  praesenstali  creaturae.  arguere.  Si  enim  per  impossibile  Deus  non 

Gonfirmatur   secundo  :  Si  operatio    Dei  esset  immensus,  et  non  haberet  vim  replendi 

virtualiter  transiens,  esset  ratio  formalis  per  omnia  loca;  si  tamen  produceret  aliquam 

quam    Deus  fieret  praesens  et  existens    in  creaturam  ,   esset  illi   praesens  :  ergo  Deus 

rebus,  sequeretur  quod  attributum  immen-  non  est  praesens  rebusratione  immensitatis, 

sitatis  Dei,  esset  fundamentum  in  ejus  ope-  sed  ratione  operationis. 

rationead  extra,  eamque  tamquam  causam  XGVIII.    Ad  secundam    confirmationem, 

virtualem,  et  rationem  a  priori  supponeret :  nego  sequelam  majoris  :  quamvis  enim  ac- 

sed  hoc   non  potest  dici,    cum  immensitas  tualis  praesentia,  et  existentia  Dei  in  rebus, 

necessario ,   immutabiliter  ,   et  ab  aeterno,  fundetur  in  ejus  operatione  virtualiter  tran- 

Deo  conveniat,  et  operatio  virtualiter  tran-  seunte,  non  tamen  attnbutum  immensita- 

siens  sit  ei  libera,  et  ei  conveniat  solum   in  tis  :  quia  illud  non  consistit  in  actuali  prae- 

tempore  :  ergo  operatio   transiens  non  est  sentia  Dei  in  rebus,  sed  in  aptitudine  et  po- 

ratio  formalis,  per  quam  Deus  fiat   praesens  tentia  quam  habet  ad  existendum  in  illis,  seu 

et  existens  in  rebus.  in  vi  repletiva  omnis  loci  existentis,  aut 

XCVI.  Ad  objectionem  respondeo  negando 

minorem ;  non  enim  operatio,  sed  potentia  (l)  Disp.  4.  art.  1.  $.  1. 


ARTICULUS  V.  183 

possibilis.  Unde  cum  talis  vis  et  aptitudo,  est  quantitas  dimensiva  in  rebus  corporeis, 

necessario,  et  ab  aeterno  Deo  conveniat,  at-  et  contactus   virtutis  in  spiritualibus ;  se- 

tributum  immensitatis  necessarium  est  ac  cundum,  ipsa  substantia  rei   corporese  vel 

aeternum,  quamvis  actualis   praesentia  Dei  spiritualis,  quae  locatur ;  tertium,  relatio  vel 

in  rebus,  sit  temporanea,  ac  dependens  a  denominatio  praesentiae,  quaeintali  contactu 

libero  decreto  suae  voluntatis,  ejus  omnipo-  quantitativo,  vel  effectivo  fundatur, 
tentiamapplicantisadillarum  productionem         C.  Objicies  tertio  :  Si  Deus  fieret  praesens 

et  conservationem.  rebus   ratione  operationis,  attributum  im- 

XCIX.    Objicies    secundo  :  Posterius  non  mensitatis  non  esset  virtualiter  distinctum 

potest  esse  ratio  formalis  prioris  :  sed  Deum  ab  attributo  omnipotentiae ;  Deus  enim  non 

esse  alicubi,  prius  est  quam  Deum  ibi  ope-  diceretur  immensus,  nisi  quia  omnipotens  : 

rari,  quia  operari  sequitur  esse  :  ergo   ope-  sed  hoc  est  falsurn,  et  contra  communem 

rationon  est  ratio  formalis,  per  quam  Deus  sententiam    Theologorum,    qui  docent  haec 

sit  praesens  et  existens  in  rebus.  attributa  virtualiter  inter  se  distingui  :  ergo 

Respondeo  negando  majorem  :  Deus  enim  et  illud. 
non  est  prius  in  aliqua  creatura,  quam  ope-         Respondeo    negando  sequelam   majoris  : 

retur  in  ea  ;  imo  natura  prius  est  quod  Deus  nam  licet  immensitas  Dei,  radicaliter  sit  ab 

operetur  in  ea,  quam  quod  in  ea  existat,  cum  ejus  infinitate  et  omnipotentia,    non  tamen 

operatio  virtualiter  transiens,  sit  ei   ratio  formaiiter  est  unum  et   idem  attributum  : 

formalis  cur  sit  in  aliqua  re,  ut  ostensum  quia  attributa  virtualiter  distinguuntur  in 

est.  Unde  ad    illud  quod    additur,   nempe  Deo,  ut  aequivalent  diversis  perfectionibus 

quod  operari  sequitur  esse,   dicendum   est  creatis,  ad  diversas  lineas   pertinentibus  ; 

quodoperari  sequituresse,  inordineessendi,  in  creatis  autem  triplicem   reperimus  quasi 

non  tamen  in  ordine  locandi  :  imo  potius  latitudinem,     scilicet    durationis,    virtutis 

in  isto  ordine,  in  substantiis  spiritualibus,  agendi,    et  extensionis    ac     diffusionis  in 

esse  in  loco,  sequitur  ad  operationem.  ordine  ad  spatium  :  prima  latitudo  competit 

Ut  hoc  fiat  evidentius,  et  facilius  diluan-  aeternitati,    secunda    omnipotentiae,    tertia 

tur  argumenta  adversariorum,  breviter  ex-  immensitati  :  unde  tria  illa  attributa  vir- 

ponenda  est  subtilis  et  acuta  doctrina  inge-  tualiter  distinguuntur.  Et  licet  operatio  Dei 

niosi  Cajetani,  qui  hic  art.  \ .  et  infra  quaest.  pertineat  tam  acl   immensitatem,   quam  ad 

52.  art.  i.  observat,  in  re  locata,  sive  spiri-  omnipotentiam  :  diversimode  tamen  :  nam 

tuali,  sive  corporea,  tria  esse  consideranda,  ad  omnipotentiam  pertinet,  ut  ratio  agendi 

quaesecundum  diversos  respectus  habent  ra-  in  genere  causae  efficientis,  ad  immensitatem 

tionem  prioris  et  posterioris.  In  rebus  enim  vero,  ut  ratio  formalis,  reddens  Deum  actu 

corporeis  est  substantia  quae  locatur,  quan-  praesentem,  et  existentem  in  locis. 
titas  quae  est  ratio  locandi,  et  ubi  seu  relatio 

praesentiae,  quae  sequitur  ad  illam  tamquam  §.  VII. 

ad    proprium  fundamentum.   Similiter  in 

substantiis   spiritualibus,  est  ipsa  Dei,  vel  Utrum  Deus  sit  actu  et  positive  prcesens  in 
Angeli  substantia,  quae  est   praesens  et  in-  locis,  seuspaiiis  imaginariis? 

distans  a  loco ;  operatio  virtualiler  transiens, 

quae  est  contactus  virtutis,  per  quem   fit         CI.  Notandum  primo :  Per  spatia  imagi- 

praesens;  et  relatio  vel  denominatio  prae-  naria  Theologos  inlelligere,  privativa  quae- 

sentiae,  quae  in  eo    fundatur.  Et  hsec  tria  dam  intervalla,  seu  spatia  quaedam  vacua 

diversimode  considerari  possunt,   et  juxta  et  inania,  quae  concipimus  extra  ccelos,  et 

diversas  considerationes    habere    rationem  quae  possunt  repleri  a  corporibus,  quae  ibi 

prioris  et  posterioris.  Si  enim  considerentur  Deus    potest  producere.    Sicut  etiam  ante 

in  ordine  essendi,  substantia  tenet  prirnum  hujus   universi   fabricam,    fingimus    fuisse 

locum ;   secundum  quantitas  dimensiva  in  vaslitatem  quamdam  inanem  et  vacuam,  in 

rebus  eorporeis,    et  contacius    virtutis    in  spatio  quod  nunc  occupat  universum,  quae 

substantiis  spiritualibus ;  et  tertium,  rela-  erat  aequalis  extensionis  cum  illo.  De  utro- 

tioseu  denominatio  praesentiae.  Secus  est  in  que  ergo  hoc  spatio  imaginario  inquirimus, 

ordine  locandi  :  nam  in  tali  ordine,  primum  an  Deus  sit,  vel  fuerit  in  eo  actu,  formaliter 


484 


DISPUTATIO  IV. 


et  positive  praesens  :  id  est,  an  Deus  de 
facto  habitaverit  in  his  spatiis,  in  quibus 
constitutum  est  universum,  antequam 
ipsum  conderet,  et  an  modo  sit  extra  coelos, 
ubi  adhuc  nihil  produxit  :  quod  ut  magis 
explicetur. 

CII.  Notandum  secundo,  seu  potius 
supponendum  tamquam  certum  :  Deum 
esse  extra  totum  universum,  si  ly  Extra, 
negative  sumatur :  id  est  si  significet,  quod 
Deus  non  limitatur,  nec  coarctatur  intra 
'  ambitum  universi,  cum  ejus  virtus  sit 
infinita,  et  immensa,  nec  ullis  limitibus  aut 
terminis  claudatur,  vel  circumscribatur  ; 
unde  dicitur  5.  Reg.  8.  Si  ccelum  et  cceli 
ccelorum  te  capere  non  possunt,  quanto 
magis  domus  hcec  ?  Sed  si  ly  Extra  sumatur 
positive,  ita  ut  significet,  quod  Deus  sit 
positive  praesens,  et  existens  in  illis  spatiis, 
quse  fingimus  et  imaginamur  esse  extra 
ccelos,  et  totum  universum  ;  illud  est  quod 
in  controversiam  vertimus,  et  de  quo  pro- 
cedit  praesens  difficultas. 

CIII.  Notandum  tertio  :  Duplicem  adhuc 
posse  distingui  praesentiam  positivam :  unam 
formalem  et  actualem,  qua  aliqua  res  est 
de  facto  prsesens,ket  existens  in  loco  :  alteram 
vero  potentialem,  seu  fundamentalem,  ratio- 
necujus  est  apta,  seu  potens  in  eo  existere, 
licet  de  facto  in  eo  non  existat.  Unde  Caje- 
tanus  et  alii,  duplicem  praesentiam  in  Angelis 
distinguunt  :  unam  actualem,  qua  de  facto 
constituuntur  praesentes  loco  per  opera- 
tionem,  efapplicationem  virtutis  circa  ali- 
quod  subjectum  ;  et  aliam  veluti  poten- 
tialem,  quam  vocant,  Prcesentiam  ordinis, 
per  quam  redduntur  praesentes  loco, 
inchoative  solum  et  incomplete,  et  quam 
dicunt  habere  Angelos  custodes  erga  clientes, 
etiamquando  actu  circaillosnon  operantur. 
His  prasmissis. 

GIV.  Dico:  Deumnonesse  actu  et  positive 
extra  ccelos,  in  locis  seu  spatiis  imagina- 
riis,  sed  negative  tantum,  et  fundamenta- 
liter,  quatenus  divina  substantia,  non  limi- 
tatur,  nec  coarctatur  intra  ambitum  uni- 
versi,  et  est  potens  ad  novos  mundos  con- 
dendos  in  illis  spatiis,  quae  imaginamur 
esse  supra  coelos.  Ita  communiter  docent 
Thomistae,  quibus  ex  recentioribus  subs- 
cribunt  Vazquez,  Granadus,  Tannerus, 
Meratius,  Moncaeus,  et  alii  contra  Sua- 
rem,  Molinam  Valentiam,  et  Lessium. 


Probatur  primo  conclusio  ex  Sanctis  Patri- 
bus,  qui  ad  illam  interrogationem,  ubinam 
esset  Deus  antequam  mundum    creasset , 
respondent  fuisse    tantum  in  seipso.    Sic 
Tertullianus  adversus    Praxeam    cap.     5. 
« Ante  omnia  (inquit)  erat  Deus  solus  ipse  si- 
bi  et  mundus  et  locus  et  omnia.  »  Et  Minu- 
tius  Felix  Octavio,  ait  «  Palam  esse  quod 
ante  mundum    fuerit  ipse  pro  mundo.    » 
Item  AugustinussuperPsalmum422.  expli- 
cans  illa  verba  :  Qui  habitas  in  ccelis,  sic 
ait,  «  Antequam   faceret    Deus  coelum  et 
terram,  ubi  habitabat  ?  Et  antequam  face- 
ret   sanctos,  ubi  habitabat  ?  »  Et  respon- 
det  :  «  In  se  habitabat  Deus,  apud  se  habi- 
tabat,  et  apud  se  est  Deus.  »  Quibus  conso- 
nant    antiqui    illi   versiculi ,  quos  recitat 
Dionysius  Carthusianus  in  4.  dist.  7.  qu.  4. 

Dic    ubi    tunc  esset,  cum  prseter  eum  nihil 

esset  ? 

Tunc,  ubi  nunc,  in  se  ;  quoniam  sibi   sufficit 
ipse. 

At  si  Deus  ante  creationem  mundi,  fuis- 
set  positive  praesens  et  existens  in  spatiis 
imaginariis,  in  alio  quam  in  seipso  fuisset  : 
ergo  non  est  praesens  positive  in  spatiis 
imaginariis.  Unde  Augustinus  7.  Confess. 
cap.  4.  falsam  esse  docet  hanc  imaginatio- 
nem  ,  qua  Deus  cogitatur  praesens  et  exis- 
tens  in  infinitis  spatiis.  «  Ita  (inquit)  te 
vitam  vitae  meae  grandem  per  in§nita  spa- 
tia  undique  cogitabam  penetrare  totam 
mundi  molem,  et  extra  eam  quaquaversum 
per  immensasine  termino,  uthaberette  ter- 
ra,  haberet  coelum,  haberent  omnia;  et  illa 
finirentur  in  te,  tu  vero  nusquam.  »  Et  sud- 
dit :  «  Ita  suspicabar,  quia  aliud  cogitare 
non  poteram,  nam  falsum  erat.  » 

CV.  Probatur  secundo  conclusio  ratione 
desumpta  ex  D.  Thoma  in  4.  dist.  57  qu.  2, 
art.  5.  in  argumento  Sed  contra,  et  ex  D. 
Bonaventura  ibidem  puncto2.  art.  4.qu.2. 
Deus  non  potest  esse  in  nihilo,  quia « In  nihi- 
lo  nihil  est,  »  inquit  S.  Thomas  :  sed  spatia 
imaginaria  nihil  sunt ;  illa  enim  sunt  pure 
phantastica,  nechabent  esse,  nisi  in  imagina- 
tione  adversariorum  :  ergo  Deus  non  est  in 
spatiis  imaginariis.  Unde  D.  Bonaventura 
ibidem  :  «  Stultum  est  dicere,  Deum  esse  in 
eo  quod  nihil  est.  » 

Confirmatur  :  Eadem  est  ratio  de  locis 
imaginariis,  ac  de  rebus  imaginariis  :  sed 


ARTIGULUS  V.  485 

Deus  nofl  est  in  rebus  imaginariis,  v.   g.   in  nemexdivina   operatione,   quandoquidem 

chimaera,    hircocervo,    aliisque    similibus  in  eis  Deus  nihil  operatur  :  ergo  non  potest 

humanae  mentis  deliriis  :  ergo  nec  in  spatiis  denominari  actu  et  formaliter  praesens  spa- 

imaginariis.  tiis  imaginariis. 

CVI.  Probatur  tertio  alia   ratione  quam  GX.  Denique  probari  potest  nostra  con- 

habetD.  Thomasibidem.  Ubicumque  Deus  clusio,  et  confutari  adversariorum  senten- 

est,  ibi  est  per  suam  operationem  transeun-  tia,  argumento  ad  hominem,   ex    illorum 

tem  :  sed  Deus  nihil  actu  operatur  in  spatiis  principiis  desumpto.   Idcirco  enim  illi  do- 

imaginariis,  ergo  in  illis  non  est  actu  prae-  cent,  substantiam  Dei  esse  extensam   supra 

sens.  Majorpraeterquam  quodest  D.  Thomae  coelos,  et  positive  praesentem  spatiis  imagi- 

loco  citato,  sufficienter  fuit  a  nobis  supra  nariis,  quia  ratione  suae  immensitatis,  est 

demonstrata.  Minor  autem  est  evidens,  ubi  infinita  in  extensione  locali  :  sed  haec    ratio 

enim  nullus  est  effectus,  ibi  nulla  est  Dei  non  concludit  :    ergo  praecipuum  adversa- 

operatio  transiens,  cum  operatio  Dei  tran-  riorum  fundamentum  corruit.  Minor  proba- 

siens  semper  inferat  aliquem  effectum  ad  tur  :  iEternitas   non   minus  est   infinita  in 

extra  productum  :  sed  in  spatiis  imagina-  ratione  durationis,  quam  immensitas  in  ra- 

riis  nullus  est  effectus  a  Deo  productus,  ut  tione  extensionis,  seu  in  vi  repletiva  loci : 

constat  :  ergo  nec  ulla  Dei  operatio  tran-  sed  aeternitas  ratione  suae  infinitatis,  non  se 

siens.  extendit  ad   res  praeteritas    et   futuras,  et 

GVII.     Confirmatur  primo   :    Praesentia  multominusad  tempora  imaginaria,   neque 

quam  habet  Deus  in  ordine  ad  ea  quae  sunt  illa  realiter  ambit  et  continet,  ut  adversa- 

extra  se,  est  praesentia  per  modum  conti-  rii  docent  contra  Thomistas  :  quia  (inquiunt) 

nentis,  et  non  per  modum  contenti,  ut  su-  cumres  praeteritae  vel  futurae,  non  sint  in 

pra  ostendimus  ex  SS.  Patribus  :  ergo  cum  rerum  natura,  non  possunt  ab    aeternitate, 

spatia  imaginaria,  a  Deo  contineri  non  pos-  quamvis  infinita  in  ratione  durationis  reali- 

sint,  nam  illud  quod  nihil  est,   non  capax  liter  contineri :  ergo  similiter,  cum    spatia 

ut  contineatur  ab  aliquo,  Deus  eis  non   est  imaginaria  non  sint  actu  in  rerum  natura, 

actu  et  positive  praesens.  nechabeantessenisi  in  imaginatione  nostra, 

CVIII.  Gonfirmatur  secundo  :  Eodem  mo-  Deus  ratione  suae  immensitatis  licet  infinitae 

do  proportionaliter  philosophari   debemus,  in  ratione  locandi,  ad  illa  non  potest  actu  et 

de  praesentia  generali,  qua  Deus  denomina-  positivese  extendere.   Unde  D.   Thomas  in 

tur  praesens  et existens  in  omnibus  rebus,  f.dist.  57.    quaest.  art.  1.  ait «   Deo  non 

ac  de  speciali,  quam  habet  in  anima  justi  convenire  ab  aeterno  ubique  esse,   non   de- 

per  gratiam,  in  intellectu  Beati  per  gloriam,  fectu  sui,  sed  defectu  rerum  quae  ab  aeter- 

et  in  humanitate  Ghristi  per  unionem  hy-  no  non  fuerunt,  utalicubi  Deus  esset.  » 

postaticam  :  sed    haec   praesentia  specialis  GXI.  Dices,  idem  argumentum  posse  re- 

Dei,  non  potest  habere  nisi  ad   justum,  et  torqueri  contra  nos,  si  enim  aeternitas,  ratio- 

ad  Beatum,  et  humanitatem,  ut  actu  sunt  ne  suae  infinitatis,  realiter  se  extendat,  non 

realiter  :  ergo  nec  etiam  habebit  primam  solum  ad  res  praesentes,  sed  etiam  ad  praeteri- 

praesentiam  generalem,    nisi   ubi  actu  sunt  tasetfuturas,  utdocent  Thomistae ;  etiam  im- 

creaturae  ab  illo  productae,  quae  cum  nullae  mensitas,  ratione  infinitatisin  ratione  locan- 

sint  in  spatiis  imaginariis,  in  illis  Deus  ac-  di,  seextendet  adloca,  non  solum  realia  sed 

tu  praesens,  et  existens  non  erit.  etiam  imaginaria,  nec  solum  ad  praesentia  et 

CIX.  Probatur  quarto  :    Denominatio  ex-  existentia,  sed  etiam  ad  futura. 

trinseca,    qua  Deus  de   novo  denominatur  Respondeo    negando    consequentiam,    et 

actu  et  formaliter  praesens  creaturae,  fun-  paritatem,  propter  duplicem  rationem  discri- 

dari  debet  in  aliqua    mutatione  ex  parte  minis.  Prima  est,  quia  aeternitas  consistit 

creaturarum,  ut  supra  ostensum  est  :    ergo  formaliter  in  latitudine  infinita  in  ratione 

ut  Deus  habeat  relationem,  aut  denomina-  durationis  ;  unde  cum  infinitum   in  aliquo 

tionem  praesentiae  ad  aliquem  locum,  ne-  genere,  omnes  ejus  rationes,  perfectiones,  et 

cesse  est  quod   ille  subeat   aliquam   muta-  differentias  in  se  contineat,  aeternitas  ratione 

tionem  ex  actione   divina   in  ipsum  ;   sed  suae  infinitatis,  ad  omne  tempus,  omnesque 

spatia  imaginaria  nullam  subeunt  mutatio-  ejus  durationes,  et  differentias  se  extendit, 


186  DISPUTATIO  IV. 

ac  proinde  continet,   non  solum  res  prae-  esse  praesentem  supra  coelos,  et  extra  mun- 

sentes,  sed    etiam  praeteritas    et    futuras:  dum,  fundamentaliter,   e#  in  potentia,    ut 

Immensitas  vero  est  infinita  solum  in  ratione  tertio  notabili  declaravimus. 

locandi  :  unde  solum  se  extendit    actu  ad  Respondeo  secundo  cum  D.   Thoma   hic 

loca    quae  sunt,  non   vero  ad   imaginaria,  art.  4.  ad  l.et  o.  Deum  essesupra  mundum, 

vel  futura,  quia  locus  ut  futurus,  non  per-  per  excellentiam  suae  naturae,   non  locali 

tinetadlineam  immensitatis,  sed  durationis.  praesentia.   Quod  etiam  eleganter    declarat 

Secundum  discrimen  consistit   in  eo  quod  Chrysologus  in  haec  verba  Symboli,  Sedet  ad 

alio  modo  comparantur  loca  ad  immensi-  dexteram  Patris.  «  Gonsessio  (inquit)  nostra, 

tatem,  quam    tempora    ad    aeternitatem    :  non  divini    consessus   loca.    Sed    virtutis 

nam  aeternitas   in  ratione  mensurae  supe-  assignat  indicia  :  Deusenim  locanescit.  »  (4) 

rioris,  continet  tempus,  et  omnes  ejus  dura-  Respondeo  tertio,  Deum  esse  supra  ccelos, 

tiones,    et   differentias   ;   immensitas   vero  et  extra  mundum,  negative  :  quatenus  ejus 

existit  in  rebus,  et  formaliter  in  locis  conti-  virtus,  et  substantia,  non  comprehenditur, 

netur ;  quamvis  illa  etiam  effective  contineat,  nec  limitatur  a  locis  ;  sed  potest  ultra  ccelos, 

ut  supra  declaravimus.    Gum    ergo  unum-  novos  mundos  creare.  In  quo  sensu  intelli- 

quodque    contineatur    in    re,    ad  modum  gendus  est  Augustinus,  dum  libro   14.    de 

continentis  ,  hinc  fit,  quod  aeternitas,  cum  civitate  cap.  b\  contra  aliquos  Philosophos 

sit  invariabilis  et  perpetua,  in  se  contineat  disputans,  et  faciens  comparationem  tem- 

ab  aeterno  et  invariabiliter,    omnem   diffe™  porum  et  locorum,  quae  nos   imaginamur 

rentiam  temporis  :  e  contra  vero,  cum  spa-  extra  mundum,  et  ante   mundum,  sic  ait  : 

tium  reale,  sit  temporale,  immensitas  divina  «   An  forte  substantiam   Dei,    quam  nec 

non  dicitur   esse  in  locis   ab   aeterno,  sed  includunt,  nec  determinant,  nec  distendunt 

solum  in  tempore.  loco,  sed  eam,  sicut  de  Deo  sentire  dignum 

est,  fatentur   incorporea  praesentia   ubique 

§.  VIII.  tota  a  tantis  locorum  extra  ';mundum  spatiis 

absentem  esse  dicturi  sunt,  et  uno  tantum, 

Diluuntur  argumenta  adversariorum.  atque  in  comparatione  illius  infinitatis,  tam 

exiguo  loco  in  quo  mundus  est  occupatam  ? 

CXII.  Objicies   primo,  Scriptura  et  SS.  Non  opinor  eos  in   haec  vaniloquia    pro- 

Patres  sequenter  docent,  quod  Deus  est  supra  gressuros.  »  His  enim  verbis  solum  declarare 

coelos,  et  extra  mundum  :  sed  supra  coelos,  intendit,  divinam  substantiam,  non  ita  esse 

et  extra  mundum,   non    sunt  nisi  spatia  huic  universo  praesentem,  ut  sit  limitata  et 

imaginaria  :  ergo  Deus  est  in  spatiis  imagi-  coarctata  ab  illo,  et  non  possit  in  infinitis 

nariis.  Minor  constat :  major  autem  proba-  extra  mundum  locis  operari,  et  ratione  suae 

tur.  Dicitur  enim   Job  22.    Annon  cogitas  operationis  ibi  praesentem  fieri.  Unde  statim 

quod  Deus  excelsior  ccelo  sit,  et  supra  stella-  subdit  :    «    Gum    igitur   unum   mundum, 

rum  verticem   sublimetur  ?  Item  Dionysius  ingenti    quidem    mole    corporea,    finitum 

cap.  9  de  divinis  nominibus  :  «  Deus  extrin-  tamen,  et  loco  suo  determinatum,  et  ope- 

secus  super  omnem  magnitudinem  funditur,  rante  Deo  factum  esse  dicant :  quod  respon- 

et  superexpanditur.  »  Nazianzenus  Apologia  dent  de  infinitis  ante  mundum  locis,  cur  in 

4.  «  Deus  in  universo  est,  et  supra  univer-  eis  ab  opere  Deus   cesset ;  hoc   sibi  respon- 

sum.  »  Hilarius  4.    de  Trin.  «  Deus  mundo  deant  de  infinitis  ante  mundum  temporibus, 

inest  interior,    excedit  exterior.  »  Denique  cur  in  eis  ab  opere  Deus  cessaverit,  etc.  » 

Prudentius  in  hymno  de  S.    Romano,   sic  GXIV.    Objicies    secundo  :    D.    Thomas 

habet  :  «  Deus  perennis,  res  inaestimabilis,  quodlibeto  12.   art.  1.   sic  ait  :  «  Deus  non 

extraque,  et  intra  replet,  ac  supereffluit. »  solum   est  in    his  quae  sunt,  sed  etiam  in 

GXIII.    Respondeo    primo,    illas    omnes  imaginatis,  et    in  praeteritis,  et  in    futu- 

auctoritates   intelligi   juxta  id  quod  docet  ris  :  »  ergo  sentit  Deum,   non  solum  esse 

Augustinus  libro  de  natura  boni    cap.    5.  praesentem  in  locis,  et  spatiis  realibus,  sed 

nempe  quod  Deus  est  supra  mundum,  et  etiam  in  fictitiis,  et  imaginariis. 
extra  mundum,  «  Non  spatiis  locorum,  sed 

ineffabili  et  singulari  potentia,  »  quod  est  (l)  serin.  57. 


ARTIGULUS  V.  187 

Respondeo  D.  Thomam  solum  intendere,  ria,  debet  se  extendere  ;   cum  nulli  certo 

quod  Deus  est  in  imaginatis,  non  actu,  sed  loco,   et  spatio  sit  definita,    et  coarctata  : 

virtute.  Et  quod  hic  sit  verus  et  legitimus  ergo,  etc. 

ejus  sensus,  constat  ex  eo  quod  dicit ;  «Deus         CXVII.  Respondeo  concesso  antecedente, 

est  in  imaginatis,  sicut  in  praeleritis,  et  in  distinguendo  consequens  :  ergo  anteceden- 

futuris  :  »  atqui  in  rebus  praeteritis  et  futu-  ter  ad  contactum  concipitur  fundare  prae- 

ris,  Deus  nonest  actu,  sed  potentia  tantum :  sentiam,  virtualem  et  mediatam,  concedo: 

ergo  nec  in  locis  seu  spatiis  imaginariis.  formalem  et  immediatam,  nego. 

GXV.  Objicies  tertio  :  Tantum  habet  Deus,         Explicatur  :   Immensitas  Dei   non   habet 

ratione  suae  immensitatis,  et  omnipotentise,  pro  effectu  formali,  facere  substantiam  Dei 

quantitatis  virtutis,  quantum  haberet  quan-  praesentem,   per  immediatam    comparatio- 

titatis  corporeae  corpus  infinitum,    si  dare-  nem,  et  applicationem  ejus  ad  spatia,  quasi 

tur  :  sed  si  daretur  corpus  infinitum,  tanta  necessario  eis  alligetur,  seu  applicetur  ;  sed 

esset   quantitas   ejus    corporea,  ut  de  facto  effectus  formalis  ejus  est  reddere  Deum,  ut 

omnia  loca  imaginaria  repleret  :  ergo  etiam  ita  loquar,  contactivum  omnis  loci  imagina- 

tanta  est  quantitas   virtutis  in  Deo,  ut  de  bilis,  ac  proinde  virtualiter,  et  mediate  ilii 

facto  omnia  loca  imaginaria  repleat.  preesentem  ;  quatenus  potest  iu  quocumque 

Respondeo .  distinguendo  majorem  :  Tan-  loco  imaginabili  ponere  aliquam  creaturam. 

tam  habet  quantitatem  virtutis,  eodemmodo  Sicut  effectus  formalis  omnipotentiae,  non 

se  habentem  in  ordine  ad  locum,  quo  quan-  est  producere  res  actu,  sed  reddere  Deum 

titatis  molis,  nego  majorem  :  diversimode  se  potentem  illas  producendi.  Quemadmodum 

habentem,  concedo  majorem;   et  data  mi-  ergo,  ut  Deussitet  dicaturab  aeterno  omni- 

nori,  nego  consequentiam.  potens,  non  est  necesse  quod  ab  aeterno  pro- 

Explicatur  :   Hoc    intercedit    discrimen  duxerit  creaturas,  sed  solum  quod  ab  aeter- 

inter  quantitatem  molis,  et  virtutis  :  quod  no  fuerit  potens  ad   illas  producendas  :  ita 

quantitas  molis,  absolute,  et  independenter  etiam  ut  sit  et  dicatur  ab  aeterno  immensus, 

ab  operatione,  est  ratio  locandi  substantiam  non  requiritur  quod  ab  aeterno  repleat  omne 

corpoream :  unde  si  daretur  corpus  infini-  spatium  imaginabile,  sed  quod  aptus  sit  et 

tum,  quamvis  illud  non  esset  activum,  et  potens  replere  omne  spatium    reale,  quod 

nullibi  operaretur,  esset  tamen  ubique  prae-  potest  producere.  Et  in    hac  vi  repletiva 

sens,  et  omnia  spatia  et  loca  repleret :  quan-  omnis  spatii,  consistit  formaliter  divinaim- 

titas  autem    virtutis,  non   est  ratio  loeandi  mensitas,  ut  supra  annotavimus  :   sicut  in 

substantiam  spiritualem,  nisi  quatenus  ope-  vi  productiva    cujuscumque  rei  possibilis, 

ratur,  et  producit  aliquem  effectum  ad  ex-  consistit  formaliter  divina  omnipotentia. 
tra.  Quare  licet  virtus  divina  sit  infinita,         CXVIII.  Ultimo  arguitur  ab  inconvenien- 

si  tamen  illa  nihil  operareturad  extra,  sicut  tibus,  quae  videntur  sequi  ex  nostra  senten- 

de  facto  in   spatiis   imaginariis  nihil  ope-  tia.  Nam  primo  sequitur  Deum  posse  muta- 

ratur,   nullum    locum,  Deus  sua  immensi-  ri  :  potest  enim  supra  istum  mundum  crea- 

tate  repleret,   sed  solum    esset  in  seipso,  re  aliquod  corpus  :  ergo  si  non  sit  actu  prae- 

sicut  erat  ante  mundi  creationem.  sens,  et  existens  in  illo  spatio  imaginario,  in 

CXVI.  Objicies  quarto  :  Antecedenter  ad  quo  tale    corpus  poneretur,  Deus  mutare- 

contactum  divinum  quo  immutat  creaturas,  tur  acquirendo  novam  praesentiam,  et  inci- 

intelligitur  divina  substantia  habere  in  se  piendo  esse  ubi  antea  non  erat. 
immensitalem :  ergo  etiam  antecedenter  ad        Secundo  sequeretur  quod  divina  substan- 

illum,   concipitur   fundare  praeseutiam  ad  tia  posset    esse  veluti  a  se  divisa,  et  quas 

omnia   loca,   et  spatia,   etiam    imaginaria.  discontinua  :  si  enim  Deus  in  spatiis  imagi- 

Antecedens    est  certum,   cum    immensitas  nariis  produceret  duo  corpora  inter  se  dis- 

conveniat  Deo    necessario,  et    ab   aeterno.  tantia  :  tunc  vel  Deus  secundum  suam  subs- 

Consequentia  vero  probatur  :  Effectus  for-  tantiam,  esset  in  medio  illorum  corporum, 

malis  immensitatis,  ut  est  speciale  attribu-  vel  non  ?   Si  primum,  habetur  intentum  : 

tum,  est  reddere  Deum  praesentem   rebus  cum  tale  medium  non  sit  spatium  reale,  sed 

praesentia  infinita :   sed  praesentia  infinita,  imaginarium.   Si  secundum,   divina  subs- 

ad  omnia  loca,  et  spatia,  etiam   imagina-  tantia  esset  a  se  divisa,  ac  veluti  discon- 


488  DISPUTATIO  IV. 

tinua  :  quia  esset  in  utroque  corpore,  et  non  tanti,  rem  aliquam,  et  faciendi  mihi  illam 

in  medio.  praesentem,  mutatio  non  se  teneret  ex  parte 

Tertio  sequitur,  Deum  posse  moveri  per  mei,  sed  ex  parte  illius  rei  quae  traheretur 

accidens  :  moveri  enim   per  accidens,  est  ad  mei   praesentiam :  ita  quia  quando  Deus 

moveri  ad  motum  alterius,  sicut  nauta  mo-  ex  vi  operationis  suae,  educit  res  ex  nihilo, 

vetur  per  accidens  ad  motum    navis :  sed  trahit  illas  intra  vastitatem,  et  sinum  im- 

Deus  posset   moveri  ad  'motum   alterius  :  mensitatis  suae  sibique  eas  hoc  modo  con- 

ergo  posset  moveri  per  accidens.  Minorpro-  jungit,  atque  praesentes  facit  ;  tota   mutatio 

batur  :  Si  Deus  produceret  aliquod  corpus  in  se  tenet  in  illo  contactu,  atque  praesentia,  ex 

spatiis  imaginariis,  tale  corpus  posset  mo-  parte  creaturarum,  et  nullo  modo  ex  parte 

veri  in  ordine  ad  mundum,  vel  mundus  in  Dei,  qui  ut  dicitur  Sapient.  7.  In  se  perma- 

ordine  ad  ipsum  :  ergo  cum  Deus  esset  utri-  nens,  omnia  innovat. 

quepraesens  secundum  suam  substantiam,         GXXI.  Ad  secundum,  negosequelam  :  Ad 

ad   motum  utriusque,  per   accidens  move-  cujus  probationem  diceudum,  quod  si  Deus 

retur :  sicut  anima  per  accidens  ad  motum  produceret  in  spatiis  imaginariis  duo  cor- 

corporis  movetur,    et    corpus   Ghristi   ad  pora  inter  se  distantia,  non  esset  actu,  sed 

motum   specierum.  potentia  tantum  et  virtute,  inspatio  imagi- 

CXIX.  Respondeo  eos  qui  talia    objiciunt,  nario  intermedio.  Ad  illud  vero  quod  dici- 

esse  rebus  sensibilibus  et  corporalibus  nimis  tur  in  contrarium,   nempe  quod  tunc  divina 

addictos,  nec  percipere  ea  quae  Dei   sunt ;  substantia  esset  quasi  a  se  divisa,  et  veluti 

sed  de  illo  (ut  dicit  Vazquez)   tamquam  de  discontinua,  respondeo  hoc  fundari  in  falsa 

re  corporea  sentire,  ac  philosophari.  Unde  imaginatione  rerum  spiritualium,  quasi  di- 
ad  primum  respondeo  negando  sequelam  :  vidatur  earum  substantia,  si  non  continua- 
sicut  enim  quando  Deus  in  tempore  creavit  tim  ponatur  in  spatio,  ita  quod  operetur  in 
mundum,  in  hoc  spatio  in  quo  nunc  est,  extremis,  et  non  in  medio  :  licet  enim  hoc 
non  est  mutatus  acquirendo  novam  praesen-  sufficeret  ad  divisionem  rei  quantae,  quee 
tiam  ad  illum,  sed  tota  mutatio  fuitex  par-  commensuratur  spatio;  non  tamen  ad  divi- 
te  creaturae,  quae  transivit  de  non  essead  sionem  rei  spiritualis,  quae  est  indepen- 
esse  :  ita  etiam,  licet  jam  produceret  de  novo  dens  a  loco,  et  quae  magis  illum  continet, 
aliquod  corpus  in  spatiis  imaginariis,  et  quam  contineatur  ab  illo.  Sicut  ergo  dice- 
fieret  illi  praesens  secundum  suam  subs-  musin  traetatu  de  Angelis,  (1)  quod  Ange- 
tantiam,  in  se  non  mutaretur,  sed  tota  mu-  lus  potest  esse  in  quatuor  angulis  alicujus 
tatio  se  teneret  ex  parte  effectus  de  novo  aulae,  absque  eo  quod  sit  in  spatio  interme- 
producti.  Ratio  est,  quia  Deus  non  sit  prae-  dio  :  quia  potest  illis  applicare  suam  virtu- 
sens  creaturae,  nisi  agendo  in  illam,  eamque  tem,  absque  eo  quod  in  medio  operetur  ; 
actione  sua  immutando,  ut  supra  ostendi-  nec  tamen  propterea  sequitur,  ejus  subs- 
mus :  ex  hoc  autem  quod  Deus  causet  et  tantiam  esse  a  se  divisam,  et  veluti  discon- 
immutet  aliquid,  non  movetur,  nec  muta-  tinuam,  sed  tantum  illum  ponere  suam  ope- 
tur  in  se  :  quia  non  agit  ut  motus  ab  alio,  rationem,  et  applicare  suam  virtutemin 
neque  ut  transiens  de  potentia  ad  actum,  sed  extremis,  et  non  in  medio.  Ita  similiter, 
ut  pure  movens,  et  actus  purus.  Quod  ut  licet  Deus  in  spatiis  imaginariis  applicaret 
magis  explicetur,  et  adversariorum  imagi-  suam  virtutem,  duobus  corporibus  inter  se 
natio,  ratione  corrigatur.  distantibus,  et  non  medio,  non  divideretur 

GXX.  Observandum   est  diligenter,  quod     in  se,  sed  solum  divideret  effectus,  et  subs- 
Deusnon  dicitur  fieri  praesens  et  existens     tantia  ejus  assisteret  illis   sic  divisis,   sine 
in  rebus,  per  hoc  quod  veluti  a  loco  aliquo      divisione  sui  :  in  quo  oportet  imaginatio- 
recedat,  et    rebus  approximetur ;  sed  per     nem    transcendere,    eamque   corrigere  es 
hoc  quod  in  seipso  immotus  manens,  trahat     eminentia  rei  spiritualis,  et  independentia 
in  se,  ex  vi  operationis  suae  transeuntis,  res     illius  a  loco  corporeo. 
quas   producit,  easque  e  nihilo    educendo,         GXXII.  Ad  tertium  nego  etiam  sequelam  : 
faciat  sibi  praesentes.  Unde  sicut  si  ex  vi     ut  enim  aliqua  res  per  accidens  ad  motum 
operationis  meae,  haberem  vim  trahendi  ad 
me,  ex  aliquo  loco  valde  remoto  atque  dis-        (l)  Disp.  4.  art.  3, 


ARTIGULUS  V.  189 

alterius  moveri  dicatur,  duo  requiruntur  :  virtus  non  est  ab  illo  diffusa  et  separabilis, 

primum  est,    ut    illa  circumscriptive,  aut  sed  ipsamet  Dei  substantia,  ut  antea  decla- 

saltem  definitive,  sit  in  corpore,  quod  move-  ravimus.  Secundo  quoad  praesentiam,  quia 

tur  ;  secundum,  ut  in  ordine  ad  terminum  omnia  sunt  praesentia  et  nuda    oculis  ejus, 

motus  variet  distantiam,  ac  proinde  quod  et  ipse  cognitione  practica  omnia  regit,  et 

antea  non  sit    ei  substantialiter  praesens.  speculativa  omnia   videt.  (4)  Unde  merito 

Nam  quando  una  manus  v.  g.    oiovetur  et  deridet  Cyrillus  Jerosolymitanus  ineptissi- 

applicatur  alteri,   tunc  anima  proprie  non  mos  errores  Gentilium,  quorum  aliqui  solem 

dicitur  moveri  localiter,  etiam  per  accidens  :  deum  fecerunt,    ut  nocturno  tempore  sine 

tum  quia  non  est  definitive  in  sola  manu  Deo  permanerent ;  aliilunam,  ut  per  diem, 

sed  in  toto  corpore  :  tum  etiam,  quia  tota,  Deum  non  haberent  suorum  criminum  ins- 

est  non  solum  in  manu  movente,  sed  etiam  pectorem,  etinejusabsentia,liberiuspeccare 

in  ea,  quae  est  terminus  motus,  et   applica-  possent,  «  Cum   (inquit)  aberraverint  qui- 

tionis  alterius.    Cum  ergo   in   casu   argu-  damabunoDeo,  aliiquidemsolemponebant, 

menti,  utraque  haec  conditio   Deo  deesset :  ut  occidente  sole,  noctis   tempore  sine  Deo 

quia    non   esset  definitive    in  illo  corpore  essent  :  alii  vero  lunam,  ut  in  die  Deum 

producto  in  spatiis  imaginariis,  quod  move-  non  haberent.  Adeo  Dei  oculos  effugiebant, 

retur  in   ordine  ad  mundum   ;  nec  esset  ut  ne  in  illos  inciderent,  deos  qui  quando- 

absens,    sed    substantialiter    praesens    ipsi  que  absentes   essent,  captarent.  »  Non  sic 

mundo,  inordine  ab  quem  tale  corpus  move-  Christiana  Religio,  quae  nobis  omni  tempore, 

retur,  non  diceretur  moveri  per  accidens  ad  et  omni  loco  praesentem  exhibet  Deum,  et 

motum    illius.    Unde    patet    disparitas   ad  oculos  ejus  sole  lucidiores,  circumspicientes 

exempla  adducta  ;  nauta  enim  est  in  navi  omnes  vias  hominum,    ut    dicitur  Eccle- 

circumscriptive,  et  anima  definitive  in  cor-  siastici  23.  Unde  Boetius  libro  5.  de  consol. 

pore :  praeterea,  illa  non  sunt  substantialiter  «  Magna  nobis  indicta  est  necessitas  bene 

praesentia loco,  qui  est  terminus  motus  localis  vivendi,   qui  omnia   agimus    ante    oculos 

navis,  vel  corporis.  judicis  cuncta  cernentis.  »  (2)  Quod  etiam 

eleganter  declarat  Augustinus  serm.  46.  de 

§.   IX.  verbis  Domini  :   his  verbis  :    «  Procedis  ? 

Videris.  Intras?  Videris.   Lucerna  extincta 

Explicantur  varii  modi  quibus  Deus  dicitur  est  ?  Videris.  Cubile  ingrederis  ?  Videris.  In 

esse  in  rebus.  corda  versaris  ?  Videt  te.  » 

Tertio  Deus  dicitur  esse  in  rebus  per  po- 

CXXIII.  Dico    primo,  Deum   esse  tribus  tentiam,  quia  potest  operari  in  omnibus  re- 

modis  in  omnibus  rebus  :  scil.   per  essen-  bus  quidquid  vult,  et  in  ditioneejus  cuncta 

tiam,  per  praesentiam,   et  per  potentiam.  sunt  posita,  ut  dicitur    Esther   13.  Et  hoc 

Ita  D.  Thomas  hic  art.  3.  tertio  modo,   Deus   potest  dici  esse  supra 

Probatur  :   Quia,  ut  ibidem  exponit  S.  coelos,   et   extra  hunc  mundum,  in   locis, 

Doctor,    videmus    in  rebus    creatis,  quod  seu  spatiis  imaginariis  :  quia  ibi  potest  ope- 

tripliciter  potest  quis  esse  in  aliquo  loco.  rari,   et    novos  mundos  producere.   Circa 

Primo  per  suam  substantiam,  sicut  Rex  in  quod. 

throno  in  quo  sedet.  Secundo  per  praesen-  CXXIV.   Notandum  est  primo,  magnum 

tiam,  sicut  est  in   aula  sua,  et  in  his  ad  etnotabile  discrimen  inter  Deum  et  Ange- 

quae  potest  ejusintuitusseextendere.  Tertio  lum  :  cumenim  divina  virtus  versetur  circa 

per  potentiam,  sicut  idem  Rex  est  in  toto  nihil,  tamquam  circa  proprium   subjectum, 

regno ;  et  sol  in  visceribus  terrae,  quatenus  et  ex  eo  creaturas  possit  educere,  potest  dici 

ibi   etiam  distans,   operari    potest   :   Deus  esse  per  potentiam  in  spatiis  imaginariis, 

autem  est  praesens    omnibus    rebus,     his  quia  in  illis  potest  operari,  et   novos  mun- 

tribus  modis.  Primo  quoad  essentiam,  quia  dos  producere  :  secus   vero  Angelus,  quia 

cc  Adest  omnibus  ut  causa  essendi,  » ut  loqui-  ille  non  operatur  per    virtutem  creativam, 

tur  S.  Doctor  hic  art.  3.  id  est,  quia    pro-  sed  eductivam,  nec  facit,  sed  praesupponit 
ducit  et  conservat  esse  in  omnibus  rebus, 

portatque  omnia  verbo  virtutis  suae ;  quae  (l)  calechesi  4.  —  (2)  Prosa  ultima. 


190  DISPUTATIO  IV. 

subjectum  in   quod   operatur  :  unde   cum  Spiritum  Sanctum,  sed  tantummodo  ejus 

nihilsitin   spatiis  imaginariis,  circa    quod  dona,  et  4.   contra  Gent.  cap.  48.  dicit  : 

possit  operari;  seu  applicare  suam   virtu-  «  Spiritus  Sanctus  secundum  substanliam 

tem,  non  potest  dici  ibi  esse,  etiam  per  po-  suam  inhabitat  mentem.  »  Idem  docet  Alen- 

tentiam.  sis  \.    p.  quaest.  73.   memb.  4.   art.  4.  et 

CXXV.    Advertendum    est  etiam,    hunc  alii  Theologi  in  4.  dist.  14.  Imo  el  ipse  Se- 

tertiummodumpra3sentiaedistinguiaprimo  :  neca  licet  Gentilis,    hoc  videtur  agnovisse, 

quia  primus  fundatur  in  actuali  operatione  cum  dixit  in  quadam  epistola  :  «  Deus  ad 

Dei  virtualiter  transeunte,  ut  supra   osten-  homines  venit,  imo  quod  proprius  est,   in 

dimus  :  iste  vero  in  divina   omnipotentia,  homines  venit  :  nulla  sine  Deo  mens  bona 

quatenus  potest  ad  extra  operari.  Unde  hic  est.  » 

modus  praesentiae  competit   Deo  ab  eeterno,  CXXVIII.  Eadem  veritas  ratione  suadetur. 

quamvis  alter  1111  conveniat  solum  iii  tem-  Primo  quia  per  gratiam  et  charitatem  datur 

pore.  Item  Deus  dicitur  esse   in   rebus  per  animae  justificatae  Spiritus  Sanctus,  quan- 

potentiam,  quatenus  divina  potentia  habet  tum  adpropriam  ejussubstantiam,  utosten- 

rationem  causae  efficientis  :  dicitur  vero  esse  demus  in  tractatu  de  Trinitate,  (1)  et  colligi- 

quoad  essentiam,  per  suam   virtutem,  vel  tur  ex  illo  Apostoli  ad  Roman.  6.  Charitas 

per  actionem  virtualiter  transeuntem,  qua-  Dei  diffusa  est  in  cordibus  nostris  per  Spi- 

tenus  illa  habet  rationem  causae  formalis,  ut  ritum  Sanctum  qui   datus  est  nobis.  Addo 

antea  explicatum  est.  quod,  per  amorem  amicitiae,  amici  non  so- 

.  CXXVI.  Tertio  observandum    est,    quod  lum  dant  sua,  sed  etiam  seipsos,  et  potissi- 

licet  Deus  sit  in  omnibus  rebus    per  essen-  mum  cor  et  amorem  :  unde  cum  Spiritus 

tiam,  praesentiam,   et    potentiam  ;   speciali  Sanctus  sit  amor,  et  cor  sanctissimse  Trini- 

tamen  modo  dicitur  esse  in  coelo  empyreo,  tatis,  specialiter  dicitur   mitti   et  dari  per 

primo  ob  loci  hujus  dignitatem  et  praestan-  infusionem  gratiae.  Nec  sola  Spiritus  Sancti 

tiam;  secundo,  quia  in  eo  specialibus  ruti-  persona,  sed  tota    sanctissima  Trinitas,  per 

lat,  ac  splendet  divina  majestas,  quam  in  charitatem    fit   realiter  et  intime  praesens 

reliquis    mundi  partibus;   tertio,  quia  ibi  animae  justi,  Deum  diligentis,  ut  testatur 

specialiter  operatur,  et  Beatis  seipsum  ma-  ipsemet  Christus  Joan.  44.  his  verbis  :  Si 

nifestat,  ac  fruendum  exhibet.  Unde  Ber-  quis  diligit  me,  diligetur  a  Patre  meo,   et 

nardus  serm.  5.  in  dedicatione.  «  Licet  in  ad  eum  veniemus,  et  mansionem  apud  eum 

omni  loco  sit,  qui  nullo  clauditur  loco,  si-  faciemus.  Ex  quibus  locis  aperte  colligitur, 

gnanter  tamen  dicimus,  Pater  noster  qui  es  quod  Deus  peculiari  modo,  distincto  ab  illis 

in  coelis  :  quod  aliter  illic,  et  proprio  quo-  tribus  generalibus,  quibus   est  in  omnibus 

dam   modo  praesentem    se    exhibeat ;  non  rebus,  est  realiter  et  intime  praesens  in  anima 

quidem  ipse  diversus,  sed  diversa  distin-  justi  :  nam  si  non  esset  realiter  ibi  praesens 

guens.  »  peculiari  modo  ,  non  diceretur  justum  reci- 

CXXVII.  Dico  secundo  :  Deus  per  gratiam  pere  Spiritum  Sanctum,  imo  totam  sanctissi- 

et  charitatem  existit  in  anima  justi,  speciali  mam  Trinitatem,  sed  solummodo  dona  gra- 

modo,  et  non  solum  dando  dona  sua,    sed  tiae,  quee  sunt  ejus  effectus. 

etiam  personaliter  inhabitajido.  Ita  commu-  CXXIX.  Secunda  ratio  petitur  ex  natura 

niter  nostri  Thomistae,  contra  Vazquem  hic  ipsius  charitatis,  quae  est  perfecta  cum  Deo 

disp.  30.  cap.  3.  et  Valentiam  puncto  3.  qui  amicitia,  ut  docet  S.  Thomas2.  2.  quaest.  23. 

docent  praesentiam  Dei  in  anima  justi,  fieri  art.  \ .  Amor  enim  amicitiae,  juxta  eumdem 

solum  per  dona  gratiae,  non  per  substantiam,  S.  Doctorem  i.  2.  quaest.  28.  art.  4.  tripli- 

et  realem   essentiae   suae    praesentiam  :  eo  cem  includit  unionem  :  unam  quam    suppo- 

modo  (inquiunt)  quo  sol,  ratione  caloris  et  nit,  et  quae  consistit  in  hoc  quod  amans  et 

radiorum,  dicituresse  praesens  in  remotissi-  amatumsintejusdem  conditionis,  et  similes 

mis  terrae  partibus,  ubi  tamen  secundum  inter  se;  amorenim,  utcommuniter  dicitur, 

propriam  substantiam  non  adest.  aut   similes  facit,  aut  invenit.  Secundam, 

Nostra   tamen  conclusio    est  D.   Thomae  quam  formaliter  facit,  quia  ipse  amor  est 
infra  quaest.  43.  art.  3.  ubi  appellat  erro- 

rem,  sententiam  dicentium  non  dari  justis  (l)  Disp.  13.  art.  3. 


ARTIGULUS  V.  191 

quaedam  inclinatio  et  pondus  in  amatum,  et  consistit  amor,  et  quae  est  solum  objectiva, 

unio,  vel  nexus  amantis  cum  amato,  vel  ut  et  secundum  affectum  ;  sed  de  unione  ad 

loquitur  Augustinuslibro8.  de  Trin.  cap.  40.  quam  tendit,  et  quam  efficit,  si  sit  potens  et 

«  Junctura  quaedam  duo  aliqua   copulans,  efficax;  quae  nonest  solum  secundum  affec- 

vel  copulare  appetens  ,  amantem  et   quod  tum,    sed  etiam  secundum   realem   prae- 

amatur.  »  Tertia   est   realis  et  physica,  ad  sentiam  amati  cum  amante,  ut  antea  expo- 

quam  amor  tendit,  et  quam  effective  produ-  suimus. 

cit,  quando  est  potens  et  efficax  :  unde  cum  GXXXI.  Objicies   secundo   :  In  justifica- 

amor  Dei  efficacissimus,  et    potentissimus  tione  hominis,  Deus  non  alio  modo  intelligi- 

sit,  amicitia  hominis  ad  Deum,  triplicem  il-  tur  esse  in  anima,  quam  ut  infundens  gra- 

lam  unionem   importat.  Prima  fit  per  gra-  tiam  :  sed  hic  modus  praesentiae  pertinet  ad 

tiam,  per  quam   homo  aliquo  modo  assimi-  generalem  existentiam  Dei   in   rebus;   illa 

latur  Deo,  et  fit  consors  et  particeps  divinae  enim  (ut  supra  ostendimus)  fundatur  in  ope- 

naturae,  ut  dicitur  2.  Petri  1 .  Secunda  con-  ratione   Dei   virtualiter   transeunte   :  ergo 

sistit  in  charitate,  quae  est  affectus  hominis  Deus  non  est  aliquo  modo  speciali  praesens 

erga  Deum.  Tertia  vero  fit  per  realem  prae-  in  anima  justi,  per  gratiam  et  charitatem. 

sentiam,  et  inhabitationem  Spiritus  Sancti,  Respondeo  negando  majorem  :  licet  enim 

et  totius  Sanctissimae   Trinitatis  in  anima  in  justificatione  hominis,  Deus  sit  in  anima 

justi,  quae  unio  consummatur  in  Patria  per  per  modum  agentis  et  infundentis  gratiam, 

gloriam,  ubi  Deus  intime  unitur  intellectui  qui  modus  pertinet  ad  operationem  Dei  vir- 

Beatorum,  per  modum  speciei  impressae  et  tualiter  transeuntem  :  hac  tamen  praesentia 

expressae,   ut  ostendemus    in   tractatu    de  praesupposita,  mediantibus  donis  gratiae  in 

Visione  beata.  (1)  Unde  sicut  lumen  gloriae  anima  receptis,  nascitur  nova  habitudo  illius 

est  uitima  dispositio  ad  illam  ineffabilem  ad  Deum,   ut  possessum,  et  praesentem,  et 

unionem,  ita  et  gratia  et  charitas  ad  istam.  resultat  in  ea  modus  quidam  specialis  unio- 

Et  rursus  ,   sicut  unio  Dei  cum  intellectu  nis  et  praesentiae,  ratione  cujus  sanctissima 

Beati,  realis  est,  et  intima,  nec  habet  pro  Trinitas  dicitur  venire  ad  nos,  et  mitti,  vel 

ratione  formali  contactum  immensitatis,  li-  dariSpiritusSanctus,utanteadeclaravimus. 

cet  illum  praesupponat  :  ita  et  unio  Dei  cum  Nec  talis  praesentia  Dei  ut  possessi,  est  so- 

anima  justi,percharitatemetgratiam.  Deni-  lum  affectiva,   et  intentionalis,   sed  etiam 

que,  sicut  si  per  impossibile,  Deus  non  esset  realis  et  physica  :  quatenus  ipse  Deus  perso- 

in    Beatis,   illis  tribus  modis  generalibus,  naliter  datur,  aut  mittitur,  ut  inhabitet,  et 

quibus  est  in  omnibus   rebus;  unio  tamen  sit  prsesens  in  anima,  non  solum  per  mo- 

per  modum  speciei,  ad  quam  lumen  gloriae  dum  agentis,  sed  etiam  per  modum  amici 

disponit,  sufficeret  ut  diceretur  illis  praesens  conviventis  ipsi  animae,  per  modum  sponsi 

secundum  suam   substantiam  et  essentiam;  ab  ipsa  possessi;  et  per  modumsummi  boni 

ita  si  per  impossibile  non  esset  in  justis  per  in  quod  habet  jus,  et  quo  fruitur  imperfecte 

suam  immensitatem,  per  gratiam  tamen  et  hic  in  via,  et  consummateinPatria,  ubi  erit 

charitatem  fieret  illis  substantialiter  prae-  specialis  unio   divinae   essentiae  in  ratione 

sens.  speciei.  Unde  Augustinus    :  «  Deus  est  in 

GXXX.  Objicies  primo  cum  Vazque  :  D.  mundo  sicut  auctor  et  rector,  in  anima  si- 

Thomas  hic  art.  5.    explicans  unionem  Dei  cutsponsus  in  thalamo,  in  Beatis  sicutsplen- 

cumanima,  quae  fitper  gratiam,  docet  quod  dor,  in  justis  sicut  adjutor  et  protector,  et 

Deus  unitur  animae,  et  adest  illi,  ut  amatum  in  reprobis  sicut  pavor  et  horror. » (1) 

in  amante  :  sed  haec  unio  est  solum  objec-  De  hac  mirabili  et  ineffabili  praesentia,  et 

tiva,    et  secundum    affectum,   non  autem  unione  Dei  cum  anima  justi,  plura  dicemus 

realis,  et  secundum  substantiam  :  ergo,  etc.  in  tractatu  de  Trinitate,  (2)  quando  agemus 

Respondeo  quod   quando  S.  Thomas  dicit,  de  missione  divinarum  Personarum.  Inte- 

quod  Deus  per  gratiam,  unitur  animae,  et  rim  placet  totam  hanc  de  immensitate  Dei 

adestilli,  utamatum  in  amante,  nonest  in-  disputationem,  elegantissimis  magni    Gre- 

telligendus  de  sola  unione  formali,  in  qua  gorii  verbis  concludere.  «  Ipse  manet  intra 

(1)  Disp.  2.  art.  3.  ^  lQ  Qrat.  Dotninic.  —  (2)  Disp.    13.  art.  2.  et  3. 


192 


DISPUTATIO  IV. 


omnia,  et  extra  omnia  :  ipse  supra  omnia, 
et  infra  omnia  :  superior  per  potentiam, 
inferior  per  sustentationem,  exterior  per 
magnitudinem,  interior  per  subtilitatem, 
sursum  regens,  deorsum  continens,  extra 
circumdans,  interius   penetrans;    nec   alia 


suntpropria  fundamenta  divinae  immutabi- 
litatis  :  scilicet  a  ratione  actus  puri,  a  sim- 
plicitate  Dei,  et  ejus  infinitate,  quae  remo- 
vent  tres  conditiones,  quae  essentialiter  re- 
quiruntur,  vel  saltem  aliqua  illarum,  ad 
veram  mutationem  :  ad  illam  enim  requiri- 


parte  superior,  alia  inferior,  aut  alia  parte     tur  primo  potentialitas,    seu  privatio  etca- 


exterior,  alia  interior;  sed  unus  et  idem 
totus,  ubique  praesidendo  sustinens,  et  sus- 
tinendo  preesidens,  circumdando  penetrans, 
penetrando  circumdans,  etc.  »  (5) 

Similia  habet  Isidorus  libro  1 .  de  summo 
bono  cap.  2.  ubi  divinse  immensitatis  cha- 
racteres  sic  describit  :  «  Immensitas  divinae 
magnitudinis  ita  est,  ut  intelligamus  eum 
intra  omnia,  sed  non  inclusum  .-  extra  om- 
nia,  sed  non  exclusum  ;  et  ideo  interiorem, 


rentia  alicu jus  formae,  quae  se  habeat  ut  ter- 
minus  a  quo  :  secundo  requiritur  subjec- 
tum  mutabile,  et  susceptivum  diversarum 
formarum  :  tertio  necessarius  est  terminus 
ad  quem,  seu  forma  de  novo  producta,  et 
tali  subjecto  adveniens.  Sic  ergoD.  Thomas 
tribus  rationibus  probat  omnimodam  immu- 
tabilitatem  Dei.  Primo  quia  est  actus  purus, 
subindeque  caret  privatione  formae,  quae  se 
tenet   ex    parte    termini    a  quo.  Secundo 


ut  omnia  contineat;  ideo  exteriorem,  ut  in-  quia  est  simplicissimus,  ac  proinde  subjec- 
circumscripta  magnitudinis  suae  majestate  tum  incapax  motus  :  illud  enim  debet  de 
omnia  concludat.  Per  id  ergo  quod  est  exte-  necessitate  compositionem  admittere,  cum 
rior,  ostenditur  esse  creator  :  per  id  quod  debeat  in  se  recipere  aliquam  formam  quam 
interior,  gubernare  omnia  demonstratur.  »      antea  non  habebat.  Tertio  quia  est  simplici- 

ter  infinitus,  et  omnes  perfectiones  in  se 
continet.  atque  ita  nihil  potest  illi  advenire 
de  novo,  nec  moveri  ad  aliquem  terminum, 
seu  ad  aliquam  formam,  aut  perfectionem 
quam  antea  non  habuerit. 

GXXXIII.  Secunda  ratio  sumitur  ex   eo 
quod  Deus  est  primum  movens  simpliciter  :  * 
Duo  circa  immutabilitatem   Dei  agit  D.     nam  cum  omnis  motus  procedat  ab  aliquo 


Articulus  VI. 


De  immutabilitate  Dei. 


Ad  quaestionem  9.  Divi  Thomae. 


Thomas  quaest.  9.  Primo  demonstrat  Deum 
esse  omni  modo  immutabilem,  secundo  os- 
tendit  omnem  creaturam  esse  mutabilem, 
vel  quantum  ad  esse,  vel  quantum  ad  ali- 
qua  accidentia,  quae  etiam  §.  sequenti  bre- 
viter  exponenda,  et  demonstranda  sunt. 

§.  Unicus. 

Demonstratur  Deum  esse  omnino  immutabi- 
lem,  et  omnem  creaturam  mutationi  ob- 
noxiam. 

CXXXII.  Dico  primo  :  Deum  esse  omnino 
immutabilem. 

Conclusio  est  certa  de  fide,  et  colligitur  ex 
variis  Scripturae,  et  SS.  Patrum  testimoniis, 
quae  infra  referemus.  Ratio  etiam  naturalis 
illam  demonstrat.  Prima  quam  adducit  D. 
Thomas   hic  art.  1.   et  quae  est  virtualiter 


immobili,  quod  non  movetur  secundum 
illam  speciem  motus  :  sicut  videmus  quod 
alterationes,  generationes,  et  corruptiones 
quae  fiunt  in  rebus  inferioribus,  reducuntur 
sicut  in  primum  movens,  in  corpus  cceleste, 
quod  secundum  hanc  speciem  motus  non 
movetur,  cum  sit  inalterabile,  ingenerabile, 
et  incorruptibile,  oportet  quod  primum  mo- 
vens  simpliciter ,  in  quod  omnes  motus, 
tam  corporales,  quam  spirituales  creatura- 
rum  per  se  primo  reducuntur,  sit  omnino 
immobile,  et  omnis  mutationis  expers.  Unde 
Aristoteles  libro  1.  de  ccelo  cap.  9.  lect.  21. 
apud  D.  Thomam,  refert  inter  enchiridia 
Philosophismata  :  id  est  inter  communia 
veterum  Philosophorum  dogmata,  hoc  fuisse 
praecipuum  :  Primum  principium  esse  in- 
transmutabile.  » 

CXXXIII.  Tertia  ratio  petitur  ex  eo  quod 
Deus  est  sua  beatitudo,  nec  indiget  extra  se 


triplex,  sumitur  ex  tribus  attributis,  quae     quaerere  aliquid  in  quo  beatificetur :  vide- 

mus  enim  quod  quaelibet  res  ubi  pervemt 
(1)  Lib.  ii,  Moral.  cap.  2.  ad  centrum,  statim  quiescit,  et  tranquilla 


ARTiCULUS  IV. 


m 


manet,  nec  amplius  motu  agitatur,  ut  cons- 
tat  in  igne,  lapide,  et  aliis  rebus  inanima- 
tis  :  unde  si  Deus  sit  essentialiter  sua  beati- 
tudo,  suumque  veluti  centrum,  nec  indi- 
geat  extra  se  quaerere  aliquod  in  quo  beatifi- 
cetur  etquiescat,  erit  omnino  immutabilis. 

GXXXIV.  Quarta  ratio  desumitur  ex  sum- 
ma  Dei  immaterialitate  :  Nam  quo  naturae 
sunt  abstractiores  a  materia,  ejusque  con- 
ditionibus,  eo  minus  subjiciuntur  mutabi- 
litati  :  natura  enim  Angelica  non  patitur 
tot  mutationes,  quot  humana,  quia  magis 
recedit  a  materia  :  ipsique  Angeli  quo  per- 
fectiores  sunt,  et  a  materiae  potentialitate 
magis  recedentes,  eo  per  pauciores  et  uni- 
versaliores  speciei  intelligunt,  et  conse- 
quenter  minus  multiplicant  suos  motus  et 
actiones :  ergo  cum  Deus  sit  in  supremo 
gradu  immaterialitatis  et  actualitatis,  esse 
debet  summe  immutabilis. 

GXXXV.  Denique  eadem  veritas  induc- 
tione  demonstrari  potest.  Quinque  enim  so- 
lum  genera  mutationum  fingi  possunt  Deo 
contingere.  Prima  est  quoad  existentiam, 
si  scilicet  posset  de  novo  oriri,  aut  interire. 
Secunda  quoad  situm,  si  ex  uno  loco  posset 
commigrare  in  alium.  Tertia  per  receptio- 
nem  alicujus  formae  quam  de  novo  recipe- 
ret,  vel  per  amissionem  alicujus  quam  de- 
perderet.  Quarta  quoad  cognitionem,  si 
inciperet  scire  quae  nesciebat,  vel  nescire 
quae  sciebat.  Quinta  quoad  voluntatem,  si 
velle  inciperet  quod  prius  non  volebat,  vel 
nolle  quod  volebat.  Has  autem  omnes  mu- 
tationes  a  Deo  removet  Scriptura.  De  prima 
enim  dicitur  Psal.  101.  Tu  autem  idem  ipse 
es,  et  anni  tui  non  deficient.  De  secunda 
Jerem.  25.  Ccelum  et  terram  cgo  impleo.  De 
tertia  Jacobi.  1  Apud  quem'non  est  transmu- 
tatio,  nec  vicissitudinis  obumbratio :  quae 
verba  ponderans  D.  Gregorius  libro  12.  mo- 
ral.  cap.  17.  addit :  «  Ipsa  enim  mutabili- 
tas  umbra  est,  quse  quasi  Dei  obscuraret  lu- 
cem,  si  hanc  per  aliquas  vicissitudines  per- 
mutaret :  sed  quia  in  Deo  mutabilitas  non 
venit,  nulla  ejus  lumen  umbra  vicissitudinis 
intercidit.  »  De  quarta  dicitur  Eccles.  59. 
Opera  omnis  carnis  coram  illo,  et  non  est 
quidquam  absconditum  ab  oculis  ejus.  A 
so2Culo  et  usque  in  sceculum  respicit,  et  ni- 
hil  est  mirabile  in  conspectu  ejus.  Quibus 
verbis  Scriptura  testatur,  Deum  immutabi- 
liter   omnia   cognoscere,    eo    quod  divina 


scientia  in  illo  indivisibili  et  infinito  aeter- 
nitatis  suae  nunc,  omnia  sic  teneat  preesen- 
tia,  ut  nec  ei  fugere  possint  in  praeteritum, 
nec  de  novo  in  futurum  advenire,  ut  in 
tractatu  descientiaDei,(l)  quandoagemusde 
praesentia  futurorum  conlingentium  in  aeter- 
nitate,  latius  exponemus.  Denique  de  ultimo 
genere  mutationis,  dicitur  Numer.  25.  Non 
est  Deus  quasi  homo,  ut  mutetur,  scilicet  in 
consiliis  suis.  Et  1.  Regumlb\  Porro  trium- 
phator  in  Israel  non  parcet,  et  pcenitudine 
non  flectetur  :  neque  enim  homo  est,  ut  agat 
pamitentiam. 

CXXXVI.  Ad  hoc  attributum  referri  possunt 
haecelegantissima  Augustini  verba  libro  1. 
Gonfess.  cap.  4.  « Immutabilis  mutans  omnia: 
nunquam  novus,  nunquam  vetus  ;  innovans 
omnia,  et  in     vetustatem  deducens  super- 
bos,    et  nesciunt.    Semper    agens  ,     sem- 
per  quietus  ;  colligens,  et  non  egens  ;  por- 
tans  ,  et   implens  ,    et  protegens  :  creans, 
et    nutriens  ,    et  perficiens.     Quaeris   cum 
nihil  desit    tibi  :  amas,  nec  aestuas  ;  zelas, 
et  securus  es   :  pcenitet   te,  et  non  doles  ; 
irasceris,     et   tranquillus  es  :  opera  mutas 
nec  mutas  consilium  :  recipis  quod  invenis, 
et    nunquam    amittis  :  nunquam      inops  , 
et    gaudes  lucris  :  nunquam     avarus,    et 
usuras  exigis  ,  reddis  debita,  nulli  debens  ; 
donas  debita,  nihil  perdens.  » 

CXXXVII.  Dico  secundo,  omnem  crea- 
turam  esse  aliquo  modo  mutabilem,  ac 
proinde  perfectam  immutabilitatem  soli  Deo 
competere.   Ita  D.  Thomas  hic  art.2. 

Golligitur  etiam  ex  fundamentis  jam 
statutis  :  sicut  enim  in  Deo  triplex  datur  fun- 
damentum  immutabilitatis,  scilicet  ratio 
actus  puri,  simplicitas,  et  infinitas  :  itaet 
in  quolibet  ente  creato,  triplex  est  radix 
mutabilitatis.  Prima,  quia  est  ex  non  ente, 
et  ad  non  ens  continuo  fluxu  tendit.  Secun- 
da,  quia  est  composila,  vel  ex  materia  et 
forma  ,  vel  ex  subjecto  et  accidente,  vel  ex 
essentia  et  existentia,  Tertia,  quia  finita 
est  et  imperfecta,  cui  semper  dliquid  potest 
vel  addi  vel  auferri  :  ergo  omnis  creatura 
essentialiter  mutabilis  est.  Unde  egregie 
Seneca  :  « Fluunt  haec,  et  assidua  diminu- 
tione  atque  adjectione  sunt.  Nemo  nostrum 
idem  est  in  senectute,  qui  fuit  juvenis.  Nemo 
est  mane,  qui    fuit  pridie. ,  Gorpora  nostra 

(1)  Disp.  4.  art.  8. 


194 


DfSPUTATIO  IV. 


rapiuntur,  fluminum  more.  Quicquid  vides 

currit  cum  tempore.  Nihil  ex  iis  quee   vide- 

mus  manet.  Ego  ipse  dum   loquor  mutari 

ista,  mutatussum. » (l)  Et  Tertullianus  libro 

de  pallio   cap.2.  «  Tolum  versiforme  est : 

dies  et  nos  invicem  vertunt,  sol  stationibus 

annuis,  luna  modulationibus  menstruis  va- 

riant,    siderum    distincta   confusio,    inter- 

dum  dejicit  quod  interdum  resuscitat.   Goeli 

ambitus  nunc  sub  divo    splendidus,   nunc 

rmbilo  sordidus,    etc.    Mari  fides  infamis, 

dum   et  flustris  temperatam,    et   extemplo     tudo,   seu  ratio  entis  per  essentiam  :  quia 

de  decumanis    inquietat.     Terram    autem     nihil  potest  esse  a  semetipso ,    et  totam  es- 

si  recenseas  temporatim  vestiri  amantem,     sendi  plenitudinem  in  se  continere,    nisi  sit 

prope  sis  eamdera  negare,  memor  viridem     ab  eeterno,  ut  egregie  demonstrat   Anselmus 

cum   conspicis  flavam,  mox  visurus  et  ca-     in  prosol.  cap.22.  ubi  alloquens   Deum,  sic 

nam.  Mutant    et  bestiee  pro  veste  formam,     ait  :  «  Tu  vero   es    quod  es,  quia  quidquid 

nam  est  pavo  pluma  vestis,  et  quidem    de     aliquando,  aut  modo  es,  hoc  totus,    et  sem- 

cataclitis,  imo    omni     conchylio  depressior     per  es.  Et  tu  es  qui  proprie   et  simpliciter 

qua  colla   florent,  et  omni   patagio  inaura-      es  :  quia  nechabes  fuisse,  autfuturum  esse, 

tior,  qua  terga  fulgent,   et    omni  syrmate     sed  tantum  praesens  esse,  nec  potes  cogitari 

solutior,    qua    caudee  jacent  ;  multicolor,     aliquando  non  esse.  »  Quod  etiam   eleganter 


Articulus  VII.   . 

De  eeternitate  Dei. 

Ad  queestionem  lO.Divi  Thomae. 

GXXXIX.  Gonstat  ex  supradictis,  Deum 
esse  aeternum,  et  eeternitatem  illi  soli  pro- 
prie  competere  :  duplex  enim  est  divinee 
eeternitatis  radix.  Prima,  divini  esse  pleni- 


discolor,  et  versicolor  :  nunquam  ipsa,  sed 
semper  alia,  etsi  semper  ipsa,  quando  alia; 
toties  denique  mutanda,  quoties  movenda.  » 
GXXXVIII.  Sed  homo  prae  caeteris  creatu- 
ris,  mutationi  obnoxius  est.  «  Quotidie  (ait 
Zeno  Veronensis  )  mobilitatibus  ,  gaudet, 
varietatibus  studet,  miserum  se  putat,  si 
ipse  sit.  »  (2)  Totus  denique  ( ut  lepide  addit 
Georgius  Venetus  )  spheericus  et  volubilis 
est ;  et  cum  mutabilis  sit  ex  natura,  longe 
mutabilior  ex  peccato  efficitur.  «  Facilius 
enim  (subdit  Bernardus)  atomos  mundi  pos-     gentius  de  fide  ad  Petrum  cap.  7.  «  Firmiter 


prosequitur  Tertullianus  libro  1.  contra 
Marcionem,  his  verbis  :  «  Deus  si  est  vetus, 
non  erit ;  si  est  novus,  non  fuit  :  novitas 
initium  testificatur,  vetustas  finem  commi- 
natur  :  Deus  autem  tam  alienus  est  ab  ini- 
tio,  et  fine,  quam  a  tempore  arbitro,  et 
metatore  initii  et  finis.  » 

GXL.  Secunda  eeternitatis  radix  est  sum- 
ma  divini  esse  immutabilitas ;  sicut  enim 
tempus,  motum  ;  ita  eeternitas  ,  perfectam 
immutabilitatem    consequitur.     Unde  Ful- 


sem  dinumerare,  quam  motus  cordis  mei : 
velocitas  animalium  et  volatilium,  meis 
motibus  eequiparari  non  potest.  Desiderio- 
rum  meorum  non  est  modus  ;  nunc  illa, 
nunc  ista  cogito  et  desidero :  undique  patet 
mihi  facilis  transitus,  agilis  discursus,  de 
summis  ad  ima  »  et  de  imis  ad  summa.  Di- 
gneexplicare  nonpossum,  quotalternationis 
modos  momentaneis  perturbationibus  induo, 
et  quam  multipliciter  me  alternantium 
vicissitudinum  motibus  variare  consuevi. 
Modo  me  in  fiduciam  erigo,  modo  in  dif- 
fidentiam  cado  :  nunc  per  constantiam  figor, 
nunc    subitaneo    terrore  concutior  :  modo 


tene,  et  nullatenus  dubites,  Deum  sicut 
immutabilem,  ita  solum  vere  eeternum  esse.  » 
(4)  Idem  declaratur  in  visione  Danielis :  Aspi- 
ciebam  (inquit)  donec  Throni  positi  sunt 
et  antiquus  dierum  sedit,  etc.  Ubi  tria  pon- 
deranda  sunt,  quibus  summi  numinis  eeter- 
nitas  designatur.  Primum  est,  quod  Deus, 
Antiquus  dierum,  a  Daniele  appellatur  : 
« Sic  enim  nuncupatur  (inquit  Dionysius)  eo 
quod  omnium  sit  eeternitas,  et  tempus : 
quodque  dies  ejus  eeternitatem,  atque  omne 
tempus  antecesserit ;  quodque  eeternitatis, 
et  dierum  sit  auctor,  mutetque  oppor- 
tunitates,  et  tempora.  »  (2)   Secundum  est, 


me  turbat  ira,  modoingens  furor  exagitat,     quod  ei  paratur  thronus  :  nam  thronus,  ra- 
etc.  »  (5)  tione  firmitatis,  divini  esse  immutabilitatem 

designat,   quse  eeternitatis   est    radix.  Ter- 

(1)  Epist.  58.  —  (2)  Serm.  de  patientia.   Libro.   i. 
Harmonise.  —  (3)  Libro  de  interiori  domo.  (1)  Cap.  7.  —  (2)  De  divi.  nomin.  cap.  10. 


ARTICULUS  VII.  493 

tium  est,  quod  Propheta  Ezechiel  testatur  se  sed    semper  hodiernum,    semper  nunc  in 

vidisse  hunc  thronum,  non  in  firmamento,  quo  Deus  omnia   cognoscit  ;   tam   futura, 

vel  sub  firmamento,  sed   super    firmamen-  quam  praeterita,  et  praesentia,  ut  docet  Au- 

tum,  ex  cujus  uniformi  motu,  omne  tempus  gustinus  in  Psal.  2.  explicans  illud,  Ego  ho- 

originem  habet :  utsignificaret,  Deum  ratione  die  genui  te,  ubi  per  Ilodie  intelligit  aeterni- 

suae  a3ternitatis  esse  supra  omnia  tempora,  tatem,  «In  qua(inquit)nec  praeteritum  quid- 

«   Ipsumque  (  ut  loquitur    Dionysius   loco  quam  est,  quasi  esse  defuit,  nec  futurum, 

citato)    esse   omnium    aovum,   et   tempus;  quasi  nondum  sit.  »    Unde  egregie  Petrus 

ante  dies,   ante  aevum,  ante  tempus.   »  Un-  Damianus  epist.   4.  cap.  8.    «   Omnia  quae 

de  Bernardus  Dei   naturam,  ejusque  aeter-  apud  nos  elabendo  discurrunt,  et  per  tem- 

nitatem  describens,  dicit :  «  Tempora  sub  ea  porum    vicissitudines    se    variant,     apud 

transeunt,  non  ei  :   futura    non  expectat,  illud  hodie  (aeternitatis  )  stant,  et  immobili- 

praeterita  non  recogitat,  praesentia  non  ex-  ter  perseverant.  In  illo  hodie  dies  ille  adhuc 

peritur.  » (I)  Hoc  ergo  praesupposito,  tam-  immobilis  est,  in  quo  mundus  iste  sumpsit 

quam  de  fide  certo,  exponendd  est  definltio  exordium  :  in  iilo  jam  et  ille  nihilominus 

aeternitatis  a  Boetio     tradita,    et    quaedam  est,  in    quo    judicandus    est,    per  aeterni 

difficultates,     quae  circa    illam   occurrunt,  judicii  aequitatem.  » 

breviterdiscutiendae  sunt.  Tertio  dicitur,   quod  illa  possessio   vitae 

Est  perfecta,  ad  excludendum  nunc  tempo- 

ris  (inquit  D.  Thomas  hic  art.  1.  ad  5.  )  li- 

§'  cet  enim  nunc  temporis  totum  simul  sit,  ac 

partes  non  habeat,  tamen   absolute   non  est 

Explkatur  definitio  wternitatis  a  Boetio  quid  perfectum,  nec  in  eo  res  aliqua  perfec- 

tradita.  te  possidetur. 

Quarto  dicitur  quod  aeternitas  est  Posses- 

GXLI.  Dico  primo  :  iEternitas  recte  defi-  sio  vitce,  potius  quam  esse  :  quia,  ut  ibidem 

nitur  a  Boetio  :  Interminabilis  vitoe  tota  si-  dicit  S.  Doctor  in  resp.   ad  2.   esse  non  se 

mul,  et  perfecta  possessio.   Ita  D.  Thomas  extendit    ad     operationem  ,   sicut    vivere, 

hic  art .  .1.  quod  non  solum  de  operatione,    sed  etiam 

Explicatur  haec   definitio.  Dicitur  primo  de  esse  predicatur  in   viventihus  :   quia  in 

aeternitas,   Possessio,  ad  designandam   ejus  viventibus  vivere  est  esse,  ut  dicitur  3.    de 

immutabilitatem,  stabilitatem,  et  indeficien-  animatex.  57.  Velsecundo  dicere  possumus 

tiam  :  iilud  enim  dicimur  possidere,    quod  cum  eodemin  1.  sent.  lococitato,  ad2.  quod 

firmiter,  et  quiete  habemus,  et  a  quo  nullo  potius  dixit  Boetius  aeternitatem,  esse  posses- 

modo  dimoveri  possumus,  ut  ait  S.  Doctor  sionem  vitae  quam  esse,  quia  in  illo  qui  solus 

loco  citato  in  resp.  ad  6.  habetaeternitatem,esseetvivere  sunt  omni- 

Secundo  dicitur,  Tota  simul,    ut  per  hoc  noidem  et  illamsummam  actualitatem,  quae 

a  tempore  distinguatur,  cujus  essentia  tota  tanta  est,  ut  Deus  suum  esse  et  operari  sibi 

simul  non  est,  sed  per  successionem,  et  per  identificet,  per  hoc  voluit  nobis  indicare. 

partes  acquiritur,  ut  ibidem  docet  idem  S.  Tandem  dicitur,  quod  acternitas  est  pos- 

Thomas  in  resp.  ad  4.  et  in  1.  sent.  dist.  8.  sessio  Vitce  interminabilis,  ad  designandum 

quaest.  2.  art.  d.  ad  4.  ubi  dicit,    quod  per  quod  illa  omni   prorsus  termino  careat,  nec 

istas  duas    particulas  ;  duplex  imperfectio,  habeat,  vel  habere  possit  principium,  aut 

quae   est  in  tempore,  ab  aeternitate  excludi-  finem.  Unde  circulo  comparatur  :  tum  quia 

tur :  imperfectio  scilicet  divisionis,  quae  ex-  figura  circularis  omnium  perfectissima  est  : 

cluditur  per   istam   particulam,    Tota  ;   et  tum  etiam,   quia  cum  principium  fini  con- 

imperfectio   successionis,    quae   per   parti-  jungat,  caret  ipsa  principio  et  fine.  Compa- 

culam ,  Simul  tollitur.  Unde  aeternitas  con-  ratur  etiam    centro,    quia   sicut  illud,  licct 

sistit  in  unico  Nunc  indivisibili,  quod  nun-  indivisibile  sit,  adest  tamen  cuique  puncto 

quam  est  crastinum,  nunquam  hesternum,  opposito  in  circumferentia,  et  omnibuslie 

nunquam  praeteritum,    nunquam  futurum,  neis  a  circumferentia,  ad  centrum  deductis : 

ita  pariter  aeternitas  licet  consistat  (ut  supra 

(l)  Serm.  80.  in  cant.  dicebamus)  in  unico  nunc  indivisibili,  adest 


m 


DISPUTATIO  IV. 


tamen  et  coexistit  omnibus  partibus  et  diffe- 
rentiis  temporis,  non  solum  prsesentis,  sed 
etiam  prseteriti  et  futuri.  De  quo  fuse  in 
tractatu  de  Scientia  Dei.  (I) 

Circa  definitionem  seternitatis  jam  expli- 
catam,  et  rationem  formalem  illius,  dua3 
occurrunt  difficultates  breviter  hic  resol- 
vendse. 

g.  II. 

Utrum  ceternitas  includat  rationem  dura- 
tionis,  et  mensuroz  respectu  Dei  ? 

GXLII.  Dico  secundo  :  iEternitas  est 
essentialiter  duratio.  Est  contra  Aureolum 
in  i.  dist.  9.  qusest.  2.  ubi  docet  seternitatem 
non  *esse  durationem,  sed  ipsam  divinam 
naturam,  quatenus  habet  vim  coexistendi 
infinito  tempori  imaginario :  sicut  immen- 
sitas  est  qusedam  vis,  qua  potest  attingere 
omne  spatium  imagmabile.  Ejus  funda- 
mentum  est,  primo  quia  duratio  importat 
successivam  quamdam  extensionem  prioris 
et  posterioris,  quse  repugnat  seternitati  : 
cum  illa  sit  indivisibilis,  et  tota  simul. 
Secundo  quia  Boetius  in  definitione  seter- 
nitatis,  non  posuit  durationem,  sed  posses- 
sionem  :  ergo  illa  non  est  essentialiter 
duratio. 

Nostra  tamen  conclusio  est  D.  Thomse 
hic  art.  2.  ubi  ait  :  «  Deus  est  sua  seternitas, 
cum  tamen  nulla  alia  res  sit  sua  duratio.  » 
Et  ini.  dist.  49.  qnsest.  2  art.  2.  docet  hsec 
tria  nomina  scilicet  seternitas,  tempus,  et 
sevum,  durationem  quamdam  significare.  Ex 
quo  sumitur  ratio  fundamentalis  nostrse 
sententise  :  nam  aeternitas,  sevum,  et  tem- 
pus,  sunt  veiuti  tres  species  sub  eodem 
genere  contentse  :  sed  aevum,  et  tempus 
sunt  sub  genere  durationis;  tempus  enirn 
est  duratio  rerum  successivarum  et  muta- 
bilium ;  sevum  duratio  rerum  incorrup- 
tibilium  quantum  ad  esse  :  ergo  etiam 
aeternitas  est  essentialiter  duratio  entis  om- 
nino  immutabilis  et  necessarii,  scilicet  Dei. 

GXLIII.  Secundo  probatur  conclusio, 
destruendo  prsecipuum  fundamentum  Au- 
reoli.  Duratio  ex  vi  sui  proprii  et  praecisi 
conceptus,  non  importat  formaliter  succes- 
sionem,  sive  extensionem  prioris  et  poste- 

(l)Disp.  4.  art.7. 


rioris,  imopotius  formalis  successio  diminuit 
perfectionem  durationis  :  dicitur  enim  ali- 
quid  durare,  quamdiu  permanet  in  esse  ; 
quando  autem  amittit  esse,  amittit  dura- 
tionem  :  ergo  quanto  minus  amittit  de  esse, 
tanto  perfectius  durat  :  in  successione  autem 
clauditur  aliqua  amissio  essendi,  quatenus 
non  eodem  modo  aliquid  perseverat,  neque 
est  in  actu,  sed  transit  de  potentia  ad  actum : 
ergo  successio  non  estde  conceptu  durationis, 
sed  potius  diminuit.  et  imperficit  ipsam 
rationem  durationis  :  ex  quo  patet  responsio 
ad  primum  Aureoli  fundamentum. 

Ad  secundum  vero,  dicendum  cum  D. 
Thoma  in  i.  dist.  8.  quaest.  2.  art.  i.  ad  6. 
quod  duratio  ex  ratione  nominis  importat 
quamdam  partium  extensionem,  quam  atten- 
dens  Boetius,  noluit  in  definitione  seterni- 
tatis,  uti  nomine  durationis,  sedpossessionis, 
ut  significaret  illam,  non  quamcumque 
durationem  esse,  sed  durationem  immuta- 
bilem,  indeficientem,  et  indivisibilem. 

GXLIV.  Dico  tertio  :  iEternitas  habet 
rationem  mensurse  respectu  esse  divini, 
non  quidem  formaliter,  sed  tantum  vir- 
tualiter.  Est  contra  Vazquem  hic  disp.  51. 
cap.  5.  ubi  docetin  seternitate  includi  essen- 
tialiter  negationem  mensurse,  quod  etiam 
docet  Suarez  in  metaphysica  disp.  50.  lect . 
4.  Est  tamen  D.  Thomae  hic  art.  5.  ubi  bis 
dicit  aeternitatem  esse  mensuram  esse  per- 
manentis. 

Ratio  etiamid  suadet,  illudenim  per  quod 
cognoscitur  quantum  sit  res  extensa,  sive 
formali,  sive  virtuali  extensione,  est  men- 
suratalis  rei :  nam  ut  docet  Philosophus  10. 
metaph.  cap.  2.  et  3.  mensura  est  id  quo 
quanta  res  sit  dignoscimus,  et  quantse  ejus 
partes  :  atqui  seternitas  Dei  est  ratio  per 
quam  cognoscitur,  quantum  Deus  virtuali- 
ter  in  sua  duratione  sit  extensus  :  ergo  seter- 
nitas  aliquam    mensurse  rationem  includit. 

Gonfirmatur  primo  :  Omnis  duratio  est 
mensura  esse  actualis  ad  quod  sequitur  : 
nam  tempus  v.  g.  est  mensura  esse  succes- 
sivi  motus,  et  sevum  esse  permanentis  An- 
geli  :  sed  seternitas  virtualiter  sequitur  ad 
esse  divinum  omnino  immutabile  :  ergo  est 
ejus  mensura. 

Gonfirmatur  secundo  :  iEternitas  importat 
in  suo  conceptu  perfectam  uniformitatem 
durationis  simplicissimse,  qualis  est  divina  : 
unde  sicut  motus  primi  mobilis,  ratione  suee 


ARTIGULUS  V. 


497 


uniformitatis,  habet  rationem  mensuroe, 
respectu  rerum  mutabilium,  ita  et  oeterni- 
tas  est  mensura  esse  permanentis,  et  im- 
mutabilis. 

GXLV.  Quod  autem  ratio  mensurae 
quam  includit,  non  sit  ratio  mensura3  for- 
malis,  sed  tantum  virtualis,  breviter  os- 
tenditur.  Mensura  formalis,  et  proprie  dicta, 
importat  relationem,  ac  proinde  distinctio- 
nem  realem  inter  mensuram  et  mensuratum, 
et  dependentiam  mensurati,  a  mensura,  quo3 
non  possunt  reperiri  in  Deo  :  ergo  aeterni- 
tas  non  potest  esse  mensura  formalis,  sed 
tantum  virtualis  esse  divini :  eo  fere  modo, 
quo  natura  divina  dicitur  essecausa  virtua- 
lis  suorum  attributorum  ;  sicut  enim  ita  ad 
illa  comparatur,  ut  si  aliquam  possent  ha- 
bere  causam,  nullam  aliam  haberent  quam 
ipsam,  ita  si  divinum  esse  posset  habere 
realem  aliquam  mensuram  suoe  durationis, 
aliam  praeter  oeternitatem  non  haberet,  nec 
habere  posset. 

Confirmatur  :  Licet  in  Deo  non  distin- 
guantur  actus  intelligendi,  et  ejus  objec- 
tum  primarium,  illud  tamen  habet  aliquo 
modo  rationem  mensurae  respectu  divinse 
intellectionis,  cum  se  habeat  ut  ejus  specifi- 
cativum  :  ergo  similiter  'ratio  mensuroo,  sal- 
tem  virtualis,  non  repugnabit  oeternitati 
respectu  esse  divini,  quamvis  ab  illo  non 
distinguatur. 

GXLVI.  Ex  quo  impugnata  manet 
sententia  Vazquesii,  et  aperifur  sequivoca- 
tio,  qua  laboravit  in  hac  materia  :  licet 
enim  eeternitas  includat  negationem  rnen- 
suroe  limitatoe  et  formalis,  quae  non  potest 
Deo  convenire,  quia  cum  sit  infinitus,  et 
summe  perfectus,  nec  potest  adoequari  per 
mensuram  aliquam  limitatam,  nec  subjici 
mensuroe  alicui  extrinsecoe,  quia  nihil  extra 
Deum  datur  simplicius  et  uniformius  :  illa 
tamen,  cum  explicet  in  suo  conceptu  uni- 
formitatem  et  regularitatem  durationis  di- 
vinoe,  quam  alia  attributa  non  explicant, 
dicitur  notificare  per  modum  mensuroa,  sal- 
tem  virtualis,  quantitatem  durationis  exis- 
tentioe  divinoe. 

GXLVII.  Ex  his  etiam  confutatur  alio- 
rum  sententia,  qui  docent  oeternitatem  esse 
attributum  pure  negotivum  ,  quod  consti- 
tuitur,  vel  per  negationem  successionis,  ut 
docet  Scotus  quod  lib.  G.  vel  per  negatio- 
nem  dependentioe  ab  alio,  ut  asserit  Suarez 
I. 


loco  supra  citato  :  neternitas  enim,  ut  supra 
ostendimus,  est  formaliter  duratio  divini 
esse,  quoe  est  aliquid  reale  et  positivum; 
est  enim  realis  et  positiva  permanentia  in 
tali  esse,  et  desitioni  opponiiur,  quoe  nega- 
tio  quoodam  est  :  ergo  ooternitas  non  consti- 
tuitur  per  negaticnem,  sed  potius  alicui  ne- 
gationi  opponitur. 

Addo  quod  negationes  illoe  dependentioa 
vel  successionis,  in  quibus  Scotus,  et  Suarez, 
rationem  formalem  oeternitatis  constituunt, 
possunt  convenire  aliis  attributis  :  nam  ne- 
gatio  dependentioe  non  convenit  Deo  for- 
maliter,  ratione  oeternitatis,  sed  ex  eo  quod 
habet  esse  a  se,  et  est  communis  omnibus 
aliis  perfectionibus  divinis ;  et  similiter  ne- 
gatio  successionis  convenit  immutabilitati, 
quoe  etiam  motu  et  successione  caret. 

Addo  etiam,  quod  in  definitione  oeterni- 
tatis  a  Boetio  tradita,  praeter  negationem 
termini,  vel  terminabilitatis,  ponitur  etiam 
positiva  ratio  uniformilatis  et  mensuroe,  di- 
cendoquod  est  tota  simul  et  perfecta  posses- 
sio  :  ergo  oelernitas  non  est  atlributum  ne- 
galivum,  sed  positivum,  quamvis  connotet 
aliquam  negationem,  et  fundet  aliquem  res- 
pectum  rationis,  sine  quo  non  potest  a  no- 
bis  perfecte  intelligi.  Unde  quando  D.  Tho- 
mas  hic  art.  \.  dicit,  «  Sicut  ratio  temporis 
consistit  in  numeratione  prioris  et  posterio- 
ris  in  motu,  ita  in  apprehensione  uniformi- 
tatis  ejus  quod  est  omnino  extra  motum, 
consistit  ratio  oeternitatis,  »  non  loquitur  de 
numeratione  et  apprehensione  actuali,  sed 
de  aptitudinaii,  et  radicali,  quo3  est  actualis 
numerationis,  et  apprehensionis  fundamen- 
tum  :  vel  ut  alii  dicunt,  non  loquitur  de 
apprehensione  formali,  sed  de  objectiva. 

§.  III. 

Solvuntur  argumenta  adversariorum. 

GXLVIII.  Objicies  primo  cum  Vazque  : 
D.  Thomasini.  dist.  49.  quoest.  i.  art.  l.ad 
4.  dicit,  «  Divina  magnitudo  nullo  modo  est 
mensurabilis,  vel  mensurata,  nec  ab  alio, 
nec  a  se,  quia  mensuratio  ponit  terminatio- 
nem.  »  Ergo  oeternitas  non  habet  rationem 
mensura),  respectu  divini  esse. 

Confirmatur  primo  :  Illud  quod  est  infini- 
tum  non  potest  mensurari  :  sed  esse   divi- 

14 


498 


DISPUTATIO  IV. 


num  est  infinitum  in  duratione,  sicut  in  per- 
fectione  :  ergo  non  potest  ab  aeternitate  men- 
surari. 

Confirmatur  secundo  :  Omnis  mensura 
duplicem  importat  imperfectionem  Deo  re- 
pugnantem  :  prima  est  distinctio  realis  a 
mensurato/  quia  mensura  et  mensuratum 
relative  dicuntur  :  unde  sicut  si  pater  non 
distinguatur  a  filio,  hoc  ipso  tollitur  ratio 
patris ;  ita  si  mensura  realiter  identificetur 
cum  meisurato,  hoc  ipso  ratio  mensurae 
destruitur.  Secundo  mensuram  qua  tale, 
debet  esse  inferius  ad  mensuram ;  alioquin 
si  esset  ei  sequale,  non  erit  major  ratio,  cur 
illud  sit  potius  mensuratum  quam  mensura  : 
ergo  aeternitas  non  potest  esse  mensura  du- 
rationis  esse  divini. 

CXLIX.   Ad  objectionem    respondeo    D. 
Thomam  solum  intendere,  quod  divina  ma- 
gnitudo  non  est  mensurabilis  ab  alio,  nec  a 
se,  tamquam  a  mensura  formali,    et  exce- 
dente  mensuratum  :  quia    talis    mensurae 
ratio  ponit  terminalionem  in  Deo,  ut  loqui- 
tur  S.  Doctor,  non  tamen  intendit   exclu- 
dere  a  Deo  rationem  mensurae  virtualis,  in- 
finitae,  et  adaequatae  ipsi  mensurabili  :  haec 
enim  nullam  in  Deo   arguit  terminationem, 
aut  imperfectionem  :  sicut  nulla  est  imper- 
fectio,  quod  attributa  divina  respiciant  es- 
sentiam  divinam,  ut  causam   virtualem,  et 
rationem  a  priori  per  quam  demonstrentur. 
Ex  quo  patet  responsio  ad  primanVconfir- 
mationem,  respondetur   enim,  id  quod  est 
infinitum  non  posse  mensurari  aliqua  men- 
sura  infinita,  quia  haec  non  adaequatur  infi- 
nito,  neque  ab  aliqua  mensura  extrinseca, 
quae  sit  uniformior  et  perfectior,  quia   res- 
pectu  Dei,  nihil  perfectius  esse  potest ;  bene 
tamen  per  mensuram  intrinsecam,  et  non 
minus  infinitam,  quam  ipse  Deus ;   sicut  di- 
citur    Deus  comprehendere    seipsum    per 
suam  cognitionem  infinitam,  et  sicut  bonitas 
infinita  dicitur  esse  mensura  amoris,   quo 
seipsum  infinite  diligit. 

CL.  Ad  secundam  confirmationem,  patet 
etiam  solutio  ex  supra  dictis  :  ostendimus 
enim  illas  conditiones  solum  requiri  ad 
rationem  mensurae  extrinsecae,  vel  formalis ; 
non  [autem  ad  mensuram  intrinsecam,  aut 
virtualem  :  nam  quando  mensura  est  perfec- 
tissima,  et  intrinseca,  ita  habet  rationem 
mensurae,  quod  interdum  sibi  identificat 
ipsum  mensuratum,   ut   constat   in   ipsis 


creaturis :  tempus  enim  non  solum  est  men- 
sura  motuum  inferiorum,  sed  etiam  motus 
primi    mobilis  in    quo   est  ;  et  aevum  est 
mensura  durationis  supremi  Angeli  in  quo 
est,  et  aliorum  extra  se.  Unde  ad  exemplum 
de    paternitate,    in   argumento  adductum, 
neganda  est  paritas  :  duplex  enim  reperitur 
ratio  discriminis.  Prima  est,  quia  paternitas 
est   formaliter    relatio,    ac  proinde  essen- 
tialiter  exigit  realem  distinctionem  a  corre- 
lativo  :  mensura  autem,  licet  interdum  fun- 
detrealem  relationem  ad  mensuratum,  non 
est  tamen  formaliter  relatio.  Secunda  ratio 
discriminis    sumitur  ex    parte  fundamenti 
relationis  patris  ad  filium,  et  mensurae  ad 
mensuratum ;  prima  enim  fundatur  in  ac- 
tione  generativa,  unde  cum  de  ipsa  ratione 
actionis,  sit  distinctio  realis  a  suo  termino 
producto,   relatio  paternitatis,   non   solum 
ratione  sui,  sed  etiam  ratione   sui  funda- 
menti,    importat    distinctionem    realem  a 
filio    :    at  vero  mensura  antecedenter    ad 
relationem  quam  fundat,  non  importat  ali- 
quam  actionem  emissivam,  et  productivam 
mensurati,   sed    solum  importat    quod  sit 
perfectissima,   et  uniformis  in  suo  genere, 
et  quod  possit  applicari  et  conjungi  mensu- 
rato  ;  unde  quanto  perfectior  est  mensura, 
tanto  majorem   requirit  uniformitatem    et 
tanto  perfectius  conjungitur  suo  mensurato, 
subindeque  cum  aeternitas  sit  mensura  per- 
fectissima,  summe  conjungitur  suo  proprio 
mensurato,  ita  ut  habeat  identitatem  cum 
illo. 

CLI.  Objicies  secundo  :  Si  aeternitas  habe- 
ret  rationem  mensurae,  vel  hoc  ei  compe- 
teret  respectu  Dei,  vel  respectu  creatu- 
rarum  ?  Neutrum  dici  potest :  ergo  rationem 
mensurae  non  habet.  Major  patet,  minor 
etiam  manifesta  videtur  :  aeternitas  enim 
habet  nimiam  identitatem  cum  Deo,  cum 
enim  ipsamet  Dei  duratio,  ab  illo,  ne  per 
rationem  quidem  distinguitur  :  cum  rebus 
vero  creatis  nimium  excessum,  ac  dispro- 
portionem  ;  nam  illa  est  infinita,  immuta- 
bilis,  indivisibilis,  et  tota  simul ;  res  vero 
creatae,  et  temporales,  finitae  sunt,  muta- 
biles,  et  successivae,  et  praeterito,  praesenti, 
et  futuro  constant. 

Confirmatur  haec  secunda  pars  :  iEternitas 
vel  prius  mensurat  unam  partem  motus  et 
temporis,  quam  alteram,  vel  totam  succes- 
sionem   temporis  simul  attingit.  Neutrum 


ARTICULUS  V.  i99 

dici  potest  :  ergo  nullo  modo  potest   esse  et  ulna  pannum,  sed  per  summam   unita- 

mensura,   saltem    respectu  rerum    tempo-  tem,  et  indivisibilitatem.   Unde  D.  Thomas 

ralium,     et    successivarum.    Gonsequentia  1.  contra  Gent.  cap.  66.  «  Proportio  aeterni- 

patet,  antecedens   vero  probatur.  Nampri-  tatis    ad   totam  temporis    durationem,   est 

mum  est  contra  rationem  aeternitatis,   quse  sicut  proportio  indivisibilis  ad  continuum  : 

non    habet   successionem  in   mensurando,  non  quidem  ejus   indivisibilis,   quod  termi- 

sed  est  tota  simul  possessio  rei  mensuratae :  nus  continui  est,  quod  non    adest  cuilibet 

secundum  vero   est  contra   rationem  tem-  parti  continui   (hujus   enim    similitudinem 

poris,   quod    non  potest  simul    coexistere  habet  instans  temporis),   sed  ejus  indivisi- 

secundum  omnes  sui   partes,  sed    in    con-  bilis  quod   extra   continuum   est,    cuilibet 

tinuo  fluxu,  et  successione  partium  priorum,  tamen  parti  continui,   sive   puncto  in  con- 

et  posteriorum  consistit.  tinuo  signato  coexistit  :  nam  cum  tempus 

CLII.  Ad  objectionem   respondeo,  negan-  motum  non  excedat,  aeternitas  quae  extra  mo- 

do  minorem,  quantum  ad  utramque  partem  :  tum   est,  nihil  temporis  est.  Rursus  cum  esse 

aeternitas  enim  mensurat  durationem  esse  a3terninunquamdeficiat,cuilibettempori,vel 

divini,  tamquam  mensura  ejus  homogenea,  instantitemporis  praesentaliter  adest  aeterni- 

propria,  et  adaequata  ;  durationes  vero  crea-  tas....Quidquid  igitur  in  quacumque   parte 

tas  et  inferiores,  utillarum  mensura  inadae-  temporis  est,  coexistit  aeterno  quasi  preesens 

quata,  et  superexcedens.  eidem,  etsi  respectu  alterius  partis  tempo- 

Ad  primam  probationem  in   contrarium,  ris,  sitpraeteritum,  vel  futurum.  » 

dicendum  est,  quod  ipsamet  Dei  duratio,  Exhocpatetresponsioadconfirmationem : 

secundum  diversos  conceptus  inadaequatos,  dicendum    est  enim,  quod   aeternitas,  non 

habet    rationem    mensurati    et  mensurae  :  successive,  sed  simul  ex  parte  sui    mensu- 

mensurati  quidem,  in  quantum  dicit  quan-  rat  omne  tempus,  et  res  quae  in   illo  exis- 

titatem,  seu  extensionem  virtualem  infini-  tunt.    Nec  propterea   est    divisibilis,   quia 

tam  ;  mensurae     vero,   quatenus  explicat  eoexistit  rei  divisibili  :    nam  ei  non  coe- 

summam    uniformitatem,  et  immutabilita-  xistit     per     modum    adaequationis,     sicut 

tem  in  durando.  Sicut    divina  nalura,   ut  quantitas  bipalmaris,  alteri  ejusdemmagni- 

eminenti  quodam  modo  habet  rationem  in-  tcdifiis  commensuratur,     sed   per    modum 

tellectionis,  et    objecti  specificativi,    simul  virtutis  etf  continentiae    eminentialis  :  sicut 

habet  rationem  mensurati,  et  mensurae,  se-  anima  coexistit  corpori ,    et  Angelus  loco  : 

cundum  diversos  respectus,  ut  supra  anno-  vel  sicut  centrum,    quamvis  indivisibile, 

tavimus.  coexistit  tamea  omnibus  lineis,  a  circum- 

Ad   secundam   probationem     dicendum,  ferentia  ad  illud  deductis  :  ut  in  tractatu  de 

quodilleexcessus,  ac  disproportio,  quaein-  scientia  Dei   latius  exponemus,    (1)  expli- 

ter  aeternitatem,  et  durationes  creatas  repe-  cando  modum  quo  futura  contingentia  sunt 

ritur,  solum  impedit,  quod  sit  earum  men-  Deo  praesentia  in  sua  aeternitate.   Agemus 

sura  homogenea,    propria   et   inadaequata  :  etiam  in  tractatu   de  Angelis,   (2)  de  aevo, 

non  tamen  quodsit  illarum  mensura,  inadae-  quod  est  diminuta  quaedam  aeternitatis  par- 

quata,  et  excedens  :  qui  excessus  praecipue  ticipatio,  existens  in  substantiis    spiritua- 

attenditur  in  duobus  :  primo  quoad  exten-  libus,   et   corporibus  ccelestibus.    Quaenam 

sionem  virtualem,  quae  est  infinita,  utpote  vero  sit  mensura  visionis  beatificae,  decla- 

carens  principio  et  fine  ;secundo  quantum  rabimustractusequenti.  (3) 
ad  modum  mensurandi,  quia    modo  immu- 

tabili  mensurat  res  temporales  et  successi-  (i)  DisP.  4.  art.  7.  -  (2)  Disp.  4.  art.  4.  digres- 

vas,    nec    per  numerationem,     aut  repli-  sionc  unica.  —  (3)  Disp.  5. 
cationem,    sicut  libra     mensurat   pondus, 


DE  VISIONE  DEI ET  NOMINIBUS  EJUS. 


AD    QUjESTIONEM    12.    ET    13.    DIVI    THOBLE 


PR/EFATIO, 


Triplex  a  Theologis  distingui  solet  Dei  cognitio,  qua  Philosophi,  Fideles,  etBeati, 
triplici  gradu  ad  Deum  ascendunt.  Altera  naturalis  est,  et  rebus  quae  sensu  percipiun- 
tur  orta  ;  altera  naturam  superat,  qua  Deus  auctor  gratia?,  soia  revelatione  in  Chris- 
tianae  religionis  mysteriis,  veluti  per  cancelios  se  prodit ;   ac  demum  divinior  aitera, 
quam,  visionem  beatificam,  Theologi  vocant,  quaseseDeus  revelata  facie,  Beatis  men- 
tibus  quae  tantum  splendorem  ferre  possunt,  in  apertum  producit.  Si  libet  hic  paululum 
metaphoris  ludere,  et  in  hujus  triplicis  cognitionis  explicationem,  aliquid  ex  Scriptura 
asciscere  ;  prima  et  ex  rebus  percepta  cognitione,  quae  caeleris  inferior  est,  pedes  et 
Dei  vestigia,  in  solo  transitu  rebus  impressa   cernimus ;  divinitatis  scilicet,  potentise, 
bonitatis,  et  sapientise  argumenta,  quae  ut  amplissimum  speculum  mundus  exhibet,  ia 
quo  Invisibilia  Dei,  per  ea  qim  facta  sunt  intellecta  conspiciuntur,  ad  Roman.  1. 
Secunda  altius  equidem  assurgit,  sed  Dei  faciem  obvertentis,  posteriora  solum  inspicit : 
Posteriora  mea  videbis,  faciem  autem  meam  videre  non  poteris,  Exodi  33.  Tertiam  nihil 
latet,  sed  pleno  et  claro  intuitu,  Beata  mens  Dei  faciem  contemplatur,  ejusque  infini- 
tam  pulchritudinem   intuetur,  ut  illa  laboribus  comparata  merces   rependatur,  quae 
laboranti  et  suspiranti  promissa  fuerat,Isaiae  SS.Regem  in  decore  suovidebunt  oculiejus: 
Denique,  ut  absolvam,  cognitionem  quam  sola  natura  parit,quae  tota  in  tenebris  versa- 
tur,  non  immerito  noctem  dixeris :  fidem  quae  tenebris  lucem  permiscet,  inter  hujus 
vitae  noctem,  et  aeternitatis  diem,  auroram  in  medio  positam,  et  utriusque  confmium, 
ut  eleganter  expendit  Gregorius  Magnus,   his  verbis  :    *  Quid  in  hac  vita  omnes  qui 
veritatem  sequimur,  nisi  aurora  vel  diluculum  sumus  ?  Quia  et  quaedam  jam  quse  lucis 
sunt,  agimus,  et  tamen  in  quibusdam  adhuc  tenebrarum  reliquiis  non  caremus. »  (1) 
Clara  demum  apertaque  Dei   visio,  qua*  aeternis   splendoribus,  et  fidei  umbras,    et 
ignorantiae  tenebras  depellit,  plena  meridies  est,  quam  olim  Sponsa  optabat  Cantic.  1. 
Tndicamihi  quem  diligit  anima  mea,  ubipascas,  ubi  cubes  in  meridie.  «  Nam  hic  pas- 
cis  (inquit  Bernardus)  (2)  sed  non  in  saturitate.  Nec  cubare  licet,  sed  stare  et  vigilare 
oportet,  propter  timores  nocturnos.   Heu  nec  clara  lux,  nec  plena  refectio,  nec  mansio 
tuta,  et  ideo   indica  mihi,  ubi  pascas,  ubi  cubes  in   meridie.  Vultum  tuum  Domine 
requiro.  Vultus  tuus  meridies.  0  vere  raeridies,  plenitudo  fervoris  et  lucis,  solis  statio, 
umbrarum  exterminatio,  desiccatio  paludum,  foetorum  depulsio  I  0  perenne  solstitium,, 
quando  jam  non  inclinabitur   dies  !  0  lumen  meridianum  !  0  vernalis  tempestas  !  0 
aestiva  venustas !  0  autumnalis  ubertas,  et  ne  quid    praeteriisse  videar,  0  quies  et 
feriatio  hyemalis !  » 


(1)  Lib.  XXIX.  in  Job.  cap.  2.  —  (2)  Serm.  33.  iu  Cant. 


De  hac  igitur  ineffabiii  visione,  votorum  nostrorum  meta,  et  laborum  mercede,  «  Quae 
(ut  ait  Augustinus)desiderari  potest,  concupisci  potest,  suspirari  potest,  verbis  explicare 
non  potesty»  ( t )  hoc  tractatu  disserendum  est,  quem  pro majori  claritatein  sexdisputatio- 
nes  dividemus.  Primaquid  de  ejus  possibilitate  sentiendum  sit,  ostendet.  Secunda  et 
tertia,  speciei,  et  luminis,  quibus  principiis  producitur,  naturam,  et  varia  munera 
explicabunt.  Quarta  visionem  ipsam  in  sese  inspiciet,  et  csetera  quseadeam  pertinent, 
objectum,  insequalitatem,,  et  alia  complectetur.  Quinta  durationem  qua  illa  mensuratur, 
exponet.  His  accedet  sexta  et  ultima,  qua  totam  qusest.  13.  D.  Thomse,  et  quae  de  Dei 
nominibus  docet,  quae  nudam,  et  apertam  solum  explicationem  postulant,  brevi  pres- 
tringemus.  Vadam  ergo,  et  videbo  visionem  hanc  magnam.  (2) 

(1)  Tract.  34.  in  Joan.  —  (2)  Exodi  III,  3. 


DE  POSSIBILITATE  VISIONIS  BEATIFIC^C 


Duo  fuerunt  olim  circa  possibilitatem 
visionisbeatificae,  errores  praecipui,  et  inter 
se  oppositi.  Primus  eam  ex  solis  naturae  vi- 
ribus  possibilem  esse  dicebat ;  alter  e  con- 
tra,  illam  ex  viribusetiamgratiae,  et  Dei  ele- 
vatione  impossibilem  affirmabat,  ut  infra 
latius  expendemus.  Unde  ut  hi  errores,  in 
hujus  tractatus  limine  confutentur,  duo  in 
hac  prima  disputatione,  demonstranda  sus- 
cipimus  :  primum  est,  claram  Dei  visionem, 
ex  viribus  naturae  esse  impossibilem  :  se- 
cundum,  illamexauxilio  gratiae,  et  superna 
Dei  elevatione,  possibilem  esse,  juxta  illud 
Anselmi  :  «  Deus  inaccessibilis  cum  sit  nos- 
tris  viribus,  acceditur  ad  eum  suis  muneri- 
bus.  »   . 

Articulus  I. 

Utrum  aliqua  substantia  creata,  vel  creabi- 
lispossit  naturaliter  videre  Deuni  ? 


I. 


Prima  pars  quaesiti  resolvitur. 

I.  Notandum  primo  :  Visionem,  proprie 
loquendo,  esse  manifestam,  et  claram  noti- 
tiam  alicujus  potentiae  eqgnoscitivae,  de  ali- 
quo  objecto.  Unde  aliud  est  cognitio  intel- 
lectus,  aliud  visio  :  cognitio  enim  est  quae- 
cumque  notitia  etiam  imperfecta  ;  visio 
autem  est  notitia  perfectissima,  clara,  et 
intuitiva,  quod  patet  ex  ejus  derivatione  ; 
nam  visio,  secundum  primariam  acceptio- 
nem,  est  actus  potentiae  visivae,  quae  est  in 
oculo  corporeo,  et  quae  non  attingit  nisi 
rem  praesentem :  unde  cum  intellectus  se 
habeat  in  anima,  sicut  oculus  in  corpore, 
tunc  tantum  ejus  actus  cognoscitivus, 
proprie  dicitur   visio,  cum  clare   etintui- 


tive  fertur  in  rem  sibi  realiter   praesentem. 

II.  Notandum  secundo  :  Duplex  a  Philo- 
sophis  solere  distingui  objectum  potentiae 
cognoscitivae  ,  unum  quod  vocant  connatu- 
rale,  et  proportionatum,  ad  quod  potentia 
potest  connaturaliter  ferri,  absque  ulla  con- 
fortatione,  aut  elevatione.  Alterum  quod 
appellant  adaequatum,  et  terminativum  vel 
extensivum.  ad  quod  illa,  saltem  ut  con- 
fortata,  etelevata,potestse  extendere  :  v.  g. 
lux  solis  est  improportionata  respectu  ocu- 
li,  noctuae,  non  tamen  estextra  latitudinem 
potentiaeejus  visivae,  quia  estejusdem  speciei 
cum  nostra,  et  ita  per  roborationem  et  con- 
fortationem,  potest  pervenire  adhoc  ut  vi- 
deat  solem,  sicut  nos.  His  praemissis. 

III.  Dico  primo  :  Nullum  intellectum 
creatum,  ex  propriis  viribus  posse  clare,  et 
intuitive  videre  Deum. 

Conclusio  est  certa  de  fide,  contra  Ano- 
maeos  (inter  quos  praecipuus  fuit  Eunomius) 
qui  dicebantintellectumcreatum,  in  hac  vi- 
ta  posse  naturaliter  videre  Deum  :  quem 
errorem  postea  secuti  sunt  Begardi,  et 
Beguinae,  quos  damnavit  Glemens  V.  in  Gon- 
cilio  Viennensi,  ut  refertur  in  Glementina 
Ad  nostrum,  de  Haereticis. 

Illum  rejicit  Scriptura,  variis  in  locis  : 
dicitur  enim  Isaiae  64.  Oculus  non  vidit  Deus 
absque  (e,  quce  prceparasti  expectantibus  te. 
Quae  verba  Hieronymus,  et  alii  Sancti  Patres 
explicant  de  visione  beata,  et  objecto  ipsius, 
quod  nullo  oculo  corporeo,  aut  spirituali, 
naturaliter  videri  possit.  Qua  etiam  de 
causa  1.  ad  Timot.  6.  Deus  dicitur  Habitare 
lucem  itiaccessabilem,  et  ad  Rom.  6.  vita 
aeterna,  quae  consistit  in  visione  Dei, 
Gratia  appellatur,  ut  significetur,  illam  dari 
a  Deo  gratis,  et  ex  pura  liberalitate  ; 
eamque  supcrare  debitum,  exigentiam,  et 
virestotius  naturae  creatae. 


204  DISPUTATIO  PRIMA. 

Idem  declaratur  in  illa  mirabili  visione  ergo,  etc.  Major  est  certa  :  quia,  ut  infra 

Isaiae  Prophetae    cap.    6.  ubi  dicitur,    Vidi  ostendemus,   ad   visionem  Dei  impossibilis 

Dominum  sedentem  in  solio  excelso  :  quasi  est,   vel   saltem   inutilis,   quaecumque   alia 

transcendentem     proportionem  ,   et    vires  species,   distincta  ab   essentia    divina.  (i) 

cujusvis  intellectus  creati,  quantumcumque  Minor  vero   probatur.    Primo   quia    forma 

elevati.  Et  additur,  Seraphim  siabant  circa  alicui  naturoe  connaturalis  et   propria,  non 

eum,  sex  alce  uni,  et  sex  alce  alteri,  et  duabus  potest  alteri  communicari   naturaliter,  sed 

velabant  facies  suas,  ut  significarent  impro-  supernaturaliter  dumtaxat  ;  v.  g.  quia  sub- 

portionem,  quaeest  inter  intellectum  Ange-  sistentia  increata,  est  connaturalis  Deo,  non 

licum,  et   immensum   splendorem    divinae  potest  ulli  creaturae  naturaliter,  sed  tantum 

lucis.    Unde    Dionysius  cap.  J.    de  divin.  supernaturaliter  communicari  :  atqui  essen- 

nomin.  tribuit  elevationi   supra   naturaru,  tia  divina,  ut  habet  rationem  speciei  intelli- 

quod  Beatae  illae  mentes  Deum  videant,  et  gibilis,  est  propria  forma  intellectus  divini, 

ait,    «    Eas  constanter    et  immobiliter  ad  sicut    subsistentia    increata    est  proprius 

illucentem  sibi  radium  attolli,  et  congruo  terminus  naturae  divinoe  :  ergo  non   potest 

permissarum    sibi  illuminationum    amore,  uHi  creaturee  naturaliter  communicari. 
velut  in  altum  pennis  sublevari.  »  Secundo  probatur  eadem  minor  :Sinatura 

IV.  Eadem  veritas  ratione  suadetur.  Ut  creata  peteret  naturaliter    uniri    essentiae 

enim  discurrit  S.  Thomas  5.   contra  Gent.  divinae,  ut  speciei  intelligibili,  haberet  vim 

cap.  52.  Quod  est  proprium  alicui  naturee  naturalem  ad  illam  unionem,  subindeque 

superiori,   non    potest    competere    naturae  quamdam  efficaciam  in  essentiam  divinam  : 

inferiori,  nisi  peractionem  superioris  cui  est  nam  ille  qui  potest  unire  extrema,  deberet 

proprium.  Sicut  aqua  non  potest  esse  calida,  habere  dominium,    et    efficaciam  in  illa  : 

nisi  per  actionem  ignis  :  sed  videre  Deum  consequens  est  absurdum  :  ergo   et  antece- 

ut  est  in  se,  est  proprium  divinee  naturae  ;  dens. 

quia  operari  secundum  propriam   formam,         VI.  Secunda  ratio  principalis  nostrae  con- 

est  proprium  cujuslibet  operantis:  ergo  non  clusionis  exponitur  a  D.  Thoma  ibidem,  et 

potest  alia  creatura  pervenire  ad  visionem  art.  4.  hujus  queestionis.  (1)  Cuilibet  naturae 

Dei  ut  est  in  se,  nisi  ex  ratione  Dei   eam  intellectuali    proprium    est,     ut    intelligat 

elevantis  ad  hanc   sublimem  operationem.  secundum   modum  suoe    substantiae  :    sed 

Ubi,  ut  recte  notat  Ferrariensis,   S.  Doctor  essentia  Dei  nequit  quidditative   cognosci, 

non  accipit,  Proprium,  prout  excludit  omne  ad  modum  alicujus  substantiae  creatoe :  ergo 

extraneum  a  subjecto  :  pro  eo  scilicet  quod  a  nulla  substantia  intellectuali  creata,  natu- 

convenit  alicui   soli,  et  nulli  extraneo   ab  raliter  videri  potest.  Minor  constat  :  quia 

ipso,  sicut  risibilitas  est   propria  hominis,  essentia  Dei,  cum  sit  actus  purus,    et   infi- 

quia  sic  ratio  D.  Thomae  assumeret  quod  nitus,    ac  per    se   subsistens,    quacumque 

haberet   probandum  ;  sed  accipitur,    Pro-  substantiam     intellectualem     creatam,     in 

prium,  pro  eo  quod  est  connaturale  alicui,  infinitum  excedit.  Major  autem  in  qua  est 

secundum  quod  ab  aliis  differt.  Unde  sensus  difficultas,  probatur  primo    a    D.  Thoma, 

hujus  rationis  est  :  quod  quia  videre  Deum  ratione  apriori.  Gognitio  fit  secundum  quod 

per  ipsam  divinam  essentiam,  est  naturale  cognitum  est  incognoscente  :  sed    cognitum 

Deo,  ut  esse  calidum   est  connaturale  igni,  est  in  cognoscente,  secundum  modum  cognos- 

nulli  creaturaeintellectualiconvenire  potest,  centis,  quidquid  enim  recipitur,  ad  modum 

nisi  per  actionem  Dei  confortantis,  et  elevan-  recipientis  recipitur :  ergo  cujuslibet  cognos- 

tis  ejus  intellectum  :  sicut  calefacere  non  centis  cognitio,  est  secundum  modum  suae 

convenit    aquae,  nisi   ex  actione  ignis   in  naturae. 

illam.  Secundo     eadem  major    inductione    ab 

V.  Gonfirmatur,  et  magis  illustratur  haec  illo  declaratur.  Quatuor  enim  sunt  genera 

ratio,  alia  quam  ibidem  habet  S.  Doctor.  Si  cognoscitivorum     et    totidem     objectorum 

aliquis  intellectus  creatus,  naturaliter  vide-  cognoscibilium.  In  primo  ordine  suntfacul- 

ret  Deum,  haberet  connaturaliter  essentiam  tates  sensitivae,  quae  ad  objecta  solum  sensi- 
divinam,    per  modum    formae,    et   speciei 
intelligibilis,  sibi  unitam  :  sedhoc  repugnat :         (i)  Disp.  2.  art.  1.  —  (2)  Raiione  quinta. 


ARTICULUS  I. 


205 


bilia  se  extendunt.  In  secundo,  est  anima 
rationalis,  qua3  simul  est  intellectiva,  et 
forma  corporis  ;  et  ideo  cognoscit  objecta 
modo  suoessendiproportionata,  quao  scilicet 
corporea  sunt  quoad  substantiam,  et  spiri- 
tualia  quoad  modum,  in  quantum  sunt  a 
phantasmatibus,  et  conditionibus  materiae 
depurata,  ideoque  cognoscit  objectum  con- 
cretum  quidditati  sensibili,  ut  tamen  est 
universale.  In  tertio  ordine  sunt  substantisc 
separatae  a  materia  corporea,  non  tamen  a 
potentialitate,  et  imperfectione  :  scilicet  An- 
geli,  qui  habent  pro  objecto  connaturali,  et 
proportionato,  propriam  substantiam,  ad 
cujus  modum  omnia  cognoscunt,  ut  docetur 
in  tractatu  de  jAngelis  ;  et  idem  dicendum 
est  de  anima  rationali  in  statu  separationis. 
Ultimum  tandem  ordinem  constituit  Deus, 
qui  cum  sit  suum  esse,  et  actus  purissimus, 
non  habet  aliam  speciem  per  quam  intelli- 
gat,  nec  aliud  objectum  motivum  et  termi- 
nativum,  quam  propriam  essentiam,  ut 
tractatu  praecedenti  fuse  ostendimus  (1). 

VII.  Ex  hac  ergo  inductione,  in  primis 
habetur,  quamlibet  naturam  intellectualem 
hoc  habere  proprium,  ut  intelligat  secundum 
modum  suae  substantiae  :  ita  quod  potentia, 
et  objectum  connaturaliter  cognitum,  de- 
beant  semper  esse  in  eodem  gradu,  et 
genere  immaterialitatis  ;  licet  (ut  infra 
dicemus)  illud  genus  latitudinem  aliquam 
pati  possit. 

Secundo  habetur,  quod  cum  Deus  non  sit 
nec  esse  possit  in  eodem  gradu  immateriali- 
tatis,  cum  aliquo  intellectu  creato,  a  nullo 
potest  connaturaliter  videri.  Nam  si  impro- 
portio,  quae  est  inter  animam  unitam  corpori, 
et  Angelum,  qui  est  substantia  ornnino 
spiritualis,  et  independens  a  corpore,  impe- 
ditquonimusanimapossit  naturaliter  videre 
Angelum  :  a  fortiori  ille  excessus,  et  illa 
improportio,  quae  inter  essentiam  divinam, 
et  intellectum  humanum,  vel  Angelicum 
reperitur,  impediet  quod  homo  vel  Angelus, 
possit  naturaliter  viclere  Deum. 

VIII.  Denique  suadetur  conclusio.  Quid- 
quid  intellectus  humanus,  vel  Angelicus, 
naturaliter  de  Deo  intelligit  per  ejus  effec- 
tus  cognoscit :  nos  quidem  per  sensibilia, 
substantiae  autem  separatac  per  proprias 
essentias,  et  quidditates  :  sed  effecius  Dei, 

(1)  Disp.  2.  art.  5. 


utpote  finiti,  et  limitati,  et  potentiam  Dei 
non  adaequantes,  ad  quidditativam  Dei  co- 
gnitionem  non  possunt  nos  perducere  :  subs- 
tantia  etiam  Angeli,  quamvis  sit  speculum 
lucidissimum,  in  quo  perfectiori  modo, 
quam  in  rebus  sensibilibus,  relucet  divini- 
tatis  imago ;  est  tamen  longe  inferior  perfec- 
tioni  divinae,  ut  finitum  infinito;  ergo  intel- 
lectus  humanus,  vel  Angelicus,  naturae  viri- 
bus,  ad  quidditativam  et  intuitivam  Dei 
cognitionem  pervenire  neq  uit. 


;.h. 


Solvuntur  objectiones. 

IX.  Objicies  primo  :  Vel  Deus  utest  in  se, 
continetur  intra  objectum  adaequatum  intel- 
lectus  creati,  vel  non  ?Si  primum  dicatur, 
sequiturintellectum  creatum  posse  natura- 
liter  videre  Deum  :  nam  quaelibet  potentia 
cognoscitiva,  naturaliter  ferri    potest  in  id 
omne  quod  continetur  intra  ejus  objectum 
adcequatum,  v.  g.  oculus  potest  naturaliter 
videre  omnes  colores,  et  auditus   percipere 
omnessonos.  Si  secundum  affirmetur,  sequi- 
tur  nullum  intellectum  creatum,  posse    ad 
visionem  beatificam  elevari,  quia  nulla  po- 
tentia  cognoscitiva  elevari  potest  ad  cognos- 
cendum  id  quod  non  continetur  intra   limi- 
tes  sui  objecti  adaequati :  visus  enim  v.  g. 
non  potest  percipere  sonos,  nec  auditus  vi- 
dere  colores. 

X.  Respondeo  cum  D.  Thoma  5.  cont. 
Gent.  cap.  54.  ubi  virtualiter  eamdem  sibi 
objectionem  proponit,  et  dicit  quod  <  Divina 
substantia  non  sic  est  extra  facultatem  in- 
tellectus  creati,  quasi  aliquid  omnino  extra- 
neum  ab  ipso,  sicut  est  sonus  a  visu,  vel 
substantia  immaterialis  a  sensu  (nam  ipsa 
divinasubstantia  est  primum  intelligibile,  et 
tolius  intelligibilis  cognitionis  principium) 
sed  est  extra  facultatem  intellectus  creati , 
sicut  excedens  virtutem  ejus,  sicut  excellen- 
tia  sensibilia  sunt  extra  facultatem  sen- 
suum.  y>  Quibus  verbis  declarat,  Deum  ut 
est  in  se,  contineri  quidem  intra  objectum 
extensivum,  et  adaequate  terminativum  in- 
tellectus  creati,  non  tamen  intra  objectum 
connaturale  et  proportionatum ;  et  ita  posse 
quidem  ad  Dei  visionem  supernaturaliter 
elevari,  non  tamen  illum  videre  connatura- 


206 


DISPUTATIO  PRIMA. 


liter  :  adhoc  enim  ut  aliqua  potentia  cognos- 
citiva  possit  connaturaliter  ferri  in  aliquod 
objectum,  non  solum  requiritur  quod  illud 
contineatur  intra  limites  objecti  adaequate 
terminativi,  sed  etiam  quod  sit  intra  ob- 
jectum  connaturale,  et  proportionatum.  Si 
autem  quaeras  quodnam  sit  objectum  adae- 
quatum  seu  terminativum,  et  objectum  pro- 
portionatum  seuconnaturaleintellectus  hu- 
mani  et  Angelici  ,  breviter  respondeo  ;  ob- 
jectum  adaequatum  utriusque  intellectus, 
esse  ens  utsic  analogice  commune  adcrea- 
tum  et  increatum,  ad  naturale  ,  et  su- 
pernaturale  :  objectum  vero  proportionatum 
intellectus  humani,  esse  ens  concretum 
quidditati  sensibili,  sive  ens  cognoscibile 
per  conversionem  ad  phantasmata,  quod 
Gajetanus,  Ens  phantasiatum,  appellat  : 
objectum  vero  proportionatum  intellectus 
Angelici,  est  propria  substantia,  ad  cujus 
modum  omnia  cognoscit,  ut  supra  insinuavi- 
mus,  et  declarari  solet  in  tractatu  de  Ange- 
lis. 

XI.  Objieies  secundo :  Quaelibet  creatura 
potest  naturaliter  consequi  suam  beatitudi- 
nem  naturalem,  ut  lapis  centrum,  et  ignis 
locum  sursum  :  sed  naturalis  hominis  beati- 
tudo,  non  potest  consistere,  nisi  in  clara  Dei 
visione  :  ergo  illam  potest  homa  naturaliter 
consequi. 

XII.  Respondeo  concessa  majori,  negando 
minorem  :  naturalis  enim  hominis  beatitu- 
do,  in  clara  Dei  visione  non  consistit :  cum 
illa,  non  solum  non  possit  viribus  naturae 
acquiri,  sed  nec  etiam  appeti,  imo  nec  co- 
gnosci  ut  possibilis,  ut  infra  ostendemus;  (1) 
sed  in  altissima  quadam,  et  eminentissima 
Dei  contemplatione,  et  cognitione  abstracti- 
va,  ex  rebus  creatis  et  sensibilibus  habita, 
ut  docent  Theologi  1.  2.  quaest.  3.  Unde 
hanc  solum  beatitudinem  habuisset  homo 
in  statu  purae  naturae,  si  in  eo  fuisset  con- 
ditus,  ut  ostendemus  contra  Jansenium,  in 
tractatudestatibus  naturae  humanae.  (2) 

g.IIl. 

Resolvitur  secunda  difficultas,  et  impossibi- 

litas  substantice  supernaturalis  demons- 

tratur. 

XIII.  Notandum  primo,  sive  potius  suppo- 
(1)  Art.  3.  —  (2)  Disp.  1.  art.  2. 


nendum  ex  tractatu  de  gratia  :  supernatu- 
ralitatem  consistere  in  partieipatione  qua- 
dam  diminuta,  alicujus  perfectionis  proprise 
Deo,  quatenus  est  ens  a  se,  et  ipsum  esse 
per  essentiam.  Quod  ut  magis  declaretur. 

Sciendum  est,  Deum  quatenus  est  ens  a 
se,  et  plenitudo  essendi,  habere  duo  genera 
perfectionum  :  quaedam  enim  sunt  Dei  per- 
fectiones,  quae  non  possunt  communicari  ad 
extra,  secundum  eam  rationem  formalem, 
qua  Deo  insunt ;  quia  oporteret  quod  com- 
municaretur    tota  essendi  plenitudo,   quod 
est  impossibile.  Hujusmodi  autem  sunt,  esse 
a  se,   esse  actum  purum,   esse  simpliciter 
infinitum,  esse  trinum  in  personis  cum  una 
essentia,  esse  omnino  simplicem,    etc.  haec 
enim    et   similia,    non    possunt    formaliter 
reperiri,  nisi  in  eo  qui  habet   totam  essendi 
plenitudinem.  Aliae  vero  sunt  perfectiones, 
quae  possunt  ad  extra  communicari,   secun- 
dum  illam  rationem,  qua  sunt  Deo  propriae, 
diminute  tamen   et  imperfecte.   Hujusmodi 
sunt;  respicere  divinam  essentiam  tamquam 
finem,  et  objectum  connaturale,  per  cogni- 
tionem,   vel  amorem  :  licet  enim  hoc   non 
possit  reperiri  in  creatura,  in  eodem  gradu 
perfectionis  quo  reperitur  in  Deo,  quia  Deus 
respicit  seipsum  tamquam  objectum  conna- 
turale,   modo  infinito,  et  omnino  se  adae- 
quando,  et  comprehendo  (quod  nulli  creatu- 
rae,  ob  limitationem  competere  potest)  con- 
ferri   tamen   potest  creaturae,   ut  respiciat 
essentiam  divinam,  per  actus  cognitionis  et 
amoris,  tamquam  finem  proprium,  et  objec- 
tum  aliquo  modo   connaturale.  Et  hoc  est 
proprie  participare  id   quod   est  proprium 
Deo  :  nam  participare  aliquid,  est  partem  il- 
lius  capere,  et  partem  relinquere  :  ex  eo  ve- 
ro  quod  creaturae  communicatur,  respicere 
divinam  essentiam,  et  bonitatem  increatam, 
tamquam  objectum,  et  finem  connaturalem, 
modo  tamen  finito  et  limitato,  partem  capit 
illiusquodest  Deo  proprium,  tendentiam  sci- 
iicet  connaturalem  in  divinam  essentiam,  et 
bonitatem  increatam ;  et  partem  relinquit, 
modum   scilicet  infinitatis,  illimitationis,  et 
comprehensionis,  quo  Deus  seipsum  respicit, 
et  suam  essentiam,  ac  bonitatem  infinitam, 
per  cognitionem,  et  amorem  adaequat.  Ex  quo 
inferes,  in  supernaturalitate  essentialiter  in- 
cludi  ordinem  transcendentalem  ad  Deum  ut 
in  se  est,et  ut  transcendit  totum  ordinem  crea- 


ARTIGULUS  I.  207 

tum,  et  creabilem,  ut  in  tractatu  ae  gratia  tentia  cognoscitiva  debet  esse  ejusdem  im- 

ostendemus.  (i)  materialitatis  cum  suo  objecto  connaturali, 

XIV.  Notandum  secundo,  aliquid  posse  et  proportionato  :  sed  implicat  dari  creatu- 
dici  supernaturale  dupliciter  :  uno  modo  ram,  quao  sit  ejusdem  puritatis,  et  imma- 
respective,  et  secundum  quid  :  alio  modo  terialitatis  cum  Deo  ut  constat  :  ergo  impli- 
absolute,  et  simpliciter.  Primo  modo  dicitur  cat  dari  creaturam,  quae  connaturaliter  illum 
supernaturale,  id  quod  est  supra  naturam  videat. 

hujus,  vel  illius  speciei,  non  tamen  est  su-  XVIII.   Gonfirmatur    :    Quaelibet    natura 

pra  totam  naturam  creatam,  sicut  cognos-  intellectualis  attingit  suum    objectum  con- 

cere  quidditative  substantias  creatas  sepa-  naturale,    et    proportionatum ,   ad  modum 

ratas,  est  supra  naturam  hominis,  pro  isto  propriae    substantiae,    ut  ibidem    demons- 

statu  :  unde  non  potest  ei  competere,  nisi  travimus   :    sed    repugnat     dari    aliquam 

elevetur  supra  suam  naturam,  per  aliquam  creaturam,  quae  cognoscat  Deum  ut   in  se 

formam  supernaturaliter  ei  communicatam.  est,  ad   modum  propriae   substantiae  :  Deus 

Secundo   modo  aliquid  dicitur  supernatu-  enim  est  suum  esse,  actus  purus,  et  infinite 

rale,  quia  est  supra  totamnaturamcreatam,  immaterialis  ;   queelibet  autem   substantia 

et  creabilem,  ut  suscitare  mortuos,    justifi-  creata,  vel  creabilis,  est  finita,  et  potentia- 

care  peccatores,  convertere  panem  et  vinum  litati  admixta  :  ergo  repugnat  dari  aliquam 

in  corpus  et  sanguinem  Christi,  et  similia.  creaturam  intellectualem,  quae  connaturali- 

XV.  Notandum  tertio  :   Praedicamentum  ter  Deum  videat. 

substantiae,  inhoc  distingui  abaccidentibus,  XIX.  Probatur  secundo  conclusio  ratione 

quod  cum   illud  sit   perfectissimum,  debet  D.  Thomae  hic  art.  5.  ad  3;  ubi  sic  discur- 

esse  omnibus  modis  completum  intra  suam  rit.    «    Dispositio    ad    formam    ignis,    non 

lineam,  ac  proinde  habere  intra  illam  suum  potest  esse  naturalis  nisi   habenti  formam 

proprium  specificativum,  nec  posse  ab  ali-  ignis  :.unde  lumen  gloriae  non  potest  esse 

quo  extrinseco  specificari  :  accidentia  vero,  naturale  creaturae,  nisi  creatura  esset  na- 

cum  non   sint  entia  simpliciter,    sed  entis  turee   divinae,    quod  est  impossibile.  »  Ex 

entia,   hoc  est  affectiones  substantiae,  quae  quibus  verbis  haec  potest  formari  ratio.  Im- 

dicitur   simpliciter  ens,   non  habent  suum  plicat  quod  ultima  dispositio  ad    aliquam 

Specificativum  intra   propriam  lineam,  sed  formam,  sit  connaturalis,  nisi  habenti  talem 

possunt  speciem  emendicare  ab  aliquo  ex-  formam  :  sed  lumen  gloriae  est  ultima  dis- 

trinseco ;    et  ita  relationes  specificantur  a  positio  ad  essentiam  divinam  ut  est  forma 

termino ;  potentiae,  et  habitus  ab   actibus,  intelligibiiis :  ergo  implicat  quod  sit  conna 

et  actus  ab  objectis.  His  praemissis.  turale,  nisi  illi  cui  est  naturale  habere  talem 

XVI.  Dicosecundo,    non  posse  dari  ali-  formam,  scilicet  Deo. 

quam  substantiam  supernaturalem  comple-  XX.  Gonfirmatur  et  magis  declaratur  haec 

tam,  cui  visio  beatifica  sit  connaturalis,  et  ratio  :  Illi  cui  esset  naturale  lumen  gloriae, 

a  qua  lumen  gloriae  dimanet  tamquam  pro-  debita  esset  naturaliter  unio  essentiae  divinao 

prietas.  Est  contra  Durandum,  Molinam,  Ri-  in  ratione  speciei  intelligibilis  ;  cum  lumen 

paldam,  Arriagam,  et  alios  recentiores,  quo-  gloriae  sit  ultima  dispositio  ad  illam,  sicut 

rum    sententiam   Vazquez   Ineptam  vocat,  Calor  ut  octo  est  ultima  dispositio  ad  formam 

Nazarius    Temerariam  ,    Bannez    Insignem  ignis  :  sed  implicat  quod  hujusmodi  uniosit 

ignorantiam.   Est    tamen   D.    Thomae    hic  debita  naturaliter  alicui  substantiae  creatae ; 

articulo  5,  ad  5.  Gapreoli,  Gajetani,  Ferra-  quia  forma  increata,  et  infinita,  non  potest 

riensis,  jEgidii,   Richardi  et  aliorum,  quos  esse  connaturaliterdebita  substantiae  creatae 

citat  et  sequitur  Gonzalez  hic  disp.  26.  et  finitae  :  ergo  implicat  dari  aliquam  subs- 

XVII.  Probatur  primo  conclusio  ex  fun-  tantiam  creatam,  cui  lumen  gloriae  sit  con- 
damentis  §.  praecedenti  statutis.  Substantia  naturale. 

quae  connaturaliter  videret  Deum,  deberet  XXI.  Probatur  tertio  conclusio  alia  ratione 

esse  ejusdem  purilatis,  et  immaterialitatis  fundamentali.  Operatio  quae   simpliciter  et 

cum  illo,  quia  (ut  ibidem  ostendimus)   po-  absolute  est  supernaturalis,  nulli  creaturae 

existenti,  aut  possibili,  potest  esse  connatu- 

(l)  Disp.  2,  art.  3.  ra|is?  et  pr0p0rti0nata  :  at  visio  beatifica 


208  DISPUTATIO  PRIMA. 

est  operatio  simpliciter,  et  absolute  super-  eompleta,  quae  specificetur  ex  ordine  trans- 

naturalis  :  ergo  nulli  creaturse  existenti  vel  cendentali  ad  Deum,  ut  in  se  est ;  ergo  nul- 

possibili  connaturalis  esse  potest.  Major  cons-  la  potest  dari  substantia  completa  superna- 

tat  ex  secundo   notabili :  illud  enim  dicitur  turalis.  Minor  constat  ex  tertio  notabili  :  ut 

supernaturale  simpliciter,  et  absolute,  quod  enim  ibidem  exposuimus,  in  hoc  distingui- 

transcendit  vires,  et  existentiam  totius  na-  tur  substantia  ab  accidentibus,   quod   illa, 

turas  creatse,  et  creabilis.  Minor  vero  patet  cum  sit  ens  perfectum,  et  completum,  habet 

ex  primo  :  nam  supernaturalitas  simpliciter  totum     suum     specificalivum     intra    pro- 

etabsolute  sumpta,  consistit  in    participa-  priam  lineam,  necpotest  speciem  emendica- 

tione  alicujus  perfectionis  Deo  proprise,    in  re   ab  aliquo  extrinseco  :  accidentia   vero, 

quantum  est  ens  a  se,  et  ipsum    esse  per  cum  sint  entis  entia,  et  affectiones  substan- 

essentiam,   ut  ibidem  exposuimus   :  atqui  tiae,  specificari  possunt  ab  aliquo  extrinseco, 

respicere  divinam  essentiam,   tamquam  ob-  quod  tamquam   objectum,   vel  terminum, 

jectum  connaturale  ,    per  cognitionem  vel  aut  alio  consimili  modo  respiciunt. 

amorem,  est  proprium    Deo,  eique  conve-  Dixi  autem,   Substantia    completa,    quia 

niens,   quatenus  est  ens   a  se,    ipsumque  non  est  contra  rationem  substantiae  incom- 

esse  per  essentiam :  ergo  visio  beatifica  est  pletse  essentialiter  ordinari  ad  aliquid  extrin- 

operatio  simpliciter  et  absolute  supernatu-  secum,  materia    enim  respicit  essentialiter 

ralis.  formam,  et  forma  materiam,  et  substantia, 

XXII.  Confirmatur  :  Si  esset  possibilis  acexistentianaturamquam  terminant.  Unde 
aliqua  substantia  intellectualis  ,  cui  visio  haec  ratio  solum  demonstrat  impossibilita- 
beatifica  esset  connaturalis,  et  a  qua  lumen  tem  substantife  supernaturalis  completae. 
gloriae  dimanaret  tamquam  proprietas,  se-  An  vero  sit  possibilis,  vel  de  facto  detur, 
quereturvisionembeatificam,  non  esse  sim-  inter  Verbum  divinum  ,  et  humanitatem 
pliciter,  et  absolute  supernaturalem,  sed  assumptam,  modus  substantialis  unionis, 
respective  tantum,  et  secundum  quid  ;  eo-  entitative  supernaturalis,  in  tractatu  de  In- 
que  fere  modo,  quo  volare  dicitur  superna-  carnatione  discutiemus.  (1) 

turale  respectu  hominis  :  sed  hoc  dici    ne- 

quit  :  ergo  nec  illud.    Sequela  majoris  pro-  §•  1V* 

batur  :  Illud  dicitur  supernaturale  simplici- 

ter,quodtranscendit  totam  naturam  creatam,  M™  rationibus  eadem  veritas  suadetur. 

et  creabilem  i  atqui  si  esset  possibilis  aliqua 

creatura,  cui  visio  beatifica  esset  connatu-  XXIV.  Primum  argumentum   sumitur  ex 

ralis,  illa  non  excederet  vires  totius  naturae  fflia  verbis  Apostoli  1.  ad  Timot.  6.  Qm  lu- 

creabilis  :  ergo  non  esset  simpliciter,  sed  cem  habitat  inaccessibilem  :  quae  verba  abso- 

tantum  secundum  quid  supernaturalis,  per  lute  prolata,  satis  indicant,  quod  Deus,  ob 

respectum  scilicet  ad  naturas  jam  productas,  summam  suam  elevationem,  est  invincibilis, 

et  existentes.  Ex  quo  ulterius   sequeretur,  et    inaccessibilis  cuicumque    creaturse,   et 

quod  visio  beatifica  esset  in  statu  praeterna-  quod  nulli  extraneo  a  Deo,  per  se,   et  ex 

turali,  et  quasi  monstroso,  quia  cum  posset  propriis  viribus,  patere  potest,etesse  mani- 

habere  subjectum  inhaesionis  connaturale,  festa  lux  increata  divinitatis,  hoc  est  essen- 

illo  careret.  Sicut  si  intellectus  Angeli    pos-  tia  Dei ;  alioquin  si  aliqua  substantia  crea- 

sibilis,  poneretur  in  substantia  Angeli  creati,  bilis  posset  ex  se,  et  ex  propriis  viribus,  ad 

esset  in  statu  praeternaturali,  et  quasi  vio-  illam  pervenire,  non  esset  omnino  inaccessi- 

lento;quia  non   conjungeretur  substantiae  bilis  :  sicut  si  possibilis  esset  aliqua  creatu- 

illius  Angeli,  a  qua  connaturaliter  deberet  ra,  quaeDeum  comprehenderet,  ille  nonpos- 

dimanare.  set  dici  omnino  incomprehensibilis. 

XXIII.  Denique  suadetur  conclusio  :  Ens  Neque  valet  si  dicas,  hac  ratione  probari, 
supernaturale  specificatur  ex  ordine  trans-  quod  Deus  esset  invincibilis,  et  inaccessi- 
cendentali,  quem  dicit  ad  Deum,  ut  in  se  bilis,  etiam  intellectui  beato,  lumine  gloriae 
est,  et  ut  transcendit  totum  ordinem  crea-  perfuso,  quia  totum  illud  compositum  crea- 
tum,  et  creabilem,  ut  in  primo  notabili  os- 

tendimus  :  at  nulla  potest  dari  substantia  (l)  Disp.  6.  art.  3. 


ARTIGULUS  L  209 

tura  est.   Non  valet  inquam :  quia  ut  Deus  et  recumbunt  in  eadem  mensa,   Lucee  22* 

absolute  dicatur  invisibilis,  et  inaccessibilis,  atqui  repugnat  quod  ulla    creatura  sit  na- 

sufficit  quod  nulla  creatura  possit  per  vires  turaliter  hseres  Dei,  ejus  sponsa,  sedens  in 

suas  naturales  ad  i!lum  accedere ;  quamvis  ejus  Throno,  ac  recumbens   in  ejus  mensa  : 

Deus  possit  accessum  ad  se  illi  dare,  seque  quia  omnis  creatura,    etiam    possibilis,  est 

illi  visibilem  facere,  per  auxilium  suee  omni  naturaliter,  et  ex  sua   origine,  Dei   serva  ; 

potentiae  :  sicut   civitas  non  defineret  dici  cum  talis  servitus  in  creatione  (fundetur  : 

absolute   inaccessibilis,   si  nonnisi  ipsa  vo-  servus    autem  non   est   naturaliter    haeres 

lente,  et  juvante,  nullus  posset  ad  illam  ac-  domini  sui,  et  serva  non  potest  naturali  or- 

cedere.  dine  esse  sponsa  ;  nec  famulus,  nisi  gratuito 

XXV,  Secundum  argumentum  potest  sic  vocatus,  potest  sedere    et  recumbere  cum 

proponL  Per  visionem  beatificam  homines,  domino    suo  in  eadem  mensa  :   ergo  nulli 

et  Angeli  constiluuntur   filii  Dei  ;  per  illam  creaturee  visio  beata  potest  esse   connatu- 

enim  maxime  Deo  uniuntur ,  et  gratia  sanc-  ralis. 

tificans,  quee  est  divinee  naturee  participa-  Hoc  argumentum  insinuatCyrilluslibrol. 

tio,  per  eam   ultimo   perficitur,  et  consum-  in  Joan.  cap.  10.  ubi  sicait :  «  Creata  quip- 

matur.  Unde  Apostolus  ad  Roman.  8.  Nos  pe  et  serva    natura  ad  ;res  supernaturales 

ipsi  primitias  Spiritus  habentes  intra  nos  vocatur  solonutu  ac  voluntate  Patris  :  Filius 

gemimus,  adoptionem  filiorum  Dei  expecta-  autem    et  Deus  et   Dominus,    non  Dei  ac 

tes  :  nempe  filiationem  gloriae,  quee  excedit  Patris  nutu,   nec    ejus  voluntate  id  habet 

statum    adoptionis  et  filiationis  viee.   Sed  quod  Deus  sit,  sed  cum  ex  ipsa  substantia 

nulla  potest  dari    creatura,  quee  naturaliter  Patris   effulserit,   proprium  ejus  bonum  se- 

sit  filia    Dei  :  ergo  nulla  est  possibilis,  cui  cundum  naturam  sibi  asciscit.  »  Et  ibidem 

visio  beatifica  sit  connaturalis.  Minor  pro-  cap.  8.  arguens  contra  quosdam  Heereticos, 

batur  :   Filiatio  Dei,  vel  est  naturalis,  vel  affirmantes  Christum  esse  creaturam,  ait  : 

adoptiva  ?   Sed  neutra   potest    naturaliter  «  Si  fatentur  supernaturalia  bona  ei   subs- 

ulli  puree  creaturse  competere :  ergo  nulla  tantialiter  inesse,  ne  conjungant  ei  naturali 

potest  dari  creatura ,  quae    naturaliter  sit  unitate  creaturam.  »  Id  est  non  putent  eum 

Deifili.n.   Minor  quantum  ad  primam    par-  esse   creaturam,  si  credunt  bona  superna- 

tem  palet,  quia  filius  naturalis  debet   esse  turalia  ipsi  inesse  naturaliter. 

ejusdem  naturee  cum  patre,  aut  naturae  non  XXVII.  Quartum  argumentum  :  Substan- 

extraneae  :  at  omnis   creatura  est  naturee  tia  supernaturalis,  quee  connaturaliter  vide- 

extraneee  a  Deo  :  ergo  nulla  creatura  potest  ret   Deum,    contineret  propria    et  naturali 

essefiliaDei,    filiatione   naturali.  Probatur  virtute,  gratiam  justificantem  :  sed  repugnat 

vero  quantum  ad  secundam.  Ex    institutis  dari  creaturam,    quee  propria  et  naturali 

titulo  De  adoptione,  requiritur  quod  adop-  virtute,   gratiam  justificantem    contineat  : 

tivus  ex  indulgentia   tantum,  et  beneficio  ergo  repugnat  dari  substantiam    supernatu- 

extraordinario  habeat  jus  ad  heereditatem ;  ralem.  Major  videtur  certa  :  quia  tali  crea- 

(1)  et  ex  Concilio  Francofordiensi,  in  sacro-  turse  deberetur  tamquam  proprietas  natura- 

syllabo,  adoptivus  haec  duo  debet  habere  :  lis,  gratia  sanctificans,  eeque  ac  lumen  glo- 

primum  ut  sit  alienus  ei  a  quo  adoptatur  :  riee,  et  visio  beatifica  :  ergo  virtute  propria 

secundum,  ut  adoptio  ei  per  gratiam,  et  ex  et  principali,  gratiam  justificantem  conti- 

indulgentia  tribuatur  :  at  creatura  de  qua  neret.  Minor  vero  probatur:  Gratia  sanctifi- 

disputamus,  esset  naturaliter  videns  Deum  :  cans  est  participatio   naturee  divinee  :  sed 

ergo  non  ex  gratuita  adoptione.  participatio  naturse  divinae  continetur   in 

XXVI.   Tertium  argumentum :   Beati  vi-  solo  Deo,   ut  causa  principali,  cum  nulla 

dentes  Deum,  cum  sintejus  filii,  sunt  etiam  natura  inferiorpossit  principaliter  continere 

ejus  hoeredes  :  juxta  illud  Pauli  ad  Rom.  8.  participationem  superioris  :  ergonulla  crea- 

Si  filii,  et  hoeredes.  Item  cum  ei  intime  con-  tura  potest  propriu  et  naturali  virtute  con- 

jungantur  per  charitatem,  sunt  ejus  sponsse,  tinere  gratiam  sanctificantem. 

Apocal.  21.  sedent  in  ejus  Throno,  Apoc.  5.  Addo  quod,   si  daretur  aliqua  creatura, 

quoe  virtute  propria  et  principali,  gratiam 

(l)  Columua  5.  sanctificantem  contineret,  illa  posset  alias 


210  DISPUTATIO  PRIMA. 

principaliter  justificare,  ac  proinde  deifica-  quippe  naturae  a   Deo  factae  proficere  pos- 

re  :  sicut  ignis  et  sol  possunt   alia  a  se  cale-  sunt,    quia   esse  cceperunt  ;  ideo  deficere, 

facere,  et  illuminare,  quia  connaturaliter,  et  quia  ex  nihilo  factae  sunt.  Ad  defectum  eas 

virtute   propria,    et    principali,   continent  conditio   ducit  originis,  ad  profectum  vero 

lucem  et  calorem  :  consequens  est  falsum,  provehit  operatio  creatoris.  »  Item   Grego- 

et  repugnansdoctrinaa  Sanctorum  Patrum  :  riusMagnuslibro  5.  MoraHum  cap.  25\  haec 

ergo    et    antecedens.    Minor    probatur  ex  scribit :  «  Omnis  quippe  creatura,   quia  ex 

Cyrillo,  libro  Quod  Spiritus   sit  Deus  ;  ubi  nihilo  facta  est,  et  per  semetipsam  ad  nihi- 

sicdiscurrit  :  «  Si  Spiritus  deificet,  quomo-  lum  tendit,  non  starehabet,  seddefluere: » 

do  erit  creatura,  et  non  magis  Deus  utpote  scilicet  per    peccatum.    Denique  Anselmus 

deificus  ?  »  Qua3  illatio  nulla  esset,  si  Spiri-  Boso  quaerenti,  cur  Deus  non  condidit  ho- 

tus    Sanctus    posset   justificare,    et    deifi-  mines  et  Angelos  impeccabiles,   respondet : 

care,  et   tamen  esse  creatura.    Unde  Au-  «  Quia  non  potuit,    neque  debuit  fieri,  ut 

gustinus    libro    1.  de  peccat.   merit.  cap.  unusquisque  eorum    esset   idem  ipse    qui 

14.  «  Quisquis   ausus  fuerit  dicere,  justifico  Deus.  » 

te  :  consequens  est  ut  dicat  etiam,  crede  in         XXIX.   Sextum    argumentum.   Yidentes 

me.  »  Quare  concludit,   quod  sicut  non  est  Deum,  vident  quam  plurima   consilia  Dei 

credendum  nisi  in   solum  Deum,  ita  illum  libera,   ut   constabit    ex  infra     dicendis  : 

solum    principaliter  justificare  posse.  sed     Scriptura    docet  ,    repugnare    quod 

XXVIII.  Quintum  argumentum.  Si  dare-  creatura    sit    aliter    particeps   consiliorum 

tur  aliqua    creatura,    quae    connaturaliter  Dei,    quam  gratuita    ejus  revelatione,    et 

videret  Deum,  illa  esset  ex  natura  sua  im-  manifestatione  :  (1)    ut   enim   dicit  Apos- 

peccabilis  :    sed  repugnat  dari  creaturam  tolusl.  adCorinth.  2.  Quoe  sunt  Dei  (id  esl 

impeccabilem    ex  natura  sua  :  ergo  et  quae  ejus  consilia  et  secreta)    nemo   novit,   nisi 

naturaliter  videat    Deum.    Major  constat:  Spiritus  Dei  qui  in  ipso  est.   Et  in  eodem 

tum  quia  impeccabilitas  est  necessario  con-  capite,  versu  46.  citat  illud  Isaiae  40.  Quis 

juncta   cum    Dei  visione  :  tum  etiam  quia  cognovit  sensum   Domini,  aut   quis  consilia- 

illa  creatura  quae  naturaliter  videret  Deum,  riusejus  fuit?  Id  est,  quae  creatura  a  seip- 

esset    substantialiter    ejusdem    ordinis,  et  sa  cognoscit  consilia  Dei,  nisi  Deus  per  Spi- 

ejusdem,    aut  majoris  perfectionis,    quam  ritum  Sanctum  ea  revelet  ? 
sint  habitus    supernaturales   infusi  :  unde         XXX.  Confirmatur  :  Si     possibilis   esset 

sicut  repugnat  fidei  infusae  subesse  falsum,  intellectus  naturaliter   aequivalens  in   per- 

et  gratiae,  et  charitati,  cum  peccato  conjun-  fectione  intelligendi,  intellectui  beato,  lumi- 

gi :  ita  et  illi  creaturae  repugnaret  esse  cum  ne  gloriae   perfuso ;    a  fortiori   posset  dari 

peccato.  Minor  autem  in  qua  est  difficultas,  intellectus    creatus,   qui   naturali    sua    vi 

probatur  ex   Sanctis  Patribus,  qui  passim  aequivaleret    intellectui  Prophetae,   lumine 

affirmant,  solum  Deum  esse  ex  natura  im-  prophetiae  illustrato  :  sed  hoc  repugnat : 

peccabilem :  caetera  vero  eo  ipso  quod  ex  ergo  et  illud.   Major  constat,  minor  proba- 

nihilo  sunt,  vel  quod  non  sunt  summe  bona,  tur.  Si  posset  dari  intellectus  creatus,  qui 

peccare  posse.  Sic   Augustinuslibrod2.de  naturali  sua  vi  aequivaleret  intellectui  Pro- 

Civit.    cap.  1 .  ubi  docet,  eo  ipso  quod  libe-  phetae,  lumine  prophetiae   illustrato,  posset 

rum  arbitrium  produciturex  nihilo,  esse  ex  dari  creatura,  quae  naturaliter,    et  seclusa 

natura  sua  defectibile,    et  peccabile.  Idem  Dei     revelatione,    futura    contingentia,   et 

asserit  Fulgentius  de  fide  ad  Petrum  cap.  3.  libera  praesciret  :  sed  hoc  repugnat  Scrip- 

ubi  sic    discurrit   :    «  Deus    quia   summe  turae,  et  Sanctis  Patribus,  qui  docent  praes- 

bonus  est,  dedit  omnibus  naturis  quas  fecit  cientiam  futurorum,   esse  certissimum,  ac 

ut  bonae  sint ;  non   tamen  tantum  bonae,  praecipuum  divinitatis  argumentum,  juxta 

quantum  creator  omnium  bonorum,  qui  non  iUud  Isaiae41.  Annuntiate  quce  ventura  sunt 

solum  summe  bonus,  sed  etiam  summum  in  futurum,  et  scimus  quia  dii  estis  vos ; 

atque  incommutabile  bonum  est,  quia  aeter-  et  istud  Tertulliani  in  Apologet.    cap.  20. 

num  bonum  est  ;  nullum  habens  defectum,  «  Idoneum  opinor  testimonium  divinitatis, 

quia  non  ex  nihilo  factum  ;  nullum  habens  veritas  divinationis.  » 
profectum,  quia  nullum  habens  initium.  Ideo       (i)  nisp.  4.  art.  5. 


ARTIGULUS  L 


211 


V. 


Diluuntur  argumenta  adversariorum. 

XXXI.  Objicies  primo  cum  Scoto.  Ideo  D. 
Thomas,  et  ejus  discipuli,  negant  aliquem 
intellectum  creatum,  aut  creabilem,  posse 
connaturaliter  videre  Deum,  quia  modus 
essendi  Dei  excedit  modum  essendi  cujus- 
libet  substantiae,  et  intellectus  creati,  aut 
creabilis  ;  cum  Deus  sit  suum  esse,  actus 
purus,  et  infinite  immaterialis ;  et  quaelibet 
substantia  creata,  aut  creabilis,  sit  poten- 
tialitati  admixta  :  sed  haec  ratio  non  con- 
cludit :  ergo  ruit  praecipuum  fundamentum 
D.  Thomae.  Major  constat  ex  supra  dictis, 
minor  probatur  tripliciter.  Primo  quia  in- 
tellectus  creatus,  lumine  gloriae  perfusus, 
connaturaliter  videt  Deum  ;  cum  lumen 
gloriae  sit  participatio  divinae  intellectua- 
litatis,  quae  habet  essentiam  divinam  pro 
objecto  connaturali :  sed  intellectus  creatus, 
lumine  gloriae  perfusus,  non  est  actus  purus, 
nec  suum  esse,  nec  ejusdem  immaterialita- 
tis  cum  Deo  :  ergo,  etc. 

Secundo,  Oculus  corporeus  videt  coelos 
incorruptibiles,  cum  tamen  ipse  sit  corrup- 
tibilis  :  ergo  potentia,  et  objectum  connatu- 
raliter  cognitum,  non  debent  convenire 
in  eodem  gradu  perfectionis,  et  immate- 
rialitatis. 

Tertio,  Angelus  inferior  quidditative  co- 
gnoscit  superiorem,  licet  non  sit  ejusdem 
perfectionis,  et  immaterialitatis  cum  illo  : 
ergo  pariter  intellectus  creatus  poterit  quid- 
ditative  Deum  cognoscere,  quamvis  ipsum 
in  perfectione  et  immaterialitate  adaequare 
nequeat. 

XXXII.  Respondeo  concessa  majori,  ne- 
gando  minorem  ;  ad  cujus  primam  proba- 
tionem,  nego  paritatem  :  quia  valde  diversa 
est  ratio  de  intellectu  creato,  aut  creabili,  et 
de  lumine  gloriae  :cum  enim  quilibet  intel- 
lectus  creatus,  autcreabilis,procedatut  pro- 
prietas  alicujus  substantiae  spiritualis,  petit 
illam  habere  pro  objecto  connaturali  et 
proportionato,  et  esse  ejusdem  immateriali- 
tatis  cum  illa.  At  vero  lumen  gloriae,  non 
inest  intellectui  beato,  per  modum  pro- 
prietatis  ab  illo  connaturaliter  dimanantis, 
sed  per  modum  qualitatis,  et  virtutis  ins- 
trumentariae  ipsum  elevantis  ;  et  ideo  non 


debet  proportionari,  et  accommodari  sub- 
jecto  quod  elevat,  sed  potius  objecto  ad  quod 
elevat. 

XXXIII.  Addo  quod,  longe  major  propor- 
tio  requiritur,  ut  conhaturaliter  Deus  a 
creatura  videatur,  quam  ut  ad  id  elevetur 
per  lumen  supernaturale  ;  illud  enim  non 
debet  esse  vis  omnino  connaturaliter  attin- 
gens  objectum,  sed  debet  se  habere  per  mo- 
dum  virtutis  instrumentariae,  et  elevan- 
tis,  seu  participationis  intellectus  supe- 
rioris. 

Ad  secundam  probationem  ejusdem  mi- 
noris  respondeo,  quod  licet  oculus  corpo- 
reus  videat  ccelum,  quod  est  incorruptibile ; 
non  tamen  videt  illud  formaliter,  et  redu- 
plicative,  quatenus  est  incorruptibile,  :sed 
solum  quatenus  est  lucidum  et  colora- 
tum,  sub  qua  tantum  ratione  pertinet  ad 
objectum  formale,  et  specificativum  poten- 
tiae  visivae.  Quare  illa  instantia  Scoti  non 
est  ad  propositum,  nec  infringit  efficaciam 
rationis  D.  Thomae,  qui  solum  intendit, 
objectum  ut  formaliter  cognitum,  modo 
essendi  cognoscentis  debere  proportionari. 

Ad  tertiam  instantiam  dicendum  est,  An- 
gelum  superiorem  et  inferiorem,  habere 
eumdem  modum  essendi,  eumdem  gradum 
immaterialitatis  :  nam  omnes  Angeli  carent 
materia,  et  compositione  physica,  et  habent 
compositionem  ex  essentia  et  existentia. 
Neque  vero  omnimoda  aequalitas  inter 
cognoscens  et  cognitum,  ad  cognitionem 
quidditativam  requiritur,  sed  sufficit  iden- 
titas  gradus,  et  ordinis.  At  nullus  intellec- 
tuscreatus,  vel  creabilis,  pervenire  potest  ad 
eumdem  gradum  immaterialitatiscumDeo, 
qui  est  suum  esse,  et  actus  purus. 

XXXIV.  Objicies  secundo  :  Deus  potest 
creareintellectum,  qui  vi  sua  naturali  adae- 
quet  virtutem  intellectus  beati,  lumine  glo- 
riae  perfusi  :  ergo  et  qui  naturaliter  Deum 
videat.  Gonsequentia  patet ;  alias  enim  non 
adaequaret  virtutem  intellectus  beati  :  an- 
tecedens  vero  probatur.  Virtus  intellectus 
beati,  lumine  gloriae  perfusi,  est  finitae  per- 
fectionis,  et  activitatis  :  ergo  cum  dato  quo- 
cumque  intellectu  finito,  Deus  possit  perfec- 
tiorem  producere,  nulla  videtur  esse  repu- 
gnantia,  quod  Deus  producat  intellectum, 
virtute  sua  naturali  adaequantem,  vel  supe- 
rantem,  virtutem  et  activitatem  intellectus 
beati,  lumine  gloriae  instructi. 


212  DISPUTATIO  PRIMA. 

Respondeo  negando  antecedens,  ad  cujus  sapientia  supernaturalis    creata,  ita  potest 

probationem,  concesso    antecedente,  nego  dari  sabstantia  creata    supernaturalis. 

consequentiam  :  licet  enim  intellectus  bea-  Tertio,    Substantia  creata  supernaturalis, 

tus,  lumine  gloria^   perfusus,  sit  aliquod  non  repugnat  ea  ratione  qua  est  substantia ; 

compositum  finitae  perfectionis,   et  activi-  nam  substantia  divina  est   supernaturalis  ; 

tatis  ,     non  sequitur  tamen,  Deum  posse  nec  ea  ratione  qua  est  creata  :  gratia  enim, 

creare  aliquem  intellectum,  qui  vi  sua  na-  charitas,  et  lumen  glorise,  quse  sunt  super- 

turali  adaequet  ejus  perfectionem  et  activi-  naturalia,  entia   creata  sunt  :  nec  ex  parte 

tatem  :  quia  res  ordinis  inferioris,quantum-  utriusque  simul  sumpti,  quia  non  potest  esse 

cumqueintraillumordinemperficiatur,nun-  repugnantia  in   conjunctione  duorum,   nisi 

quam  tamen  poterit  pertingere  ad  perfec-  se  teneat  ex  parte  alicujus  extremi   :   ergo 

tionemalteriusordinis  superioris.  Quantum-  ex  nullo  capite  repugnat. 

cumque  enim  creatura  materialis  et  corpo-  Denique,  Omne  accidens  dicit  ordinem  ad 

reaperficiatur,  nunquamtamen  poteritper-  aliquod  subjecium  sibi  proprium,   et  con- 

tingere  ad  perfectionem  Angeli.  Item  quan-  naturale  ;  sed  accidentia  ordinis  supernatu- 

tumcumque  augeatur  amor  Dei  naturalis,  ralis  non  possunt    habere    aliud  subjectum 

nunquam.pervenire  poteritad  perfectionem  connaturale,  quam    substantiam  supernatu- 

charitatis,  et  amoris  supernaturalis.  Deni-  ralem  creatam  :  ergo  illa  est  possibilis.  Mi- 

que  quantumcumque  perficiatur  certitudo  nor  probatur  :  Accidentia  supernaturalia,  ut 

scientiae  naturalis,  niinquam  pertinget  ad  charitas,  lumen  glorise,  et  similia,  non  res- 

certitudinem  fidei,  velprophetise,  aut  alte-  pioiunt  aliquam  substantiam    creatam  ordi- 

rius  luminis    supernaturalis.    Unde   recte  nis  naturalis,   tamquam  proprium  et  conna- 

dixit  Gajetanus,  quod   unum  individuum  turalesubjectum,  ut  constat,  cum  inter  po- 

superioris  ordinis,  aequivalet,  imo  et  supe-  tentiam  et  actum,  perfectivum  et  perfecti- 

rat  infinita  individua  ordinis  inferioris,  et  bile,  debeat  esse  proportio  :  neque  substan- 

si  hoc    argumentum    aliquid  concluderet,  tiam  increatam  Dei,  cum  illa  sit  actus  pu- 

probaret  etiam  posse  dari  inteliectum,  qui  rus,  et  incapax  recipiendi   accidentia  :  ergo 

naturali  sua  virtute,  consilia  Dei,  ejusque  illa  non  possunt  habere  aliud  subjectum  si- 

decreta  libera  cognosceret  :  quia  similiter  bi  connaturale,    quam  substantiam1  creatam 

Prophetas,  lumine  prophetico  illustratus,  est  ordinis  supernaturalis. 

compositum  finitee  perfectionis  et  activita-  XXXVI.  Respondeo  negando  majorem,  ad 

tis  :  quod  Scripturae,  et  SS.  Patribus  repu-  cujus  primam  probationem,  dato  anteceden- 

gnare  ostendimus  in  fine  §.  praecedentis.  ie,   negatur  consequentia,  et  paritas.  Ratio 

XXXY.  Objicies   tertio  cum  Molina  :  Non  disparitatis  est,  quia  Jicet  modus  substan- 

repugnat  creari  a  Deo  substanliam  superna-  tialis  unionis,  habeat  esse  per  se,  idestnon  in 

turalem  :   sed   ilia    connaturaliter  videret  alio  inhaasive  :  nihilominus  quia  hujusmodi 

Deum,  quia  ab  illa  dimanaret  lumen  glorias  esse  per  se  non  est  completum,   sed  incom- 

tamquam  proprietas  :  ergo  non  implicat  da-  pletum,  et  modale,  ideoperhabitudinem  ad 

rialiquam  substantiam  intellectualem  qua3  extrinsecum,  specificari  potest.    Substantia 

connaturaliter  videat  Deum.  fcinor  patet,  autem  creata,  cum  intra    suam  lineam   sit 

major  autem  in  qua  est  difficultas,  multipli-  completa,  non  potest  specificari  per  habitu- 

citer  suadetur.  Primo  quia  potest  dari,    et  dinem  ad  aliquid  extrinsecum,    nec  conse- 

secundum     probabilem     sententiam  datur  quenter  esse  supernaturalis ;  quia  (ut  supra 

modus  substantialis  unionis    inter  Verbum  ostendimus)  supernaturalitasformalitercon- 

et  humanitatem  assumptam,  quo  illa  extre-  sistit  in  habitudine  ad  Deum,  ut   est  in   se, 

ma    substantialiter    conjunguntur   :    ergo  et  ut  transcendit  totum  ordinem   creatum, 

etiam  poterit  produci  a  Deo  substantia  su-  et  creabilem. 

pernaturalis.  XXXVII.  Adsecundam  probationem,  con- 

Secundo,  Divina  attributa  participantur  cesso  antecedente,  nego  consequentiam  :  li- 

a  creaturis,  v.  g.  sapientia  divina  participa-  cet  enim  non  solum  divina    attributa,  sed 

tur  a  creata,  et  divinus  amor  a  charitate  :  etiam  Dei  substantiam,  sit  participabilis  a 

ergo  similiter  poterit  participari  a  creatura  creaturis,  tam  in  ordine  naturali,  quam  su- 

ratio  divina3  substantire  ;  et  ita,  sicut  datur  pernaturali :  in  hoc  tamen  differunt,  quod  in 


ARTICULUS  II.  213 

ordine  naturali,  atributa  participantur  par-  recipiuntur  accidentia  connaturalia  subjecto 

ticipatione   accidentali,      substantia    vero,  alteram   violentam,  in     qua    subjectantur 

participatione   substantiali  :  in  ordine  au-  accidentia  contraria,    et   repu^nantia   illius 

tem  supernaturali,    tam    attributa,    quam  naturac,  sicut  sehabet  calor^respectu  aqure .- 

subslantia   participantur  participatione  tan-  aliam  denique  obedientialem,  qua  quodlibet 

tum  accidentali  :  sapientia    enim   superna-  agens  subditur  Deo,  ad  recipiendas   formas 

turalis  creata,  participat  rationem  sapien-  ordinis    supernaturalis.      Accidentia    ergo 

tisB  divinse,  quaa  est  substantia  ;    licet  non  supernaturalia,  recipiunt  substantiam,    seu 

participet  modum  essendi  subslantialiter  :  potentiam  naturalem,  non  ut  naturalis  est 

similiter  gratia   sanctificans  est  participatio  sed  ut  obedientialis,  et  subdita  Deo,    seu  ut 

substantiae  Dei,  sed  accidentalis  : « Id  enim  capax  recipiendi  influxum  agentis  superna- 

quod  substantialiter  est  inDeo,  accidentali-  turalis. 
ter  sit  in  anima  participante  divinam  boni- 

tatem  :  »  inquit  S.  Doctor  1.  2.  quaest.  110.  Amiculus  II. 
art.  2.  ad  2.  Quod  vero  possit  natura  divi- 

na  participari  substantialiter  in  ordine  natu-  An  intellectus  creatus  possit  supernaturali- 

rali,  non  autem    supernaturali,  provenit  ex  terelevari  ad  videndum  Deum  ? 
summa  perfectione  istius  ordinis,   habentis 

specificationem  per  ordinem  ad  Deum  ut  cst  XL.  Egimus  articulo  pra?cedenti  de  invi- 

in  se :  ordo  vero  naturalis  non  specificatur  sibilitate  Dei  perviresnaturce  jarn  demons- 

per  ordinem  ad  Deum,  etiam  ut  auctorem  tranda  estejus  visibilitas  ner  auxilium  era- 

naturae  ;  sed   habitudo  quam   quaslibet   res  tiae,  ut  confutemus  alium    errorem   aliquo- 

naturalis  dicit  ad  suum  conditorem,  se  ha-  rum,  quoe  (teste  D.  Gre^orio) asserebant  (i) 

bet  solum  ut  qusedam  proprietas,  vel  modus  Beatos  non  videre  ipsam  Dei  essentiam '  sed 

quidam  transcendentalis,  in  omni  creatura  tantum    excellentem    quamdam    lucem    et 

imbibitus.  claritatem  a  Deo  emanantem,  in  qua  appa- 

XXXVIII.  Ad  tertiam  probationem  dicen-  ret  ut  sol  in  radiis,  in  aqua  vel  aere  recep- 
dum  est,  repugnantiam  substantiae  super-  tis.  «  Sciendum  est  (inquit)  quod  fuerunt 
naturalis,  peti  ex  conjunctioneutriusque  si-  nonnulli,  qui  Deum  dixerunt,  etiam  in  illa 
mul ;  supernaturalitatis  scilicet  cum  ratione  regione  beatitudinis,  in  claritatequidemsua 
substantiae  ;  haec  enim  unio  est  omnino  conspici,  sed  in  natura  minime  videri.  Quos 
impossibilis,  eo  quod  supernaturalitas  con-  nimirum  minor  inquisitionis  subtilitaa  fe- 
sistat  in  habitudine  ad  Deuin,  ul  exceden-  feliit.  Ncque  enim  illi  simnlici  et  incom- 
temtotum  ordinem  creatum  et  creabilem  :  mutabili  essentia^,  aliud  estclaritas  etaliud 
substantiaB  autem  repugnetabaliquo  extrin-  natura;  sed  ipsa  ejus  natura,  sua  daritas  * 
seco   speciem  emendicare,  ut  supra  decla-  ipsa  claritas,  naturaest,  etc.  » 

ravimus.  Ad    probationem   in   contrarium,  Idem  attribuitur  Armenis,  quietiam  dice- 

dicendum  est,    quod    licet   partes  divisim  banthomines  beatificari  in    quadam  clari- 

sumptae  non  repugnent,  conjunctum  tamen  tate  et  fulgore  Dei,  nontamenad  ejus  subs- 

ex  illis  repugnare  potest,  ut  constat  in  chi-  tantiaa  visionemparvenireposse.  Quod  etiam 

maera  ,  licet  enim  leo,  draco,  et  capra  seor-  docuit  Abailardus,  ut  coIlHtur  ex  D.  Ber- 

sim  sint  possibilia,  conjunctum  tamen  ex  il-  nardo  cpist.  190.  Et  Almaricus  cujus'  erro- 

lis  impossibile  est,  et  chimaericuin.  res  inGoncilioLateranensi  sublnnocentio  III. 

XXXIX.  Ad  ultimam  instanUam nego  anle-  confutavit  S.  Dominicus.  Denique  hunc  erro- 
cedens  :  licet  enim  omne  accidens  dicat  rem  suspicantur  aliqui  viguisse  apud  anti- 
ordinem  ad  aliquod  subjectum,  non  ta-  quos  Judroos,  quia  D.  Hieronymus  super 
men  essentialiter  respicit  aliquod  sub-  caput  1.  Isaiaa,  dicit  Juda^os  ideo  interfecis- 
jectum  sibi.proprium  et  connaturale,  ut  seillum  Prophetam,  quod  dixisset  se  vidisse 
constat  in  accidentibus  qua3  cducuntur  ex  Deum  facie  adfaciem,  putantes  in  hoc  con- 
potentia  violenta  subjecti,  sel  qua3  intro-  tradixisse  Deo  dicenti  Exodi  53.  Non  vide- 
ducuntur  per  artem.  Unde  in  rebus  creatis,  bit  me  homo  et  vivet.  Sed  incertum  est  an 
triplicem  potentiam  receptivam  distinguere 

solent  Philosophi  :  unam  naturalem,in  qua  (i)  Lib.  xvill,  moral.  cap.  28. 

k  15 


214 


DISPUTATIO  PRIMA. 


illi  senserint,  Deum  non  videri  posse  in  alia 
vita,  vel  solum  in  ista.  Uthic  error  confute- 
tur,  beatificae  visionis  possibilitas  declare- 
tur,  sit 


I. 


Conclusio  afflrmativa    statuitur* 

XLI.  Dico  igitur,  Deum  posse  clare  videri 
ab  intellectu  creato,  lumine  gloriae  confor- 
tato,  et  elevato.  Ita  constat  ex  Goncilio  Flo- 
rentino  in  litteris  sanctae  unionis,  ubi  dici- 
tur,  « Animas  plene  purgatas  intueri  Deum 
clare,  trinumetunumsicutiest.  »Idem  defi- 
nierat  antea  Bendictus  XI.  in  Extra,  quae 
incipit,  Benedictus  Deus. 

Plura  etiam  possunt  Scripturae  loca  addu- 
ci,  quseDeum  in  alia  vita  clare  videri,  ma- 
nifeste  declarant.  Ista  nobis  sufficient. 
Matth.  5.  Beatimundo  corde,  quoniamipsi 
Deum  videbunt.  18.  Angeli  eorum  semper 
vident  fadem  Patris  mei,  qui  in  ccelis  est, 
Isaiaa  33.  Begem  in  decore  suo  videbunt  ocu- 
li  ejus,  1.  Joan.  3.  Cum  apparuerit  similesei 
erimus,  quia  videbimus  eum  sicuti  est.  1 .  ad 
Gorinth.  13.  Videmus  nunc  per  speculumin 
wnigmate,  tunc  autem  facie  ad  faciem. 

XLIL  His  Scripturae  testimoniis,  quaedam 
rationes  adjungi  possunt,  quibus  visionis 
beatificae  possibilitas,  probabiliter  suaderi 
potest ;  cum  enim  sit  supernaturalis,  ratio- 
ne  naturali  indemonstrabilis  est,  ut  infra 
ostendemus.  Duas  affert  D.  Thomas  hic  art. 
1.  Prima  est,  quia  beatitudo  hominis,  reipsa 
posita  est  in  visione  divinae  essentiae  ,  con- 
sistit  enim  in  altissima  et  perfectissima  ejus 
operatione,  quae  est  operatio  intellectus  : 
sed  homo  potest  consequi  suam  beatitudi- 
nem,  alioquin  esset  deterioris  conditionis, 
quam  caeterse  creaturae,  quarum  unaquae- 
que  potest  ad  suum  finem,  et  beatitudi- 
nem  propriam  pertingere  :  ergo  homo  po- 
test  divinam  essentiam,  ut  in  se  est,  intue- 
ri.  Quae  ratio  abstrahit  a  celebri  illa  quaes- 
tione,  de  qua  agitur  in  tractatu  de  beatitudi- 
ne,  in  quo  nempe  beatitudo  hominis  essen- 
tialiter  consistit,  in  visione  scilicet,  vel 
amore,  vel  in  utroque  simul,  et  solum  as- 
.serit(quod  in  omnium  sententia  certum 
est)  beatitudinem  in  visione  Dei  positam 
esse  :  sive  in  ea  essentialiter  consistat,  sive 
eam  necessario  tantum  requirat. 


XLIIL  Haec  ratio  magis  declarari  etillus- 
trari  potest,  exponendo  qua  ratione  visio 
beatifica  sit  perfectissima  operatio  creatu- 
rae,  intellectualis  et  consequenter(  ejus  bea- 
titudo.  Illa  enim  est  perfectissima  operatio 
creaturae  intellectualis,  quae  est  participa- 
tio  majoris  excellentiae  divinae,  quae  plus 
gloriae  confert  Deo,  etplus  nobilitatis  et 
perfectionis  ipsi  creaturae  ;  sed  visio  bea- 
tifica  habet  illas  conditiones  ;  ergo  est  per- 
fectissima  operatio  creaturae  intellectualis. 
Major  constat,  minor  vero  quantum  ad  sin- 
gulas  partes  declaratur.  Et  in  primis  quod 
visio  beatifica  sit  participatio  majoris  excel- 
lentiae  divinae,  constat  ex  eo  quod  illa  par- 
ticipat  divinum  intelligere,  quod  majorem 
exprimit  in  Deo  perfectionem,  quam  voli- 
tio,  et  alia  attributa,  ut  supra  ostendimus, 
agendo  de  constitutivo  divinae  naturae.  (1) 
Deinde  cognitio  clara  et  intuitiva  Dei,  magis 
illum  honorat  quam  amor  noster  ;  etenim 
per  amorem  damus  nos  Deo,  per  visionem 
beatam  illum  cognoscimus,  ejusque  perfec- 
tiones,  et  attributa  manifestamus  :  magis 
autem  honoratur  Deus,  per  claram  manifes- 
tationem  suarum  perfectionum,  quam  per 
oblationem  bonorum  creaturae.  Sicut  si 
plebeus  Imperatorem  incognitum  manifes- 
taret  toti  urbi,  aut  imperio,  magis  illum 
honoraret,  et  plus  gloriae  ei  conferret,  quam 
si  domunculam  suam  et  tugurium  ei  offer- 
ret :  secus  autemest  de  cognitionehujus  vi- 
tae,  illa  enim,  cum  sit  imperfectissima,  et 
procedens  per  conceptus  inadaequatos,  com- 
munes,  et  confusos,  magis  deprimit  Deum, 
quam  extollat :  unde  cognitio  Dei  in  via 
non  est  ita  perfecta,  sicut  ejus  amor  :  e 
contra  vero  in  Patria,  cognitio  in  perfec- 
tione,  et  nobilitate  superat  amorem,  ut  in 
tractatu  de  beatitudine  fuse  ostendemus.  (2) 

XLIV.  Quod  autem  per  visionem  beati- 
ficam  plus  adveniat  perfectionis  creaturae, 
quam  per  quamlibet  aliam  operationem, 
declaratD.  Thomas  hic  art.  1.  ex  eo  quod  : 
«  In  illo  est  ultima  perfectio  creaturae  ra- 
tionalis,  quod  est  ei  principium  essendi  :  in 
tantum  enim  unumquodque  perfectum  est, 
in  quantum  ad  suum  principium  attingit.  » 
Unde  Picus  Mirandulanus  definit  beatitudi- 
nem,  Beditum  creaturo?  ad  suum  prmci- 
pium :  perfecta  autem  conjunctio  intellec- 

(1)  Tract.  1.  disp.  2.  art.  1.  —  (2)  Disp.  3.  art.  2. 


ARTIGULUS  IL 


m 


tualis  creaturae  ad  suum  principium,  fit 
per  claram  Dei  visionem,  per  quam  imme- 
diate  unitur  intellectui  creato,  per  modum 
formae  et  speciei  intelligibilis  :  et  a  qua  di- 
manat  amor  beatificus,  per  quem  etiam 
homo  intime  Deo  conjungitur,  et  ad  suum 
redit  principium,  a  quo  per  creationem 
exierat,  ut  eleganter  declarat  Marsilius  Fi- 
cinus  in  convivio  Platonis  cap.  21 .  his  ver- 
bis.  «  Qui  Deum  vero  amore  persecutus 
fuerit,  Deum  inveniet,  et  se  in  Deo  recupe- 
rabit,  quia  ad  suam  per  quam  creatus  est 
redibit  ideam,  ubi  rursus  reformabitur, 
quia  ideae  suae  perpetuo  cohaerebit.  Ideo 
quisquis  nostrum  in  terris,  a  Deo  separatus 
est,  non  verus  est  homo,  sed  semihomo; 
cum  a  sui  idea  sit,  formaque  disjunctus. » 

XLV.  Secunda  ratio  D.  Thomae  sumitur 
ex  eo  quod  in  homine  est  naturale  deside- 
rium  videndi  primam  causam,  cum  intue- 
tur  ejus  effectus :  unde  cum  illud  deside- 
rium,  utpote  a  natura  inditum,  frustrari 
non  possit,  saltem  in  omnibus,  dicendum 
est,  intellectum  creatum,  usque  ad  ipsam 
Dei  visionem,  possepertingere. 

Gui  rationi  alia  etiam  probabilis  adjungi 
potest.  Licet  enim  divina  essentia  sit  objec- 
tum  improportionatum,  et  excedens  vires 
naturales  intellectus  creati,  continetur 
tamen  intra  objectum  ejus  adaequatum,  et 
extensivum,  ut  antea  declaravimus :  unde 
licet  in  creatura  intellectuali,  non  sit  poten- 
tia  naturalis  ad  Dei  visionem,  ei  tamen 
inest  potentia  obedientialis,  seu  non  repu- 
gnantia,  ut  ad  illam  elevetur. 

XLYI.  Gonfirmatur  :  Quoties  aliqua  poten- 
tia  potest  imperfecto  modo  aliquod  objectum 
attingere,  non  repugnat  eam  elevari,  ad 
illud  perfecte  cognoscendum  :  ut  constat  in 
potentia  visiva  noctuae,  quae  quia  imperfecte 
lumen  solis  videre  potest,  majoribus  viribus 
confortata,  solem  ipsum  perfecte  potest 
intueri.  Ergo  cum  intellectus  creatus, 
ratione  suae  amplitudinis,  et  universalitatis 
respiciat  ens  ut  sic,  Deo  et  creaturis  analo- 
gice  commune,  et  naturaliter  Deum?  saltem 
imperfecte  et  abstractive,  cognoscere  possit : 
nulla  est  repugnantia,  sed  potius  summa 
convenientia,  quod  ad  claram  et  intuitivam 
Dei  visionem  elevetur  ;  cum  ad  hoc  proacipue 
conditus  sithomo,  ut  Deum  perfecte  cognos- 
cat,  et  diligat.  Unde  haec  summa  amplitudo, 
et    capacitas    naturae    intellectualis,     qua 


respicit  ens  ut  sic,  et  bonum  universale, 
est  praecipua  ejus  excellentia,  radix  suae 
felicitatis,  acveluti  ansa,  qua  aDeo,  appre- 
henditur,  et  ad  claram  ejus  visionem 
elevatur. 


;.  i. 


Solvuntur  objectiones. 

XLVII.  Objicies  primo  :  Deus  in  Scriptura 
saepe  dicitur  invisibilis  :  ut  1.  ad  Timoth.  5. 
Regi  sceculorum  immortali,  et  invisibili.  Et 
ibidem  cap.  6.  Quem  nullus  hominum  vidit, 
sednecvidere  potest.  Joan.  \.  Deum  nemo 
viditunquam :  ergonullus  intellectus  creatus 
ad  clarjun  Dei  visionem  elevari  potest. 
Probatur  consequentia.  Quia  Jerem.  32. 
Deus  dicitur  Incomprehensibilis,  inferunt 
Theologi,  illum  a  nullo  intellectu  creato 
posse  comprehendi  :  ergo  similiter  ex  eo 
quod  Scriptura  dicat  illum  esse  invisibilem, 
recte  infertur,  ipsum  a  nulla  creatura 
intellectuali  posse  videri.  Unde  2.  Petril. 
dicitur  In  quemdesiderant  Angeli  prospicere  : 
desiderium  autem  est  de  re  nondum  habita 
et  possessa  ;  in  quo  a  fruitione  et  delecta- 
tione  distinguitur,  quae  circa  bonum  praesens 
etadeptum  versantur. 

XLVIII.  Respondeo  quod  quando  Scrip- 
tura,  Deus  dicitur  invisibilis,  vel  a  nullo 
hominum  posse  videri,  hoc  debet  intelligi, 
vel  de  visione  corporea,  vel  de  intellectuali 
per  vires  naturae  habita,  vel  de  comprehen- 
siva,  vel  denique  de  visione  quae  habeatur 
in  hac  vita  mortali.  Unde  ad  illud  quod 
additur,  neganda  est  paritas  :  ratio  autem 
disparitatis  est,  quia  nullibi  in  Scriptura 
dicitur,  quod  Deus  sit  conprehensibilis  a 
creatura ■;  asseritur  tamen  variis  in  locis 
supra  a  nobis  relatis,  quod  ab  illa  videri 
potest,  et  quod  de  facto  videtur  a  Beatisin 
Patria  ;  sicque  ut  omnia  cohaereant,  cum 
dicitur  invisibilis,  hoc  debet  necessario 
exponi,  aliquo  ex  his  quatuor  modis  jam 
relatis.  s 

Ad  illud  vero  quod  de  Angelis  2.  Petri 
dicitur,  respondet  D.  Gregorius  libro  48. 
moralium  cap.  29.  his  verbis.  «  Sed  quia  de 
Deo  per  primum  Ecclesiae  Praedicatorem 
dicitur  :  in  quem  desiderant  Angeli  pros- 
picere  ;  sunt  nonnulli  qui  nequaquam  Deum 
videre,  vel  Angelos  suspicantur  ;  et  tamen 


21 G 


DISPUTATIO  PRIMA. 


dictum  per  Veritatis  sententiam  scimus  : 
Angeli  eorum  in  coelis  semper  vident  faciem 
Patris  mei  qui  in  ccelis  est.  Numquid  ergo 
aliud  veritas,  aliud  praedicator  insonat  veri- 
tatis  ?  Sed  si  sententia  utraque  confertur, 
quia  sibi  nequaquam  discordet,  agnoscitur. 
Deum  quippe  Angeli  et  viclent,  et  videre 
desiderant;  et  sitiunt  intueri  et  intuentur. 
Si  enim  sic  videre  desiderant,  ut  effectu 
desiderii  sui  minime  perfruantur,desiderium 
sine  fructu  anxietatem  habet,  et  anxietas 
pcenam.  Beati  vero  Angeli  ab  omni  pcena 
anxietatis  longe  sunt,  quia  nunquam  simul 
pcena  et  beatitudo  conveniunt.  Piursum  cum 
eos  dicimus  Dei  visione  satiari,  quia  et 
Psalmista  ait  :  Satiabor  dum  manifestabitur 
gloria  tua  :  considerandum  nobis  est, 
quoniam  satietatem  solet  fastidium  subsequi. 
Ut  ergo  recte  sibi  utraque  conveniant,  dicat 
veritas  :  Quia  semper  vident :  dicat  praedi- 
cator  egregius  :  Quia  semper  videre  desi- 
derant.  Ne  enim  sit  in  desiderio  anxietas, 
desiderantes  satiantur  :  ne  autem  sit  in 
satietate  fastidium,  satiati  desiderant.  Et 
desiderant  igitur  sine  labore,  quia  deside- 
rium  satietas  comitatur  ;  et  satiantur  sine 
fastidio,  quia  ipsa  satietas  ex  desiderio 
semper  accenditur.  Sic  quoque  et  nos 
erimus,  quando  ad  ipsumfontem  vitae  vene- 
rimus.  Erit  nobis  delectabiliter  impressa 
simul  sitis  atque  satietas.  Sed  longe  abest 
abista  siti  necessitas,  longea  satietate  fasti- 
dium,  quia  et  sitientes  satiabimur,  et  satiati 
sitiemus.  » 

XLIX.  Objicies  secundo  :  D.  Ghrysostomus 
hom.  14.  in  Joan.  dicit  :  «  Ipsum  quod  est 
Deus,  non  solum  Prophetae,  sed  nec  Angeli 
viderunt,  neque  Archangeli  :  quod  enim 
creabilis  est  naturae,  qualiter  videre  poterit 
quocl  increabile  est  ?  »  Idem  repetit  in 
pluribus  homiliis  contra  Anomaeos,  ubi 
passim  dicit,  Deum  non  videri  ab  aliquo 
intellectu,  ctiam  Angelico. 

L.  RespondetD.  Thomas  hic  art.  1.  ad  1. 
D.  Ghrysostomum  loqui  de  visione  compre- 
hensionis,  nam  statim  subdit,  «  Yisionem 
dici  certissimam  Patris  considerationem,  et 
comprehensionem,  tantam  quantam  Pater 
habet  de  Filio.  »  Sed  hanc  responsionem 
rejicit  Yazquez  hic  disp.  57.  cap.  2.  et  o. 
quia  (inquit)  Anomaei  contra  quos  agit 
Chrysostomus,  non  asserebant  Deum  compre- 
hensive  cognosci  in  hac  vita :  neque  enim 


existimandum  est,  ita  amentem  fuisse  Euno- 
mium,  ut  voluisset  sibi  attribuere  infinitam 
scientiam  quam  habet  Deus,  quantum  ad 
modum  cognoscendi,  sed  solum  quantum  ad 
rem  cognitam  :  ergo  cum  Ghrysostomus 
neget  illam  quam  asserebat  Eunomius,  non 
comprehensivam  negat,  sed  quidditativam. 
Addit  Suarez  libro  2.  de  attribut.  negativis 
cap.  7.  difficiliorem  locum  ex  ipso  Ghrysos- 
tomo  in  eadem  homilia,  in  qua  ait,  «  Angelos 
vidisse  quidem  Deum  in  natura  assumpta, 
nam  antea  non  videbant :  »  qui  locus  exponi 
non  potest  de  visione  comprehensiva,  nam 
Angeli  post  assumptam  naturam,  Deum  non 
comprehenderunt.  Denique  Vazquez  ubi 
supra  multos  alios  Patres  numerat  cum 
Chrysostomo  :  scilicetHieronymum,  Epipha- 
nium,  Theodoretum,  Theophylactum,  utrum- 
que  Cyrillum,  Nyssenum,  Euthymium, 
Primasium,  et  alios,  qui  loquuntur  sicut 
Chrysostomus,  et  concludit,  quod  si  sincere 
loqui  velimus,  vix  possumus  Sanctos  ilios 
Patresin  bonum  sensuminterpretari. 

LI.  Sed  mirum  est,  quod  ille  auctor 
malit  Eunomium,  et  alios  Haereticos,  ab 
insania  excusare,  quam  SS.  Patres  ab  errore 
absolvere  :  praesertim  Chrysostomum,  Totius 
Ecclesice  (ut  loquitur  Innocentius  I.)  « Pa- 
trem,  et  lumen,  et  propugnaculum.  »  (1) 
Porro  ut  manifeste  constet,  quantum  ille  in 
hoc  excesserit,  et  quam  legitima,  ac  genuina 
sit  D.  Thomae  interpretatio,  duo  breviter 
hic  demonstranda  sunt.  Primum  est,  Euno- 
mium,  et  alios  Anomaeos,  revera  in  eam 
incidisse  dementiam,  ut  cognitionem  com- 
prehensivam  Dei  sibi  arrogaverint,  et  asse- 
ruerint  se  ita  perfecte  cognoscere  Deum, 
sicut  Deus  seipsum  intelligit.  Secundum  est, 
Chrysostomum  in  quem  praecipue  invehitur 
Vazquez,  pluribus  in  locis  admittere  claram 
Dei  visionem  in  seipso,  pro  alia  vita. 

Primum  iiorum  constat  ex  Theodoreto 
libro  4.  Haeretic.  fabul.  tit.  de  Eunomio, 
ubi  sic  ait  : «  Ausus  estdicereEunomius,  se 
nihil  de  rebus  divinis  ignorare,  sed  ipsam 
Dei  substantiam  exacte  scire,  eamdemque 
habere  de  Deo  cognitionem,  quam  ipse 
Deus  de  seipso  habet,  etc.  »  Idem  testatur 
Socrates  libro  1 .  histor.  cap.  7.  ubi  inducens 
Eunomium,  et  Anomaeos  loquentes,  sic 
inquit :  «  Deus  de  sua  ipsius  essentia,  nihil 

(1)  Epist.  30, 


ARTIGULUS  II. 


217 


plus  intelligit  quam  nos,  noque  ipsi  est 
magis  cognita,  et  pcrspecta,  quam  nobis.  » 
Item  Hieronymus  super  cap.  11.  Matth.  ad 
illa  verba,  Nemo  novit  Filium  nisi  Pater  : 
«  Erubescat  (inquit)  Eunomius,  tantam  sibi 
notitiam  Patris  et  Filii,  quantam  alteruter 
inter  se  habent,  jactitans  se  habere. »  Deni- 
que  ipsemet  Ghrysostomus  quinque  homiliis 
quas  scripsit  adversus  Anomasos,  passim 
eos  stolidos,  et  amentes  appellat.  Ex  quibus 
constat,  Vazquem,  cum  dixit,  Eunomium 
non  fuisse  ita  amentem,  utcomprehensivam 
Dei  notitiam  sibi  arrogare  voluerit,  omnino 
sine  fundamento  locutum,  et  contra  tam 
insignes  Patres,  qui  circa  ipsa  Eunomii 
tempora  floruerunt,  et  multo  melius  quam 
ille  auctor,ejus  haeresim  cognoverunt. 

LII.  Quod  autem  Chrysostomus,  pluribus 
in  locis,  simpliciter  admittat  visionem  Dei 
claram  pro  alia  vita,  constat  ex  homil.  5. 
in  Epist.  ad  Philip.  etex  69.  ad  populum,et 
ex  Epist.  5.  ad  Theodorum  lapsum  :  ubi 
asserit,  «  Beatos  Regem  ipsum  (scilicet 
Deum)  contueri,  non  per  introitum,  non 
per  aenigma,  non  per  speculum,  sed  facie 
ad  faciem,  non  per  fidem,  sed  per  speciem.  » 
Idem  etiam  docet  Basilius  in  expositione 
Psalmi  55.  ubi  dicit  :  «  Nos  postquam  filii 
Resurrectionis  erimus,  tunc  nosse  Deum 
facie  ad  faciem  dignabimur,  sicut  Angeli 
nunc  vident  ipsum.  »  Et  certe,  si  in  iilis 
SS.  Patribus  non  fuisset  cognitio  possibili- 
tatis  visionis  beatificae,  non  fuisset  in  illis 
virtus  spei,  spes  enim  versatur  circa  claram 
Dei  visionem,  tamquam  circa  objectum  pri- 
marium,  ac  proinde  stare  non  potest,  si 
illa  credatur  impossibilis. 

LIII.  Ad  locum  vero  quem  Suarez  refert 
ex  Ghrysostomo,  facile  respondetur,  S. 
illum  Doctorem  ibi  manifeste  loqui  de 
visione  Dei,  non  in  propria  natura,  sed  in 
natura  assumpta,  cujus  Angeli  non  solum 
habuerunt  visionem,  sed  etiam  compre- 
hensionem,  non  quidem  ipsius  Dei,  sed 
ipsius  naturae  assumptae  ;  si  quidem  huma- 
nitatem  comprehendebant. 

Hoec  dicta  sint  in  defensionem  magni 
Ghrysostomi,  de  quo  sic  loquitur  Innocen- 
tius  I.  epist.  50.  quae  habetur  tomo  1. 
Goncil.  «  Affligor  de  eis,  qui  sapientissima, 
spirituali,  et  divina  doctrina,  et  institutione 
ejus  orbati,  fame  verbi  Dei  conficiuntur. 
Non  enim  Ecclesia  tantum  Constantinopo- 


litana,  mellitae  illius  linguae  jacturam  fecit, 
sed  orbis  sub  sole  totus,  ad  orbitatcm  redac- 
tus  est,  viro  tam  divino  amisso.  »  Ecce 
cujus  viri  doctrinam,  Vazquez  noluit  ab 
errore  excusare,  nec  manifestam  ejus  expo- 
sitionem  admittere. 

LIV.  Objicies  tertio  :  Visio  quidditativa 
Dei,  non  potest  non  esse  infinita  :  sed  infi- 
nitam  visionem  nullis  viribus  potest  intellec- 
tus  noster  elicere  :  ergo  nec  Deum  quiddi- 
tative  cognoscere.  Major  probatur:  Gognitio 
crescit  juxta  incrementum  perfectionis 
objecti  :ergo  cognitio  objecti  infiniti,  ne- 
cessario  debet  esse  infinita. 

LV.  Respondeo  negando  majorem,  ad 
cujus  probationem,  distinguo  consequens  : 
si  talis  cognitio,  infinito,  et  adaequato  modo 
objeqtum  infinitum  attingat,  concedo  :  si 
modo  inadaequato  et  finito,  nego.  Et  insto  in 
cognitione  Dei,  quoad  an  est,  quae  termi- 
natur  ad  objectum  infinitum,  et  tamen 
infinita  non  est,  quia  infinito  modo  circa 
illud  non  versatur. 

LVI.  Objicies  quarto  :  Plus  distat  Deus 
ab  intellectu  creato,  quam  Angelus  a  visu 
corporeo  :  sed  ob  hanc  distantiam,  oculus 
corporeus  elevari  non  potest  ad  attingen- 
dum  Angelum  :  ergo  a  fortiori  intellectus 
creatus  elevari  non  poterit  acl  videndum 
Deum,  prout  est  in  seipso. 

Respondeo  cum  D.  Thoma  in  4.  dist.  29. 
quaest.  2.  art.  1.  ad  7.  plus  quidem  distare 
quoad  entitatem,  non  autem  quoad  propor- 
tionem  habitudinis  potentiae  ad  objectum  : 
quia  Deus  continetur  intra  latitudinem 
objecti  adaequati  intellectus  creati,  Angelus 
vero  nullo  modo  est  intra  objectum  visus 
corporei. 

LVII.  Objicies  quinto :  Intellectus  creatus 
non  potest  elevari  ad  cognitionem  omnium 
creaturarum  possibilium  :  ergo  nec  ad 
claram  Dei  visionem.  Antecedens  est  D. 
Thomae,  et  communiter  a  Theologis  reci- 
pitur.  Gonsequentia  vero  videtur  manifesta : 
difficilius  quippe  est  cognoscere  ens  simpli- 
citer  infinitum,  quale  est  essentia  divina, 
quam  ens  infinitum  solum  in  aliqua  ratione, 
scilicet  in  quantitate  numerica,  sicut  sunt 
ad  summum  omnes  creaturae  possibiles. 

Respondent  aliqui  ex  nostris  Thomistis, 
concesso  antecedente,  negando  consequen- 
tiam  et  paritatem,  rationemque  disparitatis 
assignant  °  quia  ad  cognitionem  omnium 


218  DISPUTATIO  PRIMA. 

crealurarum  possibilium,  requiruntur  infi-  Arriago  ,  et  alii  recentiores ,  quibus    hoc 

nitae  species  intentionales,  quibus  intellec-  studium  est,  nihil  statuere  certum,  omnia 

tus  finitus    nequit    actuari,   nec  uti  :  ad  revocare  in  dubium,  illam  negant  de  oculo 

visionem  autem  essentiae    divinae,   sufficit  possibili. 

quod  ipsa  se  communicet  intellectui,  modo  LIX.  Probatur  conclusio  ex  supra  dictis  : 

finito  et  limitato,  et  se  attemperando  lumini  Implicat  aliquam  potentiam  vitalem,  et  co- 

gloriae.  gnoscitivam  ,   ferri  extra  latitudinem   sui 

Haec  solutio  haud  dubie  probabilis  est,  objecti  adeequati,  et  specificativi ;  alioquin 

eaque  ut  probabili,  in  prioribus  Theologiae  ferretur  extra  propriam  speciem,  et  quiddi- 

nostrae  editionibus,  usi  sumus  :  quia  tamen  tatem,  quodimplicat  :  sed  Deusut  est  in  se, 

sententia  quae  asserit    totam    possibilium  est  extra  latitudinem  objecti  adeequati  et 

collectionem  posse  a  Beatis  extra  verbum  specificativi  oculi  corporei,  aut  alterius  po- 

cognosci,  et  ad  hoc  infinitas  species  non  tentiae  sensitivae  ;  quandoquidem  objectum 

requiri,  probabilitate  non  caret  ;  eamque  adaequatum  illarum,  est  ens  materiale,  et 

ut  probabiliorem  infra   eligemus  :  (1)  ad  corporeum  ;  Deus  autem  in  se  est  immate- 

argumenturn  aliter  respondeo,  nempe  quod  rialis,  et  incorporeus  :  ergo  implicat  oculum 

licet  intellectus  creatus  non  possit  elevari  corporeum,  aut  alium  sensum  externum, 

ad  cognoscendas  in  verbo,  seu  in  essentia  vel  internum,  ad  videndum  Deum,  super- 

divina  tamquam  in  causa,  omnes  creaturas  naturaliter  elevari. 

possibiles  (alioquin  ut  ibidem  ostendemus,  Gonfirmatur  :  Deus   ut  est  in  se,  magis 

comprehenderetur  divina    essentia)    bene  distatabomnibusobjectissensibilibus,quam 

tamen  ad  cognoscendam  totam  possibilium  unum  objectum  sensibileab  alio,  v.  g.  quam 

collectionem  extra  verbum,  per  scientiam  sonus,  a  colore  :  sed  implicat  sonum  videri 

infusam  ;  quia  ex  tali  cognitione  nonsequi-  ab  oculo  corporeo,  ut  communiter  conce- 

tur  comprehensio  divinae  essentiae,  ut  ex  ditur  :  ergo  et  Deum  quidditative  videri 

ibidem  dicendis  patebit.  ab  oculo,  aut  ab  alio  sensu  interno,  vel  ex- 

terno. 

Articulus  III.  Gonfirmatur  amplius  :  Visio  beatifica  est 

actus   omnino    immaterialis ,    utpote    Deo 

An  etiam  oculus  corporeus  elevari  possit  ad  summe  immateriali  proportionatus  :  sed  im- 

videndum  Deum  ?  plicat  potentiam  aliquam  materialem ,   et 

corporeo  organo  affixam,  elicere    aliquem 

§.  I.  actum  omnino  immaterialem ,  actus  enim 

nunquam  excedit  in  immaterialitate  suam 

Gonclusio  negativa  statuitur.  potentiam  :  ergo  repugnat  potentiam  ali- 

quam    corpoream    et    materialem     videre 

LVIII.   Anthropomorphitae    existimantes  Deum. 

Deum  esse  corporeum,  eique  humanam  figu-  LX.   Probatur  secundo  conclusio  :  Gum 

ram  affingentes,  consequenter  etiam  dice-  potentiae  sensitivae  brutorum  sint  ejusdem 

bant,  ipsum  posse  videri  oculo  corporeo.  Ali-  perfectionis  et  speciei  cum  nostris ;  imo  quae- 

qui  vero  recentiores,  quos  statim  referemus,  dam  superent  homines  in  facultate  videndi, 

asserunt,  vel  saltem  in  dubium  revocant,  ut  dicitur  de  lynce  et  aquila  :  si  oculus,  aut 

an  oculus  corporeus  ad  videndum  Deum,  alius  sensus  corporeus  hominis,  posset  su- 

supernaturaliter  elevari  possit.  pernaturaliter  videre  Deum,  etiam  oculus 

Dico  tamen,  nec  ocuium  corporeum,  nec  bruti,  vel  ejus  phantasia,  ad  claram  Dei  vi- 

ullum  sensum  internum,   vel    externum,  sionem  elevari  :  hoc  autem  esse  absurdissi- 

posse  supernaturaliter  ad  videndum  Deum  mum,  quis  non  videat  ?  Si  enim  bruta  es- 

elevari.  Est  communis  Theologorum  cum  sent  capacia  videndi  Deum  per  imaginatio- 

D.  Thoma  hic  art.  3.  et  oppositum  Suarez  nem,  vel  sensum,  supernaturaliter  eleva- 

censet  errori  proximum,  Vazquez  temera-  tum,  possent  etiam  supernaturaliter  amare 

rium,  Valentia  tamen  de  illa  dubitat  :  imo  Deum,  et  illo  frui,  cum  amor,  et  fruitio  ad 

visionem  Dei  consequantur.  Item  bruta  es- 

(l)  Disp.  5.  art.  7.  sent  creata  ad  imaginem,  et  similitudinem 


ARTIGULUS  IV.  219 

Dei,  quod  est  contra  fidem,  quae  soli  crea-  non  posse  etiam  elevari  a  Deo  ad  videndum 

turae  intellectuali  hanc  excellentiam  tribuit.  Angelum  ut  est  in  se ;   quia   cum  Angelus 

Sequela  patet,   homo  enim  videndo  Deum  sit  substantia  pure  spiritualis,  etimmateria- 

intuitive,  maxime  CQnsummatur  in  ratione  lis,  non  continetur  intra  objectum  adcequa- 

imaginis ,  et   similitudinis  Dei,  ex  intima  tum,  etspecificativumoculicorporei. 
unione  essentiae  divinae,  per  modum  formae,         Dices  :  Ignis  inferni  elevatur  a  Deo   ad 

et  speciei  intelligibilis  cum  ejus  intellectu  :  torquendos  Daemones,  quamvis  illi  sint  om- 

juxta  illud  1.  Joan.   5.   Similes  ei  erimus,  nino  spirituales,  ignis  vero  corporeus  :  ergo 

quoniam  videbimus  eum  siculi  est  :  ergo  si  similiter  oculus  corporeus,  poterit  elevari  a 

bruta  essent  capacia  visionis  Dei,  sicut  ho-  Deo  ad  videndum  Angelum,  quamvis  ille  sit 

mines  et  Angeli,  essent  etiam  facta  ad  ejus  spiritualis,  et  incorporeus. 
imaginem,  et  similitudinem.  Sed  nego  consequentiam,  et  paritatem. 

Ratio  disparitatis  est,  quia  ignis  concurrit 

§•  "•  solum  instrumentaliter  ad  torquendos  Dae- 

mones;  oculus  autem,  cum  sit  potentia  vi- 

Solvuntur  objectiones.  talis,  non  potest  instrumentaliter  concurrere 

ad  eliciendam  visionem,  sed  necessario  de- 

LXI.  Gontra  hanc  conclusionem  objiciun-  bet  esse  causa  principalis  illius.  Hoc  autem 

tur  in  primis  varii   textus  Scripturae,   in  intercedit  discrimen  inter  causam  instru- 

quibus    homines    dicuntur    oculis    vidisse  mentalem,  et  principalem ;  quod  illa  potest 

Deum  :  Job.    42.  Auditu  auris   audivi  te,  elevari  extra  suum  objectum  specificativum, 

nuncautem  oculus  meus  videt  te.  Etlsaiae6.  sicut  aqua  elevatur  in  Baptismo  ad  produ- 

Vidi  Dominum  sedentem  super  solium.  Se-  cendamgratiaminanimapueri;istaveronon 

cundo  objicitur  Augustinus  22.  de  Givit.  cap.  potest,  etiam  supernaturaliter,  extra  limites 

29.  ubi  videtur  dubitanter  asserere,  quod  objecti  specificativi  se  extendere,  ut  constat 

Beati  post  resurrectionem  videbunt  Deum,  ex  supra  dictis. 
etiam  oculis  corporeis. 

Ad  primum  respondeo  plura  ex  illis  locis  Articulus  IV. 

intelligi  de  visione  Dei,  non  in  sua  essentia, 

sed  in  corporea  specie,  in  qua  voluit  appa-  TT  .....         ,         _, 

rere  sensibiliter.  Vel  de  Deo  in  humanitate  Ltru,m  P°ss>Mitas  elarffl  Dei  vis.on.s,  s.t 

assumpta,  in  qua  In  terris  visus  est,  et  cum 

hominibus  conversatus  est,  ut  dicitur  Baruc 

5.   Secundo  dici  potest,   quod  quando  in 

Scriptura,  Deu§  dicitur  videri  oculis,  hoc 

non  debet  intelligi  de  oculo   corporeo,  sed  Quibusdampraemissis,negativeconcluditur. 

spirituali  :  scilicet  de  fide,  vel  sapientia  in- 

fusa,  qua  Deus  in  hac  vita  cognoscitur.  Sic         LXIII.  Gertum  et  indubitatum  est  apud 

adEphes.  4.  fideles  dicuntur  habere  oculos  omnes  beatificae  visionis  existentiam,  aut 

illuminatos  fidei,  et   D.   Bernardus  loquens  futuritionem,  nonposselumine  naturali  de- 

de  fide,  vocat  illam  oculatam  :  «  Videte  (in-  monstrari  ,    quia    cum    illa  sit  creaturae 

quit)  quam  oculata  sit  fides,  quam  lyncaeos  intellectuali  indebita,  subindeque  ex  sola 

oculos  habeat,  diligenter  considerate.»(4)  Ad  Dei  voluntate  dependens,  sola  ipsius  revela- 

Augustinum  vero,  respondeo  cumD.  Thoma  tionepotest  certo  cognosci.  Unde  Isaioe   64. 

hic  art.  5.  ad  2.  Augustinum  eo  loco  asserere  dicitur  :  Oculus  non  vidit  Deus,   absque  te, 

tantum,  oculos  Beatorum  glorificatos,  videre  qua?  prwparasti  expectantibus  te. 

Deum  per  accidens  in  aliquo  ejus  effectu,         Gertum  etiam  est,  non  posse  evidenter 

sicut  oculi  nostri  videre  dicuntur  alicujus  ostendi  beatificae  visionis  impossibilitatem ; 

vitam,  quando  vident  motus  sensibiles,  et  tum  quia  falsum  non  potest  evidenter  os- 

corporeos  ab  illo  procedentes.  tendi  :  tum  etiam,   quia  argumenta  quae 

LXII.  Ex  his  inferes,  oculum  corporeum  contra  ejus  possibilitatem  fieri  possunt,  so- 

lubilia  sunt,  et  supra  a  nobis  proposita  et 

(l)  Serm.  2.  de  Epiph.  soluta.  Quod  ergo  vertitur  in  controversiam, 


demonstrabilis  solo  lumine  naturae  ? 

;.  i. 


220 


DISPUTATIO  PRIMA. 


est  an  illius  possibilitas  possit  lumine  natu- 
rali  evidenter  demonstrari  ?  Scotus  enim  in 
4.  dist.  49.  quaest.  8,  et  Vazquez  1.  2.  disp. 
20.  cap.  2.  parteni  affirmantem  tenent,  aiii 
vero  negantem,  cum  quibus. 

LXIV.  Dico  r  Possibilitatem  visionis  Dei 
ut  est  in  se,  solo  iumine  naturali  demons- 
trari  non  posse,  aut  evidenter  cognosci. 

Probatur  primo  ex  Augustino  iibro  15.  de 
Trinit.  cap.  8.  et  9.  ubi  loquens  de  vera 
beatitudine,  ait  :  «  Hanc  utrum  capiat  hu- 
mana  natura,  quam  tamen  desiderabiiem 
confitetur,  non  parva  qusestio  est.  Sed  si 
fides  adsit ,  nulla  quaestio  est.  Humanis 
quippe  argumentationibus  haec  invenire 
conantes,  vix  pauci  abundanti  praediti  inge- 
nio,  abundantes  otio,  doctrinisque  subtilis- 
simis  eruditi,  ad  indagandam  solius  animae 
immortaiitatem,  pervenire  potuerunt  :  qui 
tamen  animae  beatam  vitam  non  invencrunt 
stabilem,  id  est  veram.  »  Quibus  verbis  in 
primis  satis  aperte  declarat  impossibiiitatem 
perveniendi  ad  perfectam  cognitionem  su- 
pernaturalis  beatitudinis,  solo  lumine  na- 
turae.  Deinde  argumentum  a  posteriori  satis 
efficax  insinuat  :  si  enim  possibilitas  beati- 
tudinis  supernaturalis,  esset  evidenter  co- 
gnoscibilis  ex  principiis  naturae,  illam  abs- 
que  dubio  aiiquis  ex  tot  antiquisPhilosophis, 
praestanti  ingenio  praeditis,  fuisset  assecu- 
tus  :  sed  ex  Augustino  beatitudinem  super- 
naturalem  prorsus  ignorarunt  :  ergo  signum 
est  eam  solo  lumine  naturae  non  esse  co- 
gnoscibilem. 

LXV.  Probatur  secundo  conclusio  ex  D. 
Thomal.  2.  quaest.  109.  art.  1.  ubi  haec 
scribit.  «  Intellectus  humanus  habet  aii- 
quam  formam,  sciiicet  ipsum  intelligibile 
iumen,  quodest  de  se  sufficiens  ad  quaedam 
intelligibiiia  cognoscenda,  ad  ea  scilicet  in 
quorum  notitiam  per  sensibilia  possumus 
devenire  :  altiora  vero  intelligibilia  intel- 
lectus  humanus  cognoscere  non  potest  , 
nisi  fortiori  lumine  perficiatur  ,  sicut 
lumine  fidei,  vel  prophetiae  ,  quod  dici- 
tur  lumen  gratiae,  in  quantum  est  naturae 
superadditum.  »  Ex  quo  potest  tale  con- 
fici  argumentum.  Intellectus  humanus  ex 
suo  lumine  naturali  non  potest  pervenire 
ad  cognitionem  nisieorum  quae  per  effectus 
sensibiles  cognosci  possunt,  et  ex  ipsis  col- 
ligi  :  sed  ex  effectibus  sensibilibus  non  po- 
test  colligi  visio  beata  :  ergo  ejus  possibili- 


tas  non  potesl  lumine  naturali  cognosci. 
Major  patet,  minor  probatur.  Ex  effectibus 
sensibilibus  non  potest  evidenter  colligi  nisi 
illud  quod  habet  necessariam  connexionem 
cam  ipsis  :  sed  visio  beatanon  habet  neces- 
sariam  connexionem  cum  sensibilibus  :  ergo 
ex  illis  coliigi  nequit.  Minor  probatur  :  Su- 
pernaturalia  non  habent  necessariam  con- 
nexionem  cum  effectibus  naturae  :  sed  visio 
beata  est  aliquid  supernaturale,  ut  supra 
ostensum  est,  sensibilia  vero  sunt  quidam 
effectus  naturae  :  ergo  ex  effectibus  sensibi- 
libus  non  potest  cognosci  visio  beata.  Major 
in  qua  solum  posset  esse  difficultas,  est  nihi- 
lominus  certa  :  supernaturaiia  enim  in  tan- 
tum  dicuntur  supernaturaiia,  in  quantum 
excedunt  totum  ordinem  naturae  :  sed  non 
transcenderent  totum  naturae  ordinem,  si 
haberent  necessariam  connexionem  cum 
effectibus  naturse,  ut  de  se  patet  :  ergo,  etc. 
LXVI.  Probatur  tertio  :  Omnis  demons- 
tratio  vel  est  a  posteriori  per  effectum  con- 
nexum  cum  causa,  vel  a  priori  per  causam 
continentem  effectum  :  at  nullo  ex  his  mo- 
dis  possibiiitas  visionis  beatae  demonstrari 
potest  :  non  quidem  a  posteriori,  cum  visio 
beata  nulium  effectum  producat  cum  illa 
connexum;  nec  a  priori,  omnis  enim  de- 
monstratio  a  priori  debet  esse  per  causam 
proxime  continentem  effectum  :  at  causa 
proxima  visionis  non  est  intellectus  nude 
sumptus,  sed  lumine  gloriae  perfusus  et 
confortatus,  ut  infra  dicemus  ;  unde  intel- 
lectus,  ut  sic  actuatus,  debet  evidenter  co- 
gnosci,  ut  a  priori  demonstretur  possibilitas 
visionis  beatae  :  sed  hoc  impossibile  est  na- 
turaliter  :  ergo  possibilitas  visionis  beatae, 
solo  lumine  naturoe  demonstrari  nequit. 

LXVIL  Gonfirmatur :  Visio  beata  non  con- 
nectitur  cum  potentia  naturali  intellectushu- 
mani,  sed  solum  cum  potentia  obedientiali  : 
atpotentiaobedientalis,  cum  Deumutaucto- 
rem  supernaturalem,  et  vires  totius  naturae 
transcendentem  respiciat,  lumine  naturali 
evidenter  cognosci  non  potest;  alias  viribus 
naturae  cognosci  posset  potentia  obedien- 
tialis  huinanae  naturae,  ut  terminetur   per 
subsistentiam  Dei,  subindeque  possibilitas 
incarnationis,  quod  Theologi  in  tractatu  de 
Incarnatione   communiter    regnant  :  ergo 
idem  quod  prius. 

LXVIII.  Denique  suaderi  potest  conclusio 
ratione  quam  insinuat  D.   Thomas  super 


ARTIGULUS  IV. 


221 


cap.  2.  epist.  1.  ad  Gorinthios.  Nequit  de- 
monstrari  possibilitas  finis,  nisi  possit  evi- 
denter  sciri  possibilitas  mediorum  ,  quia 
finis  non  est  consequibilis  nisi  per  meclia  : 
sed  possibilitas  mediorum  ad  claram  Dei  vi- 
sionem  conducentium  ,  nimirum  gratiae , 
fidei,  spei,et  charitatis,  solo  lumine  naturali, 
evidenter  cognosci  nequifc  ;  cum  enim  haec 
sint  supernaturalia,  captum  luminis  natu- 
ralis  transcendunt  :  ergo  nec  visionis  beati- 
ficae  possibilitas. 

LXIX.  Neque  valet  responsio  Vazquezii 
dicentis  ad  cognoscendam  evidenter  visionis 
beatificae  possibilitatem,  non  esse  necessa- 
rium  cognosci  in  particulari  media  a  quibus 
dependet,  sed  vage  tantum  et  in  communi. 
Non  valet  inquam  :  nam  sicut  beatitudo 
in  communi  respicit  media  in  communi, 
ita  beatitudo  sumpta  in  particulari  ,  ab 
his  mediis  et  principiis  in  particulari  es- 
sentialiter  dependet  :  at  omne  cognoscibile 
ab  eisdem  causis  dependet  quoad  cognosci 
cognitione  apriori,  a  quibus  dependet  in 
esse  :  ergo  licet  cognitio  mediorum  in 
communi,  sufficiat  ad  cognitionem  eviden- 
tem  beatitudinis  in  communi,  ad  notitiam 
tamen  evidentem  beatitudinis  speciatim 
sumptae,  scilicet  supernaturalis,  qualis  est 
visio  beatifica,  requiritur  cognitio  mediorum 
in  particulari,  a  quibus  essentialiter  depen- 
det  :  nimirum  gratioo  sanctificantis,  fidei, 
spei,  charitatis,  etc. 


II. 


Solvuntur  objectiones. 

LXX.  Objicies  primo  cum  Scoto  :  Evidens 
est  lumine  naturali ,  intellectum  creatum 
posse  cogaoscere  quidquid  continetur  in- 
tra  ejusobjectum  adacquatum  :  sedeodem 
lumine  naturali  ,  constat ,  Deum  clare 
visum  contineri  sub  objecto  ,  adaequato 
intellectus  creati,  quod,  ut  supra  diximus, 
est  ensin  communi,  ut  abstrahens  a  crea- 
to,  et  increato,  anaturali  et  supernaturali  :* 
ergo  lumine  naturali  evidens  est,  Deum 
posse  abintellectu  creato  videri,ut  in  seest. 

LXXI.  Respondeo  primo,  negando  mino- 
rem.  Non  est  enim  evidens  lumine  natu- 
rali,  objectum  adaequatum  intellectus  esse 
ens  in  communi,  prout  abstrahit  a  naturali 
et  supernaturali ,  cum  luminc  naturali  non 


possit  cognosci,  dari  aliquod  ens  superna- 
turale.  Unde  quamvis  Deus  clare  visus,  re 
vera  sub  illo  contineatur,  hoc  tamen  solo 
luminenaturali  demonstrari  nequit. 

Respondeo  secundo,  quod  quamvis  lu- 
mine  naturali  esSet  evidens,  ens  ut  sic  secun- 
dum  rationem  communem  suae  analogiae, 
esseobjectum  adaequatum  intellectus  creati, 
nihilominusnequit  inde  evidenter  concludi, 
ac  demonstrari  possibilitas  visionis  beatifi- 
cae;  quia  ad  hoc  salvandum,  non  est  necesse 
quod  intellectus  creatus  possit  attingere 
Deum  ut  in  se  est,  et  cognitione  clara  et 
intuitiva  ,  qualis  est  visio  beatifica  :  sed 
satis  est  quod  abstractive  aut  alio  modo 
imperfectiori,  sit  ab  illo  cognoscibilis. 

LXXII.  Instat  Scotus  :  Lumine  naturali 
evidens  est  perfectionem  convenientem  po- 
tentiae  inferiori,  posse  competere  superiori, 
si  ambae  ad  idem  genus  pertineant :  sed  at- 
tingere  intuitive  omnia  objecta  contenta 
sub  objecto  specificativo  potentiae,  competit 
potentiis  cognoscitivis  intellectui  inferiori- 
bus,  nimirum  visui,  auditui,  et  aliis  sensi- 
tivis  potentiis  :  ergo  evidens  est,  id  etiam 
posse  convenire  intellectui. 

Gonfirmatur  :  Nulla  est  repugnantia 
quod  intellectus  adjuvetur,  seu  elevetur  ad 
cognoscendum  Deum  ita  perfecte  sicut  alia 
objecta  ;  et  consequenter,  si  ista  potest  in- 
tuitive  cognoscere  ,  Deum  etiam  poterit 
clare  et  intuitive  videre. 

LXXIII.  Ad  instantiamrespondeo  negando 
majorem,  multae  enim  perfectiones  compe- 
tunt  inferiori  alicujus  generis,  quae  supe- 
riori  competere  nequeunt  :  nam  ccelo  con- 
venit  incorruptibilitas,  quae  tamen  homini 
qui  ccelo  est  superior  non  competit  :  habi- 
tuiprimorum  principiorum  convenit  evi- 
dentia,  fidei  tamen,  quae  superior  est ,  non 
convenit.  Et  ratio  est  in  promptu,  licet 
enim  talis  perfectio  superiori  non  con- 
veniat,  potest  tamen  illi  convenire  alia 
major  perfectio,  per  quam  alia  ejusdem  ge- 
neris  inferiora  excedat;  et  sic  contingit  in 
proposito  ,  nam  posse  Deum  abstractive  at- 
tingere,  et  omnia  objecta  sensuum  abstrac- 
tive  et  intuitive,  longe  majus  est  quam  ad 
objecta  sensibilia  intuitive  attingenda  alli- 
gari  :  primum  autem  convenit  intellectui, 
secundum  sensibus. 

LXXIV.  Ad  confirmationem  dicatur  in 
re  ita  esse,  sed  noii  evidenter  demonstra- 


222  DISPUTATIO  PRIMA. 

ri  quod  talis  repugnantia  non  sit ;  unde  si  LXXVIII  Dices  :  Potentia  obedientialis 

aliquis  proterve  contenderet  talem  repu-  identificatur  realiter  cum  intellectu  huma- 

gnantiam  dari,   ex  principiis  naturae  non  no,  et  est  illi  essentialis   :  ergo  non  stat 

posset  evidenter  convinci.  Potestque  con-  intellectum  humanum  comprehendi  ab  An- 

tra  hunc  discursum    fieri   manifesta   ins-  gelo  sub  conceptu  differentiali,  et  non  co- 

tantia  :  Angelus  enim  omnia  objecta  quae  gnosci  ab  illo  sub  conceptu  potentiae  obe- 

sunt  infra  Deum  comprehensive  cognoscit,  dientialis.   Gonsequentia    probatur  ,  Nam 

et  tamen  ex   hoc  non  licet  inferre  nullam  comprehendere    est  cognoscere  objectum, 

esse  repugnantiam,   ut  elevetur  a  Deo  ad  quantum  cognoscibile  est :  sed  non  stat  ob- 

ipsius  comprehensionem  :  ergo  major  illius  jectum  sic  cognosci,  et  praedicatum  aliquod 

discursus  evidens  non     est,  posset  enim  ipsi  essentiale  cognoscentem  latere  :  ergo, 

aliquis   respondere  exigi  infinitam  virtu-  etc. 

tem  ad  attingendum  Deum  clare  in  seipso,  LXXIX.  Respondeo  concesso  antecedenti, 

qui  sic  respondens  non   posset    evidenter  negando  consequentiam.  Ad  cujus  proba- 

convinci  ex  principiis  naturae.  tionem  dicatur  duplicem  esse  comprehen- 

LXXV.  Objicies  secundo:  Qui  comprehen-  sionem,  alteram  quae  est  tantum  talis  ab- 

dit  aliquam   potentiam  ,  cognoscit  omnes  solute  et  omnibus   modis ;  alteram  quee  est 

actus,  et  omnia  objecta  ad    quae  potest  se  tantum  talis  in   determinato  genere  :  pri- 

extendere  :  sed  Angelus  naturaliter  com-  mam  non  potest  aliquod  objecti   praedica- 

prehendit  intellectum  humanum  ,  qui  est  tum  latere,  secundam  vero  nullam  ex  illis 

capax  visionis  beatificae  :  ergo  solo  lumine  quae  spectant  ad  genus  in  quo   est  com- 

naturalicognoscit,intellectumhumanum  ad  prehensio  :  Angelus    autem    conprehendit 

illam  posse  elevari,  ac  proinde  illam  esse  intellectum  humanum  comprehensione  na- 

possibilem.  turali,  et  ideo  nullum  praedicatum  natura- 

LXXVI.  Respondeo  primo,  negando  ma-  liter  cognoscibile  ,  potest  ipsum  latere  ;  non 

jorem  :  nam  ad  comprehensionem  alicujus  vero  comprehendit  illum  comprehensione 

potentiae  ,  sufficit    quod  cognoscantur  in  adaequata  in  omni  genere,  ideoque  poten- 

communi    actus    et  objecta    ad  quae  illa  tia  obedientialis  quae  non  est  naturaliter 

potest  se  extendere,  nec    requiritur  quod  cognoscibilis,  ejus  cognitionem  subterfugere 

talis  cognitio  descendat  ad   omnia  objecta  potest. 

particularia,  et  terminetur  ad  omnes  ejus  LXXX.  Ex  dictis  inferes,  etiam  supposi- 

actus  in  individuo  :  verbi  gratia  ut  compre-  ta  fide  et    divina  revelatione,  non  posse 

hendatur  potentia  visiva  aquilae,  non  est  naturali  ratione  demonstrari  visionis  bea- 

necesse  cognoscere  explicite,  et  in  particu-  tificae  possibilitatem  :  illa  tamen  supposita, 

lari,  omnia    objecta  quae   potest  videre ;  demonstratione  Theologica ,  ejus  possibi- 

sed  sufficit  cognoscere  in  communi ,  quod  litatem  posse  ostendi. 

illa    potest  videre   quidquid  visibile  est.  Prima    pars    hujus  corollarii  patet  ex 

Similiter  ut  Angelus  comprehendat  intel-  dictis.  Nam    adhuc  revelatione  supposita, 

lectum   humanum  ,  sufficit  ut  videat ,  il-  non   potest  naturalis  ratio  nisi  causas  et 

lum  posse  cognoscere  quidquid  cognoscibile  effectus  naturales  cognoscere  :   at  ex  illis 

est.  nequit  evidenter  cognosci  possibilitas  vi- 

LXXVII.  Respondeo  secundo  :  Data  ma-  sionis  beatae,  ut  supra  ostensum  est  :  ergo 

jori,  distinguo  minorem.  Angelus  natura-  etiam  revelatione  supposita,  ratione  natu- 

liter  conprehendit  intellectum  humanum,  rali  demonstrari  nequit. 

secundum  potentiam  naturalem,  concedo  :  Quod  vero  Theologice  demonstrari  pos- 

secundumfpotentiam  obedientialem ,  nego.  sit ,    etiam  constat  ,  nam   haec    demons- 

Homo  autem,  non  est  capax  visionis  beata?,  tratio    Theologica  est.  Propensio  innata  , 

secundumpotentiam  naturalem,  sedtantum  sive  naturae  sit,  sive  gratiae  ,  ad    impos- 

secundum  potentiam  obedientialem.  Unde  sibile  terminari  nequit  :  at  homo  habituali 

licet    Angelus    naturaliter    comprehendat  gratia  praeditus,  propensione  innata,  non 

potentiam  naturalem  intellectus  creati,  non  naturae,  sed  gratiae,  in  supernaturalem  bea- 

sequitur  quod  in  ea  cognoscat  possibilita-  titudinem  tendit :   ergo  illa  est  possibilis. 

tem  visionis  beatificae.  In    qua  demonstrationen    major  est  nota 


ARTIGULUS  V. 


223 


lumine  naturali,  minor  vero  est  de  fide  , 
cum  gratiae  habitus  secundum  fidem  ,  sit 
semen  gloriae  ,  et  fons  aquae  salientis  in 
vitam  aeternam,  seu  in  illam  connaturali- 
ter  tendens  :  ergo  conclusio  quae  ex  illis 
praemissis  per  bonam  consequentiam  infer- 
tur,  Theologica  est. 

Articulus  V. 

Qualis  sit    appetitus  hominis   viatoris  , 
ad  claram  Dei  visionem  ? 


!.  I. 


Quibusdam  prcemissis  referuntur  sentenlice. 

LXXXI.  Notandum  primo  ex  D.  Thoma  1 , 
parte  quaest.  ID.art.  4.  Duplicem  dari  appe- 
titum,  unum  innatum  ,  alterum  elicitum. 
Primus  est  inclinatio  seu  propensio  ab 
auctore  naturae  indita,  qua  unaquaeque 
res,  absque  ulla  cognitione ,  in  suum  bo- 
num  connaturale  est  propensa  :  qualis  est 
propensio  gravis  in  centrum,  et  levis  in 
locum  sursum.  Secundus  vero,  qui  proprie 
rationem  appetitus  habet,  est  actus  appe- 
tendi,  quoresfertur  in  bonum  cognitum 
sub  ratione  boni ;  et  ita  procedit  a  specia- 
li  quadam  potentia,  scilicet  ab  appetitu 
sensitivo,  ,vel  rationali  ,  quorum  unus 
fertur  in  bonum  sensibile,  alter  vero  in 
bonum  ut  sic. 

LXXXII.  Notandum  secundo,  Appetitum 
elicitum  adhuc  duplicem  esse  :  unum  effi- 
cacem  et  absolutum,  inferentem  execu- 
tionem  mediorum  necessariam  ad  assecu- 
tionem  boni  concupiti  :  alium  inefficacem 
seu  conditionatum  ,  qui  dictam  executio- 
nem  mediorum  non  infert,  et  velleitas 
quaedam  appellari  solet.  Prior  significatur 
per  verbum  Volo  ,  posterior  per  verbum 
Vellem  :  ille  fertur  in  rem  solum  possibilem 
haberi,  iste  vero  etiam  ad  impossibilia  se 
extendit. 

LXXXIII.  Notandum  tertio,  Appetitum 
elicitum  alium  esse  necessarium  quoad 
specificationem  et  exercitium  simul  ,  ut  in 
brutis  circa  bonum  conveniens  apprehen- 
sum,  et  in  Beatis  circa  Deum  clare  visum  : 
alium  vero  esse  necessarium  tantum  quoad 
specificationem,  qualis  est  actus  appetendi 
beatitudinem  in  communi ;  nam  licet  homo 


naturaliter  inclinetur  ad  bonum  seu  bea- 
titudinem  in  communi,  non  necessitatur 
tamen  ad  eliciendos  semper  actus  amoris 
circa  hujusmodi  bonum,  sed  interdum  eos 
suspendere  potest.  His  praemissis. 

LXXXIV.  Difficultas  et  controversia  est 
inter  Theologos,  quonam  appetitu  feratur 
homo  in  claram  Dei  visionem  ?  Scotus  enim 
in  4.  dist.  49.  quaest.  40.  Durandus  ibidem 
quaest.  8.  et  Valentia4.2.  qusest.  5.  art. 
8.  disp.  4.  puncto  4.  docent  in  natura  in- 
tellectuali,  secundum  se  considerata  ,  esse 
appetitum  innatum  ad  claram  Dei  visio- 
nem  ,  prout  est  in  se  trinus  et  unus.  Vaz- 
quez  autem  4 .  2.  disp.  22.  Suarez  libro  2. 
de  attrib.  negat.  cap.  7.  num.  40.  et  44. 
et  alii  ex  recentioribus  volunt  esse  in  na- 
tura  intellectuali  appetitum  ,  non  quidem 
innatum  ,  sed  elicitum,  saltem  conditiona- 
tum  et  inefficacem  ,  necessarium  tamen 
quoad  specificationem  ,  ad  eamdem  Dei 
visionem,  prout  est  in  se  trinus  et  unus, 
sive  prout  est  auctor  tam  naturae  quam 
gratiae.  Pro  resolutione,  sit 


II. 


Triplici  conclusione  difficultas proposita 
resolvitur. 

LXXXV.  Dico  primo  :  Non  datur  in  ho- 
mine  secundum  se  considerato,  seu  fide  et 
gratia  destituto  ,  appetitus  innatus  ad  cla- 
ram  Dei  visionem. 

Probatur  primo  :  Appetitus  innatus  (ut 
in  4 .  notabili  diximus)  est  pondus  quoddam 
naturae  in  bonum  sibi  connaturaliter  de- 
bitum  :  atqui  in  homine  secundum  se  con- 
siderato,  nullum  datur  pondus  naturae  , 
sed  dumtaxat  potentia  obedientialis ,  ad 
claram  Dei  visionem,  cum  illa  non  sit  con- 
naturaliter  ei  debita ,  seu  superexcedens 
et  improportionata  viribus  ejus  naturalibus, 
ut  ex  supra  dictis  patet :  ergo  non  datur  in 
homine  secundum  se  considerato,  seu  fide 
et  gratia  destituto ,  appetitus  innatus  ad 
visionem  beatificam.  Unde  D.  Thomas  in  4. 
dist.  49.  quaest.  4.  art.  3.  quaestiunc.  3. 
«  Quamvis  ex  naturali  inclinatione  volun- 
tas  feratur  in  beatitudinem ,  seoundum 
communem  rationem,  tamen  quod  feratur 
in  beatitudinem  talem  vel  talem,  non  est 


224 


DISPUTATIO  PRIMA. 


ex  inclinatione  naturae  ,  sed  per  discre- 
tionem  rationis  qua  adinvenit  in  hoc  vel 
in  illo  summum  bonum  hominis  cons- 
tare.  » 

LXXXVI.  Gonfirmatur  et  magis  illustra- 
tur  haec  ratio.  Appetitus  innatus  est  a  Deo 
ut  auctore  naturae,  et  infundente  formam 
naturalem  :  sed  appetitus  visionis  clarae 
Dei,  non  potest  esse  ab  auctore  naturae : 
ergo  non  potest  dari  appetitus  innatus  ad 
illam.  Major  patet,  minor  probatur  primo. 
Appetitus  a  Deo  ut  auctore  naturae  indi- 
tus,  solum  tendit  in  Deum  ut  finem  natu- 
ralem,  nam  ut  communiter  dicitur,  Juxta 
ordinem  agenlium,  est  ordo  finium  :  atqui 
Deus,  ut  clare  visus,  non  est  finis  natu- 
ralis,  sed  supernaturalis  :  ergo  appetitus 
visionis  clarae  Dei  non  potest  esse  a  Deo 
ut  auctore  naturae,  sed  solum  ut  largitore 
gratiae  et  aliorum  donorum  supernatu- 
ralium. 

LXXXVII.   Secundo  eadem    minor  sua- 

detur  t  Auctor  naturae  non  dat  appetitum 

quem  non  possit  explere  :  sed  Deus  ut  auc- 

tor  naturae,  non  potest  explere  aut  quie- 

tare  appetitum    visionis  beatificae  :   ergo 

nec  illum  tribuere.  Minor  patet ,  natura 

enim  ,  sive  potius  auctor  naturae  ,  nihil 

facit  frustra :  faceret  autem  aliquid  frus- 

tra ,  si  daret  appetitum  ad  aliquid  ad  quod 

non  posset  perducere.  Unde  Aristoteles  2. 

de  coelo,  textu  5.  docet  quod  si  natura  de- 

disset  coelis  inclinationem  ad  motum   pro- 

gressivum,  dedisset  etiam  instrumenta  ad 

talem  motum ;  quod  etiam  alibi  asserit  de 

quibusdam  animalibus  imperfectis,  quibus 

natura  talia  instrumenta  denegavit.  Minor 

etiam  non  est  minus   evidens  :  tum  quia 

visio  beatifica,  cum  sit  omnino  supernatu- 

ralis,  est  extra  sphaeram  totius  naturae  , 

imo  et  ipsius  auctoris  naturae,  considerati 

praecise  ut  talis  ;  sic  enim  ad  affectus  na- 

turales  coarctatur  ;  tum  etiam  ,   quia  ille 

non  potest  perducere  ad  aliquem  finem  , 

qui  non  potest  dare  media  necessaria  ad 

acquisitionem  ipsius :  Deus  autem,  ut  auc- 

tor  naturae  ,   non    potest  tribuere  media 

necessaria  ad  visionem  beatam,  cum  illa 

sint    entitative    supernaturalia ,  nimirum 

gratia,  fides,  spes,  charitas,  et  lumen  glo- 

riae :  ergo,  etc. 

LXXXVIII.    Dico    secundo  :  Ex  viribus 


naturae  non  datur  in  homine  appetitus  eli- 
citus,  et  efficax  ad  claram  Dei  visionem. 

Probatur  primo  :  Omnis  appetitus  elicitus 
fundatur  in  aliqua  cognitione,  unde  commu- 
niter  dicitur,  Nihil  volitum  quin  prcecogni- 
tum :  sed  naturali  lumine  rationis,  visio 
beatifica  non  potest  cognosci  ut  possibilis, 
sicut  antea  demonstravimus,  nec  Deus  ut 
auctor  gratiae,  et  gloriae,  sed  tantum  ut  auc- 
tor  naturae  :  ergo  quamvis  ex  cognitione 
naturalicreaturarum,  sequatur  innobisdesi- 
derium  naturale  videndi  primam  causam, 
quatenus  prima  causa  naturalis  est,  non  ta- 
men  cognoscendi  Deum  ut  est  in  se,  et  vi- 
dendi  divinam  essentiam. 

LXXXIX.  Gonfirmatur  et  magis  illustra- 
tur  haec  ratio.  Girca  objectum  ut  apparens 
impossibile,  seu  nondum  apparens  ut  possi- 
bile,  nullus  appetitus  efficax  fundari  potest, 
ut  ex  se  constat  :  ergo  cum  homo  ex  viribus 
naturae,  possibilitatem  visionis  Dei  ut  est  in 
se  apprehendere  non  possit,  ut  ostendimus 
articulo  praecedenti,  non  potest  ex  viribus 
naturae  illam  appetere,  appetitu  elicito  effi- 
caci. 

XG.  Probatur  secundo  :  Si  posset  appeti 
naturaliter  divinae  essentiae  visio,  desiderio 
absoluto,  et  efficaci,  possent  etiam  appeti 
naturaliter  media,  sine  quibus  finis  ille 
haberi  nequit,  id  est  auxilia  divinae  gratiae : 
sed  hoc  Pelagianum  est,  nam  D.  Augustinus 
de  corrept.  et  gratia  cap.  1 .  docet,  quod 
desiderium  quo  desideramus  gratiam,  ex 
gratia  est ;  et  D.  Prosper  contra  Gollatorem 
cap.  8.  illum  redarguit,  eo  quod  dixerit  ho- 
minem  suis  viribus  posse  desiderare  animae 
sanitatem  :  ergo,  etc. 

Probatur  tertio :  In  homine  respectu  vi- 
sionis  divinae  essentiae,  solum  est  capacitas 
seu  potentia  obedientialis  :  sed  haec  non  suf- 
ficit  ad  eliciendum  actum  desiderii  effica- 
cem  et  absolutum  ;  nam  alias  simili  actu 
desideramus  omnia  quae  Deus  sua  potentia 
absoluta  in  nobis  potest  efficere,  quod  absur- 
dum  est :  ergo  homo  non  potest  naturaliter 
desiderio  absoluto  appetere  visionem  beati- 
ficam. 

XCI.  Denique  suaderi  potest  conclusio 
ratione  fundamentali.  Appetitus  elicitus  ef- 
ficax,  est  ille  qui  fertur  in  bonum,  propriis 
viribus,  et  ex  vi  illius  desiderii  consequi- 
bile  :  sed  visionem  beatam  non  possumus 


ARTICULUS  V.  m 

assequi  viribus  naturae,  ut  est  certum  de  pernaturalem  et  claram  Dei  visionem  desi- 

fide  :  beatitudo  enim  perfecta,  quae  in  tali  derantibus  :   tum  ex  discrimine  quod  inter 

visione  consistit,  est  finis  supernaturalis  ho-  appetitum  efficacem  et  inefficacem  reperi- 

minis,  ad  quem  ordinatur  ex  divina  gratia :  tur  :  ille  enim  ferturin  bonum  ut  actu  asse- 

ut  in  pluribus  Conciliis  definitum  est  contra  quibile,  et  per  media  obtinendum ;  iste  vero 

Pelagianos  :   ergo  ex  viribus  naturae  non  fertur  in  bonitatem  rei  absolute  et  nude 

datur  in  homine  appetitus  elicitus  et  efficax  consideratam  :  unde  appetitu  inefficaci   et 

ad  claram  Dei  visionem.  Quod  ut  fiat  evi-  conditionato  impossibilia  appeti  possunt,  si- 

dentius,  et  haec  veritas,  qua)  est  praecipuum  cut  plures  appetunt  semper  vivere,  habere 

disputationis  de  gratia  fundamentum,  ma-  divitias  infinitas,  et  alia  hujusmodi. 

gis  declaretur  XCV.  Secunda  vero  pars,  quam  negant 

XGII.  Observandum   est  primo  cum  D.  Vazquez  et  Suarez,ratione  fundamentali  sua- 

Thoma  1.  2.  quaest.  109.  art.  2.necessitatem  detur.  Ut  aliquid  necessario  appetamus,  re- 

gratiae  in  nobis,  ex  duplici  potissimum  ca-  quiritur  quod  evidenter  cognoscamus  in  eo 

pite  peti.  Primo  ex  infirmitate  naturae  per  consistere  veram  et  adaequatam  rationem 

peccatum  originale   corruptae.  Secundo  ex  beatitudinis  et  summi  boni,  et  non  sufficit 

elevatione  objecti,  et  actus  supernaturalis,  quod  in  eo  absolute  loquendo  reperiatur  ra- 

supra  potentias  naturales  animae.  Prima  ra-  tio  summi  boni  et  verae  beatitudinis  :  sed  ex 

tio  necessitatis,  non  habuit  locum  in  Angelis  viribusnaturae  non  cognoscitur  clare  et  evi- 

in  statu  viae,  nec  in  primis  parentibus  in  denter  rationem  summi  boni  et  verae  beati- 

statu    innocentiae,    sed    tantum  secunda  :  tudinis,  in  sola  Dei  visione  consistere  :  ergo 

utraque  vero  locum  habet  in  hominibus  in  illam  non  appetimus  necessario  quoad  speci- 

statu  naturae  lapsae :  ut  in  tractatu  de  vo-  ficationem.Majorpatet,  quamvisenim  insolo 

luntate  Dei  fuse  exponemus.  (1)  Deo  reperiatur  ratio  summiboni,et  totanos- 

XGIII.  Secundo  observandum  est,  in  quo-  tra  beatitudo,  Deus  tamen  non  amatur  neces- 

libet  ordine  rerum   tria  reperiri ,   nempe  sario  ab  hominibus,  etiam  necessitate  quoad 

substantiam,  seu  naturam  rei,  finem  ipsius,  specificationem,  cum  plures  eum  odio  ha- 

et  inclinationem  ad  illum.  Nam  Angeli  na-  beant.  Minor  vero  patet  ex  dictis  art.  prae- 

tura  v.  g.  per  hoc  explicatur,  quod  sit  aptus  cedenti,  ubi  ostendimus  ex  viribus  naturae 

intelligcre  omne  ens  ad  modum  suas  subs-  non  posse  cognosci  possibilitatem  visionis 

tantiae.  Finis  ipsius,  est  cognitio  Dei  perfec-  beatae ;   ex  quibus  a  fortiori  constat,   non 

tissima,  ut  relucet  in  creaturis  et  accommo-  posse  cognosci  ex  viribus  naturae,  rationem 

datur  modo  essendi  illius.  Voluntas  est  in-  summi  boni  et  verae  beatitudinis,  in  Dei  vi- 

clinatio  tendens  ad  illum  finem.  In  ordine  sione  consistere. 

autem  supernaturali,  visio  beata  tenet  lo-  XCVI.   Confirmatur  :    Quod    appetimus 

cum  finis,  gratia  locum  substantiae,  charitas  necessario  necessitate  quoad  specificationem, 

est  inclinatio  ad  illum  finem.   Quare  sine  appetitur  ab  omnibus  hominibus,  ut  patet 

charitate  nullus  potest  tendere  efficaciter  ad  de  bono  ut  sic,  et  de  beatitudine  in  com- 

gloriam,  et  visionem  beatificam,  nec  illam  muni  :  sed  non  omnes  appetunt  immediate 

promereri,  et  idcirco  charitas  dicitur  esse  claram  Dei  visionem  :  ergo  illam  non  appe- 

principium  et  radix  meriti  vitae  aeternae.  timusnecessario  quoad  specificationem.  Ma- 

Gum  ergo  ex  viribus  naturae  non  possit  elici  jor  patet,  minor  probatur.  Illi  non  appetunt 

actu  charitatis,  non  potest  in  natura  esse  visionem  claram  Dei,  qui  negant  ejus  possi- 

appetitus  elicitus  efficax  respectu  visionis  bilitatem  :  sed  plures  non  solum  ex  Ethni- 

beatificae.  cis,  Atheis,  aut  Haereticis,  de  quibus  supra, 

Dico  tertio  :  Quamvis  ex  viribus  naturae,  sed  etiam,  ut  vult  Vazquez,  multi  ex  SS. 

possit  dari  appetitus  inefficax  et  conditiona-  Patribus,  possibilitatem  visionis  Dei  nega- 

tus  clarae  Dei  visionis,  ille  tamen   non  est  runt :  ergo  Necessario,  quamvis  enim  appe- 

necessarius  quoad  specificationem.  titu  inefficaci  appetere  possimus  quae  nobis 

XGIV.  Primapars  patet,  tum  in  Haereticis  apparent  impossibilia,  nihil  tamen  impossi- 

et  peccatoribus,  hoc  modo  beatitudinem  su-  bile,  cognitum  ut  tale,  appetitur  appetitu 

elicito,  necessario  quoad  specificationem,  ta- 

(l)  Disp.  5.  art.  7,  metsi  ille  appetitus  sit  solum  conditionatus. 


226 


DISPUTATIO  PRIMA. 


1.  III. 


Solvuntur  objectiones. 


XGVII.  Objicies  primo  contra  primam 
conclusionem  :  D.  Thomas  hic  art.  1.  dicit : 
«  Inest  homini  naturale  desiderium  cognos- 


nicare,  et  resurrectionem,  ex  incllnatione 
animae  ad  corpus. 

Secundo  dicere  possumus  cum  Ferra- 
riensi,  quod  quando  D.  Thomas  dicit,  visis 
effectibus  Dei,  exurgere  in  nobis  desiderium 
naturale  videndi  causam,  non  intendit  esse 
in  nobis  desiderium  videndi  Deum,  ortum 
ex  viribus  naturae;  sed  quod  sit  in  nobis 
desiderium  videndi  Deum,  connaturale,  et 


cendi  causam,  cum  intuetur  effectum.  »  Ex  proportionatum  cognitioni  quam  de  illo  ha- 

quo  infert,  quod  si  intellectus  creatus,  non  bemus.  Unde  cum  per  lumen  naturale  in- 

posset  ad  visionem  primae  causae  pervenire,  tellectus,  illum  cognoscamus  valde  imper- 

remaneret  inane  desiderium  naturae  :  ergo  fecte,  et  tantum  ut  auctorem  naturae,  ex  illo 

ex  D.  Thoma  inest  homini  naturalis  appeti-  in  nobis  exurgit  desiderium  quoddam  im- 

tus  ad  visionem  beatificam.  Neque  dici  po-  perfectum,  illum  cognoscendi,  et  videndi  ut 

test,  S.  Doctorem  ibi  loqui  de  appetitu  elicito  auctorem  naturalem,  et  quantum  ad  illa 

inefficaci  ad    visionem  beatificam  ,  quem  praedicata,  et  attributa  quae  in  creaturis  re- 

diximus  hominem  posse  habere  sine  auxilio  lucent.  E  contra  vero,  cum  per  fidem  illum 

gratiae.  Ibi  enim  intendit  demonstrare  pos-  perfecte,  ut  auctorem  gratiae  et  gloriae  co- 

sibilitatem  visionis  beatae,  ex  naturali  desi-  gnoscamus,  ex  tali  cognitione  supernaturali, 

derio  quod  habet  homo  videndi  causam,  oritur  in  nobis  desiderium  supernaturale,  et 

cum  intuetur  effectum  :  si  autem  per  tale  tali  cognitioni  proportionatum,  videndi  il- 

desiderium  intelligeret  appetitum  elicitum,  lum  ut  est  in  se. 

inefficacem,  et  conditionatum,  haec  ratio  non  XGIX.  Objicies  secundo :  Quaelibet  potentia 

concluderet  :  quia  appetitus  elicitus,  ineffi-  habet  appetituminnatuminsuumobjectum, 

cax,  et  conditionatus,  versari  potest  circa  cum  ab   illo  recipiat  totum  suum  esse,  et 

impossibilia,  ut  supra  diximus  :  ergo  ,  etc.  suam  specificationem  et  perfectionem  :  sed 

XGVIII.   Respondeo  approbando  respon-  Deus  clare  visus  continetur  sub  objecto  in- 

sionem  datam  :  cum  enim  D.Thomas  ibilo-  tellectus  creati  :  ergo  connaturaliter  in  eum 

quatur  de  appetitu  videndi  Deum,  qui  exci-  inclinatur. 

tatur  in  nobis  ,    visis   Dei  operibus  ,  qui  Gonfirmatur  :  Quaelibet  natura  creata  ha- 

proinde  oritur  ex  aliqua  cognitione  praesup-  bet  appetitum  innatum  ad  proprium  finem 

posita,  manifestum  est  illum  non  loqui  de  et  centrum  :  sicut  ignis  ad  locum  sursum, 

appetitu  innato,  qui  nullam  praesupponit  et    lapis    ad    locum  deorsum  ;   unde  non 

cognitionem,  sed  est  aliquod  veluti  pondus  quiescit,  donec  ad  illum  pervenerit :   sed 

naturae  inclinantis  ad  aliquod  bonum,  sed  Deus  clare  visus,  est  finis  creaturae  intellec- 

de  elicito,  qui  in  aliqua  praevia  cognitione  tualis,  et  proprium  illius  centrum  ;  unde 

fundatur.  non  quiescit,  donec  ad  illum  pervenerit : 

Ad  instantiam  in  contrarium,  in  primis  juxta  iilud  Augustini  1.  Gonfess.  cap.  i. 

dici  potest,  rationem  D.   Thomae  non  esse  «  Fecisti  nos  Domine  ad  te,  inquietum  est 

demonstrativam  ,   sed  probabilem  tantum  cor  nostrum  donec  requiescat  in  te  :  »  ergo, 

congruentiam,  quia  cum  mysteria  nostrae  etc. 

fidei,  inter  quae  visio  beatifica  numeratur,  G.  Ad    objectionem  respondeo  ,  distin- 

lumen  naturale  intellectus  transcendant ,  guendo  majorem.  Quaelibet  potentia  habet 

nonpotest  evidenti  ratione  demonstrari,  sed  appetitum  innatum  ad  suum  objectum,  con- 

probabili  tantum  congruentia  suaderi.  Hoc  naturale,  et  proportionatum,concedo :  exce- 

pacto  idem  S.  Doctor  infra  quaest.  27.  Verbi  dens,  et  improportionatum,  nego.  Similiter 

divini  processionem  probabiliter  ostendit,  distinguo  minorem  :  Deus  clare  visus  conti- 

ex  eo  quod  omne  intelligens  producit  in  se  netur  sub  objecto  intellectus  creati  connatu- 

verbum,  et  conceptionem  rei  intellectae.  Et  rali  et  proportionato,  nego  :  improportipnato 

5.  part.  quaest.  1.  art.  i  probat  Incarnatio-  etexcedente,  concedo.  Solutio  constat  ex  su- 

nem  Verbi  divini,  ex  ratione  summi  boni,  pra  dictis. 

cuiconnaturaleestsummomodose  commu-  CI.  Ad  confirmationem  similiter   dicen- 


ARTIGULUS  V, 


227 


dum  est,  quamlibet  naturam  creatam  habe- 
re  appetitum  ad  proprium  finem,  si  talis 
finis  sit  connaturalis,  eique  connaturaliter 
debitus  :  secus  autem,  si  sit  supernaturalis, 
et  ad  illum  gratuita  Dei  voluntate,  et  ordi- 
natione,  elevata.  Visio  autem  beatifica  non 
est  finis  naturalis  hominis,  nec  ei  conna- 
turaliter  debitus  ;  sed  supernaturalis,  et  ad 
illum  summa  Dei  bonitate,  et  gratuita  bene- 
ficentia  ordinatus.  Undesi  homofuisset  con- 
ditus  in  statu  natur  ae  purae,  non  habuisset 
pro  ultimo  fine  claram  Dei  visionem,  sed 
tantum  cognitionem  quamdam  abstracti- 
vam  Dei,  ut  auctoris  naturae,  quam  habuis- 
set  per  species  creaturarum,  ut  dicemus  in 
tractatu  de  statibus  humanae  naturae. 

GII.  Objicies  tertio  contra  tertia  conclu- 
sionem  :  In  Deo  clare  viso  nulla  potest  appe- 
tere  ratio  mali  :  ergo  cum  homo  non  possit 
odisse  bonum,  in  quantum  bonum,  in  quo 
nulla  apparet  ratio  mali,  necessitatur,  sal- 
tem  quoad  specificationem,  ad  amandam  et 
desiderandam  visionem  beatificam.  Unde 
Augustinuslo.  de  Trinit.  cap.  8.  dicit  om- 
nes  naturali  instinctu  velle  esse  beatos. 

GIII.  Respondeo  quod  quamvis  nobis  via- 
toribus,  in  visione  beata  nullum  appareat 
malum  positive,  in  ea  tamen  apparet  ali- 
quod  malum  negative  ;  quia  non  cognosci- 
tur  pro  hoc  statu,  in  ea  consistere  omne 
bonum,  quod  sufficit  ad  hoc  ut  non  appeta- 
tur  necessario  quoad  specificationem  :  sicut 
licet  Deus  sit  de  facto  omne  bonum,  quia 
tamen  pro  hoc  statu,  id  a  nobis  clare  non 
cognoscitur,  non  amatur  necessario,  sed  a 
quibusdam  odio  habetur.  Et  de  facto  carna- 
les  homines,  ita  suis  voluptatrbus  addicti 
sunt,  ut  si  eis  daretur  eligendi  licentia,  in 
eis  semper  vellent  permanere,  et  propter 
ipsas  visionem  Dei  contemnerent.  Unde 
quando  Augustinus  ait  omnes  naturali  ins- 
tinctu  velle  esse  beatos,  loquitur  de  beati- 
tudine  in  communi,  quam  omnesnaturaliter 
desiderant,  et  nemo  potest  odio  habere,  non 
autem  beatitudine  in  particulari,  quae  in  Dei 
visione  consistit,  quamvis  in  eodem  capite, 
a  beatitudine  in  communi,  transeat  postea 
ad  beatitudinem  in  particulari. 


DISPUTATIOIL 


De  specie  ad  visionem  beatificam 
concurrente. 

Declarata  visionis  beatificae  possibilitate, 
consequens  est  ut  de  principiis  ad  illam 
concurrentibus  disputemus,  et  in  primis  de 
specie  ad  illam  concurrente,  deinde  de 
lumine  gloriae  ad  illam  requisito,  de  quo 
dicemus  disputatione  sequenti. 

* 
Articulus  I. 

An  detur,  vel  saltem  sit  possibilis  in  visione 
beatifica,  aliqua  species  impressa  creata  ? 


;.  i. 


Prcenotanda  ex  Philosophia. 

I.  Notandum  primo  :  Speciem  intelligi- 
bilem,  se  habere  ut  vicariam  objecti,  trahen- 
do  ipsum  intentionaliter  ad  potentiam,  et 
non  solum  se  tenere  ex  parte  potentiae, 
tamquam  determinationem,  et  complemen- 
tum  virtutis^  cognoscitivae,  vel  per  modum 
luminis  eam  confortantis.  Ita  communiter 
docent  Philosophi  in  libris  de  anima,  contra 
Vazquem,  et  Alarcon.  Ratio  est  evidens, 
quia  ex  objecto  et  potentia  paritur  notitia, 
ut  est  commune  proloquium  ex  Augustino 
desumptum ;  unde  ad  partum  intellectua- 
lem  verbi,  necesse  est  quod  aliquid  loco 
objecti  sit  in  potentia,  sicut  semen  est  loco 
generantis,  ut  pariatur  foetus  ;  objectum 
enim  per  se  ipsum  semper  in  ea  esse  non 
potest,  ut  constat  :  ergo  ad  cognitionem 
requiritur  species  intelligibilis,  tamquam 
vicaria  ipsius  objecti,  seu  ut  preebens  con- 
cursum  objectivum,  non  vero  per  modum 
luminis  confortantis  potentiam. 

Addo  quod,  cognitio  sit  trahendo  res  ad 
se,  et  conjungendo  illas  sibi ;  unde  cum  res 
materiales,  per  entitatem  suam  non  possint 
intrare  in  potentiam,  et  illi  uniri,  indigent 
specie,  ut  illa  mediante  ei  uniantur.  Quam- 
vis  ergo  species  sit  subjective  in  potentia, 
quatenus  eam  actuat  et  informat,  illa  tamen 
se  tenet  ex  parte  objecti,  tamquam  gerens 
ejus  vices,  et  ut  objectum,  illa  mediante, 


228  DISPUTATIO  II. 

possit    informare,   et    actuare  potentiam,  ta,  non  in  esse  naturali,  sed  mtelligibili,  et 

eamque  ad  partum    intellectualem   verbi  intentionali. 

fcecundare.  Quod  ut  fiat  evidentius.  V.    Probatur  secundo  ratione   :   Omnis 

II.  Notandum  secundo  ex  D.  Thoma  in  4.  repraesentatio  fundatur  vel  in  continentia 
dist.  49.  quaest.  2.  art.  1.  ad  15.  et  quodli-  eminentiali  objecti  reprsesentati,  ut  contin- 
bet.  7.  quaest.  1.  art.  I.  quod  triplex  potest  git  in  essentia  divina,  quae  repraesentat 
esse  similitudo  in  potentia  cognoscitiva,  creaturas,  quia  lVas  eminenter  continet  : 
respectu  objecti.  Prima  se  tenet  ex  parte  velin  dependentiaab  objecto  repraesentato, 
potentiae,  et  nihil  est  aliud  quam  virtus,*  ob  quam  effectus  suam  causam  repraesen- 
seu  proportio  et  efficacia  potentiae  ad  eli-  tat  :  vel  in  convenientia  formali.  Sed  spe- 
ciendam  cognitionem  circa  tale  vel  taleob-  cies  repraesentat  suum  objectum,  et  non 
jectum.  Unde  idem  S.  Doctor  hic  art.  2.  ratione  continentiee  eminentialis  ;  species 
dicit  quod: « Lumen  glorise  confortans  intel-  enim  quae  est  accidens,  non  continet  emi- 
lectum  ad  videndum  Deum,  est  aliqua  simi-  nenter  substantiam  :  nec  ratione  solius  de- 
litudo  ex  parte  visivee  potentioe.  »  Secunda  pendentiae,  alias  habitus  existentes  in  intel- 
est  ex  parte  ipsius  objecti,  impressa  tamen  lectu,  essent  species  objectorum :  ergo  ra- 
potentiae  ;  et  non  est  aliud  quam  repraesen-  tione  convenientiae  in  forma  repreesentata  : 
tatio,  seu  species,  qua  objectum  redditur  sed  non  ratione  convenientiae  analogicae, 
intelligibile,  et  unitum  potentiae,  ut  ex  alias  repraesentaret  solum  gradum  analo- 
ipso  et  potentia  pariatur  notitiam.  Ter-  gice  communem  ;  nec  ratione  convenientiae 
tia  similitudo  est  ex  parte  medii,  quae  genericee,  aiias  solum  reproesentaret  genus : 
non  est  aliud  quam  res  aliqua  prius  ergo  ratione  convenientiee  specificae,  etcon- 
cognita,  in  qua  vel  ex  qua  devenitur  sequenterspecies  repraesentans  hominein,  in 
ad  aliam  ;  sicut  in  speculo,  vel  imagine  esse  inteliigibili  est  ejusdem  speciei  cum 
prius  cognita,  attingitur  res  repraesen-  homine,  vel  potius  ipsa  hominis  species,  seu 
tata.  Et  licet  verbum,  seu  speciesexpressa,  quidditas. 

etiam  habeat  rationem  imaginis,  tamen  non         VI.   Gonfirmatur  :  Species  quidditativa 

habeat  rationem  medii  prius  jeogniti,   seu  hominis,  est  in  esse  intelligibili  ipse  homo 

medii  objectivi,    sed  formalis   :  eo    quod  repreesentatus  :   ergo  species  repraesentans 

informet  intellectum  ex  parte  termini  cogni-  hunc  hominem,  est  hic  homo  numero  in 

ti,  etinformando  repraesentet.  Undecompu-  esse  intelligibili,  et  consequenter  hicnume- 

tatur  a  D.  Thoma  cum    secundo  medio,  ro  homo,  est  in  esse  intelligibili  idem  reali- 

tamquam  medium  cognoscendi  Qao,  ut  ipse  ter  cum  specie  repraesentativa  illius. 
loquitur  quaest.  4.  de  verit.  art.  2.  ad  5.  Gonfirmatur  amplius  :  Imago  artificialis 

III.  Notandum  tertio,  vel  potius  suppo-  hominis,  cum  illo  convenit  in  figura,  et 
nendum  ex  libris  de  anima,  quod  species  imago  naturalis,  in  substantia ;  ut  patet  in 
lapidis  v.  g.  qua  intellectus  constituitur  in  filio,  qui  est  imago  naturalis  patris :  ergo 
actu  ad  intelligendum  lapidem,  continet  in  etiam  imago  intentionalis  hominis,  qualis 
se  formam  et  naturam  lapidis,  eamdem  rea-  est  species,  debet  cum  ilio  in  essentia 
liter  cum  illa  quae  in  lapide  invenitur  ;  non  convenire,  cum  sit  illiusimago  quoad  essen- 
quidem  sub  modo  naturali   (hoc  enim  est  tiam. 

impossibile,  ut  constat)  sed  intelligibili,  et         VII.  Dices  primo  :  Albedo  et  nigredo  sunt 

repraesentativo.  formae  inter  se  contrarise,  nec  in  gradibus 

IV.  Haec  suppositio,  quae  est  fundamen-  intensis  possunt  simul  in  uno  subjecto  exis- 
tum  plurium  quae  infra  dicemus,  probatur  tere  :  sed  species  albedinis,  etspecies  nigre- 
primo  ex  D.  Thoma  2.  de  anima  lect.  24.  et  dinis,  sunt  simul  in  eodem  inteilectu:  ergo 
7.  Metaph.  lect.  6.  ubi  dicit  speciem  rei  ,'pecies  albedinis  non  est  ejusdem  quidditatis 
intellectae,  esse  quidditatem  ejus,  et  4.  con-  cum  illa,  et  idem  de  specie  nigredinis. 

tra  Gent.  cap.  14.  ait  «  Quod  verbum  nostri         Respondeo  distinguendo  majorem  :  sunt 

intellectus,  ex  ipsa  re  intellecta  habet  ut  formae  inter  se  contrariae,  sub  modo  essendi 

intelligibiliter    eamdem    numero   naturam  naturali,  concedo  :  sub  modo  essendi  intel- 

contineat :  »  ergo  species  residens  in  intel-  ligibili,  et  intentionali,  nego.   Et  concessa 

lectu,  est  ejusdem  naturae  cum  re  intellec-  minori;  distinguo  consequens  distinctione 


ARTIGULUS  I. 


229 


majoris:ergo  species  albedinis  non  est  ejus-     ris,  dicentis,    «  Ex   intellectu,  et  re  intel- 


dem  quidditatis  cum  illa  :  in  esse  naturali, 
concedo  :  in  esse  intelligibili  et  intentionali, 
nego. 

VIII.  Dices  secundo  :  Species  mensuratur 
ab  objecto,  et  dicit  relationem  realem  ad 
illud  :  sed  mensuratum  distinguitur  realiter 
a  mensura,  et  terminus  a  relatione  :  ergo 
species  realiter  distinguitur  a  natura,  et 
quidditate  objecti  quod  reprassentat,  ac 
proinde  falsum  est,  quod  species  sit  natura, 
et  quidditas  objecti  repra?sentati. 


lecta  fieri  magis  unum,  quam  ex  materia  et 
forma.  »  Materia  enim  non  transit  in  for- 
mam,  nec  e  contra  forma  in  materiam,  sed 
ex  unione  utriusque  resultat  tertium  com- 
positum  :  at  vero  ex  specie  in  esse  repra3- 
sentativo  considerata,  et  ex  intellectu,  non 
resuitat  unum  tertium,  sed  potius  intellec- 
tus  transit  in  rem  intellectam,  media  specie 
intelligibili.  Unde  Aristoteles  3.  de  anima 
laudavit  Anaxagoram,  eo  quod  dixerit  in- 
tellectum  nostrum  esse  immixtum  omni  esse 


Gonfirmatur  :  D.  Thomas  infra  qua^st.  42.  specifico,  ad  differentiam  pura3  potentia^  in 

art.  1.  ad  4.  negat  relationem  realem  ajqua-  ordine  naturali,  qua3  ratione  sua3  limitatio- 

litatis  inter  divinas  personas,  quia  essentia  nis,  est  quidem  nata  recipere  omnemactum 

qua3  fundamentum  est  a^qualitatis,   una  et  sui  generis,  non  tamem  alicui  per  identita- 

eadem  est  in  tribus  personis  :  ergo  similiter,  tem  admiscetur. 

si  eadem  natura  et  quidditas  sit  in  specie,         Addo  quod,  cum  ex  una  parte  gradus 

et  in  objecto  quod    repra^sentat,  illa  non  cognoscendi,  utpote  immaterialior,  superet 

poterit  dicere  relationem  similitudinis  ad  gradum  essendi  entitativum,  seu  natura- 

objectum.  lem  ;  et  rursus  ex  alia  parte,  cognitio  per 

IX.  Ratione  hujus    argumenti,    quidam  se  postulet  unionem  cum   objecto  ;  negari 

existimant  quod  relatio  similitudinis,  qua  non  potest,  talem  unionem  debere  esse  mul- 

species    ad    objectum    refertur,    non    est  to  perfectiorem,  ea  qua?  reperitur  in  ordine 

realis,   sed    rationis,    sicut    relatio   a^qua-  entitativo  et  naturali,   inter  materiam  efc 

litatis,   qua3    est    inter   personas    divinas.  formarn,  subjectum  et  accidentia.    «  Et  ali- 

Sed  melius   respondetur,   quod   ut  species  ter  sentientes  (inquit  Gajetanus)  nimis  vilem 

mensuretur  ab  objecto,   et  dicat  ad  illud  faciunt  naturam  cognoscitivam  :   quando- 


quidem  de  ea,   non   aliter  quam  de  rebus 
naturalibus  indicant.  » 


;.  ii. 


relationem  realem  similitudinis,  non  requi- 

ritur  quod  ab  iilo   distinguatur  realiter  in 

natura  et  quidditate  ;  sed  solum  in  modo 

habendi  naturam  in  esse  intentionali,  qui 

distinguitur  a  modo  naturali,   sub  quo  in 

ipso  objecto  invenitur  :  non  enim  fundat 

relationem  illam,  natura  ut  pra^scindit  ab     Ostenditnr  Deum  non  videri  a  Beatis,  me- 

illismodis  essendi,  sed  prout  illis  affecta,  et  diante  aliqna  specie  impressa  creata. 

modificata.  Ex  quo  patet  responsio   ad  con- 

firmationem,   concesso   enim    antecedente,         XI.   Dico  primo  :  In  visione  beata)  nul- 

neganda  est  consequentia,  et  paritas.  Ratio     lamintervenirespeciemimpressamcreatam. 

discriminis  est,  quia  essentia,  qure  est  fun-      Ita   communiter   docent  Theologi  (excepto 

damentum  rcqualitatis  divinarum  persona-      iEgidio  a  Pra^sentatione)  cum  D.  Thoma  hic 


rum,  non  habet  in  illis  diversum  modum 
essendi  ;  sicut  habet  natura  et  quidditas, 
prout  continetur  in  specie,  et  prout  est  in 
objecto,  per  illam  reprassentato. 

X.  Ex  his  inteliiges  dictum  Aristotelis  5. 
de  anima  textu  57.  dicentis  «  Animam  esse 
quodammodo  omnia  :  »  quia  sciiicet  ra- 
tione  specierum  intelligibilium  ,  in  se 
continet  naturas  et  quidditates  omnium 
rerum,  non  in  esse  naturali,  sed  intelli-  qua^st.  2.  art.  1.  ad  15*.  cujus  verba  infra 
gibili,  et  intentionali.  Gui  etiam  concor-  referemus.  Denique  hanc  doctrinam  (ut 
dat  celebre  illud  dictum  commentato-  dicit  /Egidius  Romanus,  in  suo  defensorio 
I-  16 


art.  2.  et  5.  parte  qurest.  9.  art.  4.  ad  3. 
ubi  sic  habet :  «  Gognitio  beata  non  fit  per 
speciem  qua3  sit  similitudodivina?  essentia3, 
vel  eorum  qua3  in  divina  essentia  cognos- 
cuntur,  sed  talis  cognitio  est  ipsius  divina3 
essentia3  immediate,  per  hoc  quod  ipsa 
essentia  divina  unitur  menti  beatae,  sicut 
intelligibile  intelligenti.  »  ldem  docet  3. 
cont.   Gent.  cap.   51.  et  in  4.  distinct.  49. 


250  DISPUTATIO  II. 

art.  l.)habuit  S.  Doctor  divinitus  inspira-  essentiam,  ut  est  radix  attributorum,  et  ut 

tam,   et  coelesti  revelatione    confirmatam.  praevenit  voluntatem,  et  omnipotentiam  : 

Gum  enim  decessisset  Frater  Romanus  In-  ergo  emanaret  ab  ipso  necessario,    et  non 

quisitor  Neapolitanus,  qui  ejus  fueratdisci-  libere.  Antecedens  est  certum,  quia  species 

pulus,  eique  post  mortem  apparuisset,  ab  emanat  a  suo  objecto  formali ;  objectum  au- 

ipso  D.  Thoma  interrogatus,    quomodo  in  tem  formale  visionis  beatificae,  est  essentia 

Patria  videretur  Deus,  respondit  his  verbis  divina,  ut  radix  attributorum,  ut  infra  os- 

Psalmistae  :  Sicut  audivimus,  ita  et  vidimus  tendemus.  Gonsequentia  autem  probatur  : 

in  civitate  Domini  virtutum,  per  hoc  decla-  Illud  quod  emanatab  aliqua  ratione  in  Deo, 

rans  Deum  eo  modo  videri  a  Beatis  in  Pa-  praeveniente  voluntatem,  est  necessarium  : 

tria,  quo  ab  ipso  D.  Thoma  audierat,  dum  sic  scientia  simplicis  intelligentiae,  etjuxta 

ejus  esset  discipulus  in  via.  adversarios,  scientia  media  necessaria  est, 

XII.  Eadem  veritas  hac  ratione  suadetur.  saltem  ex    parte  subjecti,   quia  praevenit 

Species  impressa  in  visione  beatifica  super-  voluntatem  :  ergo  si  species  illa  emanaret 

flua  est  :  ergo  non  datur.  Gonsequentia  pa-  ab  essentia  Dei,  ut  est  radix  attributorum, 

tet,  antecedens  probatur.  Species  impressa  et  ut  praevenit   voluntatem,  necessario,  et 

necessaria  est  ad  supplendum  defectum  ob-  non  libere,  a  Deo  procederet. 

jecti,  quod  secundum  se  non  potest  concur-  XV.  Gonfirmatur :  Haec  emissio  specierum 

rere  cum  potentia  ad    intellectionem  sui,  in  objectis  productivis  illarum,  est  necessa- 

vel  quia  non  existit,  vel  quia  remotum  est,  ria  ;  quia    illae  se    habent  ut  affectiones 

aut  secundum  se  non  est  intelligibile,  prop-  naturee,  et  ut  proprietates,  ac  veluti  quse- 

ter    suam  materialitatem   :   atqui  nullum  dam  semina  ;  quibus  sui  cognitionem  nata 

horum  habet  locum  in  proposito ;  nam  Deus  sunt  parere,  sicut  per  semen  naturale  pro- 

est  existens  necessario,  intime  praesens  in-  ducunt  simile  :  ergo  illa  species  repraesen- 

tellectui   Beati,  et  summe  immaterialis,  ac  tativa  Dei  ,    esset  affectio,    proprietas,  et 

proinde  perfectissimo    modo  intelligibilis :  semen   Dei,    et    consequenter    naturaliter 

ergo  species  impressa  in  visione  beatifica  produceretur,  sicut  proprietas,   et  semen. 

superflua  est.  Haec  conclusio  magis  constabit  ex  dicendis 

XIII.  Gonfirmatur  :  Ob  eamdem  rationem  g.  sequenti. 
superflua  est  Angelo  species  accidentalis  ad 

sui  cognitionem,  nam  substantia  ipsius,  ex  «   jU 

communi   sententia,   quia  est  intime  pra> 

sens,  et  immaterialis,  supplet  vices  speciei ; 

et  idem  dicunt  quidam  recentiores  de  lumi-  Impossibilitas  ejusdem  speciei  demonstratur. 

ne  respectu  oculi,  etdequalitatibus  sensibi- 

libus  respectu  tactus,  nempe   quod  seipsis,  XVI.  Dico  secundo :  Non  posse  dari  spe- 

sine  specie  moveant  ad  sensationem,  quia  ciem  impressam  creatam,  quae  Deum  clare 

habent  sufficientem    praesentiam,  et  unio-  et  intuitive  repraesentet.  Est  contra  Suarem, 

nem,  ac  proportionem  cum  potentia.  Addo  Vazquem,   Molinam,  et  alios  recentiores  : 

quod,  essentia  divina  potest  seipsa  praestare  est  tamen  D.  Thomee  locis  supra  cdtatis,  ubi 

(seclusis  imperfectionibus  informationis  et  impossibilitatem  talis  speciei,  variis  rationi- 

inhaerentiae)  id  totum  quod  facit  species  im-  bus  demonstrat. 

pressa  creata,  ut  infra  ostendemus  :   ergo  Prima,  quae  habetur  quodlibeto  7.  quaest. 

illa  est  superflua.  \.  art.  4.  et  1.  cont.  Gent.  cap.  46.   potest 

XIV.  Probatur  secundo  conclusio  :  Si  sic  proponi.  Effectus  formalis  speciei  im- 
daretur  in  visione  beatifica  aliqua  species  pressae,  est  reddere  objectum  proxime 
impressa  creata,  vel  illa  produceretur  ne-  intelligibile  :  sed  repugnat  Deum  fieri  pro- 
cessario  a  Deo,  vel  libere  ?  Neutrum  dici  xime  intelligibilem,  per  aliquam  formam 
potest :  ergo  non  datur.  Minor  quantum  ad  creatam,  et  a  se  distinctam  :  ergo  repugnat 
primam  partem  est  certa,  nullus  enim  datur  dari  speciem  creatam,  clare  et  intuitive 
effectus  adextra,  qui  necessario  a  Deo  pro-  Deum  repraesentantem.  Major  est  certa,  et 
cedat.  Probatur  vero  secunda  pars  :  Illa  constat  ex  supra  dictis  :  minor  vero  pro- 
species  emanaret  a   Deo  secundum   suam  batur.  Illud  quod  est  per  se  intelligibile, 


ARTIGULUS  I.  251 

imo  et  sua  intelligibilitas,  non   potest  fieri  quid  in  potentia  ;  quo  confortetur,  elevetur, 

intelligibile  per  aliquid  aliud  :  at  Deus  per  et  fiat  potens  ad  illud  cognoscendum.  Sicut 

se  intelligibiiis  est,  imo  etsua  intelligibilitas,  ex  eo   quod  sol  ratione  sui  splendoris    sit 

cum  sit  actus  purus  in  ratione  intelligibilis,  objectum  improportionatum,  et  superexce- 

et  infinite  immaterialis  :  ergo  non  potest  densrespectu  oculi  noctuae,non  sequiturali- 

fieri  intelligibilis,  et  visibilis  ut  est  in  se,  qnid  ponendum  esse  in  sole,  per  quod  fiat 

per  aliquam  formam,  et  speciem  intelligi-  ei  visibilis,  et  proportionatus,   sed  solum 

bilem  creatam.  Minor  constat,  major  autem  debere  ponimajorem  virtutem,  etefficaciam 

variis  exemplis  declaratur.  Quia  enim  lux  in  potentia  visiva  noctuae,  per  quam   robo- 

seipsa  visibilis  est,  et  ratio  videndi,  objecta,  retur  et  fiat  potens   ad  videndum  solem. 

non  potest  fieri  visibilis  per  aliam  formam  a  Unde  ex  eo  quod  Deus  sit  objectum  impro- 

sedistinctam.  Quia  albedo  seipsa  est  alba,  portionatum  respectu  intellectus  creati,  non 

non  potest  fieri  talis  per  aliam  qualitatem.  sequitur  divinam   essentiam   debere,    vel 

Quia  unio  est  ratio   conjungendi  extrema,  posse    fieri    proportionatam    per    aliquam 

non  potest  uniri  per  aliam  unionem,  sicut  speciem  creatam,  sed   tantum,  intellectum 

nec  existentia  fieri  existens  per  aliam  exis-  creatum,  mediante  lumine  gloriae,  debere 

tentiam  ;  alioquin    daretur  processus   in  confortari,  et  elevari  ad  ejus  visionem. 
infinitum,  et  illud  quod  est  tale  per  essen- 

tiam,  fieret  tale  per  participationem,  quod  ~     TV 

implicat.  Ergo  similiter  cum  essentia  divina,  "' 
sit  ipsa  lux  increata,  et  ipsa  intelligibilitas, 

et  visibilitas  per  essentiam,  non  potest  fieri  Exponuntur  alia?  rationes  D.  Thomce. 
intelligibilis,  et  visibilis  per  aliquam  for- 

mam,  seu  speciem  a  se  distinctam.  XX.   Praeter  rationem  jam    explicatam, 

XVII.  Confirmatur  :  Eadem  est  ratio  pro-  tres  alias  adducitS.  Doctor.  hic  art.  2.  quee 
portionaliter  de  intelligibilitate,  ac  de  breviter  exponendae  sunt.  Prima  sub  his 
intellectualitate  :  sed  quia  Deus  est  prima  terminis  ab  illo  proponitur.  «  Sicut  dicit 
intelligentia,  non  potest  fieri  intelligens  per  Dionysius  1.  de  divin.  nomi.  per  simili- 
aliud  a  se  :  ergo  similiter,  quia  est  prima  tudines  inferioris  ordinis  rerum,  nullo 
intelligibilitas,  non  potest  fieri  intelligibilis,  modo  superiora  possunt  cognosci,  sicut  per 
et  visibilis  ut  est  in  se,  per  aliquid  a  se  speciem  corporis  non  potest  cognosci  essen- 
distinctum.  tia  rei  incorporeae  :  multo  igitur  minus, 

XVIII.  Dices  :  Hoc  argumentum  probare  per  speciem  creatam  quamcumque,  potest 
quidem,  essentiam  divinam  non  posse  fieri  essentia  Dei  videri.  »  Pro  cujus  expli- 
intelligibilem,  et  visibilem  intellectui  divino,  catione. 

et  increato,  per  aliquam  formam,  aut  spe-  XXI.   Notandum    primo  :   Speciem  non 

ciem  a  se  distinctam :  non  tamen  demons-  debere  ita  esse  ejusdem  ordinis  cum  objecto, 

trare,  quod  illa  non  possit  fieri  intelligibilis,  ut  cum  eo  conveniat  in  gradu  perfectionis 

et  visibilis  intellectui  creato,  per  aliquid  a  specifico  ;  contingit  enim  saepe,  objectum 

se  distinctum.   Licet  enim  divina  essentia  ejus  esse  substantiam,  speciem  vero  illud 

sit  ex  se  intelligibilis,  imo  et  sua  intelligibi-  repraesentantem,  esse  accidens,  ac  proinde 

litas,   est  tamen  improportionata  respectu  imperfectiorem  suo   objecto  ;  sed  quia  ad 

intellectus  creati,  propter  summam  et  infi-  minus  debet  cum  objecto  in  gradu  imma- 

nitam  ejus    intelligibilitatem,    ac  proinde  terialitatis  convenire,  non  quidem  specifico 

potest,  et    debet,    per    aliquam    speciem  (constat  enim  speciem,  qua  Angelus  inferior 

creatam  reddi  proportionata,  et  intelligibilis  superiorem  cognoscit,  excedi  hoc  modo  in 

ab  intellectu  creato.  immaterialitate,  ab  Angelo  quem  repraesen- 

XIX.  Sed  contra  :  Quod  aliquod  objectum  tat)  sed  generico :  cum  enim  species  impressa 
perse  intelligibile,  ratione  suae  eminentiae  sit  veluti  forma,  per  quam  ipsum  objectum 
sit  improportionatum,  seu  superexcedens  constituiturinrationeintelligibilisproxime, 
respectu  alicujus  potentiae,  non  arguit  et  intellectio  fiat  ratione  immaterialitatis, 
addendum  esse  aliquid  ipsi,  per  quod  fiat  species  impressa  aliquod  objectum  reprae- 
intelligibile,  sed  solum  ponendum  esse  ali-  sentans,  debet  esse  in  eodem  ordine,  et 


252 


DISPUTATIO  II. 


gradu  saltem  generico  immaterialitatis  cum 
illo,  vel  in  superiori.  Unde  non  alia  ratione, 
species  entitative  materialis,  nequit  reprae- 
sentare  objectum  spirituale,  nisi  quia  non 
gaudet  eodem  gradu  immateriaiitatis  cum 
illo. 

XXII.  Notandum  secundo,  seu  potius 
recolendum  ex  dictis  art.  1.  praecedentis 
disputationis  :  quatuor  esse  ordines  vel 
gradus  immaterialitatis,  rebus  cognoscibi- 
libus  convenientes.  Primus  est  rerum  sen- 
sibilium,  ut  sunt  in  materia  individuali, 
quarum  immaterialitas  consistit  in  quadam 
actualitate  quam  habent,  sufficienti  ad 
immutandum  sensum.  Secundus  est  quiddi- 
tatum  rerum  materialium,  quae  licet  in  re 
habeant  esse  in  materia  individuali,  per 
intellectum  tamen  ab  ea  abstrahuntur. 
Tertius  est  rerum  spiritualium,  quae  habent 
esse  omnino  separatum  a  materia,  nontamen 
a  potentialitate,  qualessunt  Angeli.  Quartus 
ejus  entis  quod  non  solum  separatum  est 
a  materia,  sed  etiam  a  potentialitate,  cujus- 
modi  est  solus  Deus,  qui  est  actus  purus. 
His  respondent  quatuor  alii  gradus,  vel 
ordines  immaterialitatis  specierum.  Primus 
est  specierum  sensibilium,  singularia  mate- 
rialia  repraesentantium.  Secundus  specierum 
a  phantasmatibus  abstractarum,  repraesen- 
tantium  quidditates  et  naturas  materiales 
a  singularibus  abstractas.  Tertius  spe- 
cierum  intelligibilium,  quae  nullo  modo 
sunt  a  phantasmatibus  abstractae,  non 
tamen  sunt  actus  puri,  sed  admixtam  ha- 
bent  potentialitatem,  quales  sunt  species 
quibus  Angeli  cognoscunt.  Quartus  ejus 
speciei,  quae  omnino  separata  est  a  materia, 
et  potentialitate,  estque  actus  purus,  qualis 
est  divina  essentia  respectu  intellectus 
divini.  Gum  ergo  dicimus,  speciem  debere 
convenire  cum  objecto  in  gradu  immate- 
rialitatis,  hoc  ita  intelligendum  est,  ut  si 
objectum  habeat  immaterialitatem  primi 
ordinis,  etiam  species,  primi  ordinis  imma- 
terialitatem  debeat  habere,  et  sit  de  secun- 
do,  tertio,  et  quarto  gradu  :  unde  cum 
nulla  speciescreata,  vel  creabilis,  possit  ad 
quartum  immaterialitatis  gradum  perve- 
nire;  alioquin  esset  actus  purus,  et  suum 
esse  per  .essentiam,  sicut  Deus,  nulla 
potest  dari  species  creata,  quae  Deum 
quidditative  repraesentet. 

XXIII.  Confirmatur    primo    :   Quaelibet 


species  creata,  vel  creabilis,  magis  distat  a 
Deo,  quam  species  sensibilis  a  quidditate 
rei  materialis,  et  quam  species  a  phantas- 
matibus  abstracta,  a  quidditate,  et  subs- 
tantia  Angeli  :  sed  repugnat  per  speciem 
sensibilem  cognosci  essentiam  et  quiddi-  4 
tatem  rei  materialis,  et  per  speciem  a 
phantasmatibus  abstractam,  quidditative 
videri  Angelum  :  ergo  a  fortiori  repugnat, 
per  aliquam  speciem  creatam  Deum  quiddi- 
tative  videri. 

XXIV.  Gonfirmatur  secundo :  Species  non 
minorem  debet  habere  proportionem,  nec 
minus  convenire  in  gradu  immaterialitatis 
cum  re  quam  repraesentat,  quam  potentia 
intellectiva  cum  objecto  quod  connatura- 
liter  intelliglt  :  unde  sicut  repugnat  dari 
intellectum  creatum,  qui  connaturaliter 
videat  Deum  ;  quia  nullus  intellectus 
creatus,  aut  creabilis,.  potest  esse  ejusdem 
immaterialitatis  cum  illo,  ut  art.  \.  disp. 
praecedentis,  late  expendimus  :  itasimiliter, 
ob  eamdem  rationem,implicat  dari  aliquam 
speciem  creatam,  quae  Deum  quidditative 
repraesentet. 

XXV.  Gonfirmatur  tertio  :  Virtus  proxima 
ad  intelligendum,  debet  in  eodem  gradu 
immaterialitatis  constitui  cum  natura  in- 
tellectiva,  cujus  est  virtus  :  ergo  pariter 
virtus  proxima  qua  movetur  intellectus 
ad  intelligendum,  debet  esse  in  eodem 
gradu  immaterialitatis  cum  objecto  movente, 
cujus  est  virtus  proxima  :  sed  species 
impressa  est  vis  proxima  objecti  moventis 
potentiam  ad  sui  intellectionem  :  ergo 
debet  in  eodem  gradu  immaterialitatis 
cum  illo  constitui.  Unde  sicut  repugnat 
aliquem  intellectum  connaturaliter  videre 
Deum,  nisi  sit  actus  purus,  et  suum  intelli- 
gere  ;  ita  etiam  implicat  dari  aliquam  spe- 
ciem  quidditative  Deum  repraesentantem, 
nisi  similitersitactus  purus  in  esse  intelli- 
gibili,  ejusdemque  immaterialitatis  cum 
divina  essentia,  quod  omni  formae  creatae, 
velcreabili  manifeste  repugnat. 

XXVI.  Secunda  ratio  est.  «  Essentia  Dei 
est  ipsum  esse  ejus,  quod  nulli  formae 
creatae  competere  potest  :  non  potest  igitur 
aliqua  forma  creata,  esse  similitudo  reprae- 
sentans  Dei  essentiam.  »  Vis  hujus  rationis 
fundatur  in  doctrina  Aristotelis  et  commen- 
tatoris,  §.  1 .  exposita.  Illi  enim  docent  (ut 
ibidem    ostendimus)    species   intelligibiles 


ARTIGULUS  I.  233 

esse  ipsas  quidditates  rerum,  non  quidem  intelligibili,   non   est  aliquod  esse  fictum, 

in  esse  naturali,  secl  in  esse  intelligibili.  aut  sola  denominatio  extrinseca,  sed  verum 

Sicutidea  domus  in  mente  artificisexistens,  et  reale  esse,  intrinsecum,  in  immateriali- 

et  domus  ad  extra,  licet  habeant  diversum  tatefundatum.  Unde  cum  repugnet  aliquam 

modum    essendi,  habent    tamen    eamdem  creaturam,  convenire  univoce  cum  Deo  in 

formam  domus  ;  juxta    illud  quod   docet  aliquo  esse  reali,  et  non  ficto,  et  esse  ejus- 

Aristoteles  7.  Metaph.  et  D.  Thomas  ibidem  dem  immaterialitatis    cum    illo,    implicat 

lect.  6.  «  Ex  sanitate  fieri  sanitatem,  et  ex  dari  aliquam  speciem  creatam,'  qua3  illum 

domo  domum,  ex  ea  quae  est  sine  materia,  quidditative  repraesentet. 

in  anima  existente,  illam  qua3  habet  mate-  XXVIII.  Denique  exclusa  manet  aliorum 

riam.  »  Licet  autem  species  quae  est  acci-  responsio  ,  qui   dicunt    cum  Vazque  ,  et 

dens,    possit   esse    quidditas    substantialis  Alarcon,  D.   Thomam  ,   vel  solum  negare 

creata,   in  esse  intelligibili  ;  nulla  tamen  similitudinem    creatam  ,    quae  se    habeat 

species    creata,   potest    esse   essentia,    et  ut  medium  prius  cognitum,  seu  ut  medium 

quidditas  Dei,  etiam  in  esse  intentionali,  et  quod,  non  tamen   speciem   intentionalem, 

intelligibili.  Tum  quia  nihil  potest  esse  ejus-  seu    medium  quo  videatur.  Vel  si  illam 

dem  cum  Deo  immaterialitatis.  Tum  etiam,  neget,  eam  sohim  negare  de   facto  ,   non 

quia  nihil  ;potest  esse  idem  cum  illo,  nec  tamen    de  possibili.    Unde  dicit    Alarcon 

habere  cum  eo  univocam  et  atomam  conve-  tract.  1.  de  visione  Dei  disp.  5.  cap.  2.  num. 

nientiam,  secundum  aliquod  esse  reale,  et  5.  non  esse  assignabilem  locum  D.  Thomae, 

non  fictum  :  esse  autem  intentionale,  et  ubi  clare  dicat    impossibilem    esse    hanc 

repraesentativum  in  specie  intelligibili,  non  speciem. 

est  aliquod  esse  fictum,   aut  aliqua  deno-  Sed  utrumque  facile  confutatur :  primum 

minatio  extrinseca,  sed  verum  et  reale  esse  quidem  ,   quia  D.   Thomas  in  4.  dist.  49. 

intrinsecum,  quod  in  immaterialitate  fun-  quaest.   2.    art.    1.    ad  15.     et  quodl.  7. 

datur  :  ergo,  etc.  quaest.  l.art.  1.  distinguit  triplex  medium, 

XXVII.  Ex  his  facile  diluuntur  instantiae  scilicet  medium  Snb   quo  ex  parte  poten- 

adversariorum.  In  primis  enim  facile  res-  tiae  ,  medium   Quo  quod  est  species  intelli- 

pondetur  ad  id  quod  dicit  Vazquez,  falsum  gibilis,  et  denique  medium   In  quo,  sicut 

esse  quod  species    impressa   debeat    esse  speculum,  in  quo  aliquid  cognoscitur  tam- 

ejusdem  naturae  cum  suo  objecto ;  quando-  quam  in  re  prius  cognita.    Et  dicit,   in 

quidem  objectum  aliquando  est  substantia,  visione    beatifica    non    dari  secundum  et 

et    species  illud    repraesentans,    accidens.  tertium  medium,  sed  solum  inveniri  pri- 

Haec  enim  instantia  procedit  ex  pura  aequi-  mum,  quod  est  ipsum  lumen,  quod  dici- 

vocatione  hujus  auctoris,  qui  non  distinguit  tur  similitudo  ex  parte  potentiae,  ut  expli- 

inter  esse  entitativum,  et  intentionale,  seu  cat  hic    art.    2.   Ergo  expresse  negat  D. 

repraesentativum  speciei.  Licetenim  species  Thomas  speciem  intelligibiiem    in  visione 

et  objectum    non  debeant    esse    ejusdem  beata,  et  non  solum  medium  in  quo,  seu 

naturae  et  quidditatis,   in  esse  naturali  et  prius  cognitum.  Praeterea  hic  art.  2.  ad  5. 

entitativo,  ut  constat  in  exemplo  adducto  :  et  tertio  cont.  Gent.  c.  51.   explicat  quo- 

bene  tamen  in  esse  intelligibili,  et  reprae-  modo   essentia  divina  loco  speciei  actuet 

sentativo,  cum  species  sit  ejus  similitudo  intellectum  Beati  ad  sui  visionem  :  si  au- 

formalis,  et  cum  ex  specie  et  objecto  (ut  tem  solum  intenderet  negare  similitudinem 

dicit  Averroes)  fiat  magis  unum,   quam  ex  creatam,  quae  se  habeat  ut  medium  prius 

materia  et  forma,  ut  antea  declaravimus.  cognitum,  non  autem  speciem  intelligibi- 

Patet  etiam  responsio  ad  id  quod  dicit  lem  creatam,  quce  est  medium  cognoscendi 

Arrubal,  nullum  sciiicet  esse  inconveniens,  ut  quo  :    ut  *quid   explicaret  ,    quod  ipsa 

admittere  quodspecies  creata,  in  esseintelli-  essentia  divina  habet  rationem  speciei,  seu 

gibili  et  repraesentativo,  sit  ejusdemnaturae  formae  intelligibilis,  et  quomodo  ?  Similiter 

cum  Deo,  quia  ad  id  nihil  aliud  requiritur,  alia    explicatio  D.  Thomae    evidenter    est 

quam  quod    repraesentet  ipsum  ut  in  se  nulla  :  tum  quia  rationes  D.   Thomae  jam 

est.  Ut  enim  supra  ostendimus,  esse  inten-  expositae,  probant  implicare  contradictio- 

tionale,   seu    repraesentativum,    in  specie  nem  quod  Deus  videatur  per  illam.  Tum 


234 


DISPUTATIO  II. 


etiam,  quia  quodl.  7.  citato  clare  dicit  esse 
impossibile  dari  intellectui  creato  talem  si- 
militudinem  ,  quae  sit  medium  Quo  res- 
pectu  divinae  essentiae.  Idem  docet  3. 
contra  Gentes.  cap.  49.  et  hic  art.  2.  ssepe 
repetit,  quod  non  potest  dari  similitudo 
ex  parte  objecti,  per  quam  (ut  ostendimus) 
significat  speciem  intelligibilem*  Ex  quo 
patet  quam  parum  sit  versatus  Alarcon  in 
lectione  D.  Thomae ,  et  quam  falsum  sit 
illud  quod  dicit,  nimirum  non  esse  assi- 
gnabilem  locum  in  D.  Thoma,  ubi  clare 
dicat  impossibilem  esse  hanc  speciem. 

XXIX.  Ultima  ratio  petitur  ex  eadem 
radice  qua  aliae,  et  fundatur  in  hoc  quod 
si  daretur  aliqua  species  creata ,  quae 
Deum  ut  est  in  se  representaret ,  illa  ex 
se,  et  ex  natura  sua  haberet  vim  reprae- 
sentativam  extensive  infinitam  :  tum  quia 
repraesentaret  divinam  essentiam,  quae  est 
aliquid  incircumscriptum ,  illimitatum,  et 
continens  in  se  supereminenter  quidquid 
potest  significari,  vel  intelligi  ab  intellectu 
creato.  Tum  etiam,  quia  quantum  est  de 
se  repraesentaret  totam  collectionem  effec- 
tuum  possibilium,  quae  in  divina  omnipo- 
tentia  continentur  :  cum  enim  talis  spe- 
cies,  naturaliter^  et  non  libere  repraesenta- 
ret,  ex  se  et  ex  sua  natura  ,  non  esset 
magis  determinata  ad  repraesentandam 
unam  ex  creaturis  possibilibus,  quam  al- 
teram.  Unde  ex  tota  illa  collectione,  pos- 
set  quamlibet  repraesentare,  et  sic  ex  se, 
et  ex  sua  natura,  haberet  vim  representa- 
tivam  pertingentem  ad  omnes,  ac  proinde 
extensive  infinitam,  cum  effectus  qui  la- 
tent  in  divina  omnipotentia,  infiniti  sint  : 
repugnat  autem,  aliquam  speciem  crea- 
tam  habere  vim  repraesentativam  infini- 
tam  ;  quia  cum  vis  intentionalis  et  reprae- 
sentativa  in  specie,  fundetur  in  ejus  im- 
materialitate,  sicut  repugnat  dari  speciem 
creatam  quae  sit  infinitae  immaterialitatis, 
ita  et  quae  habeat  vim  repraesentativam 
extensive  infinitam.  Unde  D.  Thomas  4.  p. 
q.  55.  art.  i.  docet  naturam  Angelicam, 
v.  g.  Gabrielis  ,  non  posse  deservire  per 
modum  speciei ,  ad  omnium  rerum  in- 
tellectionem  ;  quia  cum  limitata  sit ,  ne- 
quit  in  esse  repraesentativo  omnia  con- 
tinere. 


§.V. 
Solvuntur  objectiones. 

XXX.  Objicies  primo  cum  iEgidio  a 
Praesentatione  contra  primam  conclusio- 
nem,  in  qua  dicimus  in  visione  beata  nul- 
lam  de  facto  intervenire  speciem  creatam. 
Gonnaturalius,  et  congruentius  videtur, 
tam  ex  parte  Dei,  quam  ex  parte  intellec- 
tus  creati ,  poni  speciem  creatam  in  visio- 
ne  beata,  quam  divinam  essentiam  supple- 
re  vices  illius  :  ergo  cum  Deus  concurrat 
ad  operationes  causarum  secundarum , 
modo  sibi  et  illis  magis  congruo  et  con- 
naturali  ,  talis  species  admittenda  est.  Gon- 
sequentia  patet  ,  antecedens  probatur 
quantum  ad  utramque  partem.  In  primis 
enim  ex  parte  Dei  connaturalius  est,  quod 
mediis  formis  creatis  concurrat  ad  ope- 
rationes  creaturarum  ,  quam  per  seipsum 
immediate.  Sicut  connaturalius  est,  quod 
naturae  creatae  propriis  suppositis  termi- 
nentur,  quam  divinis  ;  et  quod  Deus  pro- 
ducat  lucem  medio  sole,  quam  se  solo. 
Item  connaturalius  est  nostro  intellectui, 
ut  perveniat  ad  cognitionem  objectorum, 
media  aliqua  specie  illi  inhaerente ,  eique 
subordinata,  quam  mediante  essentia  divi- 
na,  illi  assistente  per  modum  speciei.  Prae- 
sertim  quia  valde  difficile  explicatur,  quo- 
modo  essentia  divina  possit  uniri  intellec- 
tui  beato ,  supplendo  vices  speciei,  nisi  il- 
lum  informet,  eique  inhaereat,  quod  impos- 
sibile  est. 

XXXI.  Respondeo  negando  antecedens, 
quantum  ad  utramque  partem.  Ad  cujus 
probationem,  in  primis  dici  potest,  con- 
venientius  esse  quod  Deus  mediis  formis 
creatis,  concurrat  ad  operationes  causarum 
secundarum,  quando  tales  formae  sunt  pos- 
sibiles ;  secus  vero  quando  sunt  impossi- 
biles,  et  implicant  contradictionem,  ut  con- 
tingit  in  proposito. 

Secundo,  dato  etiam  quod  species  creata 
in  visione  beata  esset  possibilis  ,  non  ta- 
men  esset  magis  congruum,  et  connatu- 
rale  Deo  ,  et  intellectui  creato  ,  quod 
Deus  illa.  mediante  ad  visionem  bea- 
tificam  concurreret ,  quam  immediate  per 
suam  essentiam  gerentem  vices  speciei. 
Ad  primam    probationem   in  contrarium, 


ARTIGULUS  I 


255 


dicendum  est,  quod  connaturalius  est 
Deum  mediis  formis  creatis  operari,  quan- 
do  illae  formae  se  habent  ut  virtutes  per 
se  operativae  ,  et  propriae  rei  creatae  :  tunc 
enim  connaturalius  est,  quod  Deus  illas 
agere  permittat,  quam  quod  impediat,  et 
per  seipsum  suppleat :  secus  vero  quando 
illae  formae  se  habent  solum  repraesentative, 
et  ut  vices  gerentes  alterius ;  si  enim  illud 
sit  praesens  ,  et  per  seipsum  sufficienter 
actuans,  potius  superfluit,  et  minus  con- 
naturale  est,  qued  per  alterum  id  fiat, 
quam  per  seipsum,  ut  constat  in  substan- 
tia  Angeli,  gerente  vices  speciei  impressae 
in  cognitione  sui. 

Ad  secundam  probationem  ,  similiter 
dicatur,  esse  connaturalius  intcllectui  nos- 
tro  cognoscere  res  per  speciem  creatam 
repraesentativam  illarum  ,  quando  objec- 
tum  per  seipsum  non  est  intelligibile  ,  et 
intime  illi  praesens  ;  secus  autem,  quando 
habet  has  conditiones,  ut  contingit  in  pro- 
posito  :  essentia  enim  divina,  est  per  seip- 
sam  intelligibilis,  et  intime  praesens  intel- 
lectui  Beatorum.  Et  licet  non  possit  illum 
informare,  hoc  tamen  non  obstat  quinpossit 
supplere  vices  speciei  :  quia,  ut  infra  dice- 
mus,  informatio,  vel  inhaerentia,  non  est 
de  ratione  speciei,  sed  per  accidens  illi  con- 
venit. 

XXXII.  Objicies  secundo  contra  secun- 
dam  conclusionem.  Si  nulla  posset  dari 
species  creata,  Deum  quidditative  reprae- 
sentans,  maxime  quia  illa  deberet  esse 
ejusdem  immaterialitatis  cum  Deo  ;  in 
hoc  enim  principio  fundatur  praecipua  vis, 
et  efficacia  rationum  D.  Thomae  :  sed  hoc 
principium  est  falsum,  vel  saltem  valde 
incertum,  et  dubium  :  ergo  nutat  praeci- 
puum  fundamentum  nostrae  sententiae. 
Major  constat  ex  supra  dictis  :  minor  pro- 
batur  multipliciter.  Primo,  quia  dari  po- 
test,  et  de  facto  datur  lumen  gloriae,  quo 
intellectus  beatus  connaturaliter  videt 
Deum,  quamvis  non  sit  ejusdem  cum  eo 
immaterialitatis. 

Secundo,  species  quae  est  accidens  potest 
repraesentare  quidditative  substantiam  , 
quamvis  non  sit  ejusdem  perfectionis  cum 
illa,  nec  univoce  cum  ea  conveniat. 

Tertio  ,  species  qua  Angelus  inferior 
quidditative  cognoscit  superiorem  ,  non  est 
ejusdem    perfectionis,    et  immaterialitatis 


cum  substantia  Angeli  superioris  :  ergo 
non  requiritur  proportio  in  immateriali- 
tate  et  perfectione,  inter  speciem  et  objec- 
tum  quidditative  cognitum.  Idem  argu- 
mentum  fieri  potest  deanima  separata,  quae 
potest  cognoscere  quidditative  Angelos, 
licet  non  conveniat  cum  eis  in  eodem  gra- 
du  immaterialitatis. 

XXXIII.  Respondeo  concessa  majori  , 
negando  minorem,  ad  cujus  primam  pro- 
bationem  dicendum,  magnum  esse  discri- 
men  inter  lumen  gloriae  ,  et  speciem  im- 
pressam  :  nam  lumen  gloriae  se  tenet  ex 
parte  subjecti,  et  est  virtus  elevativa  ip- 
sius  ,  species  autem  se  tenet  ex  parte  ob- 
jecti,  et  est  ejus  similitudo  formalis.  Qua- 
re  licet  lumen  gloriae  non  habeat  eamdem 
cum  Deo  immaterialitatem,  species  tamen 
impressa  quidditative  Deum  repraesentans, 
deberet  esse  ejusdem  immaterialitatis  cum 
illo. 

Ad  secundam  probationem  ,  similiter 
dico  disparem  esse  rationem  ;  licet  enim 
accidens  non  possit  esse  ejusdem  perfec- 
tionis  cum  substantia  ,  in  ratione  entis  , 
nec  univoce  cum  ea  convenire,  bene  ta- 
men  in  esse  intelligibili,  et  repraesentativo, 
quia  potest  cum  ea  convenire  in  gradu 
immaterialitatis,  quae  est  fundamentum, 
et  radix  intelligibilitatis  ;  imo  multoties 
accidens  substantiam  superat  in  immate- 
rialitate.  At  vero  omni  entitati  creatae,  vel 
creabili,  repugnat  esse  ejusdem  perfectio- 
nis  cum  Deo,  et  cum  eo  univoce  conve- 
nire  ,  etiam  in  esse  intelligibili  ,  et  reprae- 
sentativo  ;  eo  quod  nulla  creatura  possit 
esse  ejusdem  immaterialitatis  cum  illo. 

Ad  tertiam  probationem  ejusdem  mino- 
ris,  dicendum  quod  Angelus  superior  et 
inferior  conveniunt  in  eodem  gradu  saltem 
generico  et  univoco  immaterialitatis,  quod 
sufficit  ad  rationem  speciei  impressae  ,  ut 
supra  diximus.  Et  per  hoc  patet  etiam 
responsio  ad  aliud  exemplum  de  anima 
separata  ;  licet  enim  illa  non  fit  in  eodem 
gradu  specifico  immaterialitatis  et  intellec- 
tualitatis  cum  Angelis,  est  tamen  in  eodem 
gradu  generico  cum  illis  :  ratio  enim  subs- 
tantiae  immaterialis,  et  intellectualis  ,  ad 
Angelos  et  animam  rationalem  ,  univoce 
communis  est. 

XXXIV.  Objicies  tertio  :  Ad  effectum  fini- 
tum   non   requiritur  virtus  infinita  :  sed 


256 


DISPUTATIO  II. 


visio  beata  ad  quam  species  ut  virtus 
concurrit  ,  est  quicl  finitum  :  ergo  ad 
illam  non  desideratur  species  infinite  per- 
fecta. 

Respondeo  distinguendo  majorem  :  non 
requiritur  virtus  infinita  ,  ex  meritis  ef- 
fectus  ,  concedo  :  ex  meritis  objecti  cu- 
jus  est  virtus,  nego.  Vel  secundo  distinguo  : 
non  requiritur  per  se  primo  ,  transeat : 
per  se  secundo,  nego. 

Explicatur  :  Licet  visio  beata  ,  per  se 
primo  solum  exposcat  speciem  impressam 
objecti  infiniti  ,  ac  proinde  extrinsece  so- 
lum  et  objective  infinitam  ,  quia  tamen 
non  potest  dari  talis  species  ,  nisi  sit  in 
seipsa  intrinsece  infinita  ,  utpote  ejusdem 
perfectionis,  et  immaterialitatis  cum  illo, 
petit  saltem  per  se  secundo  talem  infinita- 
tem.  Sicut  in  sententia  quae  docet  malitiam 
peccati  mortalis  esse  extrincese  tantum  , 
et  objective  infinitam  :  licet  offensa  contra 
Deum  commissa,  per  se  primo,  et  ex  pro- 
priis  meritis,  non  exigat  nisi  satisfactio- 
nem  simili  infinitate  extrinseca  gauden- 
tem :  quia  tamen  non  potest  dari  satisfac- 
tio  quae  infinitatem  habeat,  nisi  a  persona 
infinita  procedat,  et  eo  ipso  quod  procedit 
a  persona  infinita,  non  potest  non  gaude- 
re  infinitate  intrinseca  :  ideo  per  se  se- 
cundo,  infinitatem  intrinsecam  in  satisfac- 
tione  desiderat. 

XXXV.  Objiciesultimo  :  Quoties  possibi- 
lis  est  aliqua  actio,  etiam  possibilia  sunt 
principia  quae  ad  iilam  concurrunt ,  ejus- 
dem  ordinis  cum  illa  :  sed  in  ordine  super- 
naturali  possibilis  est  cognitio  intellectus, 
tendens  in  Deum  ut  in  se  ,  nempe  visio 
beatifica  :  ergo  etiam  possibiiia  sunt  prin- 
cipia  ,  quae  ad  illam  concurrunt ;  ac  pro- 
inde  species  impressa  creata,  quae  est  unum 
ex  principiis  ad  cognitionem  concurrenti- 
bus,  possibilis  erit. 

Respondeo  distinguendo  majorem  :  pos- 
sibilia  sunt  principia,  quae  se  tenent  ex 
parte  potentiae,  concedo ;  quae  se  tenent  ex 
parte  objecti,  semper,  nego.  Unde  licet  in 
visionebeata,  possibile  sit,  et  de  facto  de- 
tur  lumen  gloriae  creatum,  non  tamen  da- 
tur,  nec  possibilis  est  species  impressa  crea- 
ta.  Ratio  disparitatis  constat  ex  supra  dic- 
tis,  nam  lumen  gloriao  se  tcnet  ex  parte 
potentiae ,  supplet  ejus  defeetum  ,  illam 
elevat ,  et  confortat ,  ac  reddit  proxime  in- 


tellectivam  ;  spocies  autem  se  tenet  ex  par- 
te  objecti,  vices  illius  gerit,  et  reddit  illud 
proxime  intelligibile.  Gum  ergo  impossibile 
sit,  divinam  essentiam  fieri  intelligibilem 
per  aliquid  creatum  ;  quia  illa  est  sua  in- 
telligibilitas  per  essentiam,  ut  supra  argue- 
bamus  :  intellectus  vero  creatus,  possit 
fieri  proxime  intellectivus  per  aliquam 
formam  creatam  ,  et  iili  superadditam,  eo 
quod  n  on  sit  sua  intellectualitas  per  essen- 
tiam  :  hinc  fit,  speciem  creatam,  non  ta- 
men  lumen  creatum,  in  visione  beatifica 
repugnare. 

Articulus  II. 

An  in  visione  beata  detur,  vel  possit  dari 
verbum  creatum  ? 

XXXVI.  In  hujus  difficultatis  resolutione 
tres  reperio  auctorum  sententias.  Prima 
asserit  de  facto  dari  in  visione  beatifica  ver- 
bum  creatum,  productum  a  Beato  :  non 
tamen  negat  posse  Deum  gerere  vices  ver- 
bi,etuniri  cum  intellectu  Beati  per  modum 
termini  ultimi  inteliectionis.  Pro  hac  sen- 
tentia  citantur  Gapreolus,  Ferrariensis,  Syl- 
vester,  Torres,  et  alii,  quos  refert  et  sequi- 
tur  Ildephonsus  Michael  Zamorensis,  tomo 
1.  in  1.  partem  12.  art.  2.  dubio  3.  Secunda 
docet  in  visione  beata  nec  dari  de  facto  ver- 
bum  creatum,  nec  dari  posse  ;  sed  Deum 
gerere  vices  verbi,  et  uniri  cum  intellectu 
Beati.  Ita  Salmanticenses,  Joannes  a  S.  Tho- 
ma,  Bannez,  Gonzales,  et  alii.  Tertia  sen- 
tentiamedia  est  Suaris,  et  aliorum  asseren- 
tium  nec  divinitus  posse  fieri  quod  Deus 
suppleat  vices  verbi.  Hanc  fuse  impugnat 
Gonzales  disp.  25.  sect.  4. 


I. 


Verior  et  probabilior  sententia  duplici 
conclusione  stabilitur. 

XXXVII.  Dico  primo  :  Beati  per  visionem 
beatificam  nullum  formant  verbum,  seu 
speciem  expressam,  Deum  sicuti  est  in  se 
repraesentantem.  Ita  colligitur  ex  D.  Thoma 
hic  art.  2.  et  aliis  locis  supra  citatis,  ubi 
negat  omnem  similitudinem,  seu  repraesen- 
tationem  divinac  essentiae  creatam,  tenentem 
se  ex  parte  objecti,  et  gerentem  viccs  illius, 


ARTIGULUS  II.  257 

solumque  admittit  similitudinem  ex  parto  spociei,  et  esse  sua  intelligibilitas,   non  so- 

potentiae,  quam  vocat  lumen  gloriae.  lum  in  actu  primo,  et  per  modum  objecti 

Eadem  veritas  insinuari  videtur  a  Pro-  motivi,  sed  etiam  in  actu  secundo,  et  per 

pheta  Psalmo  74.  ubi  enim  communis  versio  modum    objecti    terminativi.    Quapropter 

legit,  Tedecet  hymnus  Deus  in  £um,Chaldaica  verbum  in  divinis,  non  producitur  ex  indi- 

habet,  Tibi  silentium  Deus  in  Sion:  quia  li-  gentia  objecti,  sed  ex  foecunditate  produ- 

cet  Beati,  in  coelesti  illa  Patria  Deum  conti-  centis;  quia  intellectus  Patris  est  prolificus, 

nuo  contemplentur,  et  laudem,  in  visione  et  infinite  foecundus. 
tamen  beatifica  nullum  p  roducunt  verbum,         XL.  Dico  secundo  :  Repugnat  dari  ver- 

seu  speciem  expressam,  sed  ipsa  essentia  bum   creatum  in  visione  beata. 
divina  per  seipsam  immediate  gerit    vices         Fundamentum    hujus   conclusionis    non 

verbi,  et  speciei  expressae.  Hoc  autem  silen-  est  aliud,  quam  illud  quod  articulo  praece- 

tium,  seu  carentia  verbi  creati  in  Beatis,  denti  positum  est,  pro  specie  impressa   ne- 

oritur  praecipue  ex  ejus  inutilitate.  Verbum  ganda;  siquidem  illud  ipsum  quod  reprae- 

enim  propter  haec  duo  praecipue  poniturin  sentatspecies  impressain  actu  primo,  etut 

intellectu   creato,  scilicet  ut  objectum  red-  objectum  intelligibile,  repraesentat  expressa 

dat  intelligibile  in  actu  secundo,  et  ut  sistat  in  actu  secundo,  ut  objectum    intellectum 

illud  intra  intellectum,  et    reddat  intime  et  per  modum  termini  in  quem  intellectio 

praesens  per  modum  termini  intrinseci  ip-  fertur  :  unde  species  expressa  est  perfec- 

sius    intellectionis  :    at  hoc  habet   divina  tior,  et  actualior  similitudo  objecti,   quam 

essentia  ex  se,  et  independenter  ab  omni  impressa  ;  et  ita  si  implicet  dari   speciem 

forma  creata  ;   est  enim  sua  intelligibilitas  impressam,  essentiae  divinae  ut  est  in  se 

et  actus  purus,  tam  in  ordine  intelligibili,  repraesentativam,eoquodnulla  forma  crea- 

quam  entitativo  ;  estetiam  intime  praesens,  ta  possit  esse  ejusdem  immaterialitatis  cum 

et  unita  intellectui  Beatorum,   non  solum  illa,  nec  ejus  similitudo  formalis,  ut  articu- 

per  modum  principii,  sed  etiam  per  modum  lo  praecedenti  declaravimus  :  a  fortiori  re- 

termini  actualis  intellectionis  :    ergo  ex  se  pugnabit  dari  speciem  expressam,  quiddi- 

potest  subire  rationem  verbi,  seu  speciei  tative  Deum  repraesentantem. 
expressae.  XLI.  Praeterea,  Deus,  cum  sit  actus  purus 

XXXVIII.  Gonfirmatur,  et  magis  explica-  in  ordine  intelligibili,  est  sua  intelligibili- 
tur  haec  ratio.  Verbum  ponitur,  ut  terminet  tas,  non  solumin  actuprimo,  etper  modum 
actualem  intellectionem  :  sed  essentia  divi-  objecti  motivi,  sed  etiam  in  actu  secundo, 
na  ratione  sui,  est  omnino  proportionato  in-  et  per  modum  objecti  terminativi :  ergo 
tellectui  Beati,  ut  terminet  actualem  ejus  sicut  essentia  divina,  non  potest  fieri  pro- 
cognitionem  :  quia  in  ratione  objecti,  tam  xime  intelligibilis  ab  intellectu  creato,  per 
motivi,  quam  terminativi,  habet  omnem  ra-  aliquam  speciem  impressam  creatam  ;  ita 
tionem  formalem  intelligibilitatis.  Potentia  nec  actu  intellecta,  per  verbum  a  Beatis 
autem  Beati,  supponitur  sufficienter  propor-  expressum,  et  ab  illis  productum. 
tionata  per  lumen  gloriae  eam  elevans,  et  XLII.  Gonfirmatur  :  Deus  ex  se,  et  exsua 
confortans  :  ergo  superfluit  verbum  crea-  essentia,  non  minus  est  intelligibilis  in  ac- 
tum  in  visionebeatifica,  subindeque  non  da-  tu,  quam  intelligens,  nec  minus  est  actus 
tur  in  illa.  purus  in  ratione  intelligibilis,  quam  in  ratio- 

XXXIX.  Gonfirmatur  amplius  :   Videmus  ne  intelligentis :  ergo  sicut  implicat,   illum 

animam  nostram,  quia  est  in  infimo  gra-  constitui  in  ratione  intelligentis  in    actu, 

du  immaterialitatis    rerum    spiritualium,  per  formam  intrinsecam,   quale  est  intelli- 

pro  hoc  statu  non  habere  rationem  speciei  gere  creatum  ;   ita  repugnat  illum  consti- 

impressae,  nec  expressae,  in  cognitione  sui ;  tui  in  ratione   intelligibilis,    vel    intellecti 

Angelum  vero,  quia  illam  exceditin  imma-  in  actu,  per  speciem  expressam  creatam. 

terialitate,  habere  in  sui   cognitione  ratio-         XLIII.  Addo  quod,species  illa  ab  intellec- 

nem  speciei  impressae,  non  tamen  expres-  tu  Beatorum  expressa,  esset  infinita   in  rc- 

sae :  ergo  cum  Deus  sit  in  supremo    gradu  praesentando,  utpote    essentiam  divinam, 

immaterialitatis,  et  actus  purus  in  ordine  ejusque  attributa,   et  creaturas   possibiles 

intelligibili,  poterit  gerere  vices  utriusque  repraesentans  ;,ut  supra  dicebamus  de  spe- 


258  DISPUTATIO  II. 

cie  impressa  ereata,  et  consequenter  esset  cujus  primam   probationem  ex  Scriptura 

infinitae  perfectionis   et    immaterialitatis  ;  desumptam,  dicendum  cum  D.  Thoma  hic 

quod  omni  formae  creatae  et  creabili  repu-  artic.  2.  ad    1 .  «  Quod  auctoritas  illa  lo- 

gnat,  ut  ibidem  ostendimus.  quitur  de  similitudine    quae  est  per  parti- 

cipationem  luminis  gloriee  :  »  per  illud  enim 

intellectus  Beati  quodammodo  assimilatur 

«•  "•  Deo,  et  fit  veluti  deiformis,  quatenus  par- 

ticipat  divinam  intellectualitatem,  et  habet 

Solvuntur  objectiones.  essentiam  divinam  pro  objecto  aliquo  modo 

sibi  connaturale,  sicut  ipse  Deus.  Vel  secun- 

XLIV.  Objicies  primo  :  Verbum  est  simi-  do  dici  potest  cum  eodem  S.   Doctore  5. 

litudo  objecti  ab  intellectu  producta,  et  ex-  contra  Gent.  cap.   51.  quod  per  visionem 

pressa  :sedin  visionebeata  datur  hsecsimi-  beatam  maxime  Deo    assimilamur,  quate- 

litudo  :  ergo  et  verbum,seu  species  expres-  nus  eadem  felicitate  fruimur,  qua  Deus  fe- 

sa.  Major  constat  ex    Philosophia  :  minor  lix  est,  videndo   eum  immediate  per  suam 

vero  probatur  ex  Scriptura,   et  SS.   Patri-  essentiam    gerentem  vices    speciei,    sicut 

bus.  Dicitur  enim  1 .  Joan.  5.    Cum  appa-  ipse  Deus  per  suam  essentiam,  seipsum  in- 

ruerit    similes  ei   erimus ,  quoniam    vide-  telligit. 

bimus  eum  sicuti  est.  Item  Augustinus  9.  de  Ad  primum  locum  Augustini  respondet 

Trinit.dicit«CumDeumnovimus,fitaliqua  etiam  D.   Thomas  hic  art.  2.  ad  2.  «   Quod 

similitudo  Dei  in  nobis.  »  Et  libro  14.  cap.  Augustinus  ibi  loquitur  de  cognitione  quse 

1 7.  loquens  de  visione  beata,  ait :  «  In  hac  habetur  in  via.  »  In  secundo  vero  non  lo- 

imagine  ,   tunc    perfecta    erit  similitudo,  quitur  de  imagine,   quae   sit  verbum  for- 

quandoDei  perfecta  erit  visio.  »  Item  libro  matumanobis  per  intellectionem,  sed  de 

15.  cap.  16.  «  Quando,   inquit,  videbimus  imagine  naturali,  nempe  anima  nostra,  quae 

eum  sicuti  est,  tunc  verbum   nostrum  non  dicitur  facta  ad  imaginem  Dei,  quam  dicit 

erit  falsum.  »  Ergo  sentit  Augustinus,  pro-  perficiendam  per  visionem  beatificam. 

duci  verbum  in  visione  beata.  Alius  vero  locus   in  quo  dicit,  «  Quod 

Idem  colligitur  exD.  Thoma  infra  quaest.  tunc  verbum   nostrum  non  erit  falsum, » 

27.  art.  1.  ubi  dicit :    «  Quicumque  intel-  non  est  intelligendus  de  verbo   creato,  eta 

ligit,  ex  hoc  ipso  quod  intelligit,  procedit  ali-  nobis  formato  ;  sed  de  verbo  increato,   seu 

quid    intra    ipsum,   quod    est     conceptio  deessentiadivinagerentevices  verbi  creati; 

rei  intellectae.  »UbiS.  Doctorloquitur  uni-  illa  enim  tunc  dicetur  verbum  nostrum, 

versaliter  de  omni  intellectione,  etiam  bea-  quia    intellectui  nostro  erit  intime  unita, 

tifica;  alias  non  recte  inde  colligeret  con-  per  modum  verbi,  et  objecti  complentis,  et 

tra  Arianos  et  Sabellianos,  dari  Verbum  in  actu  terminantis  ejus  cognitionem. 

Deo :  quod  tamen  ibidem  probare  intendit :  XLVI.  Ad  D.  Thomam,  praetermissa  eo- 

diceret  enim    Arianus,    vel    Sabellianus,  rum  solutione,  qui  existimant  S.  Doctorem 

quod  si  in  nobis,  solum  quando  imperfecte,  ibi  solum    dare    quamdem    congruentiam , 

et  in  via  cognoscimus,  producitur  verbum,  desumptam  ex  his  quae  nobis  communiter 

non  vero  in  cognitione  perfectissima,  qua-  accidunt,  adprobandum  dari  in  Deo  pro- 

lis  est  visio  beata  :  in  Deo   qui  est  infinitae  cessionem  Verbi  ,  respondetur,   quod  haec 

perfectionis  in  intelligendo,     nulla  debet  propositio, «   Quicumque  intelligit  ,  ex    hoc 

poni  processio  verbi  ad  intra.    Unde  idem  quod  intelligit,  producit  verbum,  »  intelli- 

D.  Thomas  de  verit.  quaest.4.  art.  2.  dicit,  genda  est  secundum  distributionem  accom- 

«  Verbum  est  aliquid  realiter  progrediens  modam,  et  pro  generibus  singulorum,  non 

ab  altero.  »  Et  addit,    «  Quod  universali-  pro  singulis  generum.  Quasi  dicat,  quod  in 

ter  verum  est,  de  omni  quod  a  nobis  intel-  quocumque  genere  intelligentium,  sive  in 

ligitur,  sive  per  essentiam  videatur,  sive  quacumque  natura  creata  intelligente,  sive 

per  similitudinem  :  »   ergo  ex  D.  Thoma,  humana,  sive  Angelica,  datur      processio 

etiam  in  visione   beata,  in  qua  Deus  vi-  verbi :  esto  non  detur  in  omni  individuo, 

deturperessentiam,  formaturverbum.  sive  in  quacumque  intellectione.  Ex  quo 

XLV.  Respondeo  negando  majorem,  ad  recte  infert,  quod  cum  Deus  sit  etiam  natu- 


ARTIGULUS  II. 


m 


rae  intelligentis,  et  in  supremo  intellectua- 
litatis  gradu,  debet  etiam  intra  ipsum  dari 
processio  Verbi. 

XLVII.  Ad  alium  locum  ex  quaest.  4.  de 
verit.  dicendum,  in  omni  quod  a  nobis  in- 
telligitur,  sive  per  similitudinem,  sive  per 
essentiam,  formari  verbum,  quando  essentia 
non  est  actus  purus,  nec  suum  esse  in  ge- 
nere  intelligibili  :  ut  patet  in  anima  sepa- 
rata,  et  in  Angelis,  qui  licet  cognoscant  se 
per  suam  propriam  substantiam  gerentem 
vices  speciei  impressae,  tamen  formant  ver- 
bum  de  se ;  unde  cum  Deus  sit  actus  purus, 
et  suum  esse,  tam  in  genere  intelligibili, 
quam  entitativo,  nec  format  verbum  in 
cognitione  essentiali  sui,  nec  a  Beatis  vide- 
tur  mediante  verbo  ab  illis  expresso  et  pro- 
ducto,  sed  immediate  per  suam  essentiam, 
utriusque  speciei,  tam  impressae,  quam  ex- 
pressae,  vices  gerentem,  ut  exponemus  arti- 
culo  sequenti. 

Objicies  secundo  cum  Ildephonso  Michae- 
le  supra  citato :  D.  Gregorius  libro  50.  Moral. 
cap.  5.  circa  illud  Job  :  Et  concentum  cceli 
quis  dormire  faciet  ?  haec  scribit : «  Postquam 
per  mortem  in  pulverem  caro  resolvitur,  et 
per  resurrectionem  pulvis  animatur  :  tunc 
de  Deo  audire  verba  non  quaerimus,  quia 
unum  ipsum  quod  implet  omnia  jam  per 
speciem  Dei  verbum  videmus  ;  quod  tanto 
altius  sonat,  quanto  et  mentes  nostras  in 
intima  illustratione  penetrat.  Sublatis  nam- 
que  orientibus,  et  occidentibus  verbis,  qua- 
si  quidem  sonus  aeternae  praedicationis,  sit 
ipsa  imago  internae  visionis.  »  Quibus  ul- 
timis  verbis  asserit,  visionem  beatificam  esse 
imaginem,  subindeque  speciem  expressam 
creatam  Deum  repraesentantem. 

Verum  huic  objectioni  solutio  patet  ex 
supra  dictis  ;  nam  eodem  sensu  visio  beati- 
fica  appellatur  a  D.  Gregorio  Dei  imago,quo 
a  D.  Joanne  supra  citato  ejus  similitudo  di- 
citur  :  quia  nimirum  per  illam  intellectus 
noster  perfectissime  Deo  assimilatur,  quate- 
nus  per  illam  essentia  divina  in  ratione 
speciei  expressae  ipsi  intime  conjungitur, 
subindeque  eadem  felicitate  qua  Deus 
perfruitur.  Praeterquam  quod  per  ipsam 
visionem  beatificam,  quae  est  ultima  gra- 
tiae  sanctificantis  perfectio  et  consumma- 
tio,  imago  Dei,  quae  in  nobis  inchoatur  per 
gratiam,  ultimo  consummatur  et  perficitur. 


Unde  S.  Thomas  supra  relatus  ait  quod  per 
hanc  visionem  maxime  Deo  assimilamur. 

XLVIII.  Objicies  tertio  :  Visio  beata  est 
actio  :  sed  non  datur  actio  sine  termino  a 
se  distincto  et  producto,  cum  actio  sit  fieri 
ipsius  termini,  seu  via  et  tendentia  ad 
illum  :  ergo  in  visione  beata  debet  dari  ali- 
quis  terminus  productus,  qui  non  potesfc 
esse  alius,  quam  verbum,  seu  species  ex- 
pressa. 

Respondent  aliqui,  per  visionem  beatam 
produci  modum  quemdam  unionis,  quo 
essentia  divina  unitur  in  actu  secundo  cum 
intellectu  beato  :  sicut  in  generatione  huma- 
na  producitur  modus  unionis,  quo  anima 
rationalis  unitur  corpori,  et  sicut  in  unione 
hypostatica  datur  aliquis  modus  unionis 
inter  Verbum  et  humanitatem.  Sed  haec 
responsio  displicet,  tum  quia  valde  incer- 
tum  est,  an  inter  materiam  et  formam,  Ver- 
bum  et  humanitatem,  detur  aliquis  modus 
unionis  :  tum  etiam  quia  realis  unio  essen- 
tiae  divinae  cum  intellectu  creato,  a  nulla 
creatura,  sed  a  solo  Deo  potest  fieri,  cum 
extremum  illud  quod  est  essentia  divina, 
in  infinitum  excedat  omnem  actionem  crea- 
turae,  ut  ex  vi  illius  possit  reddi  unita  ipsi  : 
ut  patet  in  unione  humanitatis  ad  Verbum, 
et  intellectus  ad  essentiam  divinam  in  ra- 
tione  speciei  impressae. 

XLIX.  Melius  ergo  respondetur,  distinguen- 
domajorem.  Visio  beata  est  actio  transiens,  et 
de  praedicamento  actionis,  nego,  immanens, 
et  de  praedicamento  qualitatis,  concedo.  Si- 
militer  distinguo  minorem  :  non  datur  actio 
sine  termino  :  actio  transiens,  et  de  praedi- 
camento  actionis,  concedo,  actio  immanens, 
et  de  praedicamento  qualitatis,  nego. 

L.  Explicatur  :  Actus  immanentes,  ut  do- 
cent  Philosophi,  licet  virtualiter  et  eminen- 
ter  habeant  rationem  actionis  ,  quatenus 
sunt  actus  secundi  potentiae  operativae,  for- 
maliter  tamen  non  sunt  actiones,  sed  quali- 
tates ;  nec  consistunt  in  via  et  tendentia  ad 
terminum,  sicut  actiones  transeuntes,  sed 
sunt  actus  perfecti  et  completi,  ac  proinde 
non  debent  necessario  producere  aliquem 
terminum.  Utenim  docetD.  Thomas  4.  cont. 
Gent.  cap.  400.  Operatio  immanens  ab  ac- 
tione  transeunte  distinguitur ,  quod  per 
illam  non  fit  aliud  praeter  ipsam  operatfo- 
nem  (intellige  per  se  et  essentialiter)  sicut 


240 


DISPUTATIO  II. 


constat  in  videre  vel  audire  :  et  ita  compa- 
ratur  ad  operantem,  sicut  finis,  non  sicut 
via  ad  aliquid  operatum  et  factum.  Unde 
juxta  doctrinam  D.  Thomae,  intellectio  non 
petit  per  se  et  essentialiter  terminum  pro- 
ductum,  ad  quem  ordinetur  tamquam  ejus 
causalitas,  etvia;  sed  solum  petit  terminum 
productum,  ut  vitaliter  uniat  objectum  po- 
tentiae  intelligenti,  et  illud  ponat  intra  in- 
tellectum  ,  per  modum  termini  intrinseci 
ipsius  intellectionis  :  quare  si  objectum  de 
se  habeat  sufficientem  actualitatem  ad  ter- 
minandam  intellectionem,  et  sit  secundum 
se  intime  praesens,  et  unitum  ipsi  potentiae; 
ut  contingit  in  essentia  divina  respectu  in- 
tellectus  Beati,  sicut  antea  exposuimus,  nul- 
lum  per  illam  verbum  producitur,  saltem 
ex  indigentia  (ut  constat  in  intellectione  es- 
sentiali,  qua  Fiiius  et  Spiritus  Sanctus  in- 
telligunt)  licetpossitproduci  ex  foeeunditate, 
ut  fides  docet  de  intellectione  notionali  Pa- 
tris. 

LI.  Dices  :  Si  intellectio  non  sit  essentia- 
liter  actio  productiva  verbi,  sed  qualitas 
producta,  sive  in  facto  esse,  necessario  de- 
bet  supponere  aliquam  actionem,  et  aliquod 
fieri,  per  quod  producatur  :  sed  hoc  non 
potest  dici,  alias  daretur  actio  ad  actionem, 
quod  est  absurdum  :  ergo,  etc. 

LII.  Respondeo  negando  sequelam,  quam- 
vis  enim  intellectio,  et  aliae  actiones  imma- 
nentes,  sint  qualitates,  non  vero  actiones 
praedicamentales ;  quia  tamen  sunt  actus 
secundi,  et  virtualiter  seu  eminenter  habent 
rationem  actionis,  non  indigent  alia  actione 
qua  producantur,  sed  emanant  ab  operante, 
sine  alia  causalitate  distincta  a  se.  Sicut 
ipsa  actio  transiens,  quia  est  formaliter  ac- 
tus  secundus  agentis,  non  per  aliam  actio- 
nem,  seu  causalitatem ;  sed  per  seipsam 
immediate  ab  illo  dimanat.  De  quo  videri 
potest  Joannes  a  S.  Thomain  librisde  anima 
quaest.  II.  art.  1.  ubi  hanc  difficultatem 
luculenter  exponit. 

LIII.  Objicies  quarto  :  Si  nullum  daretur 
verbum  creatum  in  visione  beata,  maxime 
quia  essentia  divina,  de  se  non  solum  est 
intelligibilis,  sed  etiam  intellecta;  utpote 
actus  purus  in  ordine  intelligibili,  et  intime 
praeSens  intellectui  Beatorum,  ac  proinde 
per  nihil  creatum  potestfieri  actu  intellecta, 
nec  intellectui  magis  praesens  :  sed  haec  ra- 
tio  supponit  falsum,  nempe  quod  de  ratione 


essentiae  divinaesitesse  actu  intellectam;  et 

quamvis  hoc  esset  verum,  illa  tamen  non 

probaret  intentum  :  ergo  ruit  praecipuum 

fundamentum  nostrae  sententiae.  Major  patet 

ex  supra  dictis,  minor  vero  probatur  quan- 

tum  ad  singulas  partes.  Et  in  primis  quod 

haec  ratio  falsum  supponat,  videtur  mani- 

festum,  quia  essentia  divina,  ab  aeterno  non 

est  actu  cognita,saltemabintellectu  creato  : 

ergo  non  est  de  ratione  illius  esse  intellectam 

in  actu,  sed  solum  intelligibilem  ab  intel- 

lectu  creato.  Ex  quo  probata  manet  secunda 

pars  :  quia  ad  rationem  verbi,   seu  speciei 

expressae,  requiritur  quod  objectum  sit  actu 

intellectum  ab  ipsomet  intellectu  cujus  est 

verbum  :  ergo  si  de  ratione  essentiae  divinae, 

non  sit  esse  actu  intellectam  ab  intellectu 

creato,  illa  non  potest  supplere  vices  verbi 

in  intellectione  creata,  nec  consequenter  in 

visione  beatifica.  Quodetiam  ex  intima  prae- 

sentia,  et  unione  divinae  essentise  cum  in- 

tellectu  creato,  non  possit  deduci  impossibi- 

litas  verbi  creati  in  visione  beatifica,  sic 

ostenditur.    Angeli    substantia    est   intime 

praesens  ejus  intellectui,  et  tamen  Angelus 

format  verbum  in  cognitione  sui,  ut  docet 

S.  Thomas  4.  cont.  Gent.  cap.  11.  Ergo  si- 

militer,  licet  essentia  Dei  sit  intime  praesens 

intellectui  Beatorum,  hoc  tamefn  non  obstat, 

quominus  de  ea  possit  formari  verbum  a 

Beatis. 

LIV.  Respondeo  concessa  majori,  negando 
minorem,  quantum  ad  omnes  partes;  ad 
probationem  primae  dicendum,  quod  sicut 
objectum  potest  dici  intelligibile  duobus 
modis;  vel  per  denominationem  extrinse- 
cam,  ex  vi  activa  intellectus  potentis  illud 
cognoscere;  vel  per  denominationem  ,  et 
vim  intrinsecam,  qua  tantam  habet  imma- 
terialitatem,  et  actualitatem,  ut  se  ipso  pos- 
sit  intelligi,  et  supplere  rationem  speciei 
impressae  :  ita  etiam  potest  dici  actu  intel- 
lectum  duobus  modis  :  nimirum  vel  per  de- 
nominationem  extrinsecam,  petitam  ab  actu 
potentiae  illud  cognoscentis ;  vel  per  deno- 
minationem  intrinsecam,  ratione  immate- 
rialitatis,  et  actualitatis,  sufficientis  imme- 
diate  per  seipsum  terminare  actualem  intel- 
lectionem.  Licet  ergo,  esse  actu  intellectum 
primo  modo,  non  sit  de  ratione,  et  conceptu 
quidditativo  essentiae  divinae,  sed  aliqua 
denominatio  extrinseca  illi  adveniens  in 
tempore ,  ex   actu    potentiae    intellectivae 


ARTICULUS  II. 


241 


creatse  illum  cognoscentis  :  esse  tamen  in- 
tellectum  in  actu,  secundo  modo,  est  de 
essentia  Dei;  eo  quod  essentia  divina  sit  in- 
finite  immaterialis,  etactus  purus,  ac  ultima 
actualitas  in  ordine  intelligibili,  et  reprae- 
sentabili.  Unde  sicut  implicat,  quod  forma 
quae  ex  se  est  ultimus  actus  alicujus  sub- 
jecti,  vel  potentiee,  uniatur  illi  mediante 
aliqua  alia  forma  :  v.  g.  quod  actio  produ- 
catur  per  aliam  actionem,  quod  existentia 
existat  per  aliam  existentiam ;  ita  repugnat 
essentiam  divinam  fieri  actu  intelligibilem, 
vel  intellectam,  per  aliquam  formam,  vel 
speciem  a  se  distinctam.  Ex  quo  patet  res- 
ponsio  ad  secundam  probationem,  ut  enim 
divina  essentia  suppleat  vices  verbi  creati 
in  visione  beatifica,  sufficit  quod  ex  se,  et 
ex  sua  natura,  sit  non  solum  intelligibilis, 
sed  etiam  intellecta  hoc  secundo  modo ;  id 
est  ex  se  habeat  sufficientem  actualitatem 
ad  terminandam  intellectionem  creatam,  et 
visionem  beatificam,  posito  quod  illa  detur, 
et  quod  intellectus  creatus  per  lumen  glorise 
ad  eam  elevetur.  Sicut  ut  persona  divina 
possit  ab  aeterno  supplere  vices  subsistentiae 
creatae,  solum  requiritur  quod  habeat  infi- 
nitam  actualitatem  in  terminando,  ratione 
cujus  possit  terminare  quamcumque  natu- 
ram  creatam,  carentempropriasubsistentia, 
supposito  quod  illa  producatur,  et  ei  con- 
jungatur. 

Ad  tertiam  probationem  minoris  princi- 
palis  ,  concesso  antecedente,  neganda  est 
consequentia,  et  paritas.  Ratio  disparitatis 
est,  quia  licet  substantia  Angeli  sit  preesens 
ejus  intellectui  in  actu  primo,  non  solum 
praesentia  physica,  sed  etiam  intentionali ; 
non  tamen  est  praesens  intentionaliter  in 
actu  secundo  :  Deus  autem  est  pra?sens  in- 
tentionaliter  et  in  esse  intelligibili  intellec- 
tui  Beatorum,  non  solum  in  actu  primo,  et 
per  modum  objecti  motivi ;  sed  etiam  in 
actu  secundo,  et  per  modum  objecti  termi-- 
nativi  :  unde  licet  substantia  Angeli  non 
possit  gerere  vices  speciei  expressae  in  co- 
gnitione  sui,  bene  tamen  essentia  divina  in 
intellectu  Beati. 

LV.  Dices,  Ideo  Deus  est  praesens  in  actu 
secundo  intentionaliter,  et  per  modum  ob- 
jecti  terminativi  intellectui  Beatorum,  quia 
est  immaterialis  :  sed  Angelus  etiam  est 
immaterialis :  ergo  ejus  substantia  est  etiam 
preesens  intentionaliter  in  actu   secundo, 


proprio  intellectui,  et  sic  ratio  disparitatis 
non  tenet. 

Respondeo  negando  majorem,  nam  essen- 
tia  divina  habet  rationem  objecti  motivi,  et 
terminativi  in  sui  cognitione,  et  in  visione 
beatifica,  quae  est  aliqua  divinae  cognitionis 
participatio,  non  preecise  ex  eo  quod  sit  im- 
materialis,  sed  ex  eo  quod  sit  actus  purus, 
tam  in  ordine  entitativo,  quam  intelligibili, 
sive  quia  est  in  supremo  gradu  immateria- 
litatis  etactualitatis,  utantea  declaravimus : 
unde  exclusio  materiee,  cum  inclusione  po- 
tentialitatis,  competens  Angelo,  solum  in- 
fert  quod  possit  habere  rationem  speciei 
impressee,  et  objecti  motivi  in  cognitione 
sui;  non  tamen  rationem  speciei  expressae, 
et  termini  intrinseci  suee  intellectionis  :  ad 
hoc  enim  necessarium  esset,  ut  substantia 
Angeli  esset  suum  esse,  et  suum  intelligere ; 
quod  soli  Deo  competit,  cum  ipse  solus  sit 
actus  purus,  tam  in  ordine  entitativo,  quam 
intelligibili. 

LVI.  Objicies  quinto  :  Amor  beatificus 
producit  terminum,  qui  dicitur  impulsus ; 
etsi  ad  summum  bonum  clare  visum  termi- 
netur  :  ergo  etiam  visio  beatifica,  quamvis 
terminetur  ad  essentiam  divinam  clare  co- 
gnitam,  producet  verbum,  seu  speciem  ex- 
pressam,  illam  repraesentantem. 

Respondeo  concesso  antecedente,  negando 

consequentiam,  et  paritatem,   propter  du- 

plicem  rationem  discriminis.   Prima    est  , 

quia  impulsus  qui  est  voluntatis  terminus, 

non  est  ultima  actualitas  objecti  amati,  sed 

ponitur  ut  voluntatem  complete  et  perfecte 

in  objectum  inclinet;  et  ideo  quantumcum- 

que  perfectum  sit  objectum  amatum,  adhuc 

impulsus  voluntatis  admittitur  :   verbum 

autem  ponitur  -ut  ultima  actualitas  objecti 

inteliecti,  unde  quando  seipso  objectum  est 

in  ultimaactualitate,  verbum  non  produci- 

tur.  Secunda  ratio  disparitatis  est,  quia  im- 

pulsus  non  petit  esse  ejusdem  naturae  cum 

objecto  dilecto,   quia  voluntas  assimilativa 

non  est,  et  ideo  non  repugnat  impulsus  pro- 

ductus  erga  summum  bonum;  verbum  au- 

tem  id  postulat,  et  ideo  in  visione  beatifica 

nullum  verbum  creatum  dari  potest. 

LVII.  Objicies  ultimo  ,  Quando  D.  Paulus 
vidit  in  raptu  essentiam  Dei,  postea  recor- 
datus  est  multorum  quae  in  illo  raptu  vide- 
rat  :  unde  ipsemet  dicit  quod  Audivit  ar- 
cana  verba,  quce  non  licet  homini  loqui^  2. 


242  DISPUTATIO  II. 

ad  Corint.  12.  Ergo  in  tali  visione  transeunte  Aureolus,  et  iEgidius  a  Praesentatione,  qui 

formavit  aliquod  verbum,  divinam  essen-  speciem  creatam  in  visione  beatifica  admit- 

tiam  repraesentans.   Gonsequentia   videtur  tunt,  sed  etiam  Vazquez,  et  Suarez,  qui  eam 

manifesta,  ea  enim  quorum  recordamur,  cum  Thomistis  negant;  diverso  tamen  du- 

habent  aliquam  sui  speciem  in  memoria  re-  cuntur  fundamento.  Vazquez  enim  hic  disp. 

lictam,  et  per  cognitionem  qua  primo  co-  43.  cap.  3.  docet  in  visione  beatifica  nul- 

gnita  fuerunt,  productam,   et  expressam  :  lum  requiri  concursum  specialem  objecti  in 

ergo  si  D.  Paulus  recordabatur  eorum  quae  ratione  speciei,  et  ideo  essentiam  divinam 

viderat  in  raptu,  tunc  formavit    aliquod  ad  illam  solum  concurrere  per  modum  causae 

verbum,  seu  aliquam  speciem   expressam,  universalis,  et  eo  tantum  modo,  quo  ad  alias 

essentiam  Dei,  ejusque  attributa  repraesen-  cognitiones,  et  actiones  creatas  concurrit. 

tantem.  Suarez  vero  tomo  1.  Summae  Theol.  lib.  2. 

LVIII.  Respondet  D.  Thomas  hic  art.   9.  cap.  12.  admittit  quidem,   essentiam  divi- 

ad  2.  his  verbis.  «  Ad  secundum  dicendum,  nam  habere  peculiarem  concursum  in  ra- 

quod  aliquae  potentiae  cognoscitivae  sunt,  tione  objecti  cum  intellectu  creato,  coeffi- 

quse  ex  speciebus  primo  conceptis  alias  for-  ciendo  cum  illo  claram  Dei  visionem ;  negat 

mare  possunt :  sicut  imaginatio  ex  praecon-  tamen  illam  uniri  per  modum  speciei  intel- 

ceptis  speciebus  montis  et  auri,  format  spe-  ligibilis  intellectui  beato,  quia  existimat  ad 

ciem  montis  aurei,   et  intellectus  ex  prae-  rationem  praedictae  speciei,  indispensabiliter 

conceptis  speciebus  generis  et  differentiae,  desiderari  inhaerentiam,  vel  informationem, 

format  rationem  speciei ;  et  similiter  ex  si-  quae  divinae  essentiae  repugnat.  Sententia 

militudine  imaginis,  formare  possumus-  in  tamen  affirmativa,  quae  docet  divinam  es- 

nobis  similitudinem  ejus  cujus  est  imago.  sentiam  uniri  intellectibus  Beatorum  per 

Et  sic  Paulus  vel  quicumque  alius  videns  modum  speciei  impressae,  et  expressae,  et  in 

Deum,  ex  ipsa  visione  essentiae  divinae  po-  visione  beatifica,  vices  utriusque  supplere, 

test  formare  in  se  similitudines  rerum  quae  communis  est  in  Schola  D.  Thomae,  eamque 

in  essentia  divina  videntur  :  quae  remanse-  ex  professo  docet  Sanctus  Doctor  locis  sta- 

runt  in  Paulo,  etiam  postquam  desiit  Dei  tim  a  nobis  referendis. 
essentiam  videre.  Ista  tamen  visio,  qua  vi- 

dentur  res  per  hujusmodi  species  sic  con-  g.  I. 
ceptas,  est  alia  a  visione,  qua  videntur  res 

in  Deo.  »  Quibus  verbis  clare  docet  id  quod  Vera  sententia  stabilitar. 
mansit  in  memoria  Pauli,  post  raptum  in 

quo  vidit  divinam  essentiam,  non  fuisse  ali-  LX.  Dico  primo  :  Essentiam  divinam  uni- 

quam  imaginem  Dei  in  se  (alias  semper  vi-  ri  per  seipsam  immediate  intellectibus  Bea- 

disset  Deum,  et  illum  habuisset  praesentem  torum,  in  ratione  speciei  impressae. 

in  memoria,  rationetalis  speciei)  sed  fuisse  Probatur  primo  conclusio  ex  D.  Thoma  3. 

repraesentationem  ipsius  visionis,  et  aliqua-  cont.  Gent.  cap.  51.  dicente  :  «  Manifestum 

rum  rerum  quas  in  Deo  vidit,  quarurn  re-  est  quod   essentia  divina  potest  comparari 

praesentationes  formavit  in  proprio  genere,  ad  intellectum  creatum,  ut  species  intelligi- 

et  extra  visionem  beatificam.   Sicut  modo  bilis  qua    intelligit.  »  Et  hic  art.  S.  sic  ha- 

etiam  Beati  tales    repraesentationes    extra  bet  :  «  Gum  aliquis  intellectus  creatus  videt 

verbum  formant,  ut  possint  per  locutionem  Deum  per  essentiam,  ipsa  essentia  divina 

spiritualem,  cum  aliis  communicare  de  his  fit  forma  intelligibilis  intellectus.  »  Et  3.  p. 

quae  in  Deo  vident,  ut  dicemus  in  materia  quaest.  9.   art.  3.  ad  3.  «   Essentia  divina 

de  locutione  Angelorum.  (inquit)  unitur  menti  beatae,  sicut  intelli- 

gibile  intelligenti  :  »   quod  nihil  clarius  et 

Articulus  III.  expressius  in  favorem  nostrae  sententiae  dici 

An   essentia    divina    uniatur    intellectibus  "  T     '    •   .   \               ,           ,    . 

0    -^                  ,              ...                 .  LXI.  Probatur  secundo  conclusio,  specia- 

Beatorumper  modum  speciei  impressce,  et  ,.t                Tr                4  ,    .  .          , r  .  M 

f                   r            r  hter  contra  Vazquem  :  Ad  visionem  beatam 

requintur  species  ahqua,   quae  concurrat 

LIX.  Partem  negatfvam  tenent  non  solum  speciali  modo  ad  ipsam  :  sed  non  datur  in 


ARTIGULUS  III.  245 

illa  species  creata  :  ergo  essentia  divina  truendo  fundamentum  Suaris,  ac  demons- 

gerit  vices  speciei.  Minor  admittitur  a  Vaz-  trando  non  esse  de  ratione  speciei  intelli- 

que,  et  constat  ex  supra  dictis  contra  JEgi-  gibilis,  quod  inhaereat  intellectui,  vel  illum 

diumaPraesentatione.Majorautemquamne-  informct.  Nam  essentia    divina,    respectu 

gat,  probatur  ex  communi  axiomatePhiloso-  intellectus  divini,  est  vera  species  intelligi- 

phorum,   et  Theologorum,  docentium  cum  bilis,  et  tamen  illi  non  inhaeret,  nec  illum 

Augustino,  quod  ex  objecto  et  potentia  pari-  informat.  Item substantia  Angeli,  est  species 

turnotitia,  quasi  foetus  utriusque ;  ac  proin-  impressa,   qua  seipsum  intelligit,  ut  tenet 

de  quod  objectum  ad  illam  specialiter  debet  communior  Theologorum  sententia  ;  et  ta- 

concurrere,  quandoquidem  ipsi  potissimum  men  non  inhaeret,  sed  per  se  subsistit  :  ergo 

assimilatur  cognitio,  et  illud  habet  quasi  inhaerentia,  vel  informatio,  non  est  de  ratio- 

rationem  viri  in  illa  generatione  spirituali.  ne  speciei. 

Et  mirum  est,  quod  Vazquez  admittat  spe-  LXV.   Gonfirmatur  primo  :  Ratio  et  for- 

cies  esse  necessarias  ad  cognitionem  sen-  malitas    speciei,    est  perfectio  simpliciter 

suum,   et  intellectus  nostri,  et  neget  illas  simplex  :   ergo  in  sua  ratione  formali  non 

requiri  in  cognitione  Angelorum,  vel  Bea-  includit    imperfectionem    inhaerentiae,  vel 

torum  :  nam  necessitas  specierum  non  ori-  informationis.  Gonsequentia  patet,  perfectio 

tur  praBcise  ex  imperfectione  sensuum,   vel  enim  simpliciter  simplex,   in  sua  ratione 

intellectus  nostri ;  sed  ex  communi  ratione  formali  nullam  dicit  imperfectionem.  Ante- 

potentiae  cognoscitivae,  quae    ad  se  trahit  cedens  vero  probatur ;  Tum  quia  species 

objectum,  et  assimilatur  illi :   unde  etiam  intelligibilis  pertinet  ad  gradum  intellecti- 

formalitas    speciei    salvatur    in    intellectu  vum,  qui  est  perfectio  simpliciter  simplex ; 

divino,  ut  ostendimus  tractatu  praecedenti,  tum  etiam,  quia  ratio  speciei  reperitur  for- 

(i)    et   magis  constabit  ex  infra  dicendis  maliter  in  intellectu    divino,  ut  tractatu 

contra  Suarem.  prsecedenti  ostendimus,  (1)  et  est  certum  de 

LXII.   Gonfirmatur    primo   :   Intellectus  fide,  saltem  quantum  ad  speciem  expres- 

debet  esse  principium  sufficiens    produc-  sam  :  fides  enim  docet,  secundam  sanctissi- 

tivum,  et  specificativum  suae  operationis  :  mae  Trinitatis  personam,  procedere  ut  ver- 

sed  non  potest  esse  tale,  nisi  habeat  in  se  bum,  seu  ut  speciem,  ab  intellectu  Patris 

objectuin  quod  cum  illo  concurrat :  ergo  expressam. 

objectum  debet  concurrere  ad  intellectio-  LXVI.  Gonfirmatur  secundo  ratione  quam 

nem.  Probatur  minor :   Intellectio,  saltem  insinuat  D.  Thomas  hic  art.  2.  ad  o.  Ideo 

ratione  sui  termini,  et  verbi,  debet  assimi-  forma  naturalis,   aut    intelligibilis  creata, 

lari  objecto :   sed  non  potest  illi  assimilari,  petit  naturaliter  inhserentiam,  et  informa- 

nisiin  se  aliquo  modo  illud  contineat  :  ergo,  tionem,  quia  est  aliquod  accidens  depen- 

etc.  dens  a  subjecto;   vel  quia  est  forma  poten- 

LXIII.   Gonfirmatur  secundo  :  Objectum  tialis,  requirens  modum  aliquem  informa- 

speciali  modo  concurrit  ad  actum  volunta-  tionis,  tamquam  complementum,  ad  exerci- 

tis  ;  nam  voluntas  secundum  se  est  inde-  tium  sui ;  vel  denique  quia  est  quid  crea- 

terminata,  etdebet  abipso  objecto  determi-  tum,   quod  non  potest  esse  identificatum 

nari ;  vel  per  modum   causae  efficientis,  ut  cum  illo  esse  quod  dat  subjecto,  sed  neces- 

vult  Gajetanus  ;   vel  formalis  extrinsecae,  sario  debet  esse  quid  distinctum  ab  illo:at 

aut  finalis,  ut  alii  Thomistee  docent :  ergo  nihil  horum  habet  locum  in   Deo,  et  in  es- 

multo  magis    ad  intellectionem    concurrit  sentia  divina  ut  gerente  vices  speciei,  illa 

objectum,   cum  sine  ipso  intellectus  sit  in-  enim  est  quid  substantiale,  actualissimum, 

determinatus,  et  veluti tabula  rasa  ;  et  prae-  et  continens  totum  esse  quodpotest  com- 

terea  intellectio,  in  hoc  a  volitione  distin-  municari  subjecto  :  ergo  non  requirit  infor- 

guatur,quodhabeatmajorem  similitudinem  mationem,  aut  inhaerentiam.  Unde  egregie 

cum  objecto,  et  trahat  illud  intra  intellec-  observat  Cajetanus  hic  art.  2.  quod  speciei 

tum.  impressse,  tria  per  accidens,  et  totidem  per 

LXIV.  Probatur   tertio    conclusio,    des-  Se  competere  possunt.  Primum  quod  com- 

(1)  Disp.2.  art.  4.  (1)  Disp.  2.  art.  4. 


244  DISPUTATIO  II. 

petit  per  accidens,  est  quod  sit  secundum  «  Deus  unicuique  rei   est  vicinior,   quam 

suum  esse  naturale,  substantia  vel  acci-  ipsa  res  sibi :  »  et  praeterea  est  suum  esse, 

dens :  in  Angelo  enim  respectu  cognitionis  ut  demonstrat  S.  Thomas  supra  queest.  5. 

sui  est  substantia,   in  nobis  est  accidens.  art.  4.   Ergo  essentia  divina  habet  omnia 

Secundum,  quod  habeat  esse  naturale,  vel  requisita,  ut  sit  species  intelligibilis  intel- 

intentionale  :  in  Deo  enim,  et  Angelo  res-  lectus  creati. 

pectu  cognitionis  sui,  habet  primum,  et  in  LXVIII.  Dico  secundo :  Divinam  essen- 

nobis  secundum.  Tertium  per  accidens  est,  tiam  unitam  intellectibus  Beatorum,  aliquo 

quod  sit  idem  in  esse  naturalis  cum  poten-  modo  habere  rationem  speciei  expressse,  seu 

tia,  vel  ab  ea  distincta  :   in  Deo  enim  est  verbi  :  nontamen  proprie,  sed  solumcom- 

idem,  in  nobis  est  distincta.  Primum  autem  muniter  et  improprie. 

quod  per  se  competit  speciei,  est  ut  sit  for-  Prima  pars  hujus  conclusionis  patet,  quia 

malis  similitudo  sui  objecti,   et  idem  cum  de  ratione  speciei  expressae,  seu  verbi,  est 

illo  in  esse  intentionali,  et  repraesentativo.  esse    intellectum  in  actu,  et  expresse,  ac  in 

Secundum,   ut  gaudeat  tanta  immateriali-  actu  sccundo  repraesentare  objectum  :  sed 

tate,  quanta  ipsum  objectum.  Et  tertium,  divina  essentia  se  ipsam  expresse,  et  in  actu 

ut  sit  idem  cum  intellectu  secundum  esse  secundo  reprajsentat,   ac  unitur  intellectui 

intelligibile.       •  beato,  «  Ut  inteliectum  in  actu,  per  seipsam 

LXVII.  Denique  probatur  conclusio,  de-  faciens  intellectum  in  actu,  »  inquit  Sanc- 

monstrando  essentiae  divinae  convenire  om-  tus  Thomas  hic  art.  2.  ad  3.  Ergo  essentia 

nes  conditiones  ad  rationem  speciei  intelli-  divina  aliquo  modo  habet  rationem  verbi, 

gibilis    requisitas.    Tres  enim   conditiones  seu  speciei  expressse,  in  visione  beata. 

requiruntur,  ut  substantia  aliqua  per  seip-  LXIX.  Secunda  etiam  pars  ejusdemcon- 

sam  possit  esse  species  intelligibilis  alieni  clusionis    colligitur  ex  eodem  S.   Doctore 

intellectus.   Prima  est,   ut  per  suam  cssen-  quaest.  4.  de  verit.  art.  2.  ubi  ait,  «  Verbum 

tiam  sit  actu  intelligibilis  :  ob  cujus  defec-  intellectus  in  nobis  duo  habet  de  sua  ratio- 

tum  substantiae  materiales  (teste  D.  Thoma  ne  :   scilicet  quod  est  intellectum,  et  quod 

2.  contra  Gent.   cap.  98.   circa  finem)  non  est  ab  alio   expressum  :  »  ergo   cum  divina 

possunt    esse    species    intelligibiles,     sed  essentia,  ab  intellectu  beato  non  sit  expres- 

«  Oportet  quod  per  intentiones  abstractas  sa  nec  terminus  per  illum  productus ,  non 

intelligantur.  »  Secunda  est,  ut  sit  intellec-  habet  proprie  rationem  verbi  in  ordine  ad 

tui  intime  unita  :  ob  cujus  defectum,  subs-  intellectumbeatum. 

tantia  unius  Angeli  non  potest  esse  species  LXX.  Gonfirmatur  :   Quamvis  in  cogni- 

intelligibilis  intellectus  alterius,  ut  ibidem  tione  essentiali,  qua  Deus  se  intelligit,  es- 

docet  idem  S.   Doctor.   Tertia  est,  ut  sit  sentia  divina  seipsam  manifestet  intellectui 

suum  esse,  ob  cujus  defectum,  nulla  subs-  increato ;  quia  tamen  non  procedit  ab  illo, 

tantia  creata  quantumcumque  esset  intime  non  habet  proprie  rationem  verbi,  et  spe- 

conjuncta  alieno  intellectui  secundum  suam  ciei  expressa^  respectu  illius  ;  ut  docet  idem 

entitatem,  posset  esse  species  intelligibilis  Doctor  Angelicus  loco  citato  in  resp.  ad  4 .  et 

illius,  teste  eodem  D.  Thoma5.  contraGent.  nos  tractatu  praecedenti  fuse  declaravimus. 

cap.  51.  Et  ratio  etiam  id  suadet  :  nulla  (1)  Ergo  similiter,  quamvis  illa  seipsam  in 

enim  substantia  potest  esse  principium  in-  actu  secundo  manifestet  intellectui  Beato- 

telligendi  alieno  intellectui,    nisi  sit  ipsa  rum,  etterminet  intrinsece  eorum  intellec- 

veritas,  et  intelligibilitas  per  essentiam,  ac  tionem  ;  quia   tamen  ab  illo  non  procedit, 

proinde  nisi  sit  in  supremo  gradu  intellec-  sicut  Filius  a  Patre  in  generatione  aBterna ; 

tualitatis,  et  actualitatis  ;  quod  non  potest  non  habet  proprie  rationem  verbi,  seu  spe- 

habere,  nisi  sit  suum  esse  per  essentiam.  ciei  expressae,  sicut  secunda  Sanctissima? 

Illae  autem  tres  conditiones,  perfectissime  Trinitatis  Persona. 
Deo  conveniunt  :  nam  ut  ait  S.  ^Thomas 

quodlibeto  7.   quoest.  1.   art.  1.    «  Essentia  (i)Disp.  3.  art.  2. 
divina,  cum  sit  a  materia  separata,  est  per 
se  actu    intelligibilis.   »    Intellectui  etiam 
praesens  est,    quia    ut  dicit    Augustinus: 


ARTIGULUS  III. 


245 


II. 


Solvuntnr  objectiones. 

LXXI.  Objicies  primo  :  D.  Thomas  quod- 
lib.  7.  quaest.  4.  art.  1.  sic  habet  :  «  Lumen 
gloriae  facit  hoc  respectu  divinae  essentiae  in 
intellectu  quod,  facit  respectu  aliorum  intel- 
ligibilium,  quae  nonsunt  lux  lantum,  species 
rei  intellectae  simul  et  lumen  :  sicut  si  lux 
sensibilis  per  se  existeret,  ad  ejus  visionem 
sufficeret  lumen  oculum  perficiens.  »  Et  in 
resp.  ad  2.  ait  quod  «  Inteliectus  creatus 
fit  actu  ad  videndam  divinam  essentiam, 
per  lurnen  gloriae,  et  hoc  sufficit :  »  ergo  ex 
D.  Thoma  ad  visionem  beatificam  sufficit 
concursus  luminis  gloriae,  nec  requiritur 
unio  divinae  essentiae,  per  modum  speciei 
intelligibilis,  cumintellectu  Beati. 

LXXII.  Respondeo  concesso  antecedente, 
negando  consequentiam.  Nam  D.  Thomas 
ibi  solum  intendit  attribuere  soli  lumini 
gloriae,  officium  actuandi  intellectum  per 
modum  formae,  et  principii  ipsi  inhaerentis  : 
cum  enim  in  aliis  cognitionibus,  necesse  sit 
quod  duplex  principium  inhaereat  potentiae 
cognoscitivae  ;  species  scilicet,  et  lumen  :  in 
visione  tamen  beata,  est  unicum  tantum 
principium  inhaerens,  scilicetlumen  gloria3. 
Unde  quando  ibi  videtur  excludere  concur- 
sum  speciei,  non  intendit  negare  concur- 
sum  divinae  essentiaein  ratione  speciei,  sed 
tantum  concursum  speciei  creatae,  et  inhae- 
rentis  intellectui  Beatorum,  ut  constat 
exemplo  lucis  sensibilis  quod  adducit.  Sicut 
enim  si  lux  corporea  esset  per  se  subsis- 
tens,  videretur  quidem  absque  concursu 
speciei  distinctae,  et  oculo  inhaerentis,  quia 
seipsa  visibilis  est,  gereret  tamen  vices  spe- 
ciei  in  visione  sui.  Itaetiam,  quia  divina 
essentia  est  ipsa  lux  increata,  et  per  se  sub- 
sistens  in  ordine  intelligibili,  non  potest 
fieri  intelligibilis  per  aliquid  a  se  clistinc- 
tum,  nec  per  aliquam  speciem  creatam  in- 
tellectui  Beatorum  inhaerentem,  sed  ipsamet 
debet  concurrere  per  modum  speciei  ad  sui 
cognitionem. 

LXXIII.  Objicies  secundo  :  Essentia  divi- 
na  non  potest  gerere  vices  causae  formalis, 
ut  communiter  docent  Theoiogi,  ex  quo  in- 
ferunt  illamnon  posse  supplere  viceslumi- 
nis  gloriae,  ut  infra  dicemus  :  (1)  sed  species 

(2)  Disp.  3.  art.  2.  %.  1. 
I. 


intelligibilis  hal)et  rationem  causa3  formalis 
respectu  intellectionis,  cum  proprium  ejus 
munus  sit  determinare  intellectum,  et  tri- 
buere  speciem  intellectioni,  quae  duo  ad 
genus  causae  formalis  spectant  :  ergo  essen- 
tia  divina  non  potest  uniri  intellectibus 
Beatorum,  per  modum  speciei  intelligibi- 
lis. 

LXXIV.  Gonfirmatur  primo:  De  ratione 
speciei  intelligibilis  est,  quod  constituat  in- 
tellectum  in  actu  primo  ad  intelligendum, 
quia  intellectus  secundum  se  est  pura  po- 
tentia  in  genere  intelligibili,  et  veluti  tabula 
rasa  :  unde  ut  fiatpotens  ad  intelligendum, 
debet  constitui  in  actu  primo  per  speciem 
intelligibilem  :  sed  hoc  nequit  praestari  sine 
inhaerentia,  et  informatione  :  ergo  de  ra- 
tione  speciei  intelligibilis,  est  quod  inha> 
reat  inteliectui,  vel  ipsum  informet. 

Gonfirmatur  secundo  :  Essentia  divina, 
cum  sit  actus  purus,  nequit  se  habere  per 
modum  potentiae,  respectu  visionis  beati- 
ficac  :  ergo  neque  potest  constituere  intellec- 
tum  in  actu  primo,  per  ordinem  ad  ;illam  ; 
nam  actus  primus  est  in  potentia  ad  actum 
secundum,  et  per  illum  perficitur. 

LXXY.  Ad  objectionem  respondeo  distin- 
guendo  majorem  :  essentia  divina  non  po- 
test  genero  vices  causae  formalis,  in  esse 
naturali,  et  intitativo,  concedo  :  in  esse  in- 
tentionali,  et  intelligibili,  nego.  Similiter 
distinguo  minorem  :  species  intelligibilis 
habet  rationem  causae  formalis  :  in  esse  in- 
tentionali,  vel  intelligibili,  concedo,  in  esse 
naturali,  et  entitativo,  semper,  nego.  So- 
lutio  est  D.  Thomae  5.  cont.  Gent.  cap.  51. 
cujus  verba  infra  referemus. 

Explicatur :  Multiplex  intercedit  discri- 
men  inter  formam  naturalem  et  intelligi- 
bilem,  ex  quo  fit  Deo  repugnare  rationem 
formse  naturalis,  et  in  esse  entitativo,  non 
vero  rationem  formae  intelligibilis.  Prima, 
et  praecipua  differentia,  quae  est  radix  , 
et  fundamentum  aliarum  ,  consistit  in 
hoc  ,  quod  forma  naturalis  se  tenet  ex 
parte  subjecti,  tamquam  virtus  illud  perfi- 
ciens,  et  illi  accommodatur  :  species  vero, 
seu  forma  intelligibilis,  se  tenet  ex  parte 
objecti,  tamquam  ejus  imago ,  similitudo 
formalis  ,  illudque  repraesentat.  Ex  quo 
oritur  secunda  differentia  :  nam  forma 
naturalis  limitatur  ,  et  contrahitur  a  sub- 
jectoin  quo  recipitur,  et    illi  subordina- 

47 


246 


DISPUTATIO  II. 


tur,  ac  ab  eo  dependet  :  forma  vero  in- 
telligibilis,  ut  talis  est,  nec  subordinatur 
subjecto  in  quo  recipitur,  nec  ab  ipso 
contrahitur  ,  aut  limitatur  ;  sed  in  eo 
retinet  totam  suam  amplitudinem,  et  uni- 
versalitatem,  ideoque  si  objectum  sit  in- 
finitum,  repraesentat  infinite,  nec  limitatur 
ab  alio.  Quod  potest  illustrari,  et  decla- 
rari  exemplo  speciei  naturam  humanam 
repraesentantis  :  illa  enim  potest  duplici- 
ter  considerari.  Primo  quatenus  est  ali- 
quod  accidens  in  esse  entitativo  receptum 
in  subjecto,  et  sub  hac  ratione  est  qua- 
litas  individuata  per  subjectum.  Secundo 
in  esse  repraesentativo,  et  sic  nullum  sin- 
gulare  determinatum  repraesentat,  sed  na- 
turam  ipsam  secundum  suam  universali- 
tatem,  et  ut  abstrahit  a  singularibus.  Unde 
S.  Thomasl.  parte  quaest.  50.  art.  2.  ad. 
2.  dicit  :  «  Quod  forma  intelligibilis  est  in 
intellectu ,  secundum  ipsam  rationem  for- 
mae  :  »  id  est  (ut  recte  explicat  Bannez  ibi- 
dem)  secundum  totam  amplitudinem  ,  et 
universalitatem,  qua3  ei  in  esse  intelligibili 
competit. 

Tertia  differentia  consistit  in  hoc  quod 
forma  naturalis  ad  hoc  tendit,  ut  ex  ejus 
unione  cum  materia  resultet  unum  ter- 
tium ,  ex  quo  fit  ,  quod  illa  tanto  aptior 
sit,  ut  uniatur  materise,  quanto  est  minus 
completa  ;  et  ideo  anima  nostra  potest  esse 
forma  corporis,  non  autem  substantia  An- 
geli  :  forma  vero  intelligibilis  non  ordina- 
tur  ad  componendum  unum  tertium,  sed 
tantum  ut  determinet  ,  et  perficiat  intel- 
lectum  ad  intelligendum,  quod  tanto  me- 
lius,  et  perfectius  praestat,  quanto  comple- 
tior,  actualior,  et  immaterialior  est.  Unde 
ratio  formae  totalis  et  completae,  non  repu- 
gnat  formae ,  et  speciei  intelligibili  ,  sed 
maxime  illi  convenit  ;  cum  illa  debeat  so- 
lum  perficere,  et  complere,  non  vero  per- 
fici,  aut  compleri. 

Hanc  differentiam  et  doctrinam  egregie 
expendit  et  illustrat  D.  Thomas  5.  cont. 
Gent.  cap.  51.  ubi  loquens  de  essentia  di- 
vina,  sic  ait  : «  Nec  tamen  potest  esse  for- 
ma  alterius  rei  secundum  esse  naturale  : 
sequeretur  enim  ,  quod  simul  cum  aliquo 
unita  constitueret  unam  naturam ,  quod 
esse  non  potest  ,  cum  essentia  divina  in  se 
perfecta  sit  in  sui  natura  :  species  autem 
intelligibilis  unita  intellectui,  non  consti- 


tuit  aliquam  naturam,  sed  perficit  ipsum 
ad  intelligendum,  quod  perfectioni  essentiae 
divinae  non  repugnat.  »  Quibus  verbis,  et 
docuit  nostram  sententiam,  et  prseci- 
puum  adversariorumfundamentum  evertit. 

LXXVl.  Dices  :  Esse  intelligibile ,  et  in- 
titativum,  non  distinguuntur  virtualiter  in 
Deo  ;  alioquin  conceptus  naturae  et  essen- 
tiae  virtualiter  in  eo  differrent,  cujus  op- 
positum  tractatu  praecedenti  ostendimus  (\) : 
ergo  repugnat  ,  quod  essentia  divina 
uniatur  intellectui  Beatorum,  per  modum 
formae  intelligibilis  ,  nisi  etiam  illi  unia- 
tur,  per  modum  formae  entitativae,  et  na- 
turalis. 

Respondeo  concesso  antecedente,  negan- 
do  consequentiam  :  licet  enim  in  Deo  na- 
tura,  et  existentia  ,  vis  intelligendi,   et  ip- 
sum  intelligere  ,  scientia  simplicis  intelli- 
gentiae  ,    et  visionis  ,  virtualiter  non  dis- 
tinguantur  ;  quia  tamen  differunt  per  ana- 
logiam  ad  creaturas,   et  per  ordinem  ad 
diversa  connotata  materialia  ;  natura  hu- 
mana  per    se    primo  unitur  subsistentiae 
Verbi  divini  ,  et  secundario  tantum  natu- 
rae  divinae.  Item  vis  intelligendi   quae  est 
in  Deo,  participatur   a  lumine  gloriae  ,  et 
actualis  ejus  cognitio,  seu  intellectio,  a  vi- 
sione  beatifica.  Denique  scientia  Dei,    qua- 
tenus  est  simplicis  intelligentiae,  se  exten- 
dit  solum  ad  possibilia,  et  ut  visionis  est, 
versatur    circa    existentia  et    futura.    Ita 
similiter,  licet  esse  intelligibile,  et  entitati- 
vum,  virtualiter  non  distinguantur  in  Deo, 
sed  sola  distinctione  rationis,  petita  ex  ha- 
bitudine  ,  et    analogia  ad  creaturas ;  hoc 
tamen    non  obstat,  quominus  essentia  divi- 
na  uniri  possit  intellectibus  Beatorum  per 
modum  formae  intelligibilis,  absque  eo  quod 
ibi  misceatur  aliqua  unio  in  esse  naturali, 
et  entitativo.  De   quo   videri  possunt  Sal- 
manticenses  hic  disp.  2.  dubio  2. 

LXXVII.  Ad  primam  confirmationem,  ne- 
go  minorem.  Licet  enim  forma  naturalis 
non  possit  constituere  subjectum  in  actu  , 
sine  informatione;  forma  tamen  intelligi- 
bilis  complere  potest  ,  et  determinare  in- 
tellectum  in  actu  primo  ad  intellectionem, 
sine  inhaerentia,  vel  informatione  :  utcons- 
tat  in  substantia  Angeli ,  gerente  vices 
speciei  impressae  in  cognitione  sui. 

(1)  Disp.  I.  art.l. 


ARTICULUS  IV. 


Ad  secundam  confirmationem  ,  concesso 
antecedente  ,  neganda  est  consequentia. 
Etsi  enim  essentia  divina  constituat  intel- 
lectum  Beatorum  in  actu  primo,  per  modum 
formae  intelligibilis  ,  modo  explicato  ;  non 
sequitur  tamen  ,  illam  esse  in  potentia  ad 
visionem  beatificam,  quia  illam  complet, 
et  actuat  per  modum  actus  purissimi ,  et 
per  se  subsistentis,  ac  proinde  seclusis  im- 
perfectionibus  potentialitatis  ,  inhaerentiae, 
et  informationis.  Quare  solus  intellectus, 
perfusus  lumine  gloriae  ,  et  completus  per 
ipsam  essentiam  divinam,  in  ratione  formae 
intelligibilis  illi  unitam,  est  in  potentia  ad 
visionem  beatificam  ,  non  autem  ipsa  es- 
sentia  divina  ,  gerens  vicem  speciei  ,  et 
formae  intelligibilis.  Sicut  licet  personali- 
tas  Verbi  diviniactuet  ,  compleat  ,  et  in- 
trinsece  terminet  humanam  naturam  : 
quia  tamen  eam  terminat,  per  modum  ter- 
mini  ,  et  actus  purissimi,  non  est,  nec  fuit 
in  potentia  ad  eliciendas  ,  vel  recipiendas 
actiones  creatas  illius  ;  sed  tota  potentiali- 
tas  se  tenet  ex  parte  ipsius  humanitatis 
assumptae,  et  a  personalitate  Verbi  termi- 
natae. 

LXXVIII.  Objicies  tertio  :  Ex  unione  spe- 
ciei  intelligibilis  cum  intellectu  ,  debet  ali- 
quid  per  se  unum  resultare  :  at  ex  unione 
essentiae  divinae  cum  intellectu  Beati,nequit 
aliquid  componi;  cum  Deus  non  possit  veni- 
re  in  compositionem  alterius,  saltem  per 
modum  partis  componentis  ,  ut  ostendi- 
mus  tractatu  praecedenti,  (1)  agentes  de 
simplicitate  Dei  :  ergo  essentia  divina  non 
potest  uniri  intellectui  Beatorum,  per  mo- 
dum  speciei  intelligibilis. 

Gonfirmatur  :  Haec  unio  essentiae  divinae 
per  modum  speciei  cum  intellectu  Beati, 
deberet  fieri  per  aliquam  novam  actionem 
Dei  :  at  nulla  potest  assignari  nova  Dei 
actio ,  quae  illa  extrema  inter  se  conjungat  : 
ergo  nequit  dari  talis  unio  essentiae  divinae 
cum  intellectu  creato. 

LXXIX.  Ad  objectionem  in  primis  res- 
ponderi  potest  cum  Ferrariensi  5.  contra 
Gent.  cap.  51.  distinguendo  majorem.  De- 
bet  aliquid  per  se  unum  resultare  ,  inesse 
naturali,  et  entitativo,  nego,  in  esse  inten- 
tionali,  et  intelligibili,  concedo.  Eodem  mo- 
do,  distinguenda  est  minor ;  nam  licet  ex 

(1)    isp.  4.  art.  1.  §.  2. 


247 

modum  spe- 
,   non    possit 


unione  essentiae  divinae  per 

ciei    cum    inteliectu    beato 

unum   per  se  resultare  in  esse  naturali  , 

et  entitativo  ;  bene  tamen  in  esse  intentio- 

nali,  et  intelligibili. 

Respondeo  secundo  negando  majorem. 
Ut  enim  supra  ostendimus  ex  doctrina 
Aristotelis,  et  commentatoris  :  ex  intellec- 
tu,  et  intelligibili  non  resultat  aliquod  ter- 
tium,  sed  potius  ipse  intellectus  transit  in 
rem  intellectam,  et  fit  ipsum  objectum  in 
esse  intentionali  ,  et  intelligibili  :  «  Anima 
enim  (inquit  Aristoteles)  intelligendo  fit 
omnia.  »  Unde  in  visione  beatifica  ,  intel- 
lectus  lumine  gloriae  perfusus  ,  et  divina 
essentia  ut  specie  intelligibili  actuatus  ,  et 
completus,  fit  deiformis,  et  veluti  Deus  in 
esse  intelligibili.  Quare  tunc  praesertim  ve- 
rificatur  illud  Prophetae  Psalm.  81.  Ego 
dixi  dii  estis,  et  filii  Excelsi  omnes,  et  com- 
pletur  illud  Ghristi  Joan.  17.  Ecjo  clarilatem 
quam  dedisti  mihi  ,  dedi  eis9  ut  sint  unum, 
sicutet  nos  unum  sumus. 

LXXX.  Ad  confirmationem  dicendum  , 
unionem  essentiae  divinae  per  modum  spe- 
ciei  intelligibilis  cum  intellectu  Beati,  fieri 
per  eamdem  actionem  per  quam  infundi- 
tur  lumen  gloriae  :  nam  actio  quae  attin- 
git  ultimam  dispositionem  ad  aliquam  for- 
mam  ,  extenditur  ad  unionem  ejus  cum 
subjecto  ,  ut  docent  Philosophi.  Unde  cum 
lumen  gloriae  se  habeat  per  modum  ulti- 
mae  dispositionis  ad  receptionem,  seu  qua- 
si  receptionem  essentiae  divinae  in  ratione 
formae  intelligibilis,  ut  dicemus  disputa- 
tione  sequenti  :  consequens  est,  ut  infu- 
sio  illius,  sit  etiam  unitio  ejusdem  essen- 
tiae  per  modum  speciei  cum  intellectibus 
Beatorum. 

Articulus  IV. 

An  essentia  divina,  unita  intellectui  Beato- 
rum  per  modum  speciei  intelligibilis  ,  ac- 
tive  concurrat  ad  claram  Dei  visionem  ? 


1. 


Sententia  negans  proponitur  ,  et  pracipua 
ejus  fundamenta  referuntur. 

LXXXI.  Partem  negantem  tenent  Ban- 
nez  hic,  et  quidam  alii,  existimantes  essen- 


248 


DISPUTATIO  n. 


tiam  divinam  in  ratione  speciei ,  intellec- 
tui  Beatorum  unitam,  non  esse  princi- 
pium  effectivum  ut  quo,  sed  tantum  for- 
male,  respectu  visionis  beatificse.  Praeci- 
puum  hujus  sententise  fundamentum  est, 
quia  omnis  species  active  concurrens  ad 
intellectionem  ,  subordinatur  intellectui; 
talis  enim  concursus,  cum  sit  vitalis,  su- 
bordinari  debet  potentise  vitali,  et  ab  ea 
dependere  :  sed  divinae  essentiae  repugnat 
subordinari  intellectui  creato,  et  depen- 
dere  ab  illo  :  ergo  et  active  concurrere  ad 
visionem  beatificam. 

Prasterea,  talis  concursus  activus  ,  si 
daretur,  non  esse  liber,  sed  necessarius, 
quia  procederet  ab  ipsa  divina  essentia  im- 
mediate,  et  non  a  voluntate,  vel  a  poten- 
tia  executiva  :  sed  nullus  potest  dari  con- 
cursus  Dei  ad  extra ,  qui  non  sit  liber  : 
ergo,  etc. 

Addunt  alii  ,  quod  relationes  in  divinis 
non  sunt  activae  ad  extra,  ut  communiter 
docent  Theologi  :  sed  illaj  uniuntur  intel- 
lectui  Beatorum  ,  per  modum  objecti  mo- 
tivi,   et  speciei  intelligibilis  :  ergo  influere 
active  ad  intellectionem  ,  non  est  de  ratio- 
ne  speciei.  Quod  confirmant  ex  communi 
sententia  Thomistarum,   qui  docent  subs- 
tantiam  Angeli  gerere  vices  speciei  impres- 
sse  in  sui  cognitione  ,   et   tamen  illa  non 
potest    active  influere   in  talem  operatio- 
nem  :  cum  nnlla   detur  substantia  creata, 
quaa  sit  immediate  operativa,  ut  docet  D. 
Thomas  infra  qu.  54.  art.  5. 


II. 


Sententia  affirmans,  ut  verior  et  probabilior 
eligitur. 

Dico  breviter,  essentiam  divinam,  ut  uni- 
tam  intellectui  Beatorum  per  modum  spe- 
ciei  intelligibilis,  active  influere  in  sui  vi- 
sionem.  Ita  communiter  docent  Thomistae, 
quos  referunt,  et  sequuntur  Salmanticen- 
ses  hic  disput.  2.  dubio  5. 

LXXXII.  Probatur  primo  conclusio  :  Illud 
quod  ultimo  determinat,  actuat,  et  complet 
intellectum  creatum  ad  claram  Dei  visio- 
nem,  ad  illam  active  concurrit :  sed  essen- 
tia  divina,  per  modum  speciei  intelligibilis 
intellectui  Beatorum  unita  ,  ultimo  illum 
determinat,  actuat,  et  complet  ad  claram 
sui  Yisionem  :  ergo  active  in  illam  influit. 


Major  constat,  complementum  enim  viutu- 
tis  activae,  ad  lineam  virtutis  aetivae  per- 
tinere  debet,  et  esse  principium  activum, 
saltem  ut  quo.  Minor  vero  probatur : 
Quia  intellectus  illustratus  ,  et  perfusus  lu- 
mine  gloriae,  non  intelligitur  esse  ultimo 
completus,  et  determinatus  ad  claram  Dei 
visionem  ,  donec  intelligatur  essentia  di- 
vina  ,  unita  intellectui  in  ratione  spe- 
ciei  intelligibilis.  Ut  enim  supra  ostendi- 
mus,  et  docent  Philosophi  in  libris  de  ani- 
ma,  ad  quamcumque  intellectionem  ,  du- 
plex  requiritur  complementum ,  ac  deter- 
minatio  :  una  ex  parte  potentiae  ,  quae  fifc 
per  lumen  intellectuale  :  altera  ex  parte 
objecti,  quae  procedit  a  specie  intelligibili 
ejus  vices  gerente ;  quia  intellectio  fit  per 
assimilationem,  et  unionenl  potentise  cum 
objecto. 

LXXXIIL  Probatur  secundo  :  Visiobea- 
ta,  non  solum  specificatur  a  lumine  gloriae,  . 
sed  etiam  ab  essentia  divina,  in  ratione 
speciei  intelligibilis  unita  :  atqui  actio 
specificatur  a  forma ,  et  virtute  quae  est 
principium  effectivum  illius,  v.  g.  calefac- 
tio  a  calore,  illuminatio  a  luce  :  ergo  non 
tantum  lumen  gloriae  ,  sed  etiam  essentia 
divina,  intellectui  Beatorum  per  modum 
speciei  unita,  active  influit  in  visionem 
beatificam. 

LXXXIV.  Tertio  suadetur  conclusio  : 
Essentiae  divinae,  ut  unitae  intellectui  Beato- 
rum  per  modum  speciei,  debet  attribui 
quidquid  est  de  ratione  speciei  intelligibilis 
ut  sic,  dummodo  nullam  includat  imper- 
fectionem  :  sed  concursus  activus  est  de 
ratione  speciei  intelligibilis,  etnullam  invol- 
vit  imperfectionem  :  ergo  essentiae  divinae, 
ut  unitae  intellectui  beatorum  per  modum 
speciei,  tribui  debet.  Major  patet,  minor 
vero  quoad  utramque  partem  probatur.  Et 
in  primis,  quod  species  intelligibilis  active 
concurrat  ad  intellectionem,  communis  est 
Philosophorum  doctrina,  ex  utroque  Sancto 
Doctore,  Augustino,  et  Thoma  desumpta  : 
Augustinus  enim  9.  de  Trinit.  cap.  12. 
dicit :  «  Omnis  res  quam  cognoscimus,  con- 
generat  in  nobis  sui  notitiam  :  ab  utroque 
enim  paritur  notitia,  a  cognoscente  et  cogni- 
to  :  »  ubi  verbum  Congenerat,  et  parit, 
concursum  activum  objecti,  mediante  spe- 
cie,  manifeste  designat.  Idem  colligitur  ex 
S.  Thoma  infra  qusest.  56.   art.   i.    ubi 


ARTIGULUS  IV.  249 

loquens  de  specie  intelligibili,   dicit  quod  LXXXV.  Gonfirmatur  :  Tunc  solum  spe- 

«  Illa  se  habet  sicut  forma  quae  est  prin-  cies    est    principium    quo    subordinatum 

cipium  actionis  inaliis  agentibus.  »  intellectui,   vel  toti  supposito  intelligenti, 

Eadem  veritas  ratione  suadetur  :  nam  ut  principio  quod,  quando  ab  illo  susten- 

in  illa  generatione  spirituali  (id  est  in  pro-  tatur,  et  recipit  esse  ;  quia  a  quo  res  habet 

ductione  verbi ,  quae  fit  ex  unione  potentiae  esse,  ab  illo  habet  operari :  unde  cum  essen- 

cum  objecto)  istud  concurrit   per  modum  tiadivina,unita  intellectui  creato  utspecies, 

masculi,  ac  proinde  active,   unde  species  sit  ipsum  esse  per  se  subsistens,  nec  susten- 

intelligibilis   quam    emittit,     et    potentiae  tetur  ab  intellectu  creato,  sed  potius  illum 

imprimit,  appellatnr  a  Philosophis  semen  sustentet,  et  conservet  in  esse,  non  subor- 

objecti,  quia  sicut  semen  efficienter  con-  dinatur   intellectui,   sed    hic    potius    illi, 

currit  ad   productionem   animalis,    ita  et  in  quantum  per  illam  perficitur  ad  intelli- 

species  intelligibilis,  ad  intellectionem,  et  gendum.  Item  quamvis  concursus  speciei 

productionem  verbi.  inhaerentis  intellectui,  habeat  ab  illo  vita- 

Addo  quod  in  hoc  distinguitur  cognitio  a  litatem ;  concursus  tamen  speciei,  quae  est 

volitione,  quod  prima  fit  per  assimilationem  suum  esse,  et  suum  vivere  (qualis  est  divina 

potentiee  cum   objecto  ;   secunda   vero   se  essentia)  non  habet    ab  intellectu  vitali- 

habet  per  modum  impulsus,  et  tendentiae  tatem,  sed  ab  ipsamet  specie  a  qua  effective 

in  objectum  :  unde  ad  cognitionem,  objec-  procedit  ;  imo  a  vitalitate    hujus  speciei 

tum  mediante  specie    sui    vicaria  ,  debet  pendet  vitalitas  supernaturalis,  quam  habet 

concurrere    per    modum   principii    activi  intellectus  beatus  a  lumine  gloria3.  Et  per 

determinantis  et  complentis  potentiam  in  hoc  plene  solutum  manet  primum  et  pree- 

actu  primo  :  ad  volitionem  vero,  solum  per  cipuum  fundamentum  adversae  sententiae. 

modum  termini  in  quem  voluntas  fertur,  LXXXVl.  Ad  secundum  dicendum,  talem 

et  a  quo    extrinsece  tantum  et  objective  concursum    non    esse    necessarium,    sed 

specificatur.  liberum  ;  quia  licet  sit  immediate  a  divina 

Quod  autem  concursus  activus  in  specie  essentia,  non  elicitur  tamen  ab  illa,  nisi  ut 

intelligibili,  nullam  dicat  imperfectionem,  libere  applicata,  et  unita  per  modum  spe- 

quae  est  secunda  pars  minoris  principalis,  ciei,  et  formae  intelligibilis  intellectui  Beato- 

videtur  manifestum  :  tum  quia  genuscausae  rum.  Sicut  licet  subsistentia  increata  Verbi 

efficientis  nullam  essentialiter  involvit  im-  divini,    per  seipsam    immediate  terminet 

perfectionem,  sicut  genus  causae  formalis,  humanitatem  assumptam  ;  quia  tamen  haec 

et  materialis;  unde  reperitur  formaliter  in  unio  et  terminatio,   supponit  liberum  Dei 

Deo,  ut  constat.  Tum  etiam,  quia  in  tali  decretum,    applicans    omnipotentiam,    ad 

concursu  activo,  nulla  includitur  subor-  conjungenda  illa  extrema,  inter  se  infinite 

dinatio,  et  dependentia  ab  intellectu  creato,  distantia,  idcirco  non  censetur  necessaria, 

ut  existimat  Bannez.  Licet  enim  quando  sed  libera.  Adde  quod  unio  essentiae  divinae 

principium  quo  effectivum,    est    ejusdem  per  modum  speciei,  essentialiter  supponit 

ordinis,  et  rationis  cum  operante,  illi  subor-  aliquam    actionem    Dei    liberam,    scilicet 

dinetur  ;  et  ita  species  naturalis  subordi-  infusionem  luminis  gloriae,  quae  est  ultima 

netur  intellectui   creato   :    quando  tamen  dispositio  ad  illam. 

principium  formale  effectivum,  est  altioris  Adtertium,  concessa  majori,  neganda  est 

ordinis,  tuncnonestsubordinatumpotentiae  minor  :ut  enim  ostendimus  tractatu  prae- 

vitali  quam  complet  et  perficit  :  certum  cedenti,  (I)  sola  natura  divina  habet  ra- 

enim  est,  quod  lumen  gloriae  est  principium  tionem  speciei,    et  objecti  per  se    primo 

effectivum  visionis  beatae,  tamen  non  exis-  motivi,  respectu  divinae  intellectionis,  non 

timo  illud  esse  subordinatum  intellectui,  sed  vero  relationes,  vel  attributa. 

potius  e  contra   :  intellectus  enim  accipit  Ad  ultimum  quod  paulo  difficilius  est, 

virtutem  et  efficaciam  ab  illo ;  utide  cum  fuse  respondebitur  in   tractatu   de  Ange- 

essentia  divina  in  ratione  speciei   intelli-  lis  :  (2)  nunc  breviter  dico,  quod  licet  subs- 

gibilis  unita,  sit   ordinis    superioris,   non  tantia  Angeli    nequeat  esse    immediatum 
subordinatur  intellectui  creato,  sed  potius 

sibi  illum  plcnissimc  subjicit.  (l}  Disp.  2.  arl,  5.  _  (2)  Disp.  7.  art.l. 


250 


DISPUTATIO  III. 


principium  operandi,  per  modum  potentiae, 
activae,  nec  proinde  in  esse  entitativo,  et 
naturali  :  bene  tamen  per  modum.  speciei, 
et  in  esse  intelligibili.  Quare  essentia  Angeli 
distinguenda  est,  in  seipsam  ut  habet  ra- 
tionem  naturae  (scilicet  intellectivae)  et  ut 
est  objectum  actu  intelligibile,  seu  ut 
habet  rationem  speciei ;  et  secundum  hanc 
posteriorem  rationem,  inest  illi  aliqua 
immediata  activitas,  secus  vero  secundum 
priorem  :  quia  ut  docet  S.  Thomas  loco 
citato,  nec  in  Angelo,  nec  in  aliqua  creatura, 
potentia  operativa  est  idem  quod  sua  essen- 
tia. 

DISPUTATIO  III. 

De  lumine  glorise. 

Gonsiderato  principio  ad  visionem  beati- 
ficam  ex  parte  objecti  requisito,  superest 
utaliud  quod  se  tenet  ex  parte  potentiee, 
et  a  Theologis,  Lumen  glorice,  appellatur,  in 
hac  disputatione  contemplemur,  et  necessi- 
tatem,  variaque  ejus  munera  declaremus. 

Articulus  I. 

Utrum  lumen  gloriee  sit    necessarium  ad 
videndum  Deum  ? 

I.  Olim  Begardi  et  Beguinae,  existimantes 
intellectum  creatum  posse  naturaliter  videre 
Deum,  consequenter  negabant  animam  indi- 
gere  lumine  gloriae,  ipsam  ad  claram  Dei 
visionem  elevante.  Vazquez  autem  hic  disp. 
45.  cap.  5.  et  7.  licet  luminis  gloriee  necessi- 
tatem  absolute  non  neget ,  asserit  tamen  ad 
visionem  beatificam  sufficere,  vel  solum 
lumen  gloriae,  vel  solam  essentiam  divinam, 
per  modum  speciei  intelligibilis  intellectui 
unitam,  subindeque  alterutrum  ex  illis 
esse  superfluum.  Oppositum  docent  alii 
Theologi,  tam  domestici,  quam  extranei. 


;.  i. 


Duplici  conclusione  vera  sententia  statuitur. 

II.  Dico  primo,  animam  indigere  lumine 
gloriae  ad  videndum  Deum.  Gonclusio  est 
certa  de  fide,  definita  in  Concilio  Viennensi 
in  Glement.  Ad  nostrum  de  Haereticis,   ubi 


dicitur  :  «  Animam  indigere  lumine  gloriae, 
ad  Deum  videndum,  et  eo  beate  per- 
fruendum.  » 

Ratio  etiam  id  suadet :  Deus  enim,  sum- 
mum  et  indeficiens  lumen,  nunquam  sine 
lumine  videri  potest,  humanae  capacitati, 
juxta  diversos  status,  contemperato.  Nam 
ut  auctor  naturse,  naturalis  rationis  lumine 
percipitur  :  ut  auctor  gratise,  inhacmortali 
vita,  obscuro  fidei  radio  cognoscitur  :  ergo 
etiam  nonnisi  splendidissima  glorise  luce, 
clare  et  intuitive  a  Beatis  videri  potest  in 
Patria.  Unde  Job  56.  In  manihus  suis  abs- 
condit  lumen,  et  annuntiat  de  ea  amico  suo 
quod  possessio  ejus  sit.  Ubi  Gregorius  : 
«  Amicus  veritatis  est  rectaeamator  actionis : 
unde  et  ipsa  Veritas  discipulis  dicit,  Vos 
amici  mei  estis  si  feceritis  quae  prsecipio 

vobis De  hac  igitur  luce  seternse  Patriae, 

amico  suo  Deus  annuntiat,  quod  possessio 
ejus  sit,  ut  nequaquam  infirmitatis  sua3 
fragilitate  desperet,  sed  tanto  certius  sciat, 
quia  illius  lucis  claritatem  possidebit,  quanto 
nunc  vitiorum  pulsantium  tenebras  verius 
calcat.  »   (1) 

Addo  quod,  potentia  quae  ex  se,  et  ex 
sua  natura  est  insufficiens,  et  impropor- 
tionata  ad  aliquem  actum  eliciendum,  indi- 
get  confortari,  et  elevari  per  aliquam  vir- 
tutem  in  se  receptam :  sed  intellectus 
creatus,  ex  se  et  ex  sua  natura  est  insuffi- 
ciens,  et  improportionatus  ad  visionem 
beatam,  ut  ostendimus  disputatione  prsece- 
denti  :  ergo  ad  videndum  Deum  indiget 
aliqua  virtute  superaddita,  quae  lumen 
gioriae  a  Theologis  nuncupatur.  Heec  con- 
clusio  magis  patebit  ex  infra  dicendis. 

III.  Dico  secundo  :  Ad  videndum  Deum, 
non  sufficere  essentiam  divinam  in  ratione 
speciei  intelligibilis  intellectui  Beatorum 
unitam,  sed  insuper  requiri  lumen  glorias 
ex  parte  potentiae. 

Golligitur  ex  D.  Thoma  hic  art.  5.  et  5. 
contra  Gentes  cap.  55.  ubi  docet  lumen 
gloriae  esse  necessarium  ad  videndum  Deum, 
et  tamen  requirit  etiam  unionem  essentise 
divinae  in  ratione  speciei  intelligibilis,  imo 
dicit  quod  lumen  gloriee  est  dispositio  ad 
hanc  unionem  :  igitur  utrumque  simul 
requirit,  scilicet  lumen  gloriae,  et  essentiam 
divinam  loco  speciei  :  non  ergo  alterum 
istorum  superfluit,  ut  docet  Vazquez. 

(1)  Lib.  XXVII.  cap.  8. 


251 


§.  II. 

Solvuntur  objectiones. 


ARTIGULUS  f. 

Praeterea  idem  S.  Doctor  in  4.  dist.  49. 
quaest.  2.  art.  l.ad  15.  distinguit  triplex 
medium  in  visione  :  scilicet  medium  Sub 
quo,  ut  lumen  :  medium  Quo,  sive  species ; 
et  medium  In  quo,  sicut  speculum  in  quo 
res  repraesentatur  ;  et  negat  hoc  tertium  ^.  Objicies  primo  contra  primam  conclu- 
medium  in  visione  beata,  secundum  vero  sionem  :  Lumen  glorioe  ponitur  a  Theologis, 
medium  docet  esse  essentiam  divinam,  non  ut  confortct  intellectum,  et  reddat  illum 
autem  aliquam  similitudinem  creatam  ;  potentem,  et  proportionatum  ad  videndum 
primum  autem  medium,  scilicet  lumen  Deum  :  sed  ad  hoc  non  potest  deservire  : 
gloriae  elevans  intellectum,  in  illa  admittit :  er8°  Mlud  ^d  visionem  beatificam  non  est 
ergo  D.  Thomas  utrumque  in  visione  beata  necessarium.Majorconstat,  minorprobatur. 
requirit,  scilicet  lumen  gloriae  confortans     Inter  intellectum    creatum,    et  essentiam 


intellectum,  etessentiam  divinam  gerentem 
vices  speciei.  Denique  hic  art.  2.  dicit,  «  Ad 
visionem  tam  sensibilem  quam  intellec- 
tualem,  duo  requiruntur,  scilicet  virtus 
visiva,  et  unio  rei  visae  cum  visu.  » 

IV.  Ratio  etiam  id  suadet  :  nam,  ut  supra 
declaravimus,  intellectio  et  productio  verbi, 
est  quidam  partus  intellectualis,  ex  potentia 
intellectiva,  et  objecto  procedens  :  ergo  cum 


divinam,  est  infinita  distantia  :  ergo  non 
potest  intellectus  creatus  fieri  potens,  et 
proportionatus  ad  videndum  Deum,  per 
lumen  gloriae,  quod  est  creatae  et  finitae 
virtutis  ;  improportio  enim,  et  distantia 
infinita,  non  potest  tolli,  aut  vinci,  per 
quamcumque  virtutem  creatam,  et  finitam. 
Gonfirmatur  :  Virtus  perficiens  et  con- 
fortans    potentiam    vitalem,    ad    aliquem 


intellectus  creatus  non  habeat  ex  se,  et  ex  actum  vitalemeliciendum,debetessevitalis: 

sua  natura,  virtutem,  saltem  proximam,  ad  sed  lumen  gloriae,  cum  proveniat  ab  aliquo 

videndum  Deum,  sed   radicalem  tantum  et  extrinseco,  non  est  virtus  vitalis  :  ergo  non 

remotam,  praeter  unionem  essentiae  divinae,  potest  perficere  et    confortare  intellectum 

in  ratione  speciei  intelligibilis,  requiritur  creatum,  qui  est  potentia  vitalis,  ad  eli- 


lumen  gloriae  ei  superadditum. 

Confirmatur,  et  magis  illustratur  haec 
ratio.  Potentia  intellectiva,  respectu  actuum 
naturalium,    utrumque    requirit,     scilicet 


ciendam  visionem  beatam,  quae  etiam  actio 
vitalis  est. 

VI.  Ad  objectionem  respondeo,  quod  licet 
inter  intellectum  creatum,  et  Deum,  infinito 


speciem,  et  virtutem  proportionatum  talibus  modo  cognoscibilem,  sive  ut  cognoscibilem 

actibus  :  ergo  similiter  in  actibus  super-  adaequate  et    comprehensive ,    sit  infinita 

naturalibus,    praeter   speciem,     requiritur  distantia  et  improportio,    quae  per  quod- 

virtus    supernaturalis    illis  proportionata.  cumque  lumen  creatum  et  finitum  vinci  et 

Unde  docent  Theologi  in  tractatu  de  fide,  tolli  non  potest,  tamen  ad  Deum,  ut  finito 

quod  ad  assensum  fidei,   non  sufficit  sola  modo  visibilem,  non  est  infinita  distantia 


extrinseca  objecti  revelatio,  velsola  species, 
mysteria  supernaturalia  repraesentans,  sed 
requiritur  insuper  lumen  aliquod  super- 
naturale  in  anima  receptum,  et  per  modum 
habitus,  vel  auxilii  communicatum  :  ergo 
vel  dicendum  est,  quod  ipsa  virtus  naturalis 
intellectus  creati,  ex  se  est  sufficienter  pro- 
portionata  ad  videndum  Deum  (quod  est 
error  Begardorum  a  Goncilio  Viennensi 
proscriptus)  vel  quod  indiget  lumine  gloriae, 
distincto  a  specie.  Addo  quod,  essentia 
divina,  ut  speciesimpressa,  non  est  unibilis 
intellectui  creato,  nisi  mediante  lumine 
gloriae,  quod  est  ultima  dispositio  ad  illam 


simpliciter,  sed  solum  diversus  ordo  natu- 
ralis,  et  supernaturalis  :  unde  haec  impro- 
portio  vinci  potest  per  lumen  aliquod 
creatum  ordinis  supernaturalis,  quod  sit 
participatio  quaedam  divinae  intellectuali- 
tatis. 

VII.  Ad  confirmationem  dicendum,  quod 
licet  lumen  gloriae  non  sit  virtus  vitalis  ut 
quod,  quasi  habens  in  se  vitam,  bene  ta- 
men  ut  quo,  quia  est  vis  quaedam  ordinat 
ad  elevandum  intellectum  ad  altiorem  vi- 
tam  :  ut  videlicet  anima  quae  de  se  vivit 
vita  intellectiva,  vivat  vita  aeterna  et  bea- 
ta,  ac  participative  divina.  Sicut  licet  se- 


unionem,  ut  ostendemus  articulo  sequcnti.     mcn  non  sit  animatum,nec  vivens  ut  quod 


252 


DISPUTATIO  III. 


quia  tamen  est  vis  qusedam  instrumenta- 
ria,  ordinata  a  natura  ad  generationem  vi- 
ventis,  potest  dici  vivens  ut  quo. 

Ad  aliud  quod  additur,  nempe  quod  vir- 
tus  illa  est  extranea,  et  proveniens  ab  ali- 
quo  principium  extrinseco,  dicendum  est, 
quod  licet  illa  non  oriatur  ab  ipsa  anima, 
quae  est  principium  radicale ,  et  proprium 
vitae,  oritur  tamen  ab  ipso  primo  vitae  auc- 
tore,  scilicet  Deo,dante  vitam  propriam  ho- 
mini,  et  iilum  elevante  ad  superiorem  et 
divinam. 

VIII.  Objicies  secundo  cum-  Vazque  con- 
tra  secundam  conclusionem  :  Lumen  glo- 
riae  requiritur  ut  determinet  intellectum  ad 
videndum  Deum  :  sed  ad  ejus  visionem 
sufficienter  determinatur  ,  per  essentiam 
divinam  in  ratione  speciei  intelligibilis  ei 
unitam  :  ergo  posita  hac  unione,  superfluit 
lumen  gloriae. 

Respondeo  distinguendo  majorem  :  lu- 
men  gloriae  requiritur  ut  determinet,  ex 
parte  potentiae,  concedo  :  exparte  objecti, 
nego.  Similiter  distinguo  minorem  :  intel- 
lectus  per  essentiam  divinam  ad  visionem 
sufficienter  determinatur,  determinatione 
se  tenente  ex  parte  objecti,  concedo  :  se 
tenente  ex  parte  potentiae,  nego.  Solutio 
patet  ex  supra  dictis  :  cum  enim  juxta 
commune  Augustini  proloquium,  ex  objec- 
to  et  potentia  pariatur  notitia,  ad  cognitio- 
nem  duplex  requiritur  determinatio,  etvir- 
tus  :  una  se  tenens  exparte  objecti,  quod  in 
illa  generatione  spirituali  se  habet  ut  mas  , 
et  alia  ex  parte  potentiae,  quae  se  habet  ut 
fcemina  :  unde  ad  visionem  beatificam,  non 
satis  est  quod  intellectus  creatus  objective 
determinetur  ab  essentia  divina,  per  mo- 
dum  speciei  intelligibilis  ei  unita  ;  sed  in- 
super  requiritur,  quod  determineturintrin- 
sece  a  lumine  glorias,  ex  parte  potentiae  se 
tenente,  et  illam]  confortante,  elevante,  ac 
disponente  ad  unionem  essentiae  divinae 
per  modum  speciei  intelligibilis,  ut  magis 
constabit  ex  dicendis    articulo  sequenti. 


Articulus  II. 

riunera  lummi 
intellectu    creato  ? 


Quae  sint    munera  lummis  gloriae  in 


IX.  Dico  primo  :  Lumen  gloriae  disponerc 
intellectum  creatum  ad  unionem  cssentioc 


divinae   per   modum   speciei    intelligibilis. 

Est  contra  Vazquem  loco  supra  citato 
cap.  5.  esttamenD.  Thomae  hic  art.  5.  ubi 
sic  discurrit :  «  Omne  quod  elevatur  ad  ali- 
quid  quod  excedit  suam  naturam,  oportet 
quod  disponatur  aliqua  dispositione  quae 
sit  supra  naturam  ejus,  sicut  si  aer  debeat 
accipere  formam  ignis,  oportet  quod  dispo- 
natur  aliqua  dispositione  ad  talem  formam ; 
cum  autem  aliquis  intellectus  videt  Deum 
per  suam  essentiam,  ipsa  essentiae  Dei  sit 
forma  intelligibilis  intellectus.  Unde  opor- 
tet  quod  aliqua  dispositio  supernaturalis  ei 
superaddatur,  ut  elevetur  in  tantam  subli- 
mitatem.  » 

Gonfirmatur  exeodem  S.  Doctore  3.  con- 
tra  Gent.  cap.  54.  Essentia  divina  quae  est 
actus  purus,  est  propria  et  naturalis  forma 
intellectus  divini  :  ergo  impossibile  est 
quod  sit  forma  intelligibilis  intellectus  creati, 
nisi  per  hoc  quod  intellectus  creatus  fiat  di- 
vini  ordinis,  per  lumen  gloriae,  quod  est 
participatio  quaedam  divinae  intellectualita- 
tis.  «  Impossibile  enim  est  (inquit  S.  Doc- 
tor)  quod  propria  et  connaturalis  forma  ali- 
cujus  rei,  sit  forma  alterius,  nisi  participet 
aliquam  similitudinem  illius  cujus  est  pro- 
pria  forma  :  sicut  lux  non  fit  actus  alicujus 
corporis,  nisi  tale  corpus  aliquid  participet 
de  diaphano.  » 

X.  Dices  :  Lumen  gloriee  est  aliqua  forma 
supernaturalis,  et  tamen  ad  illud  recipien- 
dum  nulla  requiritur  dispositio  in  subjecto, 
sed  sufficit  sola  potentia  obedientalis  pas- 
siva.  Item  subsistentia  Verbi,  licet  sit  su- 
pernaturalis,  immediate  tamen,  et  sine  ali- 
qua  prasvia  dispositione,  unitur  humanitati : 
ergo  etsi  divina  essentia  sit  forma  superna- 
turalis,  poterit  tamen  sine  praevia  disposi- 
tione  uniri  intellectui  Beatorum  in  ratione 
speciei  intelligibilis. 

XI.  Respondeo  concesso  antecedente,  ne- 
gando  consequentiam,  et  paritatem.  Ratio 
disparitatis  quantum  ad  primum  est,  quia 
licet  aliquae  formae  supernaturales  (illee  ni- 
mirum  quae  non  sunt  ultimae,  sed  viales,  et 
ad  alias  ordinatae)  non  petant  dispositiones 
ejusdem  ordinis,  sed  solam  potentiam  obe- 
dientialempassivam,  etreceptivam  illarum : 
forma  tamen  quae  est  ultima,  et  perfecta,  ac 
principalis,  necessario  aliquam  dispositio- 
nem  exigit  in  subjecto  :  unde  cum  lumen 
gloriae  se  habeat  per  modum  formae  vialis, 


ARTICULUS  II.  2S5 

et  ordinatae  ad  aliam  principalem,  et  perfec-  Probatur  :  Videre  Deum  est  visionem  eli- 

tam ;  scilicet  divinam  essentiam,  unitam  in-  cere  :  ergo  cum  lumen  glorioe  requiratur  ad 

tellectui  in  ratione  formae  intelligibilis,  nul-  videndum  Deum  (ut   ostendimus  articulo 

lam  requirit  ineodispositionem,  bene  tamen  praecedenti)  illud  ad  visionem  Dei  elicien- 

essentia  divina,  ut  habet  rationem  speciei  dam  necessarium  erit. 

impressae ,   et  formae  intelligibilis.  Sicut  in  Gonfirmatur,  et  magis  explicatur  haec  ra- 

ordine  gratiae,  auxilium  sufficiens,  quia  est  tio.  Visio  Dei  est  actio    vitalis  :  ergo  a  po- 

prima  dispositio,  et  praeparatio  ordinis  su-  tentia  vitali,   nempe  intellectu  debet  esse 

pernaturalis,  nullam  requirit  dispositionem  elicita  :  sed  non  potest  elici  ab  intellectu 

in  anima,  sed  illam  primo  praeparat,  et  dis-  propria  virtute,  aut  secundum  sua  natura- 

ponit  ad  actus  perfectiores ;   gratia  tamen  lia  considerato  :  ergo  solum  ab  intellectu 

sanctificans,  quia  in  ordine  supernaturali  per  lumen  gloriae  elevato.  Unde  D.  Thomas 

est  forma  ultima,  et  perfecta,   et  ultimus  hic  art.  5.  «  Gum  igitur  virtus  naturalis  in- 

spiritualis  generationis  terminus,  exposcit  tellectus  creati,  non  sufficiat  ad  Dei  essen- 

aliquam  dispositionem  in  subjecto  in  quo  tiam  videndum  ,  oportet  quod  ex  divina 

recipitur.  gratia  superaccrescat  ei  virtus  intelligendi, 

Ad  secundam  instantiam ,  neganda  est  et  hoc  augmentum  virtutis  intellectivae  il- 

etiam  paritas  cum  Gajetano  5.  parte  quaest.  luminationem  intellectus  vocamus.  » 

%  art  10.  Ratio  discriminis  est,  quia  unio  XIV.  Dicescum  Vazque  :  Defectum  facul- 

hypostatica  non  fit  per  elevationem  naturae  tatis  et  virtutis,  qui  est  in  intellectu  creato 

humanae  ad  formam  aut  operationem,  sed  ad  videndum  Deum,  sufficienter  suppleri 

ad  esse  substantiale,  ad  quod  nulla  requiri-  per  essentiam  divinam,  in  ratione  speciei 

tur  dispositio,  cum  existentia  substantialis  intelligibilis  ei  unitam. 

sit  primum  insubjecto  :  visio  vero  beatifica  Sed  contra  primo  :  Improportio  virtutis 

fit  per  elevationem  ad  formam  et  operatio-  et  facultatis  ad  eliciendam  visionem  beatam 

nem  supernaturalem,  et  ideo  ad  eam  neces-  importat  etiam  improportionem  ad  utendum 

saria  est  supernaturalis  dispositio,  ut  magis  specie,  sive  ad  recipiendam  essentiam  divi- 

constabit  ex  ratione  sequenti.  nam  loco  speciei  :  ergo  ut  fiat  proxime  capax 

XII.  Probatur  ergo  secundo  conclusio  alia  illam  recipiendi,  indiget  elevatione  et  con- 
ratione  fundamentali.   Nulla  species,   sive  fortatione  luminis  gloriae. 

sensibilis  sive  intelligibilis,  in  ratione  spe-  Secundo,  Species  supplens  vicem  objecti, 

ciei  uniri  potest,  nisi  potentiae  habenti  suf-  non  dat  virtutem  potentiae  ad  illud  viden- 

ficientem   virtutem,  ad  utendum   ipsa  ad  dum,  sed  eam  supponit  :  ut  patet  in  eo  qui 

eliciendam  cognitionem.  Licet  enim  species  habet  laesam  vel  debilem  potentiam  visi- 

visibilis  v.  g.  in  ratione  qualitatis  aut  acci-  vam  :  nam  quantumcumque  species  visi- 

dentis,  possit  divina  virtute  poni  in  lapide,  biles  objecti,  perfectae  et  efficaces  ponantur 

aut  in  auditu ;  tamen  in  ratione  speciei  visi-  in  oculo,  non  sanatur  neque  confortatur 

bilis,  solum  potest  uniri  potentiae  visivae  ha-  visus  ejus  ,  ergo  defectus  virtutis  qui  est  in 

benti  virtutem  ad  videndum  cum  illa  :  quia  intellectu  creato  ad  videndum  Deum,   non 

speciem  uniri  in  ratione  speciei,  nihil  aliud  potest  sufficienter  suppleri  per  essentiam 

est ,  quam  uniri  in  ratione  repraesentan-  divinam  in  ratione  speciei  intelligibilis  ipsi 

tis  objectum,  quod  constat  repraesentari  non  unitam. 

posse,  nisi  potentiae  habenti  virtutem  illud  Tertio,  Improportio  quae  est  in  intellectu 

cognoscendi  :  sed  intellectus  creatus,  sine  ad  eliciendum  actum  fidei,  non  suppletur 

lumine  gloriae,  non  habet  sufficientem  vir-  per  solam  speciem  objecti  credibilis  :  ergo  a 

tutem,  ut  utatur  divina  essentia  ad  elicien-  fortiori,  insufficientia  et  improportio  quae 

dam  visionem  Dei  :  ergo  ut  aptus  sit  ad  est  in  illo  ad  visionem  beatificam  elicien- 

unionem  cum  illa  in  ratione  speciei  intelli-  dam,  suppleri  non  potest  per  solam  unionem 

gibilis,  per  lumen  gloriae  debet  disponi.  essentiae  divinae  in  rationespeciei,  sed  debet 

XIII.  Dico  secundo  :  Lumen  gloriae  neces-  necessario  confortari  et  elevari  per  lumen 
sarium  est,  ut  intellectum  elevet  ad  visio-  gloriae  ad  videndum,  sicut  per  lumen  fidei 
nem  Dei  eliciendam.  Est  etiam  contra  Vaz-  elevatur  ad  credendum. 

quem  citatum.  XV.  Dico  tertio  :  Lumen  gloriae  esse  ue- 


m 


DISPUTATIO  III. 


cessarium  ut  disponat  intellectum  ad  reci-  possit  uniri  intellectui  creato,   in  ratione 

piendam  visionem  beatificam.  speciei  intelligibilis,  non  tamen  in  ratione 

Hsec  conclusio  sequitur  ex  praecedenti  :  luminis  illam  confortantis,  etelevantis. 

nam  actio  immanens    recipitur  in  eodem  Probatur  ex  principiis  supra    statutis  : 

subjecto  a  quo  elicitur  :  ergo  si  lumen  glo-  Magna  enim  est  disparitas,  inter  speciem 

riae  requiratur,  ut  intellectus  creatus  eli-  impressam,  et  lumen  gloriee  ;   nam  species 


ciat  visionem  beatificam,  illud  etiam  erit 
dispositio  necessaria,  ut  eam  in  se  recipiat. 


lmpressa  est  forma  intelligibilis,  se  tenens 
ex  parte  objecti,  et  ejusdem  perfectionis, 
et  immeterialitatis  cum  illo ;  unde  ad  illam 
non  requiritur  inhserentia,  vel  informatio, 
sed  tantum  convenientia,  et  similitudo  cum 
objecto  :  nam  inheerentia,  aut  informatio 
pertinent  ad  genus  physicum,  et  per  acci- 
dens  se  habent  ad  genus  intelligibile ;  lumen 
autem  gloriae,  est  forma  physica,  tenens  se  ex 
XVI.  Partem  affirmantem  tenent  commu-     parte  Potentia5>    quare  requirit  inhaeren- 


Articulus  III. 

Utrum  per  potentiam  Dei  absolutam,  pos- 
sit  intellectus  creatus  videre  Deum  sine 
lumine  gloriae,  per  modum  habitus,  vel 
auxilii  communicato  ? 


tiam,  et  informationem  :  unde  cum  divina 
essentia  non  possit  infdrmare  intellectum 
creatum,  non  potest  illi  uniri  in  ratione 
luminis,  sed  solum  in  ratione  speciei  et 
formse  intelligibilis. 

XVIII.  Gonfirmatur  :  Lumen  gloriae  est 
virtus  quaedam  vitalis,  vitalitate  supernatu- 
rali :  sicut  enim  intra  ordinem  naturse  datur 
sua  vitalitas ;  ita  intra  ordinem  supernatura- 
lem,etdivinum,reperitur  etiamvitalitas  su- 
pernaturalis  ;juxtaillud  ApostoliadRom.6. 
Gratia  Dei  vita  aiterna  :  sed  Deus  non  po- 


niter  recentiores,  licet  illam  eodem  modo 

non  explicent.  Quidam  enim  volunt,  Deum 

in  ratione  luminis  uniri  posse  intellectui 

creato,  sicut  ei  unitur  in  ratione  speciei 

intelligibilis.  Ita  aliqui  quos  refert  Ledes- 

ma  de  perfect.  Dei  queest.  8.  art.  8.  et  pro- 

babile  reputat    Asturicensis    in  relect.   de 

gratia  Ghristi  quaest.  6.  Alii  docent  intellec- 

tum  creatum  posse  reddi  intrinsece  poten- 

tem  ad  videndum  Deum,  per  specialem  ejus 

assistentiam,   et  concursum    simultaneum 

ordinis   supernaturalis,    sine    impressione 

alicujus  virtutis,  aut  qualitatis  supernatu-     test  immediate  Per  seipsum  supplere  vices 

ralis.  Ita  Molina  hic  disp.  1.   Vazquez  disp.      Principii  vitalis,  cum  omne  principium  vi- 

46.   cap.   2.    Arrubal,   et    alii  recentiores     tale  del)eat  esse  intrinsecum  operanti,  ut 

communiter.  Alii  vero'  ut  Suarez,  et  Mera-     docent  Philosophi  in  libris  de  Anima  :  ergo 

tius,  recurrunt  ad  aliquam  potentiam  obe-     Deus  non  Potest  immediate  Per  seiPsnm5 

dientialem,  proxime  et  immediate  activam,     vices  lnminis  gloria3  supplere. 

et  productivam  actuum  supernaturalium, 

quam  dicunt  singulis  rebus  creatis  natura- 

liter    esse    congenitam,    et  compleri  per 

concursum  simultaneum  ordinis  supernatu- 

ralis. 

Sententia  negans,  et  docens  implicare 
contradictionem,  intellectum  creatum  ele- 
variad  visionem  beatificam,  sine  lumine 
glorise,  per  modum  habitus  vel  auxilii  com- 
municato,  communis  est  in  Schola  D.  Tho- 
ma3,  et  aperte  deducitur  ex  principiis  ab 
ipso  variis  in  locis  statutis,  ut  patebit  ex 
infra  dicendis. 


II. 


§.L 

Primus  dicendi  modus  rejicitur. 
XVII.  Dico  primo  :  Licet  essentia  divina 


Secundus  explicandi  modus  reprobatur. 

XIX.  Dico  secundo  :  Intellectum  creatum 
non  posse  reddi  intrinsece  potentem  ad  vi- 
dendumDeum,  persolam  ejus  assistentiam, 
aut  concursum  simultaneum  ordinis  super- 
naturalis  :  sed  ad  hoc  necessarium  esse  lu- 
men  gloriae,  per  modum  habitus,  vel  auxilii 
communicatum. 

Probatur  primo  ex  D.  Thoma  2.  2.  qusest. 
475.  art.  5.  ad  2.  ubi  ait :  «  Essentia  divina 
videri  ab  intellectu  creato  non  potest,  nisi 
per  lumen  gloriae,  de  quo  dicitur  Psal.  55. 
In  lumine  tuo  videmus  lumen  :  quod  tamen 
dupliciter  participari  potest.  Uno  modo  per 
modum  formee  immanentis,  et  sic  beatos 


ARTIGULUS  III.  255 

facit  Sanctos  in  Patria,  alio  modo  per  mo-  unione,  intellectus  creatus  non  possit  fieri 

dum  cujusdam  passionis  transeuntis,  et  hoc  intrinsece  potens   ad  eliciendam  visionem 

modo  lumen  illud  fuit  in  Paulo  quando  rap-  beatam  ;  impossibile  enim  est,  illud  quod 

tus  fuit.  »  Unde  cum   visio  beatifica  quae  de  se  est  impotens  et  improportionatum  ad 

fuit  in  Paulo,  non  fuerit  de  potentia  ordina-  producendum  aliquem  effectum,  vel  elicien- 

ria,  sed  extraordinaria  ;  et  tamen  in  ordine  dam  aliquam  operationem,  reddi  potens,  et 

ad  illam  ponat  D.    Thomas  lumen  gloriae  proportionatum  ad  illam  attingendam,  nisi 

tamquam  omnino  necessarium,  manifestum  intrinsece  mutetur,  ac  proinde  nisi  in  se 

est  ex  ejus  doctrina,   intellectum  creatum,  recipiat  aliquam  formam,  aut  virtutem  in- 

non  elevatum  lumine  gloriae,  per  modum  trinsecam,  quam  antea  non  habebat  :   cau- 

habitus  vel  auxilii  communicato,  non  posse  sam  enim  esse  potentem  ad  operandum,  non 

clare  videre  Deum.  est    aliqua    denominatio    extrinseca,    sed 

XX.  Probatur  secundo  conclusio  ratione  intrinseca  ,  a  virtute  aliqua  ,  et  prin- 
quam  idem  S.  Doctor  5.  contra  Gent.  cap  cipio  interno  petita  :  unde  communiter 
55.  insinuat.  Non  potest  fieri  specialis  assis-  dicitur,  Idem  manens  idem,  semptr  facit 
tentia  et  unio  Dei  cum  creatura,  nisi  ratio-  idem. 

ne  alicujus  virtutis,  vel  formae  in  ipsa  re-  XXII.   Gonfirmatur  primo  :  Nulla  causa 

ceptae  :  ergo  si  in  visione  beatifica  fiat  spe-  agere  potest,  nisi  prius,  saitem  natura,  ha- 

cialis  assistentia,  et  unio  Dei  cum  intellectu  beat  in  se  virtutem  physicam  et  realem  ad 

creato,  debet  in  eo  recipi  aliqua  virtus,  per  agendum  ;  nam  actus  primus   essentialiter 

quam  elevetur,   et  fiat  intrinsece  potens  ad  praesupponitur  ad  secundum  :  unde  est  illla 

videndum  Deum,  quae  non  potest  esse  alia  celebris  regula  in  topicis,  Ab  actu  ad  po- 

quam  lumen  gloriae,  per  modum  habitus,  tentiam,  optima  est  consequentia.   Quare  si 

velauxilii  communicatum.  Gonsequentia  pa-  Deus  velit  aliquam  creaturam  operari,  et 

tet,  antecedens  probatur  primo  ratione  D.  producere    aliquem    effectum,   requiritur 

Thoma3.Quandoaliquaduouniuntur,oportet  indispensabiliter,  quod  ponat,  vel  supponat 

quod  hoc  fiat  per  mutationem  utriusque,  in  ea  virtutem  ad  illum  producendum ;  alio- 

vel  alterius  tantum  :  sed  non  potest  fieri  quin  talis   causa  non  ageret,   sed  Deus  ad 

haec  unio  per  mutationem  ipsius  Dei :  ergo  ejus  praesentiam,  talem  effectum  produce- 

fieri  debet  per  mutationem  creaturae,   quae  ret :  ergo  cum  intellectus  creatus,  non  ha- 

proinde  ex  vi  hujus  unionis,  et  specialis  beat  ex  se  virtutem,  saltem  proximam  et 

assistentiae,  debet  recipere  de  novo  aliquam  immediatam,    ad    videndum    Deum  ;  nisi 

virtutem.  Secundo,  in  sententia  D.  Thomae,  Deus  eam  illi  communicet,   et  infundat  lu- 

Deus  non  est  in  aliquo  nisi  per  operationem,  men  gloriae,  per  modum  habitus,  vel  auxi- 

ut  ostendimus  supra,  exponendo  attributum  lii,  ad  visionem  beatificam  elevari  non  po- 

divinae    immensitatis.   Unde  si  Deus   spe-  terit. 

ciali    modo    uniatur    intellectui    beato,   et  XXIII.  Gonfirmatur  secundo  :  Omnis  cau- 

fiat  illi  praesens  et  assistens,   debet  in  illo  sa  efficiens,   antequam    producat  aliquem 

aliquid  producere,  et  illum  intrinsece  im-  effectum,  vel  eliciat  aliquam  operationem, 

mutare,  per  impressionem  alicujus  virtutis,  debet  eam  in  se  praecontinere,  saltem  vir- 

aut  qualitatis  supernaturalis,  quae  non  po-  tualiter ;  alias  non  posset  illam  producere, 

test  esse  alia,  quam  lumen  gloriae.  et  extra  se  emittere :  sed  intellectus  creatus 

XXI.  Probatur  tertio  conclusio  ratione  non  potest  visionem  beatificam,  intrinsece, 
fundamentali.  Vel  ex  speciali  illa  assisten-  et  virtualiter  praecontinere,  nisi  ratione 
tia,  et  unione  Dei  cum  intellectu  creato,  de-  alicujus  virtutis  supernaturalis  in  ea  recep- 
rivatur  in  ipsum  aliqua  virtus  intrinseca,  tae,  quae  non  potest  esse  alia  quam  lumen 
vel  nulla  ei  superadditur.  Si  primum  dica-  gloriae  :  ergo  ad  videndum  Deum,  necessa- 
tur,  habemus  intentum  :  nam  talis  virtus  rio  requiritur  lumen  gloriae. 
superaddita,  debebit  esse  quaedam  partici-  XXIV.  Denique  suadetur  conclusio,  et 
patio  divinae  intellectualis,  ac  proinde  lu-  ostenditur,  perconcursumDeisimultaneum, 
men  gloriae,  per  modum  habitus,  vel  auxilii  intellectum  creatum  non  posse  constitui 
communicatum.  Si  vero  secundum  affirme-  intrinsece  potentem  ad  videndum  Deum. 
tur,   sequitur  qnod  ex  tali  assistentia,  et  Implicat  causam  aliquam  constitui  poten- 


256 


DISPUTATIO  III. 


tem  in  actu  primo,  per  aliquid  se  tenens  ex 
parte  actus  secundi  :  cum  actus  primus 
praecedat  secundum,  prioritate  saltem  na- 
turae  :  sed  concursus  simultaneus  se  tenet 
ex  parte  actus  secundi ;  est  enim  ipsa  actio 
causae  secundae,  prout  est  a  Deo  simul  ope- 
rante  cum  illa :  ergo  implicat  quod  intel- 
lectus  creatus  fiat  intrinsece  potens  ad  vi- 
dendum  Deum,  per  solum  concursum  si- 
multaneum,  et  sine  impressione  alicujus 
virtutis  aut  qualitatis  elevantis. 

XXV.  Confirmatur :  Intellectus  non  po- 
test  elevari  perid  ad  quod  eget  elevatione  : 
atqui  eget  elevatione  ad  illud  quod  se  tenet 
ex  parte  actus  secundi,  et  quod  est  idem 
cum  ipsa  visione  :  ergo,  etc. 

Confirmatur  amplius  :  Cum  concursus 
simultaneus  non  sitinfluxus  in  causam,  sed 
inactionem  vel  effectum,  eam  intrinsece 
non  immutat  :  ergo  non  reddit  illam  intrin- 
sece  potentem.  Consequentia  patet  :  repu- 
gnat  enim  causam  aliquam  de  impotente 
fieri  intrinsece  potentem,  ad  eliciendam  ali- 
quam  operationem  ordinis  altioris  et  super- 
naturalis,  sine  intrinseca  ejus  mutatione. 

XXVI.  Dices  primo  cum  recentioribus  : 
Ex  duobus  trahentibus  navim,  quilibet 
seorsim  sumptus  est  impotens,  et  impropor- 
tionatus  ad  talem  tractionem,  et  fit  potens 
et  proportionatus  per  solum  concursum 
simultaneum  alterius,  absque  intrinseca 
sui  mutatione :  ergo  idem  dici  potest  de 
intellectu  creato,  respectu  visionis  beati- 
ficae. 

Sed  contra  :  Improportio  causae  partialis 
provenit,  ut  sic  loquar,  ex  excessu  inten- 
sivo  effectus;  unde  per  multiplicationem 
virtutis,  aut  concursus  ejusdem  speciei,  fit 
perfecta  proportio  :  at  vero  improportio  quae 
est  inter  intellectum  et  visionem  beatam, 
non  provenit  ex  excessu  velut  intensivo, 
sed  ex  eo  quod  visio  beata  sit  operatio  or- 
dinis  altioris,  et  divini  :  ergo  non  potest 
reddi  potens  ad  illam,  per  solum  concursum 
simultaneum. 

Haec  ratio  illustrari  et  confirmari  potest 
egregio  discursuquem  habet  D.  Thomas  o. 
contra  Gent.  cap.  55.  ubi  haec  scribit : 
«  Nihil  potest  ad  altiorem  operationem  ele- 
vari,  nisi  per  hoc  quod  ejus  virtus  forti- 
ficatur.  Contingit  autem  dupliciter  alicujus 
virtutem  fortificari  :  uno  modo  per  simpli- 
cem  ipsius  virtutis  intensionem,  sicut  vir- 


tus  activa  calidi  augetur  per  intensionem 
caloris,  ut  possit  efficere  vehementiorem 
actionem  in  eadem  specie  :  alio  modo  per 
novoe  formae  appositionem,  sicut  diaphani 
virtus  augetur  ad  hoc  ut  possit  illuminare, 
per  hoc  quod  sit  lucidum  actu  per  formam 
lucis  receptam  in  ipso  de  novo  ;  et  hoc  qui- 
dem  virtutis  augmentum  requiritur  ad  al- 
terius  speciei  operationem  consequendam  : 
virtus  autem  intellectus  creati  naturalis, 
non  sufficit  ad  divinam  substantiam  viden- 
dam  :  ergo  oportet  quod  augeatur  ei  virtus, 
ad  hoc  quod  ad  talem  visionem  perveniat : 
non  sufficit  autem  augmentum  per  inten- 
sionem  naturalem  virtutis,  quia  talis  visio 
non  est  ejusdem  rationis  cum  visione  natu- 
rali  intellectus  creati,  quod  ex  distantia 
visorum  patet  :  oportet  igitur  quod  fiat 
augmentum  virtutis  intellectivae,  per  ali- 
cujus  novae  dispositionis  adeptionem.  »  Qui- 
bus  verbis  S.  Doctor,  et  nostram  sententiam 
illustrat,  et  adversariorum  fundamentum 
evertit :  docet  enim  quod  potentia  creata, 
non  potest  fieri  potens  et  proportionata  ad 
operationem  altioris  ordinis  eliciendam, 
nisi  per  novae  formae  appositionem  :  ex  quo 
infert  intellectum  creatum,  non  posse  ele- 
vari  ad  visionem  beatificam,  sine  lumine 
gloriae. 

XXVII.  Dices  secundo  cum  Suare :  In  sin- 
gulis  rebus  creatis  dari  virtutem  partialem 
et  incompletam,  ad  attingendos  actus  super- 
naturales  :  scilicet  potentiam  obedientialem 
proxime  activam,  ratione  cujus  possunt  im- 
mediate  cooperari  Deo,  ad  producendos 
actus  supernaturales.  Unde  sicut  homo  qui 
habet  virtutem  partialem  et  incompletam  ad 
trahendam  navim,  ut  fiat  complete  potens, 
indiget  solum  consortio,  et  concursu  simul- 
taneo  alterius  :  ita  etiam  intellectus  crea- 
tus,  ut  fiat  complete  potens  ad  videndum 
Deum,  non  eget  aliqua  virtute,  aut  quali- 
tate  supernaturali  eum  elevante,  sed  tan- 
tum  concursu  simultaneo  Dei,  et  speciali 
ejus  assistentia. 

Verum  haec  responsio  et  doctrina  Suaris, 
aperte  repugnat  Divo  Thomae  5.  cont.  Gent. 
cap.  70.  dicenti  :  «  Non  sic  idem  effec- 
tus  causae  naturali  et  divinae  virtuti  tribui- 
tur,  quasi  partim  a  Deo  et  partim  a  natu- 
rali  agente  fiat ;  sed  totus  ab  utroque  se- 
cundum  alium  modum  :  sicut  idem  effectus 
totus  attribuitur  instrumento  ,  et  principali 


III. 


ARTIGULUS  III.  257 

agenti  etiam  totus.  »   Praterea  ejus  falsitas  gratia  sanctificans  :  si  autem  in  Sacramen- 

et  absurditas  constabit  ex  dicendis  §.  se-  tis  novae  legisdaretur  potentia  obedientialis 

quenti.  gratiae  productiva,  inutilis  esset  haec  virtus 

spiritualis  transiens  et  fluens,  ut  constat. 
Unde  Suarez,  et  alii  qui  talem  potentiam 
admittunt,  illam  virtutem  rejiciunt :  igitur 
manifestum  est,  Divum  Thomam  talem  po- 

Rejicitnr  hcec  potentia  obedientialis,  et  illam  tentiam    obedientialem    in    rebus    creatis 

totum  ordinem  gratice  destruere,  demons-  non  agnoscere. 

tratur.  XXIX.   Probatur  secundo    conclusio,  et 

demonstratur  hanc  potentiam  obedientialem 

XXVIII.  Dico  tertio  :   Potentia  obedien-  contradictionem  involvere,  simulque  esse 

tialis  proxime  et  immediate    activa  effec-  entitative   naturalem,    et   supernaturalem. 

tuum  supernaturalium,    et  singulis  rebus  In  primis  enim  quod  sit  entitative  naturalis, 

creatis  a  natura  congenita,   chimaerica  est,  evidens  est :  ut  enim  docent  ejus  defensores, 

et  totum  ordinem  gratiae  destruit.  illa  est  singulis  rebus  creatis  a  natura  con- 

Probatur  primo  exD.  Thoma  in  quaestio-  genita.  Quodetiam  sit  entitative  supernatu- 

nibus  disputatis,  quaest.  unica  de  virtuti-  ralis,  probatur  :  Quia  cum  omnis  potentia 

bus  in  communi,  art.  40.  ad  2.  ubi  sic  ait  :  specificetur  ab  actu  ad  quem  ordinatur,  et 

c  Respectu  eorum  quae  facultatem  naturae  sit  ejusdem  ordinis  cum  illo  ;   potentia  im- 

non  excedunt,  habet  homo  a  natura,  non  so-  mediate    productiva  actuum  supernatura- 

lum  principia  receptiva,  sed  etiam  principia  lium,  non  potest  non  esse  supernaturalis. 

activa :  respectu  autem  eorum  quae  faculta-  XXX.  Nequedici  potest,illamesse  entitati- 

tem  naturae  excedunt,  habet  homo  a  natura  ve  naturalem,  et  supernaturalem  formaliter 

aptitudinem    ad    recipiendum    :   »    atqui  et  in  ratione  potentiae  :  quod  enim  secun- 

aptitudo  ad  recipiendum,  non  est  potentia  dum  suam  entitatem  non  attingit  ordinem 

activa,  sed  passiva  :  ergo  ex  D.  Thoma  non  supernaturalem,  non  potest  illum  attingere 

datur  in  creaturis  potentia  obedientialis  ac-  secundum  suam  activitatem  ;  quia  activitas 

tiva,  respectu  actuum  supernaturalium,  a  seu  potentia  agendi,  consequitur  ad  entita- 

natura  indita,  sed  passiva  tantum,  et  recep-  tem  et  substantiam  rei,  etest  veluti  proprie- 

tiva    formarum    supernaturalium,   quibus  tas  ex  illa  resultans,   ac  proinde  debet  illi 

mediantibus  possint  actus    supernaturales  commensurari  et  proportionari,  unde  com- 

elicere.  muniter  dicunt  Philosophi  quod  operari  se- 

Item  1.  2.   quaest.   109.    art.  4.   sic  ait :  quitur  esse :  ergo  si  potentia  obedientialis 

«  Unaquaeque  forma  indita  rebus  creatis  a  sit  naturalis,   quantum  ad  substantiam  et 

Deo,  habet  efficaciam  respectu  alicujus  ac-  entitatem,  erit  etiam  naturalis,    quantum 

tus  determinati,  in  quem  potest  secundum  ad  activitatem,  et  in  ratione  potentiae. 

suam  proprietatem,   ultro  autem  non  po-  Praeterea  talis  potentia  ^esset  simul  finita, 

test,  nisi  per  aliquam  formam  superaddi-  et  infinita  :  finita  quidem,  utpote  identifi» 

tam  :  »  at  hocesset  falsum,  si  in  rebus  crea-  cata  cum  entitate  cujuslibet  rei  creatae,  quae 

tis  daretur  potentia  obedientialis  immediate  finita  est :  infinita  vero,  quia  esset  produc- 

productiva  actuum  supernaturalium  ;  nam  tiva  cujuscumque  rei  producibilis,  quae  est 

homo  ratione  illius,  sine  superadditione  ali-  infinita,  saltem  in  potentia ;  nam  dato  quo- 

cujus  novae  formae    supernaturalis,   actus  cumque  effectu  producto,  potest  perfectior, 

supernaturales  posset  elicere  :  ergo,  etc.  et  perfectior  in  infinitum  produci. 

Praeterea  idem  S.  Doctor  5.  parte  quaest.  XXXI.  Probatur  tertio  conclusio  et  magis 

62.  art.  4.   quaest.  27.  de  verit.   art.  4.   et  impugnatur  haec  potentia  obedientialis,  ex 

pluribus  aliis  in  locis,  docet  in  Sacramentis  pluribus  absurdis,  et  inconvenientibus  quae 

novae  legis  residere  virtutem  intrinsecam  ex  illa  sequuntur.  In  primis  enim  si  detur 

ad  producendam  gratiam  ;   quam  virtutem  in  natura  vis  quaedam  initialis,   immediate 

dicit  esse  spiritualem,  incompletam,  fluen-  productiva  effectuum  supernaturalium,  se- 

tem,  et  transeuntem,  ac  reductive  pertinere  quitur  quod  in  natura  dentur  initia  gratiae, 

ad  praedicamentum  qualitatis  in  quo  ponitur  et  semina  quaedam  rerum  supernaturalium : 


258 


DISPUTATIO  III. 


quod  est  error  Cassiani,  et  aliorum  Semipe- 
lagianorum,  ut  videri  potest  in  collatione 
43.  Abbatis  Gheremonis. 

Secundo,  Si  detur  haec  potentia  obedien- 
tialis,  frustra  ponuntur  in  homine  habitus 
supernaturales  infusi,  ad  eliciendos  actus 
fidei,  spei,  et  charitatis.  Frustra  ponitur  in 
Sacerdote  character  ad  consecrandum  Gor- 
pus  Ghristi,  vel  ad  absolvendum  a  peccatis. 
Inutile  etiam  erit  lumen  gloriae  in  Beatis  ad 
videndum  Deum  :  sed  haec  omnia  sunt  ab- 
surda,  ut  constat  :  ergo,  etc.  Sequela  pro- 
batur;  Frustra  fit  per  plura  quod  potest 
fieri  per  pauciora  :  sed  per  solam  potentiam 
obedientialem,  et  concursum  Dei  superna- 
turalem,  homo  potest  haec  omnia  praestare, 
et  illos  actus  elicere,  ut  docent  adversarii : 
ergo  superfluum  erit  ponere  injustishabitus 
infusos,  characterem  in  Sacerdote,  et  lu- 
men  gloriae  in  Beatis. 

Neque  dici  potest,  haec  requiri  ad  actus 
illos  connaturaliter  eliciendos;  cum  enim 
haec  potentia  obedientialis  sit  intrinseca  cui- 
libet  rei  naturali,  imo  et  illi  naturaliter 
congenita,  ut  dicunt  adversarii  :  supposito 
quod  illa  detur,  homo  magis  connaturaliter, 
illa  mediante  eliceret  actus  supernaturales, 
quam  mediantibus  formis,  et  habitibus  or- 
dinis  supernaturalis  a  Deo  infusis,  et  illi 
superadditis. 

Tertio,  Illa  potentia  obedientialis  tollit 
necessitatem  gratiae  sufficientis,  et  multum 
favet  Jansenio,  et  ejus  sectatoribus  :  gratia 
enim  sufficiens  solum  admittitur  a  Theolo- 
gis,  ut  reddat  voluntatem  proxime  et  com- 
plete  potentem  ad  eliciendos  actus  super- 
naturales  ,  pro  eo  tempore,  et  loco  quo 
tenetur  observare  praecepta  supernaturalia  : 
si  ergo  per  solam  potentiam  obedientia- 
lem,  et  concursum  simultaneum,  possit  vo- 
luntas  reddi  proxime  et  complete  potens  ad 
illos  eliciendos,  quare  opus  erit  gratia  suffi- 
ciente,  et  auxilio  transeunte  ? 

Quarto,  In  Concilio  Tridentino  sess.  6. 
can.  3.  definitur  hominem  indigere  gratia 
prseveniente  in  ordine  ad  actus  supernatu- 
rales  :  at  si  homo  habeat  virtutem  agendi 
proximam,  et  productivam  actuum  super- 
naturalium,  non  est  cur  talis  gratia  praeve- 
niens  desideretur  in  potentiis  elicitivis 
eorum ;  sufficiet  enim  sola  gratia  concomi- 
tans,  seu  concursus  simultaneus  ordinis  su- 
pernaturalis,  qui  talem  virtutem,  et  poten- 


tiam  compleat :  ergo  haec  potentia  obedien- 
tialis,  cum  necessitate  gratiae  praevenientis, 
et  cum  definitione  Tridentina  cohaerere 
nequit. 

Denique,  Per  hanc  potentiam  obedientia- 
lem  destruitur  etiam  gratia  coefficientiae  : 
illa  enim  non  potest  esse  gratia,  si  alicui 
potentiae  entitative  naturali  sit  connatura- 
liter  debita;  de  ratione  enim  gratiae  est 
quod  gratisdetur,  et  sine  ullo  debito  :  atqui 
gratia  illa  coefficientiae,  seu  concursus  si- 
multaneus  ordinis  supernaturalis,  erit  con- 
naturaliter  debitus  tali  potentiae  obedien- 
tiali,  quae,  ut  docent  adversarii,  est  naturalis 
entitative,  et  quantum  ad  substantiam  : 
ergo  non  poterit  dici  gratia.  Major  patet, 
minor  probatur.  Omni  virtuti  activae,  quae 
connaturaliter  et  ab  intrinseco  inest  alicui 
rei,  titulo  connaturalitatis  debetur  concur- 
sus  proportionatus  actui  quem  respicit  : 
verbi  gratia  virtuti  illuminativae  solis,  etca- 
lefactivae  ignis,  concursus  ad  illuminandum 
et  calefaciendum  :  unde  quando  Deus  illum 
denegavit  igni,  ad  comburendum  tres  pue- 
ros  in  fornace  Babylonica  existentes,  talis 
denegatio  fuit  miraculosa,  et  praeter  cur- 
sum,  et  leges  ordinarias  divinae  providen- 
tiae  :  sed  actus  quem  respicit,  qj  ad  quem 
ordinatur  potentia  obedientialis,  est  super- 
naturalis;  cum  juxta  adversarios,  illa  sit 
immediate,  et  proxime  productiva  actuum, 
et  effectuum  supernaturalium  :  ergo  illi 
connaturaliter  debetur  gratia  coefficientiae, 
et  concursus  supernaturalis  ad  actus  super- 
naturales  eliciendos.  Ex  quibus  constat,  hanc 
potentiam  obedientialem  ,  totum  ordinem 
gratiae  destruere,  et  virus  erroris  Pelagiani, 
aliquo  modo  continere. 

§.  III. 

Respondetur  argumentis  adversariorum. 

XXXII.  Objicies  primo  :  D.  Thomas  in  4. 
dist.  49.  quaest.  2.  art.  7.  sic  ait  :  «  Potest 
miraculose  fieri,  quod  divina  virtute,  ali- 
quis  intellectus  creatus  non  habens  nisi 
dispositiones  viae,  elevetur  ad  videndum 
Deum  per  essentiam  :  »  ergo  cum  lumen 
gloriae  non  pertineat  ad  dispositiones  viae, 
sed  Patriae,  potest  sine  illo  intellectus  crea- 
tus  elevari  ad  videndum  Deum. 

Respondeo  D.  Thomam  solum  intendere, 
quod  intellectus  creatus  potest  elevari  ad 


ARTIGULUS  III.  259 

videndum  Deum,  per  lumen  gloriae,  per  menti.  »  Quibus  verbis  sanctus  Doctor  vi- 

modum  auxilii,  et  dispositionis  transeuntis  detur  admittere,  non  solum  potentiam  obe- 

communicatum ;  illud  enim  non  ponit  ho-  dientialem  passivam,  ad  recipiendum  quid- 

minem  extra  statum  viae,  ut  patet  in  Moyse,  quid  Deus  voluerit,  sed  etiam  activam,  ad 

etD.  Paulo.Undeidem  S.  Doctor  2.  2.  quaest.  cooperandum  illi  in  omnibus  quae  voluerit. 
175.  art.  5.  ad  2.  docet  quod  lumen  gloriae         XXXIV.  Respondeo  haec  et  similia  Scrip- 

dupliciter  participari  potest  :  «  Uno  modo  turae,  et  SS.  Patrum  testimonia,  significare 

per  modum  formae  permanentis,  et  sic  bea-  tantum,  quod  Deus  possit  facere  in  creatu- 

tos  facit  Sanctos  in  Patria  :  alio  modo  per  ris  quidquid  voluerit,  et  quod  possit  eas  as- 

modum  cujusdam  passionis  transeuntis  (si-  sumere  ut  instrumenta ,   ad  producendos 

cut  dictum  est  de  lumine  Prophetiae)  et  hoc  omnes  effectus  qui  non  implicant  contra- 

modo  illud  fuit  in  Paulo,  quando  raptus  dictionem.  Sed  Scriptura  et  Sancti  Patres 

fuit.  »  Ex  quo  intelliges  alium  locum  ejus-  non  dicunt,  quod  hoc  possit  fieri  absque  eo 

demS.Doctoris,  quaest.  10.  de  verit.  art.  11.  quod  Deus  elevet  creaturas   ad  agendum, 

sic  dicentis  :  «  Sicut  Petrum  fecit  Deus,  sine  per  aliquam  virtutem  ipsis  superadditam ; 

eo  quod  ei  dotem  agilitatis  tribuerit,  super  de  quo  solum  est  difficultas,  et  controversia. 

aquas  ambulare ;  ita  potest  mentem  ad  hoc  Unde  illa  testimonia  solum  probant,  dari  in 

perducere,  ut  divinae  essentiae  uniatur  in  creaturis  potentiam  obedientialem  mediate 

statu  viae,  modo  illo  quo  sibi  unitur  in  Pa-  et  remote  productivam  effectuum  superna- 

tria,  sine  hoc  quod  a  lumine  gloriae  perfun-  turalium ;  quatenus  mediante  virtute  a  Deo 

datur.  »  Ibi  enim  loquiturdelumine  gloriae,  ipsis  impressa,  elevari  possunt  ad  illos  pro- 

per  modum  habitus  communicato,  sine  quo  ducendos.  Ex  quo  etiam  facile  intelligitur 

homo  in  statu  viae  constitutus,  potest  reddi  locus  D.  Thomae  ex  4.  sent.  desumptus  :  ibi 

potens  ad  videndum  Deum,  per  lumen  glo-  enim  solum  intendit,  in  qualibet  creatura 

riae  datum  per  modurn  auxilii,  et  disposi-  esse  potentiam  obedientialem  passivam,  ad 

tionis  transeuntis.  recipiendam  virtutem  a  Deo,  per  quam  ins- 

XXXIII.  Objiciunt  secundo  adversarii,  ad  trumentaliter  illi  cooperetur  ad  effectus  su- 

probandum  dari  in  rebus  creatis  potentiam  pernaturales  et  miraculosos,  non  vero  quod 

obedieiitialem,  proxime  et  immediate  acti-  sit  in  creatura  potentia  obedientialis  proxi- 

vam,  et  productivam  actuum  supernatura-  me  activa,  et  quae  nullam  requirat  virtu- 

lium  ,   plures   auctoritates  Scripturae  ,   et  tem  superadditam,  sed  solum  concursum 

Sanctorum  Patrum,  in  quibusdicitur,  omnes  Dei  simultaneum,  ut  contendunt  adversarii. 
creaturas  esse  Deo  subjectas,  illique  obedien-         XXXV.  Objiciunt  tertio  quidam  recentio- 

tes,  ut  in  eis,  vel  de  eis  faciat  quidquid  ipse  res  :  Datur  in  Deo  perfectissimum  et  absolu- 

voluerit  :  nam  Sapien.  19.  post  enumeratos  tissimum  dominium  in  omnes  creaturas,  et 

mirabiles  effectus  ignis  et  aqufee,  ad  impe-  in  ipsis  creaturis  perfectissima  subjectio  ad 

rium  Dei,  ut  inquit  Scriptura,   exercitos,  illi  obediendum  :  ergo  datur  etiam  in  crea- 

Sapiens  totam  refundit  horum  miraculorum  turis  potentia  obedientialis  activa,  ad  effi- 

rationem,  in  obedientiam  creaturarum,  his  ciendum  omne  id  quod  Deus  voluerit.  Gon- 

verbis  :  Omnis  enim  creatura  ad  suum  genus  sequentia  probatur  :  Sublata  enim  tali  po- 

ab  initio  repgurabatur,  deserviens  tuis  prai-  tentia  obedientiali,   non  potest    subsistere 

ceptis  :  quasi  dicat,  sola  ratio  ex  parte  crea-  perfectissimum  illud  Dei  dominium  in  crea- 

turarum  productionis  hujusmodi  effectuum,  turas,  nec  perfecta  subjectio  creaturarum 

et  miraculorum,  est  obedientia  creaturarum.  ad  Deum. 

Item  Augustinus  de  Genesi  ad  litteram  cap.         Gonfirmatur  :  Dominium  Dei,  et  subjec- 

17.  dicit   «  Quod  Deus  habet  virtutem  ut  tio  creaturae,  tanta  esse  debet,  ut  non  pos- 

possit  facere  quod  sterilis  pariat,  et  arbor  sit  major  excogitari :  at  si  non  daretur  po- 

arida  floreat.  »  Et  D.  Thomas  in  4.  dist.  8.  tentia  obedientialis  activa  in  omnibus  crea- 

quaest.  2.  art.  5.  ad  4.  sic  ait  :  «  Sicut  crea-  turis,  excogitari   posset     perfectius  domi- 

turae  inest  potentia  obedientiae,  ut  in  ea  fiat  nium  in  Deo,  et  major  subjectio  in  creatu- 

quidquid  creator  disposuerit,  ita  etiam  ut  ris  :  ea  scilicet,  qua  Deus  illis  tamquam 

ea  mediante  fiat,  quod  est   ratio  instru-  instrumentis  immediate  uteretur,  ad  quod* 


260  DISPUTATIO  III. 

cumque  faciendum ,   quod  non  implicaret  Respondeo  negando  sequelam  majoris  ; 

contradictionem  :  ergo  talis  potentia  obe-  Licet  enim  lumen  gloriae  in  visione  beata  sit 

dientialis  admittenda  est.  tota  vis  proxima  agendi,   non  sequitur  ta- 

XXXVI.  Ad  objectionem,  concesso  ante-  men  intellectum  creatum  mere  passive  se 

cedente,  distinguo  consequens.  Ergo  datur  habere  ad  illam,  sicut  aqua  ad  calefactio- 

in  creaturis  potentia  obedientialis,  proxime  nem  :   cujus  rei  multiplex  ratio  et  diffe- 

et  immediate  activa,  nego  :  mediate  et  re-  rentia  assignari  potest.  Prima  est,  quia  ca- 

mote,  concedo.  Sensus  distinctionis  est,  ex  lor  in  aqua  nullam  supponit  virtutem  etiam 

perfecto  dominio  quod  Deus  habet  in  crea-  radicalem  ad  calefaciendum,  sed  potius  ad 

turas,  et  ex  perfecta  ^subjectione  creatura-  oppositum,  nempe  ad  frigefaciendum  ;  lu- 

rum  ad  Deum,  non  posse  colligi,  quod  in  men  vero  gloriae  supponit    in    intellectu 

creaturis  detur  potentia  ad  cooperandum  creato  virtutem  radicalem,  et  remotam  ad 

Deo  immediante,  et  sine  additione  alicujus  videndum  Deum.  Secunda,  quia  calor  non 

virtutis,  ad  effectus  supernaturales  et  mira-  perficit  virtutem  aquae  intra  objectum  ejus 

culosos  :  hocenimimplicatcontradictionem,  adaequatum,  sicut  lumen  gloria3  perficit  in- 

ut  supra  ostendimus  :  sed  solum  mediate,  tellectum.  Tertia,  quia  calor  respectu  aquae 

et  cum  additione  alicujus  virtutis  superna-  est  tamquam  principium  omnino  extrinse- 

turalis  a  Deo  receptae.  Ex  quo  patet  respon-  cum,  et  contrarium  ejus  naturae,  unde  vio- 

sio  ad  confirmationem,  dicendum  est  enim  lenter  ab  illo  movetur  :  at  vero  formae  su- 

in  Deo  debere  quidem  admitti   dominium  pernaturales  sunt  a  Deo,  qui  respectu  ani- 

perfectissimum,  et  in  creaturis  perfectissi-  mae  nostrae  non  comparatur  ut  principium 

mam  subjectionem,  quae  tamen  non  impli-  omnino    extrinsecum  ,    sed    quodammodo 

cent  contradictionem  :  implicat  autem  quod  intrinsecum  et  connaturale,  quod  ipsi  illa- 

aliqua  creatura  operetur,  et  producat  effec-  bitur,  et  cui  subordinatur  anima,  tamquam 

tus  supernaturales,  sine  aliqua  virtute  su-  principio  potenter,  et  suaviter  moventi.  De 

pernaturali  eis  superaddita,  ut  supra  osten-  quo  vide  Alvarem  disp.  64.  de  auxil.  et  lib. 

sum  est.  Sicut  ergo  ille  inepte  argueret,  qui  3.  respons.  cap.  2. 
ex  absoluto,  et  perfecto  dorninio  quod  Deus 

habet  in  omnes  creaturas,  vellet  probare,  Articulus    IV. 
Deum  posse  facere,   quod  creatura  ageret 

sine  actione,  quod  homo  intelligeret  sine  in-,  An  lumen  glori^  slt  habitus,   omnibus  aliis 

tellectu,  aut  viveret  sine  anima ;  quia  haec  supernaturalibus  perfectior  ? 
omnia  involvunt  contradictionem  :  ita  simi- 

liter  cum  non  minus  repugnet  creaturam  g.  I. 
agere  sine  virtute  propria,  vel  superaddita, 

quam  sine  actione,  non  minus  ineptum,  ac  Duplici  conclusione    difficidtas  resolvitur. 
futile  est  argumentum,  quo  ex  supremo,  et 

absolutissimo  dominio  Dei  in  creaturas,  re-  XXXVIII.  Dico  primo  :  Lumen  gloriae  ut 

centiores  illi  probare  contendunt,  eas  posse  est  in  Beatis,  est  habitus,   habens  tamen 

elevari  a  Deo,  ad  actus  supernaturales,  et  modum  potentise.  Est  contra  Gabreram  et 

miraculosos,   sine  impressione  alicujus  vir-  Ledesimam,  asserentes  illud  esse  simpliciter 

tutis,  et  sine  mutatione  intrinseca  illarum,  potentiam.   Golligitur  tamen  ex  D.  Thoma 

per  solam  adjunctionem  concursus  simul-  hic  art.  5.  ad  1.  dicente  lumen  gloriae  esse 

tanei.  necessarium,  «  Ad  hoc  quod  intellectus  fiat 

XXXVII.  Objicies  ultimo  :  Si  intellectus  potens  ad  intelligendum,  per  modum  quo 

creatus  non  habeat  ex  se  virtutem  saltem  potentia  sit  potentior  ad  operandum,   per 

partialem  et  incompletam    ad    videndum  habitum.  » 

Deum,  non  influet  active  in  visionem  bea-  Ratioetiamidsuadet :  Licetenimspiritua- 

tam,  sed  sehabebit  mere  passive  ad  illam;  lis  potentia,  ab  extrinseco  adveniens,  possit 

sicut  se  habet  aqua  recipiendo  calorem  ab  esse  in  intellectu  tamquam  in  subjecto  :  si- 

igne  productum  :  consequens  est  falsum,  ut  cut  de  charactere  docet  D.   Thomas  3.  par- 

constabit  ex  infra  dicendis  :  ergo  et  antece-  te,  quaest.  63.  art.  4.  ad  %  et  3.  ut  tamen 

dens.  aliquid  sit  potentia,  debet  esse  indifferens 


ARTIGULUS  IV.  261 

adbene  vel  male  operandum.  Nam  per  hoc  denti,  agentes  de  constitutivo  naturae  divi- 

distinguitur  per  se  potentia  ab  habitu,  qui  nae.  Ibi  enim  ostendimus,  quod  licet  gra- 

determinate  ordinatur  ad  bene  operandum,  tia  sanctificans,  et  lumen  gloriae,  partici- 

ut  patet  in  virtutum  habitibus,  vel  deter-  pent  gradum  divinae    intellectualitatis,  di- 

minate  ad  male  operandum,  ut  constat  in  versimode  tamen  :  nam  gratia  illum  parti- 

habitibus  vitiorum.  Unde  D.  Thomas  ibi-  cipat,  ut  habet  rationem  naturae  ;  est  enim 

dem  art.  2.  in  argumento  Sed  conlra,  pro-  principium  radicale    virtutum  infusarum, 

bat  characterem  esse  potentiam,  et  non  ha-  sicut  natura  divina  est  eminenti  quodam 

bitum,  «  Quia  nullus  habitus  est  qui  pos-  modo  radix  divinorum  attributorum  ;  lu- 

sit  ad  bene  et  male  se  habere  :  character  men  vero  gloriae  participat  intellectualita- 

autem  ad  utrumquese  habet;  utunturenim  tem  divinam,  per  modum  principii  proximi 

eo  quidam  bene,  alii  vero  male.  »  Atqui  lu-  intelligendi  :  sed  participatio  divinae  intel- 

men  gloriae  non  est  indifferens  ad  bene  vel  lectualitatis  per  modum  naturae,   est  per- 

male  operandum,  sed  determinate  datur,  et  fectior  participatione  per  modum  virtutis, 

ordinatur  ad  Deum  clare  cognoscendum  et  ct  principii    proximi   ad    intelligendum  : 

videndum,  quod  est  recte  operari :  ergo  non  ergo  gratia  est  perfectior  lumine  gloriae. 

est  potentia,  sed  habitus.  Addo  quod,  si  es-  XLI.  Gonfirmatur  :   Id  quod  se  habet  per 

set  simpliciter  potentia,    esset    tota  ratio  modum  substantiae  et  naturae  in  ordine  su- 

agendi,  sicut  aliae  potentiae  naturales  ;  et  pernaturali,  est  perfectius  illo  quod  se  ha- 

consequenter  intellectus  creatus  mere  pas-  bet  per  modum  proprietatis  connaturaliter 

sive  se  haberet  ad    visionem  beatificam  ;  debitae  :   sed  gratia  sanctificans  est  quasi 

quod  non  potest  dici,  ut  infra  ostendemus.  substantia  et  natura  in  ordine  supernatura- 

Quod  autem  lumen  gloriae  habeat  modum  li,  lumen  vero   gloriae  se  habet  tamquam 

potentiae,  constat  :  quia  ut  docent  Theologi  proprietas,  illi  connaturaliter  debita,  et  ab 

in  tractatu  de  gratia,  habitus  supernatura-  ea  fluens  per  simplicem  emanationem,  su- 

les  inhoc  distinguuntur  anaturalibus,  quod  blatis  impedimentis  viae  ;  sicut  gloria  cor- 

non  supponunt    potentiam   proximam  ad  poris  Ghristi,  sublatis  viae  impedimentis , 

agendum,  sicut  habitus  naturales,  sed  illam  orta  est  per  simplicem  resultantiam  a  glo- 

tribuunt  :  unde  illi  non  dantur  solum  ad  ria  animae  ejus  :  ergo  gratia  sanctificans  est 

facilius,  sed  etiam  ad   simpliciter  posse,  et  perfectior  lumine  gloriae. 

habent  modum  quemdam  potentiae  :  ergo  Gonfirmatur    amplius  :    Perfectius    est 

quamvis  lumen  gloriae  ut  est  in  Beatis,  non  principium  radicale,  quam  proximum  ope- 

sit  simpliciter  potentia,  sed  habitus,  habet  rationis,  ut  patet  in  essentia  animae  ,   et 

tamen  modum  quemdam  potentiae.  ejus  potentiis :  sed  gratia  est  principium 

XXXIX.  Gonfirmatur  :  Supremum  infimi  radicale  visionis  beatae  :  juxta  illud  Apos- 

attingit  infimum  supremi,  ut  docet  Diony-  toli  adRoman.  6.  Gratia  Dei  vita  ceterna  ; 

sius  :  sed  lumen  gloriae,  et  alii  habitus  su-  lumen  vero  gloriae  ,  est  principium  ejus 

pernaturales,    sunt    supremi    inter  omnes  proximum  et  immediatum  :  ergo  gratia  est 

habitus :  ergo  attingunt  aliquo  modo  ratio-  perfectior  lumine  gloriae. 

nem  potentiae,  saltem  quantum  ad  modum.  XLII.  Secunda    pars,   quae  docet  lumen 

Dixi  autem  lumen  gloriae,  ut  est  in  Beatis,  gloriae  esse  perfectius  charitate  ,  probatur  : 

esse  habitum  habentem  modum  potentiae,  Tum  quia  lumen   gloriae  habet  actum  om- 

quia  illud  quod  communicatum    fuit    D.  nium  perfectissimum  ,    scilicet    visionem 

Paulo  in  raptu,  non  habuit  rationem  habi-  beatificam  quae  ut  dicemus  in  tractatu  de 

tus,   sed  auxilii,    vel    dispositionis  trans-  beatitudine,  (1)  est  perfectior  amore  beati- 

euntis,  ut  supra  vidimus  ex  D.  Thoma.  fico,  et  id  in    quo  beatitudo  essentialiter 

XL.   Dico  secundo :  Lumen  gloriae   esse  consistit.   Tum  etiam    quia   lumen  gloriae 

minus  perfectum  gratia  sanctificante  :  esse  participat  vim  proximam  intelligendi  Dei, 

tamen  nobilius  et  perfectius  charitate.  quae  est  perfectior  voluntate,  et  amore  Dei, 

Prima  pars  conclusionis  contra  Gonzal-  qui  a  charitate  participatur  ;  cum  gradus 

lem  hic  disp.  28.  sect.   1.   est  tamen  com-  intellectivus  sit  naturae  divinae  constituti- 
munior  apud    Thomistas,    et  sequitur  ex 

principiis  a  nobis  statutis  tractatu  praece-  (i)  Disp.  3.  art.  2; 

I.  U 


262 


DISPUTATIO  III. 


vus,  et  voluntas  se  habeat  per  modum  at- 
tributi,  et  proprietatis  ad  illum  consequen- 
tis. 


II. 


Solvuntur  objectiones. 

XLIII.  Objicies  primo  contra  primam  con- 
clusionem.  Actus  supernaturalis  exigitcon- 
naturaliter  potentiam  supernaturalem  a  qua 
eliciatur,  cum  actus  et  potentia  debeant  esse 
ejusdem  ordinis  :  sed  visio  beatifica  est 
supernaturalis  :  ergo  exigit  connaturaliter 
elici  a  potentia  supernaturali,  quae  non  po- 
test  esse  alia,  quam  lumen  gloriae. 

Respondeo  distinguendo  majorem  :  dicit 
ordinem  ad  potentiam  supernaturalem  en- 
tative,  et  quantum  ad  substantiam,  nego ; 
supernaturalem  accidentaliter,  et  per  eleva- 
tionem,  concedo.  Unde  hoc  argumentum 
solum  probat,  quod  visio  beatifica  non  dicit 
ordinem  ad  intellectum  creatum ,  nude 
sumptum,  et  secundum  sua  naturalia  con- 
sideratum,  sed  ut  elevatum  per  lumen 
glorise,  quod  est  participatio  quaedam  di- 
vinae  intellectualitatis,  et  dispositio  neces- 
sario  preerequisita,  ut  uniatur  essentiae  di- 
vinae,  ut  speciei  et  formse  intelligibili,  sicut 
antea  exposuimus. 

XLIV.   Objicies    secundo  contra  secun- 

dam   conclusionem.  Illud  quod  habet  ratio- 

nem  medii,  et  dispositionis,  est  minus  per- 

fectum  eo  quod  habet  rationem  termini  , 

et  finis,  ac  ultimae  formse  :  sed  gratia  sanc- 

tificans,  et  alia  dona    supernaturalia  ,  se 

habent  respectu  visionis  beatae,  sicut  media 

ad  finem,  et  dispositiones  ad  formam  ulti- 

mam  ;  unde  gratia  vocatur  a  D.  Thoma.  2. 

%  quaest.  24.  art.  |5.  ad  2.  «   Qusedam  in- 

choatio  gloriae  in  nobis  :  »   ergo  gratia  est 

minus  perfecta    quam  visio  beatifica  ,  ac 

proinde    quam    lumen    gloriae  ,  quod  est 

principium    proximum  et  immediatum  il- 

lius. 

Respondeo  distinguendo  majorem :  illud 
quod  habet  rationem  medii  ,  est  minus 
perfectum,  eo  quod  habet  rationem  ultimi 
finis,  objectivi,  concedo  :  formalis,  nego. 
Similiter  distinguo  minorem  ;  se  habent  si- 
cut  media  ad  finem,  formalem  ,  concedo  : 
objectivum,  nego. 
Explicatur  :  Yisio    beatifica  est  solum 


finis  ultimus  ac  beatitudo  formalis,  quia  est 
consecutio  ultimi  finis  ,  ut  docet  D.  Tho- 
masl.  2.  queest.  3.  art.  8.  ad.  2.  Quod  au- 
tem  ad  finem  qui  est  consecutio  ordina- 
tur,  non  opus  est  ut  sit  illo  imperfec- 
tius  :  sicut  nec  unumquodque  quod  est 
propter  suam  operationem  ,  oportet  esse 
imperfectius  illa,  aut  ejus  principio  effec- 
tivo  proximo. 

Ad  aliud  quod  additur ,  dicendum  quod 
gratia  dicitur  inchoatio  gloriee  ,  aut  semen 
illius,  vel  dispositio  ad  illam  ;  non  quia  sit 
ea  imperfectior,  sed  quia  illam  virtute  con- 
tinet,  tamquam  principium  meriti  de  con- 
digno  vitse  eeternae  ;  nam  ut  ait  D.  Tho- 
mas  quaest.  29.  de  verit.  art.  7.  «  Meritum 
est  causa  praemii  secundum  reductionem 
ad  causam  efficientem,  in  quantum  meri- 
tum  facit  dignum  prsemio  ,  et  per  hoc  ad 
praemium  disponit.  » 

Articulus  V. 

Quomodo  concurrat  intellectus  lumine  glo- 
riae  elevatus  ad  visionem  beatificam,  an 
ut  causa  principalis,  vel  instrumentalis  ? 


I. 


Prcemittitur  quod  apud  omnes  est  certum. 

XLV.  Suppono  tamquam  certum,  et  ab 
omnibus  fere  Theologis  contra  Nominales 
receptum  :  Deum  non  producere  visionem 
beatificam  in  intellectu  Beati,  ipsomerepas- 
sive  se  habente,  sed  intellectum  creatum 
lumine  gloriee  elevatum  ,  active  in  eam 
influere. 

Ratio  fundamentalis  est,  quia  visio  beata 
est  actio  vitalis  :  ergo  debet  active  procede- 
re  ab  intellectu  creato,  lumine  gloriae  per- 
fuso.  Gonsequentia  patet  :  in  hoc  enim  dif- 
fert  natura  vivens  ab  inanimata,  quod  illa 
se  movet  ab  intrinseco ,  et  est  principium 
active  influens  in  suas  operationes  :  altera 
vero  solum  ab  extrinseco  movetur,  et  in  se 
recipit  motum  ab  alio  productum.  Antece- 
dens  vero  probatur  primo,  quia  in  Scrip- 
tura,  Beati  videntes  Deum  dicuntur  vivere 
vita  aeterna  ;  juxta  illud  Joan.  17.  Hcec  est 
vita  ceterna,  ut  cognoscant  te  Deum  verum. 
Secundo,  quia  videre  Deum,  est  intelligere, 
et  cognoscere  illum  ut  in  se  est :  sed  intel- 


ARTICULUS  V.  265 

lectio  et  cognitio,  actio  vitalis  est ,  ut  cons-  instrumentalis  est  illa,  quae  ita  movetur  ab 

tat ;  sicut  esse  intellectivum  et  cognosciti-  aliquo  agente  extrinseco,  ut  tamen  seipsam 

vum,  dicit  gradum  vitae  perfectissimum  :  a  principiointrinseco  non  moveat;  utcons- 

ergo  visio  beatifica,  actio  vitalis  est.  tat  in  serra,  malleo,  et  aliis  instrumentis 

Tertio,  Sicut  gratia  habitualis  est  parti-  artificialibus  :  sed  intellectus  creatus,  lumi- 

cipatio  vitalitatis  divinae  per  modum  radi-  ne  gloriae  perfusus,  non  ita  movetur  a  Deo 

cis,  ita  etiam    lumen   gloriae  est  formalis  ad  visionem  beatificam,  ut  seipsum  a  prinu- 

participatio  vitae  divinae  per  modum  princi-  pio  intrinseco  non  moveat  :  ergo  non  con- 

piiproximi  :  undesicut  homo  justus  ,  per  currit  ad  illam   per  modum  instrumenti, 

gratiam  et  charitatem  vivit  vita  supernatu-  sed  per  modum  causae  principalis.    Major 

rali,  ita  et  Beatus,    videndo  Deum  vivit  patet,  minor  probatur.   Intellectus  videns 

vita  aeterna  et  beata.  Deum,  vitaliteroperatur,  et  vivit  vita  aeter- 

XLVI.  Gonfirmatur  primo  ex  Tridentino  na  et  beata,  ut  ostendimus  §.   praecedenti  : 

sess.   6.  can.  4.  definiente,  liberum    arbi-  sed  de  ratione  causae  vitalis,  etvitaliterope- 

trium  non  se  habere  mere  passive  in  ordine  rantis  est,  quod  se  moveat  ab  intrinseco,  ut 

ad  actus  quibus  ad  justificationem  disponi-  docent  Philosophi  in  libris  de  anima  :  ergo 

tur  :  sed  non  alia  ratione,  ad  actus  praedic-  intellectus  videns  Deum,  movetseab  intrin- 

tos  non  comparatur  mere  passive  liberum  seco  ad  visionem  beatificam. 

arbitrium  creatum,  nisi  quia  sunt  vitales,  XLIX.  Probatursecundo  :  Deratione  ins- 

et  consequenter  debent  procedere  ab  intrin-  trumenti  proprie  sumpti  est,  ut  elevatur 

seco  :  ergo  cum  visio  beatifica    vitalis  sit,  extra  latitudinem  sui  objecti  adeequati ;  ut 

debet  etiam  a  principio  intrinseco  active  constatin  aqua  baptismali,   quae  elevatur 

concurrente  procedere.  ad  producendam  gratiam,  quae  est  extra 

XLVII.  Gonfirmatur  secundo  :  Si  Beati  latitudinem  objecti  adaequati  cujuscumque 

nihil  agerent  in  visione  beatifica,   frustra  agentis  creati :  sed  intellectus  creatus  in 

daretur  eis  lumen  gloriae,  frustra  essentia  visione  beatifica  nonelevaturextralatitudi- 

divina  eorummentibusunireturpermodum  nem  sui  objecti  adaequati  :  ut  patet  ex  dic- 

speciei  impressae  et  expressae :  ad  quidenim  tis  in  prima  disputatione,  ubi  ostendimus, 

illa  visionis  beata  principia,  si  nullam  eli-  quod  licet  Deus  clare  visus,  non  continea- 

ciant  intellectionem,  sed  mere  passive  se  tur  intra  objectum  connaturale  et  propor- 

habeant  ?  Et  siDeus  tantum  in  illis,  et  non  tionatum  intellectus  creati,  continetur  ta- 

per  illos  operatur,  ad  quid  elevatur  eorum  menintralatitudinemobjectiadoequatiillius, 

intellectus?  Hoc    praesupposito    tamquam  quod  est  ens  ut  sic,  analogice  commune  Deo 

certo,  inquirunt  Theologi  modum  quo  intel-  et  creaturis  :  ergo  intellectus  creatus,  lumi- 

lectus  lumine  gloriae  elevatus,  active  influit  ne  gloriae  perfusus,   non  concurrit  instru- 

in  visionem  beatam ;  an  ut  causa  principa-  mentaliter  ad  visionem  beatificam. 

lis,  vel  instrumentalis  ?  L.  Gonfirmatur  :  Instrumentum  proprie 

sumptum,  neque  habet    virtutem  proxi- 

§.  II.  "mam,  neque  radicalem  ad  effectum  causae 

principalis  :  aqua  enim  v.  g.  non  habet  vir- 

Difficultasresolvitur.  tutem  radicalem  ad  producendam  gratiam, 

neque  serrajad  scindendum  artificiose :  sed 

Dico  igitur  :   Intellectus  creatus,  lumine  intellectus  creatus  habet  virtutem,  saltem 

gloriae  perfusus,  producit  efficienter  visio-  radicalem  et  remotam,  ad  videndum  Deum, 

nem  beatificam,    ut    vera  causa  secunda  ut  supra  ostendimus  ;  alioquin  non  influeret 

principalis,  et  non  ut  merum  instrumen-  active  in  visionem  beatificam,  sed  ad  illam 

tumDei.  Est  contra  Suaremlib.  2.  de  attrib.  mere  passive  se  haberet,  sicut  aqua  respec- 

cap.     46.    Vazquem,    et    alios    recentio-  tu  calefactionis  :  ergo  ad  iliam  non  concur- 

res.  Est  tamen  D.  Thomae  2.  2.  quaest.  23.  rit  instrumentaliter. 

art.  2.  et  quaest.  24.  verit.  art.  4.  ad  5.  et  LI.  Probatur  tertio  :  Quando aliquis  effec- 

omnium  Thomistarum.  tus,  vel  actus  est  connaturalis  alicui  poten- 

XLVIII.  Probatur  primo  conclusio  :  Nam  tiae  activae,  procedit  ab  illa   tamquam  a 

ut  docet  S.  Thomas  loco  ultimo  citato,  causa  causa  principali  :  sed  visio  beata  est  con- 


264 


DISPUTATIO  III. 


naturalis  intellectui  creato  illustrato  lumi- 
ne  gloriae  :  ergo  ab  illo  ut  a  causa  princi- 
pali  procedit.  Major  patet,  nunquam  enim 
potest  effectus,  seu  actus,  connaturaliter 
procedere  ab  instrumento  :  v.  g.  nunquam 
producitur  connaturaliter  gratia  a  Sacra- 
mento,  quia  instrumentum  solum  agit  ut 
motum  a  principali  agente  ;  quare  effectus 
nunquam  potest  illi  esse  connaturalis,  sed 
solum  agenti  principali.  Minor  vero  pro- 
batur  :  Intellectus  lumine  gloriae  perfusus, 
est  ordinis  divini,  et  veluti  deiformis ,  et 
participat  vim  proximam  intelligendi  quae 
est  in  Deo  :  unde  sicut  vis  proxima  intelli- 
gendi  Dei,  illum  respicit  connaturaliter 
tamquam  objectum  sibi  proprium  et  propor- 
tionatum,  et  habet  essentiam  divinam  per 
modum  formae,  et  speciei  intelligibilis  sibi 
connaturaliter  unitam,  sive  potius  identi- 
ficatam  :  ita  et  intellectus  lumine  glorise 
perfusus,  connaturaliter  respicit  Deum  tam- 
quam  objectum  proportionatum,  et  exigit 
uniri  essentiae  divinae,  ut  speciei  et  formae 
intelligibili,  ut  antea  exposuimus. 

Addo  quod,  signum  connaturalitatis  actus 
cum  potentia,  est  delectatio  quam  percipit 
potentia  in  tali  actu  :  unde  D.  Thomas  infra 
quaest.  18.  art.  2.  ad  2.  «  Contingit  aliquo- 
rum  operum,  esse  hominibus  non  solum 
principia  naturalia,  sed  etiam  quaedam  su- 
peraddita,  ut  sunt  habitus  inclinantes  ad 
quaedam  operationum  genera,  quasi  per 
modum  naturae,  et  facientes  illas  operatio- 
nes  esse  delectabiles.  »  Sed  intellectus  crea- 
tus,  lumine  gloriae  perfusus,  maxime  de- 
lectatur  in  visione  beatifica,  imo  per  ipsam 
redditur  beatus  :  ergo  visio  beatifica  est  illi 
connaturalis. 

LII.  Dices,  non  potest  esse  magis  conna- 
turale  intellectui,  ut  habenti  lumen  gloriae, 
videre  Deum,  quam  habere  ipsum  lumen  : 
sed  habere  lumen  gloriae,  non  est  connatu- 
rale  intellectui  creato :  ergo  visio  beatifica 
non  est  connaturalis  intellectui  creato, 
lumine  gloriae  illustrato. 

Respondeo  negando  antecedens,  quia  non 
est  eadem  ratio  de  lumine  gloriae,  et  de  in- 
tellectu  illud  habente  :  nam  lumen  gloriae 
non  supponit  in  intellectu  formam  aliquam, 
ratione  cujus  constituatur  subjectum  aliquo 
modo  connaturaliter  receptivum  illius,  sed 
solam  potentiam  obedientialem  passivam  : 
visio  autem    supponit   lumen  constituens 


intellectum  aliquo  modo  connaturaliter  eli- 
citivum  et  receptivum  illius. 

LIII.  Probatur  quarto  conclusio  contra 
Suarem  argumentoad  hominem.  Siintellec- 
tus  haberet  se  ut  causa  instrumentalis  ad 
visionem  beatam,  non  egeret  lumine  gloriae 
ad  videndum  Deum,  etiam  de  via  ordina- 
ria  ;  et  oculus  corporeus  posset  elevari  ad 
visionem  beatam  :  utrumque  falsum  est, 
et  contra  illum  auctorem  :  ergo,  etc.  Major 
quoad  primam  partem  probatur;  Quiajuxta 
illum,  instrumenta  Dei  non  elevantur,  nisi 
per  potentiam  obedientialem  singulis  rebus 
creatis  inditam :  cur  ergo  intellectus  indi- 
geret  ita  lumine  gloriae ,  ut  nonnisi  per 
miraculum  posset  sine  illo  videre  Deum  ? 
Aut  cur  non  ponit  in  aliis  instrumentis  si- 
miles  qualitates  ad  hoc  ut  eleventur  ?  Haec 
duo,  sine  dubio,  parum  sibi  consentiunt  in 
illius  doctrina. 

Probatur  eadem  major  quoad  secundam 
partem  :  Instrumenta  possunt  elevari  ultra 
suum  objectum  adaequatum,  et  specificati- 
vum ;  ut  constat  in  Sacramentis,  quae  ele- 
vantur  ad  producendam  gratiam  :  ergo  si 
homo  concurrat  solum  instrumentaliter  ad 
videndum  Deum,  poterit  ejus  oculus  elevari 
ad  visionem  Dei,  licet  Deus  non  contineatur 
intra  objectum  adaequatum  ipsius,  sicut 
nec  gratia  intra  virtutem  adaequatam  aquae 
Sacramentalis. 

LIV.  Gonfirmatur :  Quando  agens  est  infi- 
nitae  virtutis,  sicut  Deus,  potest  de  potentia 
absoluta,  uti  quolibetinstrumento  ad  quem- 
cumque  effectum,  vel  eumdem  effectum 
immediate  per  seipsum  causare  :  ergo  si 
intellectus  creatus,  instrumentaliter  tantum 
concurrat  ad  videndum  Deum,  poterit  ad 
sui  visionem  elevare,  non  solum  oculum 
corporeum,  sed  lapidem,  vel  plantam  ;  vel 
etiam  se  solo  producere  visionem  intellectus 
creati,  illo  mere  passive  se  habente  :  at  haec 
omniarepugnant,  ut  constat  ex  supra  dic- 
tis  :  ergo  intellectus  creatus  non  concurrit 
instrumentaliter  ad  visionem  beatificam. 

LV.  Probatur  ultimo  :  Si  intellectus  crea- 
tus  instrumentaliter  tantum  concurreret  ad 
visionem  in  Patria,  etiam  voluntas  se  habe- 
ret  solum  per  modUm  instrumenti,  ad  actus 
supernaturales  quos  elicit  in  via  :  conse- 
quens  est  absurdum  :  ergo  et  antecedens. 
Major  patet,  nam  ratio  praecipua  cur  visio 
beatadicatur  produci  a  nobis  instrumenta- 


ARTIGULUS  V. 


265 


liter,  est  supernaturalitas,  qua3  reperitur  in 
actibusviae.  Minor  vero  probatur  exD.  Tho- 
ma  2.  2.  quaest.  23.  art.  2.  ubi  inquit  : 
€  Non  potest  dici,  quod  sic  moveat  Spiritus 
Sanctus  voluntatem  ad  actum  diligendi, 
sicut  movetur  instrumentum  :  sic  enim  tol- 
leretur  ratio  voluntarii,  et  excluderetur 
ratio  meriti.»  Idem  docetin  hac  partequaest. 
105.  art.  4.  ad  3.  his  verbis  :  «  Si  voluntas 
ita  moveretur  ab  alio,  quod  ex  se  nullate- 
nus  moveretur,  opera  voluntatis  non  impu- 
tarentur  ad  meritum,  vel  demeritum  ;  sed 
quia  per  hoc  quod  moveatur  ab  alio,  non 
excluditur  quin  moveatur  ex  se,  ideo  per 
consequens  non  tollitur  ratio  meriti,  vel 
demeriti.  »  At  si  voluntas  haberet  rationem 
puri  instrumenti  in  ordine  ad  actus  super- 
naturales,  non  moveret  seipsam  ad  illos,  sed 
tantum  a  Deo  moveretur  :  instrumentum 
enim  proprie  dictum,  non  movet  seipsum 
ad  agendum,  sed  a  causa  principali  move- 
tur  :  ergo  voluntas  non  habet  rationem  puri 
instrumenti  in  ordine  ad  actus  supernatu- 
rales  quos  elicit. 


III. 


Solvuntur  objectiones. 

LVI.  Objiciunt  in  primis  adversarii  :  SS. 
Patres  liberum  arbitrium  appellare  solent 
instrumentum  divinae  gratiae,  et  simpliciter 
negant  esse  agens  principale  in  negotio  sa- 
lutis  ;  et  D.  Thomas  2.  2.  quaest.  173.  art. 
4.  dicit :  «  Movetur  mens  Prophetae  a  Spi- 
ritu  Sancto,  sicut  in  instrumentum :  »  ergo 
a  fortiori,  idem  dicendum  est  de  intellectu 
creato  respectu  visionis  beatificae. 

Secundo  arguunt :  Illa  causa  est  instru- 
mentalis,  quae  agit  ut  mota  et  elevata  ab 
alia  :  sed  intellectus  creatus  non  influit  in 
visionem  beatam,  nisi  ut  motus,  et  elevatus 
a  Deo  :  ergo  ad  illam  concurrit  instrumen- 
taliter. 

Tertio,  Illa  non  est  causa  principalis,  sed 
instrumentalis,  quae  habet  effectum  exce- 
dentem  nativam  virtutem  ;  ut  patet  in  aqua 
calida,  quae  est  tantum  instrumentum  res- 
pectu  calefactionis,  quia  calor  excedit  nati- 
vam  virtutem  ipsius  :  sed  visio  beatifica 
excedit  nativam  virtutem  intellectus  creati, 
ut  1 .  disp.  ostensum  est  :  ergo  ad  illam  non 


concurrit  ut  causa  principalis,  sed  tantum 
ut  instrumentalis. 

Quarto,  Gausa  principalis,  secundum  D. 
Thomam,  est  illa  quae  operatur  per  propriam 
formam,  proportionatam  cum  effectu  ;  ins- 
trumentalis  autem,  quae  operatur  per  vir- 
tutem  alienam,  et  derivatam  a  causa  prin- 
cipali  :  at  intellectus  creatus  non  influit  in 
visionem  beatain,  per  formam  aut  virtutem 
propriam,sedalienam,  etab  extrinseco  pro- 
venientem,  scilicet  per  lumen  gloriae  aDeo 
infusum :  ergo  non  est  causa  principalis 
illius. 

Denique,  Visio  quam  D.  Paulus  habuit  in 
raptu,  fuit  ejusdem  speciei  ac  illa  qua  gau- 
dent  Beati  in  Patria,  cum  habuerit  idem 
objectum  specificativum,  scilicet  essentiam 
divinam  clare  visam  :  atqui  ad  visionem 
illam  transeuntem,  intellectus  D.  Pauli 
non  concurrit  ut  causa  principalis,  sed 
tantum  ut  instrumentalis,  cum  ad  illam  non 
fuerit  elevatus  per  aliquem  habitum,  sed 
per  solam  Dei  motionem,  et  auxilium  tran- 
siens,  et  fluens,  quo  pacto  elevantur  instru- 
menta  ad  actionem  principalis  agentis  :  v. 
g.  penicillus  ad  pingendum,  et  Sacramenta 
ad  producendam  gratiam,  ut  docent  Tho- 
mistae  in  materia  de  Sacramentis  :  ergo 
intellectus  creatus,  lumine  gloriae  perfusus, 
non  concurrit  principaliter,  sed  tantum 
instrumentaliter  ad  visionem  beatam. 

LVH.  Ad  primum  dicendum,  quod  quan- 
do  SS.  Patres  appellant  liberum  arbitrium 
instrumentum  divinae  gratiae,  loquuntur  de 
instrumento  improprie  sumpto,  et  in  gene- 
rali  quadam  acceptione,  quae  non  extrahit 
illud  extra  rationem  causae  principalis.  Ut 
enim  docet  S.  Thomas  quaest.  24.  de  verit. 
art.  1.  ad  5.  <  Instrumentum  dupliciter 
dicitur :  uno  modo  proprie,  quando  scilicet 
aliquid  ita  ab  altero  movetur,  quod  non 
confertur  ei  a  movente  aliquod  principium 
talis  motus,  sicut  serra  movetur  a  carpen- 
tario :  et  tale  instrumentum  estexpers  liber- 
tatis.  Alio  modo  dicitur  instrumentum  ma- 
gis  communiter  quidquid  est  movens  ab 
alio  motum,  sive  sit  in  ipso  principium  sui 
motus,  sive  non.  »  Et  3.  contra  Gent.  cap. 
100.  ait,  «  Gum  Deus  sit  primumagens, 
omnia  quae  sunt  post  illum,  sunt  quaedam 
quasi  instrumenta  ipsius.  »  In  hoc  ergo 
sensu  idem  S.  Doctor  asseritquod  mens  Pro- 


266  DISPUTATIO  IV. 

phetae  movetur  a  Spiritu  Sancto  sicut  ins-  nativam  ejus  virtutem,tamradicalem  quam 

trumentum,  et  alii  SS.  Patres  docent  libe-  proximam,  concedo  :  excedentem  virtutem 

rum  arbitrium  esse  divinae  gratiae  instru-  proximam,  non  tamen  radicalem,  nego. 

mentum.   Quando  vero  addunt,  illud  non  LX.  Ad  quartum  dicendum,  quod  quan- 

esse  agens  principale  in  negotio  nostrae  sa-  do  S.  Thomas  ait,  causam  principalem  esse 

lutis,  loquuntur  de  agente  principali  sim-  illam,  quae  operatur  per  propriam  formam 

pliciter,  et  omnibus  modis,  et  quod  ita  agit  proportionatam    effectui,  nomine  propriae 

etmovet,  ut  non  agatur,  vel  moveatur  ab  formae,    non  intelligit  tantum   illam  quae 

alio,  quod  competit  soli  Deo.  Vel  loquuntur  competit  rei  ex  propriis  principiis  naturae, 

de  gratia  sanctificante,  et  habitibus  infusis,  sed  etiam  illam,  quae  licet  sit  supra  ejus 

quorum  solus  Deus  est  causa  efficiens  prin-  naturam,  et  insit  ei  ab  agente  extrinseco, 

cipalis,  ut  docetur  in  tractatu  de  Gratia.  perficit  tamen  potentiam  per  modum  pro- 

LVIII.  Ad  secundum  distinguo  majorem.  priae  naturae,  et  in  ordine  ad  proprium  ejus 

Illa  est  causa  instrumentalis,  quae  agit  ut  objectum.  Unde  cum  lumen  gloriae  perficiat 

mota,  et  elevata  :  si  moveatur,  et  elevetur  intellectum  connaturaliter,  et  in  ordine  ad 

ad  aliquid  quod  non  contineatur  intra  limi-  proprium  ejus  objectum    adaequatum,   ut 

tes  sui  objecti  adaequati  concedo ,  si  eleve-  antea  exposuimus  ,  licet  non    oriatur  ex 

tur  ad  aliquid  quod  continetur  intra  latitu-  principiis  naturee,  sed  a  Deo  infundatur  ; 

dinem  sui  objecti  adaequati,   nego.  Unde  tamen  intellectus  creatus,  eo  perfusus,  et 

cum  visio  beatifica  contineatur  intra  objec-  illustratus,  in  visione  beatifica  habet  ratio- 

tum  adaequatum  intellectus  creati,  quamvis  nem  causae  principalis,  non  autem  instru- 

ad  eam  elevetur  per  lumen  gloria3,  non  mentalis  :  motio  enim  instrumenti,  non  per- 

extrahitur  tamen  per  illam  elevationem  ex-  ficit  illud  connaturaliter,  et  in  ordine  ad 

tra  rationem  causae  principalis.  propriam  operationem,  sed  illud  elevat  ad 

Secundo  respondetur,    quod    dupliciter  operationem  principalis  agentis,  et  extrahit 

potest  aliqua  creatura  operari,  ut  elevata  extra  limites  proprii  objecti  adaequati,  et 

a  superiori  agente  :  primo  ita  quod  motio,  specificativi,  ut  antea  exposuimus. 

et  elevatio  illa  sit  tota  ratio,  tam  formalis  et  LXI.  Ad  ultimum,  data  majori,  nego  mi- 

proxima,  quam  radicalis  et  remota,  attin-  norem  ;   nam  quod  forma  supernaturalis, 

gendi  effectum  :  sicut  aqua  ab  igne  cale-  qua  intellectus  ad  visionem  beatificam  ele- 

facta,  et  mota,  atque  ab  eo  elevata,  cale-  vatur,  insit  illi  per  modum  permanentis, 

facit  manum  :  illa  enim,  secundum  se  nul-  Vel  transeuntis,  impertinens  est,  et  omnino 

lam  habet  activitatem,  etiam  radicalem,  et  se  habet  per  accidens,  ad  hoc  ut  concurrat, 

remotam,  respectu  calefactionis  ;  quin  po-  vel  non  concurrat  instrumentaliteradillam: 

tius  ex  natura  sua  illi  competit  esse  princi-  qUi  quocumque  ex  his  modis  elevetur,  non 

pium  infrigi  dandi ;  et  tunc  talis  creatura,  extrahitur  extra  limites  objecti  adaequati  et 

soium  concurrit  instrumentaliter.  Secundo,  specificativi ;  quod  sufficit  ad  rationem  cau- 

quando  elevati  o  est  quidem  tota  ratio  pro-  Sae  principalis,  ut  jam  diximus.  Unde  patet 

xima  etformalis  operandi,   sed   tamen  sup-  disparitas  ad  exempla  in  argumento  adduc- 

ponit  in  potentia  quae  elevatur,   virtutem  ta ;  penicillus  enim,  et  aqua  Sacramentalis, 

activam  radicalem,   et  remotam,  quae  per  elevantur  ad  producendos  effectus  qui  sunt 

elevationem  constituitur  in  ratione  poten-  extra  limites  objecti  adaequati,  et  specifica- 

tiae  proximae,  per  ordinem  ad  effectum,  qui  tivi :  non  vero  intellectus  illustratus  lumine 

licet  excedat  ejus  naturam,  continetur  ta-  gloriae,    per  modum    motionis,   et    auxilii 

men  intra    latitudinem    adaequati  objecti  transeutis,  communicato. 
ejusdem  potentiae  ;   et  tunc  potentia  quae 

operatur  ut  sic  elevata,  sicut  contingit  in  nrcPTTTATTO    TV 
proposito,   concurrit    ad  actum  ut    causa 
secunda  principalis,  et  non  ut  merum  ins- 

trumentum.  Unde.  De  actu  visionis  beatificae. 

LIX.  Ad  tertium  facile  respondetur,  dis- 

tinguendo  majorem  :  illa  est  causa  instru-  Gonsiderata    possibilitate  visionis  beati- 

mentalis,  quae  habet  effectum  excedentem  ficae,    et  principiis  ad  illam  concurrentibus, 


ARTIGULUS  I.  267 

specie  scilicet  etlumine  gloriac;  consoquens  Angeli,  et    visio  humana  ad    intellectum 

est,  ut  illam  in  seipsa  contemplemur,  seu  hominis,  qui  essentialiter  inter  se  distin- 

de  ipso  actu  visionis  beatificae  disseramus.  guuntur  :  ergo  visiones  beatificae  Angelorum 

et  hominum  inter  se  specie  differunt. 

Articulus  I.  IV.  Pro  solutione  hujus  argumenti,  dili- 

genter  observandum  est,  intellectum  huma- 

An  visiones  hominum  et  Angelorum,  specie  num  et  Angelicum  posse  considerari  dupli- 

essentiali  inter  se  differant  ?  citer,  vel  secundum  rationes  differentiales, 

vel  secundum  rationem  genericam  intellec- 

I.  Affirmant  Richardus,  Major,  Durandus,  tus  creati,  quse  utrique  communis  est. 
Molina,  Salas,  Herice,  et  alii,  quos  citat,  et  Rursusque  talem  rationem  adhuc  posse 
sequitur  Alarcon  hic  disp.  5.  cap.  6.  duobus  modis  spectari,  nempe  vel  secun- 
Negant  vero  Thomistae,  et  plures  alii,  cum  dum  naturae  virtutem,  secundum  quam 
quibus  habent  solum  unitatem  genericam,  specie 

Dico  breviter,    visiones    Angelorunr  et  multiplicabilem,  per  differentias  intellectus 

hominum    non     differre   inter    se    specie  humani  et  Angelici :  vel  secundum  concep- 

essentiali.  tum  potentiae  obedientialis,   qui  est  unus 

Probatur  primo  :  Visiones  Angelorum  et  specie  atoma    in  utroque    intellectu  ;  ita 

hominum  habent  idem  objectum  formale,  quod  multiplicata  ratione  generica  intellec- 

scilicet  Deum,  utvisibilem  in  seipso  secun-  tus,  per  differentias    illam    contrahentes, 

dum  suam  essentiam  ;  et  eumdem  modum  ratio  potentiae  obedientialis  manet  immulti- 

attingendi  illud,  scilicet  clare,  et  sine  ullo  plicata  specie  in  illis  :  sicut  potentia  obe- 

medio  prius  cognito.  Item  habent  eamdem  dientialis  rerum  non  vitalium  quse  subdun- 

speciem    intelligibilem,     nempe    divinam  tur  Deo,  ut  de  illis  possit  facere  quidquid 

essentiam  ;  et  demum  a  lumine  ejusdem  voluerit,  non  multiplicatur  specifice  in  illis, 

speciei  procedunt :  ergo  sunt  ejusdem  spe-  ad  multiplicationem  entitatis  cui  competit, 

ciei.  sed  eadem  perseverat  in  lapide,  aqua,  et 

II.  Probatur  secundo  :  Si  visio  beata  aliis,  quamvis  sub  aliis  rationibus  specifice 
Angelorum,  esset  distincta  specie  a  visione  distinguantur.  His  praemissis. 

beata    hominum,    esset   essentialiter    illa  V.  Ad  argumentum  respondeo,  concesso 

perfectior  ;  nam  cum    species  sint   sicut  antecedente,    distinguendo     consequens  ; 

numeri,  dari  non  possunt    duae    species  illudque  concedendo,  sidiversificetur  prin- 

aequales  in  perfectione  essentiali  ;  sicque  cipium   formaliter,     secus  vero,    si  solum 

nullius  hominis,  imo  nec  animae  Ghristi,  materialiter.  Similiter   distinguo   minorem 

visio  beata,  posset  esse  tam  perfecta,  quam  subsumptam  :  intellectus  Angelicus  et  hu- 

visio  minimi  Angeli  :  nam  quantumcumque  manus  differunt   essentialiter,   in    ratione 

perficiatur    unum    individuum    inferioris  principii  visionis,  negominorem:  materiali- 

speciei,  non  potest  ad  perfectionem  essen-  ter  et  entitative,  concedo  minorem,  et  nego 

tialem  alterius  speciei    pervenire  :  docet  consequentiam.  Ratio  autem  hujus  distinc- 

autem  D.  Thomas  infra  quaest.  108.  art.   8.  tionis  et  solutionis  ex  dictis  jam  constat, 

erroneum  esse  asserere,  homines  transferri  visio  enim  Angelica  non  respicit  intellectum 

non  posse  ad  aequalitatem  Angelorum :  ergo  Angeli,  nec  ab  illo  emanat  secundum  pro- 

visiones  Angelorum  et  hominum,  non  diffe-  priam  ipsius  differentiam,  qua  ab  humano 

runt  inter  se  specie  essentiali.  differt,  nec  secundum  rationem  naturalis 

III.  Sed  contra  hanc  conclusionem  obji-  virtutis,  quae  solam  habet  unitatem  gene- 
citur  difficile  argumentum,  quod  sub  hac  ricam,  sed  secundum  rationem  potentiae 
forma  breviter  potest  proponi.  Actus  non  obedientialis  remote  activae,  in  qua  specifice 
minus  dicit  ordinem  ad  principium,  quam  atome  convenit  cum  intellectu  humano  ;  et 
ad  objectum  :  ergo  sicut  ordo  essentialis  ad  idcirco  diversitas  quae  inter  illos  intellectus 
diversum  objectum,  distinguit  essentialiter  invenitur,  solum  materialiter  se  habet  ad 
actus,  ita  illos  diversificat  ordo  essentialis  visionem  beatificam,  subindeque  unam  ab 
ad  principium  distinctum  :  at  visio  Angelica  alia  specie  distinguere  nequit. 
essentialem  ordinem  dicit  ad  intellectum  VI.  Dices  primo  :  Potentia  obedientialis 


268 


DISPUTATIO  IV. 


ad  visionem  beatificam,  identificatur  realiter 
cum  entitate  naturali  inteliectus  :  ergo 
multiplicata  specifice  potentia  naturali, 
etiam  obedientialis  specie  variatur.  Gonse- 
quentia  videtur  manifesta  :  videtur  enim 
impossibile,  cum  duobusdifferentibusspeci- 
fice,  aliquid  specifice  unum  realiter  identi- 
ficari. 

Respondeo  concesso  antecedente,  negando 
consequentiam  :  ad  cujus  probationem, 
nego  antecedens  :  nam  in  muitorum  sen- 
tentia,  relatio  identificatur  realiter  cum 
fundamento,  et  tamen  fundamento  non 
variato  specifice,  potest  relatio  specifice 
multiplicari,  ut  constat  in  albedine,  quae 
eadem  specifice  manens,  fundat  duas  rela- 
tiones  specifice  distinctas,  sciiicet  similitu- 
dinis  adaliamalbedinem,  et  dissimilitudinis 
ad  nigredinem  :  ergo  e  contra  poterunt 
extrema  identitatis  specifice  variari,  inva- 
riata  specifice  entitate  formaliter  identificata 
cum  illis.  Verum  etiam  et  bonum  identifi- 
cantur  cum  ente  :  quo  non  obstante,  multa 
quae  in  esse  entis  specie,  imo  et  genere 
differunt,  in  ratione  veri  et  boni  specifice 
conveniunt.  Item  genus  moris  cum  genere 
physico  realiter  identificatur,  et  tamenplura 
in  genere  physico  specifice  distincta,  in 
generemoris  conveniunt  specifice,  ut  constat 
in  peccato  omissionis,  et  peccato  commis- 
sionis. 

VII.  Dices  secundo  :  Intellectus  Angeli, 
et  idem  est  de  humano,  non  influit  in 
visionem  beatificam,  secundum  rationem 
sibi  et  inanimatis  communem  :  at  potentia 
obedientialis  communis  est  illi  cum  inani- 
matis  :  ergo  non  influit  in  visionem  beati- 
ficam,  ratione  potentiae  obedientialis. 

Gonfirmatur  primo  :  Intellectus  Angeli 
influit  in  visionem,  ut  vitalis  est :  sed  non 
est  vitalis  ratione  potentiaB  obedientialis  : 
ergOj  etc. 

Confirmatur  secundo  :  Visio  beatifica 
essentialiter  petit  procedere  a  potentia 
intellectiva  :  at  non  habet  quod  sit  intellec- 
tiva,  ratione  potentiae  obedientialis,  sed 
ratione  essentiae  potentiae  naturalis  :  ergo 
ab  illa,  non  sub  prima,  sed  sub  hac  secunda 
ratione,  essentialiter  procedit. 

VIII.  Ad  instantiam,  concessa  majori, 
nego  minorem  :  nam  licet  potentia  obe- 
dientialis  pure  passiva,  et  activa  solum 
instrumentaiiter,   sit  ejusdem  rationis  in 


Angelo  et  rebus  inanimatis  ;  potentia 
tamen  obedientialis  mediate  activa,  vitaliter 
competens  intellectui  Angelico  et  humano, 
non  est  ejusdem  rationis  cum  potentia 
obedientiali  conveniente  inanimatis,  et  illa 
est  quam  respicit  visio  beatifica. 

IX.  Ad  primam  confirmationem  nego 
minorem  :  cum  enim  haec  potentia  sit 
mediate  activa  ab  intrinseco,  et  immediate 
respiciat  formam  supernaturalem  vitalem, 
scilicet  lumen  gloriae,  et  actum  vitalem 
mediate,  nempe  visionem  beatificam,  non 
potest  non  esse  vitalis. 

Ad  secundam  nego  etiam  minorem,  nam 
sicut  intellectus  ratione  facultatis  naturaiis, 
est  intellectivus  naturaliter,  ita  ratione 
obedientialis,  est  intellectivus  obedien- 
tialiter,  non  immediate,  sed  mediate. 

Articulus  II. 

An  inaequalitas  intensiva  quae  est  in  visioni- 
bus  beatificis,  a  sola  inaequalitate  luminis 
gloriae  derivetur  ? 

X.  Utcertum  etindubitatum  supponimus, 
visiones  beatificas,  sive  hominum,  sive 
Angelorum,  esse  inter  se  inaequales,  ac 
diversas,  quantum  ad  perfectionem  acci- 
dentalem  intensivam,  vel  extensivam,  ut 
constat  ex  illo  Joan.  14.  In  domo  Patris 
mei  mansiones  multoe  sunt,  et  ex  isto 
Apostoli  1.  ad  Gorinth.  15.  'Stella  differt  a 
stella  inclaritate.  Ubi  loquitur  Apostolus  de 
inaequali  gloria  corporum  in  resurrectione, 
quae  cum  a  gloria  essentiali  profluat,  haec 
debet  esse  inaequalis,  sicut  et  illa. 

Ratio  etiam  id  suadet  :  nam  gloria  pro- 
ponitur  ut  bravium,  merces,  et  corona 
justitiae  :  sed  ad  justum  remuneratorem 
spectat  ut  pro  inaequalibus  meritis,  inae- 
qualia  praemia  concedat  :  ergo  in  Beatis, 
juxta  meritorum  diversitatem,  gloria,  seu 
visio  beatifica  inaequalis  est.  Quod  Ghristus 
multis  parabolis  declaravit,  praesertim  para- 
bola  frumenti,  quod  cadens  in  terram 
bonam,  aliud  fecit  fructum  centesimum, 
aliud  sexagesimum,  et  aliud  trigesimum  ; 
et  Concilium  Florentinum  in  litteris  unionis 
clare  expressit,  cum  dixit,  quod  « Juxta 
meritorum  diversitatem,  unus  alio  perfec- 
tius  videt  essentiam  divinam.  »  Inquirimus 
ergo  in  preesenti  unde  oriatur  inaequabtas 


ARTIGULUS  II.  269 

illaintensiva,  vel  extensiva,  quae  in  visione  fectionem,  et  perspicaciam  naturalem  in- 

beatifica  reperitur  ;  an  a  solo  luminegloriae,  tellectus  creati  reducenda  est. 

vel  etiam  a  naturali  perfectione  intellectus  XIII.  Gonfirmatur,    et  magis  iliustratur 

creati :  ita  ut  ihtellectus  perspicacior,  cum  haec  ratio.  Licet  in  intellectibus  Angelicis, 

aequali  lumine  gloriae,   clarius  videat  divi-  vel  humanis,  reperiatur  diversitas,  et  inae- 

nam  essentiam,  quam  minus  perspicax  ?  qualitas  in  perfectione  naturali,  illa  tamen 

per  accidens,  et  materialiter  se  habet  ad 

g.   I.  visionem     beatificam    ;     quia    intellectus 

creatus    non   influit  immediate    in  illam, 

Vera  sententia    statuitur.  ratione  potentiae,  et   activitatis  naturalis, 

sed  tantum  ratione  potentiae  obedientialis 

XI.  Dico  breviter,  totam  inaequalitatem  radicalis  et  remota3,  quse  est  eequalis  in 
visionis  esse  proxime  reducendam,  in  solam  omni  intellectu  creato  :  haec  enim  (ut  in  1. 
luminis  gloriae  insequalitatem  ;  nullatenus  disputatione  declaravimus)  fundatur  in 
vero  in  naturalem  intellectus  creati  pers-  summa  amplitudine,  et  universalitate,  qua 
picaciam  et  activitatem.  Est  contra  Scotum  natura  intellectualis  respicit  ens  ut  sic, 
in  5.  dist.  12.  quaest.  5.  Durandum  ibidem  analogice  commune  Deo  et  creaturis  ;  quae 
dist.  14.  quaest.  1.  Molinam  hic  art.  6.  universalitas  aequaliter  convenit  omni 
disp.  2.  et  Gajetanum  5.   parte  quaest.  10.  intellectui  creato. 

art.  4.  ad  2.  ubi  affirmat,  quod  si  Verbum  Gonfirmatur  amplius   :   Major    activitas 

divinum  assumpsisset  naturam  Angelicam,  intellectus,  cum  sit  aliquid  ordinis  natu- 

cum  lumine  gloriae  quod  nunc  habet  in  ralis,  est  beneficium  naturae,  non  gratiae, 

humana  natura,  perfectius  videret  Deum,  et  a  Deo  creatore,  non  a  Deo  glorificatore 

quam  nunc  videt.  procedens :  ergo  ratione  illius,  non  augetur 

Nostra  tamen  conclusio    communis    est  gloria,  et  visio  beatifica  in  Beatis,sed  solum 

apud  discipulos  D.  Thomae,  et  colligitur  ex  ratione  luminis  gloriae. 

S.    Doctore  hic    art.    6.   asserente,  quod  XIV.   ,Probatur   secundo   :   Inaequalitas 

«   Facultas  videndi    Deum   non   competit  visionis  beatae,  praecipue  provenit,   ex  eo 

intellectui  creato  secundum  suam  naturam,  quod  divina  essentia  magis  vel  minus  per- 

sed  per  lumen  gloriae  :   unde  intellectus  fecte  uniatur  intellectui  creato,  in  ratione 

plus  participans  de  lumine  gloriae,  perfec-  speciei  intelligibilis    :   sed    quod  essentia 

tius  Deum  videbit.  »  Et  ibideminresp.  ad  5.  divina,  in  ratione  formae,  et  speciei  intelli- 

«  Diversitas  videndi  Deum,  erit  per  diver-  gibilis,  magis  vel  minus  perfecte  uniatur 

sam  facultatem    intellectus,  non    quidem  intellectui  creato,  provenit  ex  majori  vel 

naturalem,    sed    gloriosam.   »  Et   art.   7.  minori  intensione  luminis  gloriae,  cum  illud 

«  In  tantum   (inquit)  intellectus,  creatus,  sit  ultima  dispositio  ad  talem  unionem,  ut 

divinam  essentiam  perfectius,   vel    minus  supra  ostendimus  ;  non  vero  ex  majori,  vel 

perfecte  cognoscit,  in  quantum  majori  vel  minori     perfectione     naturali     intellectus 

minori  lumine  gloriae  perfunditur.  »  creati  :   ergo  inaequalitas    visionis  beatae, 

XII.  Probatur  etiam  conclusio  ratione  solum  provenit  ex  inaequalitate  luminis 
fundamentali.  Inaequalitas  quae  in   visione  gloriae. 

beatifica  reperitur,  reduci  debet  in  virtutem  XV.  Denique  probatur  conclusio  ex  ab- 

proximam,  et  immediatam ;  non  autem  in  surdo  et  inconvenienti,  quod  sequitur  ex 

radicalem,  et  remotam  :  nam  ista  non  agit  opposita  sententia.  Si  inaequalitas  visionis 

nisi  juxta  proportionem    virtutis  proximae,  peteretur  a  perfectione  naturali  intellectus 

et  ut  per  illam  elevata  :  sed  lumen  gloriae  creati,  daretur  aliquis  gradus  beatitudinis, 

est  virtus  proxime,  et  immediate  influens  qui  non  corresponderet  meritis,   et  gratiae, 

in   visionem  beatificam  ;  intellectus  autem  sed  tantum  naturae.   Item  unus  homo,  vel 

in  eam  influit  radicaliter  tantum,  et  remote,  Angelus  beatus,  per  sua  naturalia  se  discer- 

et  ut  elevatus  per  lumen  gloriae,  ut  constat  neret  in  supernaturalibus,  ab  alio  minus 

ex  supra  dictis  :  ergo  inaequalitas  visionis  beato  :  at  haec  sunt  falsa,  et  absurda,  et 

beatificae,  in  lumen  gloria?,  et  non  in  per-  sapiunt  haeresim  Pelagii  :  ergo,  etc.  Sequela 


270  DISPUTATIO  IV. 

majoris  probatur  :  Ponatur  enim  unus  intel-  Deus ab igne  substraheret  aliquid  sui  concur- 

lectus,  naturaliter  perfectior  alio    duobus  sus  naturalis,  ut  non  calefaceret  secundum 

gradibus,  et  quod  uterque  habeat  lumen  totamsuamvirtutemetactivitatem,essetmi- 

gloriae  ut  sex,  juxta  sua  merita,   et  juxta  raculum  ;  itasi  ab  intellectu  lumine  gloriae 

mensuram  gratiaeet  charitatis  quam  habuit  illustrato,  qui  quasipermodumnaturaeagit, 

invia:intali  casu  intellectus  naturaliter  subtraheretaliquidsuiconcursussupernatu- 

perfectior,  videbit  Deum,  v.  g.  ut  decem,  et  ralis ,  ne  secundum  totam  suam  virtutem 

alius  minus  perfectus,  videbit  tantum  ut  quam  habet  a  lumine  gloria^  Deum  videret, 

octo  :  ergo  in  tali  casu,  hi  duo  gradus  glo-  miraculum  esset,  cujus  tamen  nulla  apparet 

riee,  quibus  gaudebit  ille  qui  perfectiori,  et  necessitas,  vel  utilitas. 

perspicaciori  pollet  intellectu,   non  corres- 

pondebunt  lumini  gloriee,  nec  proinde  me-  §•  H. 

ritis,  aut  gratiae,  et  charitati ;  sed  in  solam 

perfectionem    naturalem  intellectus  creati  Solvuntur  objectiones. 

reducentur  :  et  sic  unus  homo,  vel  Angelus 

magis  beatus,  per  sua  naturalia  se  discernet  XVIII.  Objicies  primo  cum  Gajetano :  D. 

in  supernaturalibus,  ab  alio  minus  beato.  Thomas  5.  p.  qu.  10.  art.  4.  ad.   2.  docet  : 

XVI.  Respondet  Molina,  negando  seque-  «  Gradus  visionis  divinae  ,  magis  attendi 
lam  majoris;  quia,  inquit,  in  tali  casu,  vel  secundum  ordinem  gratiaequam  secundum 
non  dabitur  tantum  luminis  gloriee,  illi  qui  ordinem  naturae.  »  Sen.tit  ergo  secundum 
perspicaciori  pollet  intellectu  :  vel  si  tantum  utrumque  ordinem  attendi  ,  ac  proinde  , 
luminis  gloriae  ei  conferatur,  non  dabitur  pari  existente  lumine  gloriae,  perfectiorem 
illi  aequale  auxilium  supernaturale  ad  vi-  esse  visionem  Dei  ,  si  perfectior  fuerit 
dendum  Deum,  ac  alteri  habenti  aequalia  intellectus. 

merita,  et  intellectum  minus  perfectum.  Respondeo  quod  quando  D.  Thomas   dicit 

Sed  haec  responsio  videtur  absurda  :  cum  «  Gradus  visionis  divinae    magis  attendit 

enim  lumen  gloriae  detur  juxta  proportio-  etc.  »  ly   Magis  non  sumitur  comparative 

nem  meritorum,  et  juxta  mensuram  gratiae,  sed   exclusive  ;   ita  ut  idem  significet  ac 

et  charitatis  quam  homo  habuit  in  instanti  Potius.   Sicut  cum  Paulus  ad  Hebraeos  2. 

mortis,  si  ille  qui  perfectiori  pollet  intellectu,  dicit  de  Moyse.  Magis  eligens  affligi  cum  po- 

habeat  eequalia  merita,  et  gratiam  seu  cha-  pulo  Dei,  quam  temporalis   peccati  habere 

ritatem  aequaliter   intensam,  ac  alter  qui  jucunditatem.    Hanc    solutionem  approbat 

minus  perfectum  habet  intellectum,  certum  et    recte  explicat    Suares    in    commenta- 

est  quod  aequale  lumen  gloriae  ipsi  confere-  rio  illius  articuli  4.  quaestionis  decimae  par- 

tur  (ut  enim  dicit  S.   Thomas  hic  art.   6.  tis  ;  unde  placet  ejus  verba  hic  referre  et 

«  Plus  participabit  de  lumine  gloriee,   qui  transcribere.  Sic  ergo  ait :  «  Quoe  Gajetanus 

plus  habet  de  charitate  »  )  alioquin  ille  esset  docet  in  solutione  ad  secundum  et  tertium, 

deterioris  conditionis  in  supernaturalibus,  cavenda  sunt  et  corrigenda  :   nam  non  so- 

et  privaretur  re  sibi  debita  de  condigno;  lum  falsa  sunt,  sed  etiam  contra  expres- 

quod  est  omnino  absurdum,  et  ordini  divi-  sam  mentem  D.  Thomae.  In  solutione  enim 

nae  justitiae  plane  repugnans.  ad  2.  ait  D.  Thomas  gradus  perfectionis  in 

XVII.  Illud  etiam  quod  addit,  nempe  quod  divina  visione  ,  magis  attendendos  esse 
silumen  gloriae  aeque  intensum  ei  conceda-  secundum  ordinem  gratiee,  quam  secun- 
tur,  non  dabitur  illi  aequale  auxilium  ad  dum  ordinem  naturae :  unde  infert  Gajeta- 
videndum  Deum,  ac  alteri  qui  minus  per-  nus  ex  utroque  capite  oriri,  ut  una  visio 
fectum,  ac  perspicacem  intellectum  sortitus  sit  perfectior  alia,  atque  adeo  perfectiorem 
est,  omni  probabilitate  caret ;  cum  enim  Bea-  intellectum  cum  eodem  lumine  perfectius 
to  habenti  aequale  lumen  gloriae,  aequele  de-  videre  Deum.  Sed  qudquid  sit  de  re 
beatur  auxilium  ad  videndum  Deum,  si  ille  (quam  ego  sine  dubio  falsam  existimo)  in 
quiperfectioripolletintellectu,habeataequale  hac  littera  D.  Thomae  nullum  habet  funda- 
lumen  gloriae  ac  alter,  habebit  etiam  par  et  mentum  ,  sed  ex  illa  potius  contrarium 
aequale  auxilium :  alioquin,  ut  dicebamus,  non  obscure  colligitur  ,  si  argumenti  in- 
frustraretur  aliquo  sibi  debito.  Imo  sicut  si  tentio  consideretur,  et  recte  applicetur  so- 


ARTIGULUS  II.  271 

lutio.  Argumentum    enim     contendebat ,  agendum  :  ergo  intellectus  perfectior,  cum 

Angelum  perfectius  videre  Deum  ,  quam  eequali  lumine    gloriae,    potest  magis  vel 

animam  Ghristi  ,   quia  habet  perfectiorem  minus  perfecte  conari  ad  actum. 

intellectum.  Respondet  D.  Thomas  ,  nego  XXII.   Ad  objectionem  patet  solutio  ex 

consequentiam,  et  rationem    reddit ,  quia  supra  dictis  :  major  enim  est  vera,  quando 

illa  visio  est    supra  naturalem  perfectio-  causa  perfectior  influit  per  se  ut  perfectior, 

nem  potentiae  creatae.   Intendit  ergo  con-  vel  ut  habet  virtutem  proximam  et  imme- 

cludere  ,   perfectionem    visionis  non    esse  diatam  in  effectum  ;  secus  autem    quando 

ex  naturali  perfectione  potentiae  ,   sed  ex  concurrit  tantum  secundum  virtutem  radi- 

supernaturali  :  unde  illa  particula  magis,  calem,  et  major  ejus  perfectio,  materialiter 

non  sumitur  in  illo  sensu  comparativo,  ut  se  habet ,  et  per  accidens,  ut  contingit  in 

Gajetanus  exponit,  sed  ut  idem  significat  proposito.  Unde  patet  disparitas   ad  exem- 

quod  potius  ;   et  ita  non  affirmat  utrum-  pla  adducta  :  nam  species,  et  lumen  ,   pro- 

que  extremum,  sed  alterum  negat.  »  xime  et  immediate  influunt  in  visionem,  et 

XIX.  Objicies  secundo  :  Quando  duae  habent  vim  proximam  ad  agendum,  saltem 
causae  concurrunt  ad  eumdem  effectum  ,  partialem  et  incompletam.  Idem  servata 
ille  crescit  in  perfectione,  quando  aliqua  proportione  de  pictoribus  inaequalis  in- 
illarum  crescit  in  virtute  ,  et  activitate  :  dustriae,  vel  inaequalibus  instrumentis  uten- 
sed  ad  visionem  beatam,  non  solum  lumen  tibus  ,  dicendum  est.  Intellectus  autem 
gloriae  ,  verum  etiam  intellectus  creatus  ,  creatus  ,  solum  radicaliter  concurrit  ad 
efficienter  concurrit :  ergo  sicut  intensius  visionem  beatam,  nec  confert  seorsim  acti- 
lumen,  ita  et  perfectior  ac  perspicacior  vitatem  et  virtutem  proximamadagendum, 
intellectus,  perfectiorem  efficit  visionem.  sed  suam  quam  habet ,  subjicit  lumini 
Minor  constat  ex  supra  dictis  :  major  au-  gloriae,  ut  elevabilem  ab  ipso;  sicque  red- 
tem  variis  exemplis  declaratur.  Nam  in  ditur  una  tantum  virtus  proportionata,  et 
potentia  visiva,  si  augeatur    species,  vei  proxima  ad  visionem. 

lumen  exterius,  in  ipso  medio  ,   intendi-  XXIII.  Ad  primam  confirmationemdicen- 

tur  visio,  licet  non  crescat  acies,  et  virtus  dum,  in  actu  fidei  duo  esse  distinguenda  ; 

ipsius  potentiae.  Item  duo  pictores  ejusdem  primum  est  apprehensio  objecti    credibilis  : 

industriae,  cum  inaequali  penicillo  :  vel  duo  secundum    assensus  supernaturalis  ,   quo 

inaequalis  industriae  ,  cum  aequali  instru-  homo  credit  mysteriis    revelatis.    Primus 

mento,  diversae   perfectionis  producunt  ef-  actus  est  naturalis,  ac  proinde  potest  esse 

fectum  :  ergo  quando  duae  causae  concur-  perfectior  in  perfectiori  intellectu.  Secun- 

runt  ad  eumdem  effectum  ,  ille  crescit  in  dus  vero  est  supernaturalis,  unde  non  com- 

perfectione,  quando  aliqua  illarum  crescit  mensuratur  perfectioni  naturali  intellectus, 

in  virtute  et  activitate.  sed  intentioni,  et  perfectioni  habitus  ,  vel 

XX.  Gonfirmatur  primo  :  Intellectus  auxilii  supernaturalis,  a  quo  immediate 
magis  perfectus,  cum  eodem  habitu  fidei,  procedit.  Nihil  etiam  confert  naturalis 
elicit  actum  fidei  perfectiorem;  et  perfec-  perfectio  voluntatis,  ad  actus  supernatura- 
tior  voluntas,  cum  eodem  habitu  charitatis,  lis,  spei,  et  charitatis  ;  sed  tota  etiam  il- 
et  spei,  producit  actus  intensiores,  et  per-  lorum  perfectio  mensuratur  ab  intensione, 
fectiores  illarum  virtutum  ,  quam  alia  et  perfectione  habitus  vel  auxilii  superna- 
minus  perfecta  :  ergo  similiter,  intellectus  turalis,  eam  elevantis  ad  operandum. 
perspicacior,  cum  aequali  lumine  gloriae  ,  XXIV.  Adsecundam  confirmationem,  ne- 
perfectius  Deum  videbit  ,  quam  alter  go  antecedens,  conatus  enim  potentiae  non 
qui  est  minoris  perspicaciae  et  activitatis.  est  aliquid  antecedens  actum,   sed  ipse  ac- 

XXI.  Gonfirmatur  secundo  :  Intellcctus  tus  ut  emanans  a  suo  principio  ;  et  ideo  si- 
perfectior  ,  cum  aequali  lumine  gloriae  ,  cut  habitui  tribuitur  esse  principium  actus, 
potest  magis  vel  minus  perfecte  conari  ad  ita  et  conatus  ad  actum.  Unde  sicut  habi- 
actum  :  ergo  et  elicere  perfectiorem  visio-  tus  supernaturales  dant  potentiis  posse  ope- 
nem.  Gonsequentia  videtur  manifesta,  an-  rari ,  quia  dant  eis  virtutem,  et  efficaciam 
tecedens  probatur.  Habitus  subordinantur  proximam ;  ita  dant  eis  posse  conari  ad 
conatui  potentiae  ,  et  ab  illa  applicantur  ad  operandum. 


272 


DISPUTATIO  IV. 


Articulus  III. 

An  Beati  Deum  comprehendant,  vel  saltem, 

de  potentia  absoluta,  ipsum  comprehen- 

dere  possint  ? 


I. 


Quibusdam  prcemissis  referuntur  sententice. 

XXV.  Pro  resolutione  hujus  difficultatis 
diligenter  observandum  est,  nomen  compre- 
hensionis  ex  comprehensione  corporea  fuis- 
se  ad  spiritualem  translatum  :  unde  sicut 
in  rebus  corporeis  comprehensio  sumitur 
dupliciter,  vel  large,  prout  opponitur  inse- 
cutioni  :  quo  sensu,  quando  quis  latronem 
quem  insequitur  apprehendit  et  capit,  etsi 
non  totum  teneat,  sed  partem,  ipsum  dici- 
tur  comprehendere  :  vel  stricte,  pro  inclu- 
sione  et  continentia,  qua  unum  corpus  quan- 
tum  continet  intra  se  totum  aliud  corpus  ; 
ut  cum  manus  ita  continet  totum  aliquem 
globum,  ut  nihil  ejus  sit  extra  illam.  lta  si- 
militer  in  rebus  spiritualibus  comprehensio 
duobus  modis  usurpari  solet,  primo  large  et 
improprie,  pro  assecutione  et  obtentione 
seu  possessione  ejus  quod  desiderabatur,  ut 
constat  ex  illo  Apostoli  1.  ad  Gorinth.  9.  Sic 
currite  ut  comprehendatis,  et  ex  illo  ad  Phi- 
lipp.  5.  Sequor  autem  si  quomodo  compre- 
hendam.  Et  in  hoc  sensu  Beati  appeliantur 
Comprehensores.  Et  Nanzianzenus  orat.  54. 
dixit,  c  Gomprehensionem  divinae  essentiae, 
prsemium  esse  omnium  Beatorum.  »  Et  hoc 
modo  (ut  observat  D.  Thomas  hic  art.  7. 
ad  4 .  comprehensio  est  una  de  tribus  doti- 
bus  animae,  quae  respondet  spei,  sicut  visio 
fidei,  et  fruitio  charitati.  Secundo  sumitur 
comprehensio  stricte  et  proprie,  pro  cogni- 
tione  objecti  undequaque  perfecta,  id  est 
adaequata  cum  objecti  cognoscibilitate,  per 
quam  objectum  cognoscitur,  quantum  cog- 
noscibile  est.  Et  de  comprehensione  sic  ac- 
cepta  loquimur  in  praesenti,  dum  inquiri- 
mus,  an  Beati  Deum  comprehendant,  vel 
saltem  de  potentia  absoluta  ipsum  compre- 
hendere  possint  ? 

XXVI.  In  cujus  difficultatis  resolutione  : 
In  primis  est  error  Eunomii,  et  aliorum 


Anomaeorum,  qui  (ut  supra  ostendimus)  (1) 
eo  dementiae  pervenerunt,  ut  comprehen- 
sivam  Dei  cognitionem  sibi  arrogarent,  et 
tantam  Dei  notitiam  quantam  Deus  de  seip- 
so  habet,  se  habere  jactitarent.  Secundo  est 
error  Augustini  de  Roma,  Episcopi  Nazare- 
ni,  qui  asserebat  animam  Ghristi  videre 
Deum  tam  clare  et  intense,  sicut  Deus  ipse 
seipsum,  quod  est  ipsum  comprehendere. 
Tertio  est  aliquorum  Theologorum  sententia, 
qui  licet  Beatos  Deum  de  facto  non  compre- 
hendere  fateantur,  existimant  tamen  de 
absoluta  potentia  fieri  posse,  quod  compre- 
hendaturDeus,  vel  aliquodejus  attributum, 
ab  aliqua  creatura  :  quia  (inquiunt)  potest 
Deus  infundere  ipsi  lumen  gloriae  infinite 
intensum,  vel  suam  intellectionem  ei  unire ; 
in  quibus  casibus  ab  intellectu  creato  com- 
prehenderetur.  Huic  sententiae  favet  Vaz- 
quez  hic  tota  disp.  52.  ubi  respondens  locis 
Scripturee,  Conciliorum,  et  Patrum,  quibus 
incomprehensibilitas  Dei  ostenditur,  affirmat 
non  esse  de  fide  quod  Deus  sit  incomprehen- 
sibilis  in  ordine  ad  absolutam  Dei  poten- 
tiam,  sed  solum  quod  sit  incomprehensi- 
bilis,  respectu  cognitionis  naturalis  crea- 
t83  ;  sicut  Deus  dicitur  in  Scriptura  invisi- 
bilis,  et  ineffabilis  :  tamen  constat  quod  so- 
lum  est  invisibilis  cognitioni  naturali,  non 
vero  supernaturali,  et  beatificae. 


II. 


Statuitur  prima  conclusio,  et  Deum  a  Beatis 
de  facto  non  comprehendi,  ex  Conciliis  et 
SS.  Patribus  demonstratur. 

XXVII.  Dico  primo  :  Beati  de  facto  Deum 
non  comprehendunt.  Conclusio  est  certa  de 
fide,  ac  definita  in  Goncilio  Basileensi  sess. 
22.  ubi  praedicta  propositio  Augustini  Roma- 
ni,  asserentis  «AnimamGhristividereDeum 
tam  clare  et  intense,  sicut  Deus  seipsum,  » 
ut  erronea  proscribitur.  Gui  definitioni 
maxima  fides  adhibenda  est,  quia  damnatio 
illa  facta  fuit  anno  4455.  antequam  anno 
1457.  dissolveretur  Goncilium  a  Pontifice, 
et  fuit  approbata  per  bullam  Nicolai  V, 
qui  successit  Eugenio  IV.  ut  habetur  in 
Summa  Conciliorum,  in  fine  Goncilii  Basi- 
leensis . 

(l)Disp.  l.art.  2.  $.2. 


ARTIGULUS  III.  273 

Docetur  etiam  nostra  conclusio  passim  a  neque  si  contradixerit  aliquis,  ac  vidisse 

SS.  Patribus,  Anomaeorum  stoliditatem  et  nos  negaverit,  non  ille  falsum  dicet :  prop- 

insaniam  refellentibus,  praesertim  a  Ghry-  tereaque  quod,  cum  homo  sit,  quo  illius  la- 

sostomo,  in   homiliis  de  incomprehensibili  titudo,  aut  longitudo  pertingat ;  quamque 

Dei  natura,  Basilio  libro  contra  Eunomium,  alti  sint  voraginis  illius  recessus,  sed  nec 

Augustino  serm.  58.  de  verbis  Domini  cap.  illius  effecta  pervidere  potest.  » 

3.  ubi  sic  ait :  «  De  Deoloquimur,  quid  mi-  Haec  auctoritate  et  doctrina  Epiphanii, 

rum,  si  non  comprehendis  ?  Si  enim  com-  facile  intelliges  et  expones  plura  Patrum 

prehendis,  non  est  Deus.  Sit  pia  confessio  Graecorum,  praesertim  Chrysostomi  et  Ba- 

ignorantiae,  magis  quam  temeraria  professio  silii,  testimonia,  quibus  ex  una  parte,  Bea- 

scientiae.  Attingere  aliquantum  mente  Deum,  tos  Dcum  facie  ad  faciem,  et  non  solum  per 

magna  beatitudo  est :  comprehendere  autem  fidem,  sed  etiam  per  speciem  videre  testan- 

omnino  impossibile.  >  Idem  docet  Gregorius  tur;  ex  alia  vero,   dum   contra  Anomaeos 

Magnus  libro48.  moralium  cap.  28.  versus  disputant,  Deum  a  nullo  intellectu  creato, 

«finem,  his  verbis  :  «  VidebimusigiturDeum,  etiam    Angelico  ,    videri    affirmant.  Nam 

etc.  non  tamen  ita  videbimus,  sicut  videt  quando  claram  Dei  visionem  Beatis  conce- 

ipse  seipsum.  Longe  quippe  dispariliter  vi-  dunt,  de  cognitione  quidditativa  et  intui- 

det  Creator  se,  quam  videt  creatura  Crea-  tiva  loquuntur;  cum  veroa  nullo  intellectu 

torem.   Nam  quantum    ad    immensitatem  creato,  etiam  Angelico,  Deum  videri  asse- 

Dei,  quidam  nobis  modus  preefigitur  con-  runt,  de  visione  et  cognitione  comprehen- 

templationis  :  quia  eoipsoponderecircums-  siva  Dei  (qualem  Anomaei  sibi  arrogabant) 

cribimur  ,  quo  creatura  sumus.    »    Belle  intelligendi  sunt ;  ut  S.  Thomas  hic  art.  1. 

etiam  Cyprianus,  vel  auctor  de  cardinalibus  ad  1.  exponit  Chrysostomum,  dum  homil. 

Christi  operibus,  apud  Cyprianum,  loquens  i4.  in  Joan.  ait  :  «   Ipsum  quod  est  Deus, 

de  Seraphim  qui  stabant  super  Thronum  non  solum  Prophetae,  sed  nec  Angeli  vide- 

Dei,  et  circa  illum  volabant,  Isaiae  6.   haec  runt,  neque  Archangeli.   »   De  quo  supra 

scribit,  «  Statu  aeternitatis  immobilitatem  disp.  i .  art.  2.  §.  2.  Haec  conclusio  magis 

demonstrant,  volatu  vero  altitudinem  ejus,  patebit  ex  dicendis  in  sequenti,  ubi  ratio- 

sic  in  superioribus  elatam,  ut  quantumlibet  nem  fundamentalem  divinae  incomprehen- 

ad  cor  altum  homo  ascendat,  exaltetur  Deus,  sibilitatis  exponemus. 
et  comprehensionis    importunitatem    eva- 

dat.  >  §.  III. 

Insignis  quoque  est  locus  ex  S.  Epipha- 

nio  haeresi  70.  desumptus  :  ibi  enim  ait  Stabilitur  secunda  conclusio,  et  ostenditur 

Deum  et  6pat6v,  id  est  aspectabilem  esse,  ratione  D.    Thomce,  nullum    intellectum 

et  simul  a6paxov,  id  est    minime  aspecta-  creatum  posse,  etiam  de  potentia  absoluta, 

bilem  ;  quia  licet  a  Beatis  videatur,  ab  ipsis  Dei  essentiam  comprehendere. 
tamen    nequaquam    comprehenditur ;  nec 

quantum  in  se  visibilis  est,  conspicitur.  Dico  secundo  :  Nullus  intellectus  potest, 

Quod  subinde  duplici  exemplo  declarat  :  etiam  de  absoluta  potentia,  Dei  essentiam 

«  Veluti  si  quis  per  augustum  foramen  cce-  comprehendere. 

lum  aspiciat,  ac  dicat  :  Video  coelum  :  non  XXVIII.  Probatur  conclusio  ratione  funda- 

utique  mentietur ;  videt  enim  revera  ccelum.  mentali,  quam  insinuat  D.  Thomas  variis  in 

Quod  si  quis  prudenter  ei  dicat,  non  vidisti  locis,  praesertim  in  3.  sent.  dist.  44.  qu.   1. 

ccelum,   neque  iste  mentietur.  Tam  enim  art.  2.  quaestiunc.  d.  etin4.  dist.  49.  quaest. 

qui  ait  vidisse,  non  mentitur,  quam  qui  ei  2.   art.   3.  et  ad  Annibaldum  distinctione 

dicit,   non  ipsum  vidisse,  vera  loquitur.  eadem  art.  1.   ad  2.  his  verbis  :  «  Quando 

Quippe  non  vidit  illius  exporrectionem,  ne-  essentia  rei  cognoscitur,  secundum  modum 

que  latitudinem.    »  Subjicit  aliud   exem-  suae  cognoscibilitatis,  tunc  res  comprehen- 

plum    ad   rei    declarationem    evidentius.  ditur  :  sed  hoc  in  visione  Dei  esse  non  po- 

«  Saepe   (inquit)   accidit,  ut  ex  alto  montis  test ,    quia  claritas  divinae  essentiae,   per 

vertice    mare  prospiciamus.  Quod  si  nos  quam  est  cognoscibilis,  est  infinita ;  modus 

illud  vidisse  dicamus,  non    mentiemur  :  autem  intellectus  creati  videntis  non  potest 


274 


DISPUTATIO  IV. 


esse  infinitus ;  et  ideo  non  comprehenditur, 
non  quia  totum  non  videat,  sed  quia  totali- 
ter  non  videt ;  videt  enim  finite  quod  de  se 
est  visibile  infinite.  »  Et  hic  art.  7.  in  solu- 
tione  argumentorum  clare  fatetur,   totum 
Deum  videri  et  cognosci  a  Beato,  absque  eo 
quod  aliquid  Dei  remaneat  non  visum  et 
non  cognitum,  sed  inquit  non  videri  tota- 
liter,  totalitate  se  tenente  ex  parte  cognos- 
centis;  quia  non  tanta  perfectione  vel  in- 
tellectualitate  activa  Deum  cognoscit,  quan- 
ta  est  intelligibilitas  seu  cognoscibilitas  Dei. 
XXIX.   Ex  his  sic  licet  arguere  :  Tunc 
aliquid  comprehenditur ,   quando  ita  per- 
fecte  cognoscitur ,  sicut  cognoscibile  est : 
sed  licet  Deus  totus  a  Beatis  videatur,  ab 
illis  tamen  non  videtur,  nec  videri  potest 
vel  cognosci  ita  perfecte,  sicut  ex  suis  me- 
ritis  petit  cognosci  ex  parte  modi  cbgnos- 
cendi :  ergo  nec  comprehenditur,  nec  po- 
test  comprehendi  ab  intellectu  Beatorum. 
Majorem  probat  S.  Doctor  primo  ex  defini- 
tione  comprehensionis  data  ab  Augustino 
epist.  112.  cap.  9.  ubi  dicit  quod  «  Totum 
comprehenditur  videndo,  quod  ita  videtur, 
ut  nihilejuslateat  videntem,  aut  cujus  fines 
circumspici  vel  circumscribi  possunt.  Tunc 
enim  (subdit  S.  Thomas)  fines  alicujus  cir- 
cumspiciuntur,  quando  ad  finem  in  modo 
cognoscendi  illam  rem  pervenitur.  » 

Secundo  illam  probat  hoc  exemplo  :  Gon- 
clusio  demonstrabilis,  quia  petit  cognosci 
modo  demonstrativo,  non  comprehenditur, 
si  opinative  tantum  cognoscatur,  esto  nulla 
pars  illius  ab  opinante  ignoretur  :  ergo  ad 
rei  comprehensionem  exigitur  commensura- 
tio  sive  adaequatio  cognitionis  cum  objecto, 
nedum  quoad  formalitates  et  praedicata  co- 
gnita,  verum  etiam  quoad  modum  passive 
cognoscibilitatis ;  id  est  quod  cognoscatur 
eo  modo  quo  ex  propriis  meritis  petit  co- 
gnosci. 

Quod  magis  explicatur  :  Plus  enim  distat 
modus  cognitionis  infinitae,  a  modo  cogni- 
tionis  finitae,  quam  modus  demonstrationis, 
a  modo  opinativo  :  sed  cognoscibile  de- 
monstrative  ,  non  comprehenditur  a  co- 
gnoscente  illud  opinative  :  ergo  cognosci- 
bile  modo  infinito,  non  potest  comprehendi 
a  cognoscente  illud  per  finitam  cognitio- 
nem. 

Minor  vero  quae  asserit  implicare  contra- 
dictionem,  quod  intellectus  creatus  cognos- 


catdivinam  essentiam,  quantum  est  cognos- 
cibilis  ex  parte  modi  cognoscendi,  ostendi- 
tur  primo.  Tunc  aliquid  cognoscitur  quan- 
tum  est  cognoscibile  in  modo  cognoscendi, 
quando  modus  cognoscentis  est  modus  ob- 
jecti  cogniti,  ut  explicat  D.  Thomas  hic  art. 
7.  ad3.  Sedimplicatmodumintellectuscreati 
cognoscentis,  esse  vel  adaequare  modum  Dei 
ut  cognoscibilis  :  ergo  implicat  intellectum 
creatum  cognoscere  divinam  essentiam  , 
quantum  est  cognoscibilis  ex  parte  modi 
cognoscendi. 

Secundo,  Deus  cum  sit  infinitae  immate- 
rialitatis,  est  etiam  infinitae  intelligibilitatis : 
sed  nulla  cognitio  intellectui  creato  possibi» 
lis,  esse  potest  infinita  per  essentiam  in  ra- 
tione  cognitionis  :  ergo  nullus  intellectus 
creatus  potest  Dei  essentiam  cognoscere  , 
quantum  cognoscibilis  est,  ex  parte  modi 
cognoscendi. 

Tertio,  Modus  cognitionis  divinae  non  ex- 
cedit,  sed  tantum  adaequat  modum  cognos- 
cibilitatis  Dei  :  atqui  nulla  intellectio  possi- 
bilis  intellectui  creato  ,  potest  adaequare 
modum  cognitionis  divinae  :  ergo  nec  mo- 
dum  passivae  intelligibilitatis  divinae  essen- 
tiae. 

Denique,  Quia  divina  cognoscibilitas  fun- 
datur  in  summa  actualitate  ,  quae  nulli 
creaturae  potest  communicari,  non  est  dabi- 
lis  creatura  cujus  intelligibilitas  adaequetur 
cum  intelligibilitate  divina  :  atqui  etiam 
activa  intellectualitas  sequitur  ad  immate- 
rialitatem  ;  nullaque  virtus  cognoscitiva, 
vel  actualis  cognitio  creata,  potest  adaequare 
immaterialitatem  divinam  :  ergo  non  est 
dabilis  creata  cognitio,  cujus  modus  adae- 
quetur  cum  modo  cognoscibilitatis  divinae. 

g.  iv. 

Solvuntur  objectiones. 

XXX.  Objicies  primo  contra  primam 
conclusionem  :  Anima  Ghristi  Deum  com- 
prehendit  :  ergo  Deus  ab  aliquo  Beato  de 
facto  comprehenditur.  Gonsequentia  patet, 
antecedens  probatur  primo  ex  Isidoro  cap. 
2.  in  Exodum,  ubi  sic  ait  :  «  Sola  sibi  inte- 
gre  nota  est  Trinitas,  et  humanitati  sus- 
ceptae.  »  At  haec  nonnisi  de  cognitione  com- 
prehensiva  intelligi  possunt,  cum  integra 


ARTIGULUS  III.  275 

Trinitatis  cognitio,  competens  ipsi  Trinitati,  scientia  simplicis  intelligentiae  habet   pro 

vera  sit  Deitatis  comprehensio  :  ergo  anima  objecto  adaequato  et  necessario  sibi  corres- 

Ghristi  Deum  comprehendit.  pondenti  ultra  quod  non  potest  se  exten- 

Secundo  probatur  idem  antecedens.  Ani-  dere,   omnes  effectus  possibiles ;  unde  qui 

ma  Ghristi  per  scientiam  beatam  videt  om-  omnes  illos  ex  vi  visionis  beatificae  attinge- 

nia  quae  Deus  cognoscit  scientia  visionis  :  ret,  non  posset  non  attingere  ejus  objectum 

ergo  talem  scientiam  comprehendit.  Ante-  adaequatum  et  necessarium  ,    ultra  quod 

cedens  est  D.  Thomae  3.  p.  quoest.  10.  art.  progredi  nequit,  ac  proinde  non  posset  il- 

2.  ad  2.  ubi  ait  :  «  Anima  Ghristi  scit  omnia  lam  non  comprehendere.  At  scientia  visio- 

quae  Deus  in  seipso  cognoscit  per  scientiam  nis,  ut  respicit  creaturas,  libere  terminatur 

visionis.  »  Et  in  resp.   ad  3.  asserit  quod  ad  illas ;  et  ita  posset  ipsa,  secundum  suam 

scientiaanimseChristi,  quam  habet  in  verbo,  entitatem  invariata  permanente,  ad  plures 

parificatur  scientiae  visionis  ,    quam  Deus  alias  ex  libera  Dei  voluntate  terminari    si 

habet  in  seipso,  quantum  ad  numerum  sci-  Deus  illas  producere  decrevisset.  Unde  ex 

bilium.  d  Gonsequentia  vero  videtur  mani-  eo  quod   cognoscantur  omnia,   ad  quae  de 

festa  :  sicut  enim  anima  Ghristi  comprehen-  facto  se  extendit,  non  bene  colligitur  talem 

deret  scientiam  simplicis  intelligentiae,  si  scientiam  comprehendi,  siquidem  eademmet 

attingeret  omnia  possibilia  ad  quae  exten-  possit  ad  plura  alia  objecta  se  extendere. 

ditur  :  ita  comprehendit  scientiam  visionis,  Aliam  solutionem  et  disparitatem  dabimus 

si  videat  omnia  et  singula  ad  quae  termina-  in  tractatu  de  Incarnatione,  (1)  qua  hujus 

tur;  siquidem  ad  comprehendendam  ali-  argumenti  difficultas  plenius  et  facilius  re- 

quam  scientiam,  sufficit  attingere  illam,  et  solvetur. 

omnia  objecta  ad  quae  se  extendit.  XXXII.  Objicies  secundo :  Gomprehendere 

XXXI.  Respondeo  negando  antecedens  :  Deum,  est  cognoscere  illum  totum  et  totali- 

ut  enim  supra  ostendimus,  de  fide  certum  ter  :  sed  Beati  videntes  Deum,  illum  totum 

est,  et  in  Concilio  Basileensi  definitum,  ani-  et  totaliter  cognoscunt :  ergo  illum  com- 

mam  Christi  non  videre  Deum  tam  clare  et  prehendunt.  Major  constat  ex  supra  dictis, 

intense,  sicut  Deus  seipsum  videt,  subinde-  minor  probatur.  Quando  dicitur  comprehen- 

que  ipsum  non  comprehendere.  Unde  scite  dere  Deum,  est  illum  cognoscere  totaliter, 

Albertus  Magnus  in  3.    dist.   14.   art.   1.  vel  ly  Totaliter  dicit  modum  videntis,  vel 

«  Solus  Deus  comprehendit  se,  si  enim  di-  modum  rei  visae  ?  Si  dicat  modum  rei  visae, 

ceremus  eum  concludi  comprehensione  ca-  Deus  totaliter  videtur,  quia  videtur  sicut 

pacitatis  animae  Christi,  videtur  mihi  quod  est.  Si  vero  dicit  modum  ex  parte  videntis, 

hoc  redundaret    in   blasphemiam    deitatis  etiam  hoc  modo  totaliter  videtur,  quia  vi- 

Christi.  »  dens  Deum  ,   tota  sua  virtute    et  conatu 

Ad  primam  probationem  in  contrarium  illum  videt :  ergo  Beati  videntes  Deum,  il- 

respondoo  ex  D.   Thoma  3.   p.  quaest.   10.  lum  totum  et  totaliter  cognoscunt. 

art.  1.  ad  1.  Isidorum  hoc  dixisse  propter  Respondeo  concessa  majori,  negando  mi- 

excellentissimam   cognitionem    convenien-  norem,  ad  cujus  probationem  respondet  D. 

tem  animae  Ghristi  Domini,  quse  nulli  al-  Thomas  hic  art.  7.  ad  3.  «  Quod  ly  totaliter 

teri  creaturae  est  communis,  integraque  ap-  dicit  modum  objecti  :  non  quidem  ita  quod 

pellatur ;  non  quia  sit  comprehensiva  Dei,  totus  modus  objecti  non  cadat  sub  cogni- 

nec  maxima  inter  possibiles  de  potentia  Dei  tione,  sed  quia  modus  objecti  non  est  mo- 

absoluta,  sed  quia  est  suprema  inter  possi-  dus  cognoscentis.  Qui  igitur  videtDeum  per 

biles.de  legestatuta.  Quemadmodum  anima  essentiam,  videt  hoc  in   eo  quod  infinite 

Ghristi  dicitur  Joan.   1.  plena  gratia  habi-  existit,  et  infinite  cognoscibilis  est :  sed  hic 

tuali,  non  quod  non  sit  possibilis  major  et  infinitus  modus  non  competit  ei,  ut  scilicet 

intensior  gratia,  de  potentia  Dei  absoluta,  infinite  cognoscat.  Sicut  aliquis  probabiliter 

sed  quia  de  lege  ordinaria,  major  et  inten-  scire  potest  aliquam  propositionem  esse  de- 

sior  dari  nequit.  monstrabilem,  licetipse  eam  demonstrative 

Adsecundam,  concesso  antecedente,  nego  non  cognoscat.  » 
consequentiam ,  ad  cujus  probationem  nego 

pariter  consequentiam  et  paritatem  :  nam  (l)  Disp.  16  art.  3.  $•  3. 


276  DISPUTATIO  IV. 

XXXIII.  Dices,BeatusvidensDeum,ipsum  quia  tamen  non  esset  infinitum  per  essen- 
infinito  modo  cognoscit ;  nam  licet  lumen  tiam,  sed  tantum  per  partipationem,  subin- 
gloriae  elevans  ejus  intellectum,  finitum  sit,  deque  essentiam  divinam  in  perfectione  et 
essentia  tamen  divina,  per  modum  speciei  actualitate  non  adsequaret,  Deum  non  com- 
ipsi  unita,  et  se  habens  ut  principium  for-  prehenderet.  Sed  haec  solutio  non  videretur 
male  agendi,  infinita  est  per  essentiam  :  er-  consona  doctrinse  D.  Thomae  :  nam  hic  art. 
go  videt  Deum  totaliter,  non  solum  ex  par-  7.  ad  probandum  nullum  intellectum  crea- 
te  cognoscentis,  sed  etiam  ex  parte  cognitae,  tum  posse  Deum  comprehendere,  sic  discur- 
et  adaequat  in  modo  cognoscibilitatem  divi-  rit : «  In  tantum  intellectus  divinam  per- 
nam.  fectius  vel  minus  perfecte    cognoscit,    in 

Sed  nego  consequentiam  :  licet  enim  es-  quantum  majori  vel  minori  lumine  gloriae 

sentia  divina  concurrens  per  modum  spe-  perfunditur  :  cum  igitur  lumen  gloriee  crea- 

ciei  ad  visionem  beatificam,  infinita  sit  per  tum,  in  quocumque  intellectu  receptum, 

essentiam,  non  participatur  tamen   ab  in-  non  possit  esse  infinitum,   impossibile  est 

tellectu   creato  perfecte,  id  est  secundum  quod  aliquis  intellectus  Deum  infinite  co- 

totum  posse,   sed  imperfecte,  id    est  modo  gnoscat,  unde  impossibile  est  quod  Deum 

limitato,    propter  luminis    gloriae  limita-  comprehendat. »  In  quo  discursu  S.  Doctor 

tionem    :    unde     intellectus     Beati,    illa  ut  certum  supponit,  quodlumengloriaeinfi- 

informatus  seuactuatus,  non  elicit  visionem  nite  intensum,  Deumcomprehenderet.  Quia 

beatificam,  Dei  intelligibilitatem  adaequan-  nimirum,  si  per  impossibile  illud  daretur, 

tem,  nec  ita  perfecte  divinam   essentiam  cum  ex  uno  impossibili,  sequatur  aliud  im- 

videt,     sicut  visibilis  est.  possibile,  tale  lumen  deberet  esse  infinitae 

XXXIV.  Objicies  tertio  contra  secundam  immaterialitatis,  et  actus  purus  sicut  Deus ; 
conclusionem.  Probabile  est  quod  possitde  subindeque  tantum  habere  de  virtute  co- 
potentia  absoluta  producet  lumen  gloriae  in-  gnoscitiva,  et  intellectiva  quantum  essentia 
finite  intensum  :  sed  intellectus  creatus  tali  divina  cognoscibilitatis  et  intelligibilitatis 
lumine  elevatus,   Deum  comprehenderet ;  habet. 

cum  D.  Thomas  hic  art.  7.  ex  eoprobet  non  XXXV.  Objicies  quarto  :  De  absoluta  po- 

posse  intellectum  creatum    Dei  essentiam  tentia  intellectus  creatus  per  intellectionem 

comprehendere,  quia  lumen  elevans,  dans-  divinam,  sibi  sub  ratione  intellectionis  uni- 

que  virtutem  ad  Dei  essentiam  videndam,  tam,  intelligere  potest  :  at  intellectus  crea- 

finitum  et  limitatum  est  :  ergo  saltem  de  tus  sic  intelligens,  comprehenderet  Deum  ; 

potentia  absoluta,  intellectus  creatus  Deum  cum  enim  increata  Dei  cognitio,  unita  in- 

potest  comprehendere.  tellectui    creato,  infinitae    sit  actualitatis, 

Respondeo  negando  majorem,  sententia  adaequansque     Dei    cognoscibilitatem  ;  et 

enim  affirmans  posse  de  potentia  absoluta  aliunde  ab  intellectu  creato   non  procedat, 

dari  lumen  gloriae  infinite  intensum,  non  est  non  est  cur  lumini  elevanti  proportionan- 

probabilis,  sed  evidenter  falsa  :  nam  lumen  da  sit,   nec  cur  intellectum  creatum  non 

gloriae  infinite  intensum  repugnat,  tum  ex  constituat  comprehendentem  Deum  :  ergo 

parte  ipsius  luminis,  quia  cum  dicat  essen-  de  potentia    absoluta,    Deum  comprehen- 

tiam  finitam,  non  potest  esse  capax  inten-  dere  potest. 

sionis  infinitae  :  unde  licet  participet  lumen  Respondeo  primo,  negando  majorem  ;  ut 

divinum,  debetillud  finito  modo  participa-  enim  in  tractatu  de  beatitudine   ostende- 

re  :  tum  etiam  ex  parte  subjecti,  quia  cum  mus,  (4)  repugnat  hominem  vel  Angelum 

inter  perfectivum   et    perfectibile    debeat  increata  Dei  visione  beatificari,  vel  Deum 

esse  proportio,   subjectum  finitum,   quale  per  modum  intellectionis  ipsorum  intellec- 

est  intellectus  creatus,  non  est  capax  acci-  tui  uniri.  Item  in  tractatu  de  Incarnatione 

dentis  actu  infinite  intensi,  licet  sit  capax  demonstrabimus,   (2)    intellectum    Ghristi 

accidentis  infinite  intensi  in  potentia,  et  humanum,  increata  Dei  intellectione  non 

syncategorematice,   ut  loquentur  Philoso-  potuisse  intelligere. 

phi.  XXXVI.  Respondeo  secundo,  data  majori, 

Addunt  aliqui,    quod  licet  admitteretur 

posse  dari  lumen  gloriae  infinite  intensum,  (i)  Disp.  3.art.  1.  —  (2)  Disp.  15.  art.  2. 


ARTICULUS  III. 


277 


negando  minorem  :  non  minus  enim  est 
comprehensiva  sui  divina  essentia,  sub  ra- 
tione  verbi,  quam  sub  conceptu  intel- 
lectionis  ;  et  tamen  de  facto  unitur 
mentibus  Beatorum,  ut  verbum,  absque 
eo  quod  uniatur  illi,  ut  est  compre- 
hensiva  :  ergo  pariter,  quamvis  divina  in- 
tellectio  sit  comprehensiva  Dei,  etlicet  uni- 
bilis  esset  intellectui  creato,  posset  tamen 
uniri  sub  ratione  cognitionis  quidditativae, 
cum  repugnantia  ut  uniretur  sub  ratione 
comprehensionis,  et  ut  intellectum  crea- 
tum  comprehendentem  Deum  consisteret  : 
quianimirum  uniretur  ipsi  finito  modo,  et 
juxta  capacitatem  et  proportionem  poten- 
tiae  finitae  ;  sicutlicetpersona  Verbi  sit  sanc- 
ta  per  essentiam,  et  immediate  per  seipsam 
sanctificet  humanitatem  assumptam,  illam 
tamen  sanctam  per  essentiam  non  consti- 
tuit  (quia  talis  sanctitatis  humanitas  capax 
non  est)  sed  dumtaxat  per  participationem, 
et  gratuitam  communicationem. 

XXXV 1 1 .  Confirmatur :  Si  intellectio  di vina 
et  increata  posset  uniri  intellectui  creato,  et 
sic  unitaipsum  comprehendentem  divinam 
essentiam  denominare  et  constituere  :  cur 
etiam  generatio  quae  est  in  Patre,  non  pos- 
set  uniri  adaequate  cum  intellectu  creato  et 
reddere  illum  generantem,  et  Patrem  Verbi 
divini  ?  Sed  hoc  absurdissimum  est,  et  a 
communi  Theologorum  sensu  penitus  alie- 
num  :  ergo  et  illud. 

Quod  si  dicas  intellectum  creatum,  utpote 
finitum  et  limitatum,  non  habere  debitam 
capacitatem  et  proportionem,  ut  hanc  deno- 
minationem  recipiat  :  idem  dicam  de  com- 
prehensione,  non  minus  enim  comprehen- 
sio  infinita  petit  principium  infinitum  sibi 
proportionatum,  quam  generatio  Verbi. 
Imo  major  est  perfectio  divinae  comprehen- 
sionis,  quae  absoluta  est,  et  absolute  infinita, 
etcitra  opinionem  infinite  perfecta,  quam 
generatio  Verbi,  quae  relativa  est,  et  an  di- 
cat  perfectionem  vel  non,  sub  opinione  po- 
situm  ;  ut  recte  observavit  lldephonsus  Mi- 
chael,  quaest.  12.  art.  7.  dubiounico. 


IV. 


Solv  itur  alia  objedio . 

XXXVIII.   Objicies  ultimo  :  Ad  compre- 
hensionem  non  requiritur  quod  modus  cog- 
I. 


nitionis  aut  cognoscentis  adaequet  modum 
rei  cognitae,  sed  sufficit  totum  objectum 
cognosci,  ita  ut  nulla  ejus  formalitas,  nihil- 
que  in  illo  contentum  eminenter,  lateat  co- 
guoscentem  :  ergo  ruit  praecipuum  funda- 
mentum  nostrae  conclusionis.  Consequen- 
tia  patet  ex  supra  dictis,  antecedens  proba- 
tur  primo.  Cum  nomen  conprehensionis  ex 
comprehensione  corporea  sit  ad  spiritualem 
translatum,  id  sufficit  in  cognitione,  ut  sit 
spiritualis  comprehensio  objecti,  quod  suffi- 
cit  in  quantitate  ut  aliam  quantitatem 
comprehendat :  sed  ut  una  quantitas  corpo- 
raliter  aliam  comprehendat,  non  requiri- 
tur  quod  ejus  entitatem  adaequet,  sed  suf- 
ficit  quod  nihil  talis  quantitatis  extra  aliam 
reperiatur ;  auri  enim  sphaera  v.  g.  perfecte 
potest  a  ferrea  comprehendi,  quamvis  haec 
ab  illa  in  entitate  excedatur  :  ergo  ad  com- 
prehensionem  non  requiritur  quod  modus 
cognitionis  aut  cognoscentis  adaequet  mo- 
dum  rei  cognitae,  sed  sufficit  totum  objec- 
tum  ita  cognosci,  ut  nihil  in  illo  formaliter 
vel  eminenter  contentum  lateat  cognoscen- 
tem. 

XXXIX.  Secundo,  D.  Thomas  hic  art.  8. 
et  3.  p.  quaest.  10.  art.  2.  ex  cognitione  om- 
nium  possibilium  in  Verbo,  infert  Deum 
fore  comprehendendum  :  at  si  cognitio  at- 
tingens  omnia  quae  in  objecto  formaliter  et 
eminenter  continentur,  non  adaequans  ta- 
men  in  entitate,  vel  modo,  entitatem  aut 
modum  objecti,  non  essetillius  comprehen- 
sio,  illatio  D.  Thomae  non  valeret  :  ergo  ad 
rei  comprehensionem  talis  adaequatio  non 
requiritur. 

XL.  Tertio,  Si  requireretur  talis  adae- 
quatio,  sequeretur  quod  Angelus  supe- 
rior  non  comprehenderet  inferiorem,  imo 
necmuscam,  velformicam,aut  aliasres  sibi 
inferiores  :  sed  hoc  videtur  absurdum  : 
ergo  et  illud.  Sequela  majoris  videtur  ma- 
nifesta  :  cognitio  enim  Angeli  superioris 
non  adaequat  in  entitate  et  perfectione  An- 
gelum  inferiorem,  nec  muscam,  aut  formi- 
cam  :  eo  quod  cognitio  sit  accidens  et  qua- 
litas,  haec  vero  objecta  sint  entitates  subs- 
tantiales :  accidentia  vero  quaecumque  prae- 
cipue,  si  sint  ordinis  naturalis,  non  adoe- 
quant  perfectionem  substantiarum,  praeser- 
tim  earum  quae  completac  sunt,  et  subsis- 
tentes ;  et  minus  earum  quae  spirituales 
sunt,  ut  cst  quilibet  Angelus,   quantumli- 

19 


278  DISPUTATIO  IV. 

bet  inferior  :  ergo  si  cognitio  comprehen-  si  objectum  substantia  est  ;  alioquin  nulla 

siva  debeat    in  sua  perfectione    adaequare  substantia,  posset   comprehendi  ab   aliquo 

perfectionem  objecti  comprehensi,   Angelus  intellectu   creato,  cum     omnis    intellectus 

superior  non  comprehendet  inferiorem,  imo  creatus,  omnisque  illius  cognitio,  accidentia 

nec  muscam,  vel  formicam.  sint ;  sed  sufficere  adsequationem    in  pro- 

XLI.    Denique  ,     sententia     probabilis  pria  linea  intellectuali  et  cognoscitiva  ,  hoc 

est,  quod  Angelus  inferior  superiorem  com-  est  quod  tanta  sit  cognitio  in  ratione  cogni- 

prehendit  :at  moduscognoscentisautcogni-  tionis,  quantum   fuerit  objectum  in  ratione 

tionis  Angeli  inferioris,  nonadaequatmodum  cognoscibilis ;  ita  ut  si   objectum  fuerit  co- 

co^noscibilitatis  Angeli  superioris,  cum  An-  gnoscibile    demonstrabiliter,     cognitio   sit 

gelus  inferior  non  adaequet  superioreminra-  demonstrativa  ;  si  fuerit  cognoscibile  modo 

tione  immaterialitatis,  ad  quam  sequitur  co-  infimto,  cognitio  sit  infinita  in  ratione  cogni- 

gnoscibilitas  :  ergo  talisadaequatio  ad  com-  tionis  :  unde  cum  cognitio  qua  Angelus  su- 

prehensionem  non  requiritur.  perior  cognoscit  inferiorem,  vel  muscam, 

XLII.Huicargumento,quodestprsecipuum  aut  formicam,  tanta  sit,  imo  et  multo  major 

fundamentumadversaesententiae,  respondeo  in  ratione  cognitionis,  quam  sint  objecta  illa 

negando  antecedens,  et  ad  primamejuspro-  in  ratione  cogaoscibilis,  comprehensiva  est, 

bationem  nego  majorem  :  licet  enim!  nomen  quamvis  objecta  illa  entitative  et  materia- 

comprehensionis,  ex  corporea  ad  spiritua-  liter  non  adaequet  :  e  contra  vero,  cum  vi- 

lem  translatum  fuerit,  potest  tamen  ad  in-  sio  beatifica  cujusque  creaturae  existentis, 

tellectualemcomprehensionemaliquidexigi,  aut  possibilis,    talem  adaequationem  cum 

quod  non  requiriturad  corpoream;  adhanc  essentia  divina,  utpote  infinite  cognoscibili, 

enim  non  exigitur  quod  circumscriptio  fiat  habere  nequeat,  implicat  Deum  a  quacum- 

ex  vi  ejusdem  quantitatis,  nec  quod  am-  que  creatura  existenti  vel  possibili  compre- 

biantur  extrinsecaad  quae  res  comprehensa  hendi. 

dicit  habitudinem;  et  tamen  ad  intelligibi-         XLV.    Addo  cum    Ildephonso  Michaele, 

lem  comprehensionem  utrumque  necessa-  proportionem  et  adaequationem  requisitam 

rium  est,  nempe  quod  ex  vi  ejusdem  cogni-  ad  comprehensionem  objecti,  debere  pensari 

tionis,  omnia  in  objecto  cognoscibilia  attin-  et  attendi,  penes  ipsum  intelligentem,   et 

gantur,  ut  fatetur  Vazquez,    cujus  est  hoc  rem  intellectam  :  v.  g.  inter  ipsum  Angelum 

argumentum.    Pariter  ergo    adaequatio  in  et  hominem,  vel  Angelum    superiorem  et 

immaterialitate,  seu  in  modo  cognitionis,  et  inferiorem  :  unde    licet  intellectio    Angeli 

objecti     cognoscibilitate,  exigi    potest    ad  superioris,  non  adaequatur    cum    entitate 

comprehensionem  intellectualem,   quamvis  Angeli  inferioris  ;  tamen  quia  haec  intellec- 

ad  comprehensionem  corpoream  similisadae-  tio  egreditur  a  subjecto  et  principio  intellec- 

quatio  non  requiratur.  tivo  aequali  vel  superiori,  Angelo  inferiori, 

XLIII.  Ad  secundam  nego  minorem,  ut  potest  cognitioAngelisuperioriscomprehen- 

enim  patebit  ex  infra  dicendis,  (1)  non  stat  dere  Angelum  inferiorem  ;  quia   quamvis 

cognitio  omnium  possibilium  in  essentia  di-  ipsa  in  sua  entitate  non  adaequet  objectum, 

vina,  ita  ut  essentia  sit  ratio  eacognoscendi,  adaequat  tamen  illud,  ratione  principii  et  ra- 

absque  eo  quod  illa  cognoscatur,  quantum  dicis  a  qua  egreditur. 
cognoscibilis  est.  Unde  ex  cognitione  om-         Hanc  solutionem  et  doctrinam  declarat  et 

nium  possibilium  in  essentia  divina,    tam-  ilhistrat  exemplo  causae  efficientis  principa- 

quam  in   causa,   ejus    comprehensio  recte  iis,  quae  debet  habere  aequalem  vel  majorem 

colligitur,  si  non  a  priori,   saltem  a  poste-  perfectionem,   quam  effectus  ab  ipsa  pro- 

riori.  ductus;  et  tamen  actio  qua  illum   producit 

XLIV.  Ad  tertiam  nego  sequelam  majoris,  utpote  accidens,  non  adaequat'  perfectionem 

et  ad  ejus  probationem  dico,   ad  rationem  effectus,  qui  interdum  est  substantia  ;  ut 

comprehensionis  non  requiri  adaequationem  cum  bomo  generat  alium  hominem,  vel  cum 

absolutam  seu  entitativam  cognitionis  cum  soi  producit  aurum  et  gemmas  in  visceri- 

objecto;  ita  quod  cognitio  sit  «ubstantia,  busterrae.  Sicutergo  licet  talis  actio,  utpo- 

te  accidens,  secundum  entitatem  non  adae- 

(1)  Disp.  5.  art.  5,  <Iuet  effectus  illos,  qui  sunt  entitates  subs- 


ARTIGULUS  III. 


279 


tantiales ;  quia  tamen  per  modum  produc- 
tionis,  quatenus  haec  actio  est  reductio  de 
potentiain  actum,  et  exercitium  quoddam 
virtutis  activae,  aequalis,  vel  majoris  perfec- 
tionisacesteffectus,  fit  quodhaecactiohabeat 
sufficientem  proportionem,  utcausa  princi- 
palis  per  illam  producat  principaliter  effec- 
tum ;  ad  hoc  enim  attendenda  est  perfectio 
principii  a  quo  actio  egreditur,  non  vero  en- 
titas  accidentalisipsius  actionis.  Itasimiliter 
in  praesenti,  ut  comprehendatur  aliquod  ob- 
jectum,  attendendum  estad  virtutemprinci- 
pii  intelligentis  a  quo  egreditur,  intellectio, 
et  quod  reducitur  ad  actum  per  intellectio- 
nem,  et  si  ipsum  est  aequale  vel  superius 
respectuobjecti,  intellectio  ab  ipso  producta 
et  egressa,  poterit  esse  comprehensio  talis 
objecti,  etiam  si  actio  sit  accidens,  et  objec- 
tum  substantia.  Sicut  generatio,  quamvis 
sit  accidens,  est  principalis  productio  subs- 
tantialis  effectus,  quia  ipsa  egreditur  a  cau- 
sa  principali,  habente  principium  et  suffi- 
cientem  virtutem  in  ordine  ad  illum  effec- 
tum. 

XLVI.  Ad  ultimam,  data  majori,  et  ad- 
missa  pro  nunc  opinione  illa  probabili,  quam 
in  tractatu  de  Angelis  examinabimus,  (1) 
respondeo  distinguendo  minorem  :  modus 
cognoscentis  aut  cognitionis  Angeli  inferio- 
ris,  non  adsequat  modum  cognoscibilitatis 
Angeli  superioris ,  quantum  ad  rationem 
specificam  immaterialitatis,  concedo  mino- 
rem,  quantum  ad  gradum  genericum,  ne- 
go  minorem,  et  consequentiam.  Itaque  jux- 
ta  probabilem  illam  sententiam,  quae  do- 
cet  Angelum  inferiorem  comprehendere  su- 
periorem  ,  ad  comprehensionem  sufficit 
adaequatio  in  immaterialitate  cognoscentis 
cum  re  cognita,  in  gradu  generico  imma- 
terialitatis  ;  quoe  aequalitas  inter  Angelum 
inferiorem  et  superiorem  invenitur  ;  cum 
uterque  physicam  materiam  excludat,  in  qua 
exclusione  gradus  immaterialitatis  Angeli- 
coe  consistit.  Quod  an  verum  sit,  loco  citato 
examinabitur.  Licet  tamen  admittatur,  non 
sequitur  posse  Deum  a  creatura  com- 
prehendi  ;  quia  heec  ad  gradum  divinae  im- 
materialitatis  nequit  pertingere,  cum  consis- 
tat  in  ratione  actus  puri,  excludentis  om- 
nem  potentialitatem  :  omnis  vero  creatura 
potentialitatem  includat. 


g.vi. 

Corollaria  nolatu  digna. 

XLVII.  Ex  dictis  inferes  primo,  recte  D. 

Thomam  hic  art.  8.  colligere  a  posteriori, 

quod  Beati  divinam  essentiam  comprehen- 

derent ,  si  in  ea  omnes  creaturas  possibi- 

les  cognoscerent :  licet  enim  comprehensio 

non   consistat    essentialiter    in  cognitione 

omnium  effectuum,  qui  virtualiter  in  causa 

continentur,  sed  in  adaequatione    potentiaa 

cum  objecto  in  immaterialitate,  seu  in  eo 

quod  tanta  sit  cognitio  in   ratione  cognitio- 

nis,   quantum  fuerit  objectum   in   ratione 

cognoscibilis,  ut  supra  ostensum  est ;  tamen 

non  stat  cognitio  omnium  in  essentiadivi- 

na,  ita   ut  essentia  sit  ratio  ea  cognoscendi, 

absque  eo  quod  illa  cognoscatur,  quantum 

cognoscibilis  est,   ac  proinde  comprehenda- 

tur.  Sicut  non  stat    cognoscere  .in  princi- 

pio  omnes  conclusiones   virtualiter  in  illo 

contentas,  et  illud  non   cognosci  quantum 

cognoscibile  est,  etiam  intensive  ,   ut  recte 

annotavit  Ferrariensis  5.  contra  Gent.  cap. 

50.  et  post  illum  Suarez  lib.  2.  de  attribu- 

tiscap.  29.  num.  4o.  Hinc  est  quod  apud 

SS.    Patres ,   quos  refert    Petavius  lib.  7. 

Theologicorum  dogmatum,   cap.  5.   nomen 

comprehensionis  frequentius  explicari  so- 

let,   per  hoc  quod  est  cognoscere  in  causa 

omnia  quae  in  illa  virtualiter  continentur, 

quam   per  hoc  quod  tanta  sit   cognitio  in 

ratione  cognitionis,  quantum   est  objectum 

in  ratione    cognoscibilis.  Nulla  ergo  (ut  ob- 

jicit  Herice  in  tractatu  de  scientia  Dei)  (1) 

est  contrarietas  in  eo  quod  D.  Thomas  hic 

art.    7.   asserit  requiri  ad  comprehensio- 

nem,  quod  cognitio  in  perfectione  adaxjue- 

tur  cum   objecto,  seu   tanta  sit   in  ratione 

cognitionis  ,  quantum    est    objectum     in 

ratione  cognoscibilis ;  et  tamen  articulo  sc- 

quenti  docet    sequi   comprehensionem  Dei 

ex  cognitione  omnium  creaturarum  possibi- 

lium  in  essentia  divina  tamquam  in  causa; 

hoec  enim  duo  adeo  inter  se  connexa  sunt, 

ut  unum  sequatur  ex  alio  ;  subindeque  ni- 

hil  mirum   quod  D.  Thomas  explicet  com- 

prehensionem  aliquando  uno  modo,  aliquan- 

do  alio. 


(1)  Di.sj).  7.  art.  2, 


(1)  Disp.  2.  art.  4. 


280 


DISPUTATIO  V. 


XLVIII.  Inferes  secundo,  Deum  quatuor 
modis    posse     dici    incomprehensibilem  : 
scilicet  loco,  tempore,  intelligentia,  et  amo- 
re.  Loco,  quia  a  nullo  spatio  vel  loco  crea- 
to  aut  creabili  circumscribi  potest ;  sed  ut 
ait  Dionysius  : «  Omni  magnitudini  extrinse- 
cus  superfunditur  ,  et  supra    expanditur, 
omnem  complectens  locum  ,  omnem  exce- 
dens  numerum,  omnem  transiliens  infinita- 
tem.  »  (1)  Tempore,  quia    omnia  excedit 
tempora,  et  ut  loquitur  idem  Sanctus  :«  Est 
omnium  aevum  et  tempus,  ante  dies  ,  ante 
sevum,  ante  tempus).»  (2)  Gognitione,  quia 
ut  supra  ostensum  est,  nullus  intellectus 
creatus  et  creabilis,  potest  ipsum  cognos- 
cere,  quantum  cognoscibilis    est.   Denique 
amore ,  quia  omnem  amorem  excedit ,  ita 
ut  nulla  mens  creata  ipsum,  pro  dignitate, 
aut  beneficiorum  quse  nobis  contulit  multi- 
tudine,  etmagnitudine,  amare  possit.  Unde 
egregie    Bernardus :  «  Gum    ei    donavero 
quidquid  sum,   quidquid  possum  ,   nonne 
istud  totum  est,  sicut  stella  ad  solem,  gutta 
ad  fluvium  ,  lapis  ad  montem,  granum  ad 
acervum  ?   Non  habeo    nisi  minuta   duo, 
imo  minutissima,   corpus  et  animam  ,  vel 
potius  unum  minutum,  voluntatem  meam; 
etnon  dabo    illam  ad    voluntatem  illius, 
qui  tantus  tantillum  tantis  beneficiis  prae- 
venit,   qui  totum  se  toto  me  comparavit  ? » 
(3)    Prima  incomprehensibilitas    competit 
Deo,  ratione  immensitatis.  Secunda,  ratione 
a3ternitatis.  Tertia,  ratione    infinitatis  ,  et 
summaa  immaterialitatis.  Quarta  ,  demum, 
ratione  summse  bonitatis  et  pulchritudinis. 

DISPUTATIO  V. 

DE  OBJECTO  VISIONIS  BEATIFICJ3. 

Gum  actus  specificentur  ab  objectis,  non 
potestplene  et  perfecte  cognosci  actusbea- 
tificee  visionis,  nisi  exponantur  objecta  qua3 
per  illam  attinguntur.  Haec  autem  duplicis 
sunt  generis  :  qusedam  enim  sunt  in  Deo 
formaliter,  ut  essentia,  attributa,  et  relatio- 
nes;  alia  solumeminenter,  ut  creaturae,  pos- 
sibiles,  existentes,  vel  futura?,  de  quibus  in 
hac  disputatione  agendum  est,  et  breviter 


(1)  Cap.  9.  de  divinis  nomin.  —  (2)  cap.   10.  —  (3) 
Serm.  de  quadruplici  debito. 


discutiendum,   an,   et  quomodo,  ha3C  ob- 
jecta  per  visionem  beatificam  cognoscantur. 

Articulus  primus. 

An  Beati  videant  omnia  qua3  continentur  in 
Deo  formaliter,  nimirum  essentiam  ,  at- 
tributa,  et  relationes  ? 

I.  Negant  Nominales  ,   et  quidam  alii  , 
existimantes  omnia  attributa  non  videri  a 
Beatis.  Fundamentum  ipsorum    est,   quia 
attributa  qua3  respectum  rationis  ad  crea- 
turas  important ,  ut  omnipotentia ,  scien- 
tia,  idea,  ars,  et  similia  non  possunt  quid- 
ditative  cognosci ,  nisi  creatura3  existentes 
et    possibiles    cognoscantur  :   sed    omnes 
creatura3  existentes  non  videntur  a  Beatis, 
et  repugnat  illos  videre  omnes  creaturas 
possibiles ;   alioquin    divinam  omnipoten- 
tiam  comprehenderent,  ut  infra  dicemus  : 
ergo  Beati  nec  cognoscunt  nec  cognoscere 
possunt  omnia  divina  attributa. 

Addunt,  quod  idea3  in  mente  divina  exis- 
tentes,  sunt  infinitae,  et  tot  quot  sunt  effec- 
tus  possibiles,  ac  proinde  attingi  nequeunt 
a  lumine  gloria3  illustrante  intellectum 
Beatorum,  cum  illud  sit  finita3  virtutis  et 
activitatis. 

Dico  tamen,  Beatos  videre  omnia  qua3 
sunt  in  Deo  formaliter  et  necessario  ,  ut 
essentiam,  attributa,  et  relationes.  Ita  D. 
Thomas  hic  art.  7.  et  2.  2.  quaest.  2.  art.  8. 
ad  5.  et  communiter  Theologi. 

II.  Probatur  conclusio  multipliciter.  Pri- 
mo  ex  Florentino  in  litteris  unionis ,  ubi 
dicitur  quod  Deus  unus  et  trinus  videtur  a 
Beatis.  Et  1.  Joan.  5.  Cum  apparuerit  simi- 
les  ei  erimus,  quoniam  videhimus  eum  sicuti 
est  ;sed  Deusestinse  unus  et  trinus,  jus- 
tus  ,  sapiens,  misericors,  omnipotens,  etc. 
ergo  ut  talis  videtur  a  Beatis  ;  subindeque 
essentia,  relationes,  omniaque  ipsius  attri- 
buta,  ab  illis  cognoscuntur. 

Secundo,  Gum  visio  beata  sit  merces 
fidei  nostra^,  per  eam  clare  cognoscimus  in 
Patria,  qua3  nobis  hic  in  via  per  fidem  obs- 
cure  revelantur  :  sed  per  fidem  nobis  obs- 
cure  revelantur  ea  qua3  spectant  ad  divi- 
nam  naturam,  attributa,  et  personas  :  ergo 
illa  per  speciem  et  claram  visionem  nobis 
manifestantur  in  Patria. 

Tertio,  Clara  Dei  visio,  cum  sit  quiddita- 


ARTIGULUS  H. 


281 


tiva,  intuitiva,  et  beatificativa,  se  extendit 
ad  ea  quae  pertinent  ad  quidditatem  et 
naturam  Dei,  et  ad  modum  essendi  illius  : 
sed  attributa  ad  quidditatem  Dei  perti- 
nent ,  et  natura  divina  in  tribus  per- 
sonis  existit :  ergo  visio  beatifica  attingit 
omnia  quae  sunt  in  Deo  formaliter ,  nimi- 
rum  essentiam,  attributa,  et  relationes. 

Denique,  Essentia  divina  ut  in  se  ,  est 
omne  praedicatum  divinum  :  sed  implicat 
Dei  essentiam  videri  ,  et  non  cognosci  ut 
est  in  se  :  ergo  implicat  videri,  et  non  cog- 
nosci  proutest  formaliter  omne  praedicatum 
divinum  ;  subindeque  implicat  cognoscen- 
tem  Deum  intuitive,  formalitatem,  vel  prae- 
dicatum  aliquod  Dei  necessarium  latere. 
Unde 

III.  Ad  fundamentum  Nominalium  dicen- 
dum  est ,  quod  ut  videantur  a  Beatis  illa 
attributa,  quae  respectum  rationis  ad  crea- 
turas  important,  sufficit  quod  cognoscatur 
ratioentis  creabilisin  communi,  nec  requi- 
ritur  quod  creaturae  in  particulari  ,  quae 
sunt  objecta  tantum  secundaria  et  materia- 
lia  horum  attributorum,  cognoscantur  ,  ut 
magis  infra  declarabitur.  (1) 

Ad  illud  vero  quod  additur  de  ideis  in 
mente  divina  existentibus ,  dicendum  est, 
quod  licet  Beati  non  videant  nec  videre  pos- 
sint  omnes  ideas  in  mente  Dei  existentes, 
quia  non  vident  omnes  creaturas  ideatas, 
et  ab  essentia  divina  exemplatas ,  nec  pos- 
sunt  videre  omnes  creaturas  possibiles  : 
omnes  tamen  vident  in  Deo  illud  attribu- 
tum,ratione  cujus  divina  essentia  est  vel 
esse  potest  exemplar  omnium  creaturarum 
existentium ,  aut  possibilium  :  ideas  vero 
in  particulari  quilibet  Beatus  videt,  juxta 
proportionem  luminis  gloriae  ,  plures  aut 
pauciores  creaturasin  particulari,  in  divina 
essentia  repraesentantis,  ut  etiam  constabit 
ex  infra  dicendis. 

Articulus  II. 

An  possit  videri  divina  essentia  sine  attri- 
butis,  et  relationibus  :  aut  attributa ,  et 
relationes  sine  essentia  :  vel  una  per- 
sona  Sanctissimae  Trinitatis  sine  alia  ? 

IV.  Gelebris  est  haec  difficultas,  et  con- 

(1)  Arl.  6. 


troversia,  quae  inter  utriusque  scholae  An- 
gelicae  scilicet,  et  Subtilis)  discipulos,  prae- 
cipue  versatur.  Scotus  enim  ,  ejusque  dis- 
cipuli  ;  quos  sequuntur  ^Egidius  aPraesen- 
tatione,  Granadus,  Salas,  et  Alarcon  ,  do- 
cent  non  repugnare,  videri  a  Beatis  essen- 
tiam  divinam  sine  attributis,  et  personis  ; 
vel  attributa,  et  personas  sine  essentia  ; 
vel  etiam  unam  personam  sinealia.  Oppo- 
situm  tenet  S.  Doctor  locis  infra  referendis, 
eique  adhaerent  omnes  ejus  discipuli ,  et 
plures  ex  recentioribus.  Unde  sit 


;.i. 


Sententianegativa  prcefertur,  et  triplici  con- 
clusione  statuitur. 

V.  Dico  primo  :  Repugnat  videri  a  Beatis 
divinam  essentiam,  sine  attributis,  et  per- 
sonis. 

Probatur  conclusio  rationefundamentali, 
quae  est  virtualiter  triplex,  utpote  desump- 
ta  ex  triplici  praerogativa,  et  excellentia 
visionis  beatificae  :  illa  enim  est  cognitio 
intuitiva,  quidditativa,  etbeatificativa  :  sed 
ex  hoc  triplici  capite  repugnat ,  divinam 
essentiam  videri  a  beatis,  non  visis  attribu- 
tis,  et  personis  :  ergo,  etc.  Major  constat : 
minor  vero,  quantum  ad  singulas  partes, 
probatur.  Et  in  primis  ,  quod  ex  ratione 
intuitionis  hoc  repugnet,  sic  ostenditur. 
Gognitio  intuitiva,  per  hoc  distinguitur  ab 
abstractiva ,  quod  haec  apprehendit  objec- 
tum  proportionaliter  ad  captum  intellectus, 
et  distinguit  illud,  non  ut  est  in  se,  sed  tan- 
tum  in  habitudine  ad  ipsum  intellectum  ; 
illa  autem  videt,  et  intuetur  objectum  ,  ut 
est  in  se  a  parte  rei  :  ergo  cum  Deus  sit  in 
se  unus,  et  trinus,  et  includat  in  se  essen- 
tiam,  attributa  ,  et  relationes  ;  repugnat 
illum  videri ,  et  intuitive  cognosci  ,  nisi 
etiam  videantur  relationes  etattributa. 

VI.  Gonfirmatur  :  Gognititio  intuitiva  non 
terminatur  ad  solam  naturam  et  quiddita- 
tem  objecti,  sed  fertur  in  rem  ,  ut  est  in  se 
subsistens  et  existens  a  parte  rei :  atqui 
natura  divina  subsistit,  etexistit  in  tribus 
personis  :  ergo  repugnat  illam  videri  ,  et 
intuitive  cognosci  sine  illis.  Unde  D.  Tho- 
mas  2.  2.  quaest.  2.  art.  8.  ad  5.  «  Summa 
bonitas  Dei,  secumdum  modum  quo  nunc 
intelligitu  r  per  effectus,  potest  intelligi  abs- 


282  DISPUTATIO  V. 

que  Trinitate  personarum ;  sed  secundum  distinctione  virtuali  divinorum  attributo- 

quod  intelligitur  in  seipso  ,  prout  videtur  a  rum    :  ergo    implicat    illam    quidditative 

Beatis,   non  potest  inteiligi   sine  Trinitate  cognosci,  non  cognitis  attributis,  et  relatio- 

personarum.  »  nibus.  Unde  D.  Thomas  5.  parte  quaest.  5. 

VII.  Secunda  etiam  pars  minoris  princi-  art.  o.  «  Intellectus  dupliciter  se  habet  ad 
palis  suadetur :  Visio  beatifica,  quatenusest  divina  :  uno  modo  utcognoscatDeum  sicuti 
cognitio  Dei  quidditativa,  necessario  ter-  est,  et  sic  impossibile  est,  quod  circumscri- 
minari  debet  ad  ea  omnia,  quse  essentiali-  batur  per  intellectum  aliquid  a  Deo,  et  quod 
ter  et  quidditative  Deo  conveniunt  :  sed  aliud  remaneat ;  quia  totum  quod  est  in 
attributa  divina  essentialiter  Deo  conve-  Deo,  est  unum,  salva  distinctione  persona- 
niunt,  cum  ille  sit  ens  per  essentiam  ,  et  rum.  » 

totam    essendi  plenitudinem  ,     omnesque         X.  Denique  probatur  tertia  pars  minoris 

perfectiones  simpliciter  simplices  in  se  con-  principalis,  et  eadem  repugnantia  ex  tertia 

tineat  :    ergo  Deus    quidditative  cognosci  praerogativa  (scilicet  ex  ratione  visionis,  ut 

non  potest,  nisi  ejus  attributa  cognoscan-  est  beatitudo  nostra)  breviter  demonstratur. 

tur.  Praeterea,  divina  essentia   non    potest  Visio  Dei   quatenus  est   nostra  beatitudo, 

quidditative  cognosci,  nisi  cognoscatur   ut  debet  esse  cognitio   intuitiva,  et  terminari 

foecunda,   et  communicabilis,  non   quomo-  ad  Deum  ut  est  in  se,  juxta  illud  1.  Joan.  3. 

documque   ,    sed  modo  intellectuali ,   per  Cum  apparuerit  similes  ei  erimus  (scilicet  in 

emanationem  Verbi,  et  productionem  Spi-  beatitudine)  quoniam  videbimus  eum  sicuti 

ritus  Sancti ;  nam  in  hoc  maxime  distin-  est.  Ubi  ponderanda  est  causalis  illa  Quo- 

guitur  a  caeteris  naturis  creatis  :  atqui  non  niam,  significat  enim  causam,  seu  rationem 

potest  hoc  modo  cognosci,  nisi  cognoscan-  apriori,  cur  visio  Deisit  beatifica,  esse  quia 

tur  relationes,  et  personae  :  ergo  illis  non  terminatur  ad  illum  ut  est  in  se  :  sed  visio 

cognitis,  non  potest  quidditative  cognosci.  Dei  terminata    ad  solam  essentiam,    sine 

VIII.  Gonfirmatur  primo  :  Deus  non  po-  attributis,  et  personis,  non  esset  cognitio 
test  quidditative  cognosci,  nisi  cognoscatur  Dei  intuitiva,  nec  terminaretur  ad  Deum  ut 
ut  actus  purus  :  sed  non  potest  cognosci  ut  est  in  se  a  parte  rei ;  cum  Deus  in  se  non 
actus  purus,  non  cognitis  attributis  et  rela-  solum  sit  unus,  sed  etiam  trinus ;  nec  solum 
tionibus  :  ergo  non  potest  quidditative  essentiam,  sed  etiam  attributa  et  relatio- 
cognosci,  nisi  ejus  attributa  et  relationes  nes  includat :  ergo  non  esset  cognitio  bea- 
cognoscantur.   Major  constat,  minor  proba-  tificativa. 

tur.  Gum  actus  purus  ad  nihil  sit  in  poten-         XI.   Item,  De  essentia  beatitudinis  est, 

tia,  sed  omnia  habeat  in  actu,  implicat  vi-  quod  sit  cognitio  perfecte  quietativa  intel- 

deri  aliquid  de  actu    puro  in  se,   et  non  lectus  :  at  si  visio  attingeret  solam  essen- 

videri  totum  :  quia  in  ipso  actu  puro,  idem  tiam  divinam,  nec  se  extenderet  ad  attri- 

est  totum,  et  aliquid,  et  idem  est  latere  ali-  buta  et  personas  sanctissimae  Trinitatis,  non 

quid,  et  totum  :  ergo  Deus  non  potest  co-  esset  perfecte  quietativa  intellectus  :   ergo 

gnosci  ut  actus  purus,  non  cognitis  attribu-  non  esset  cognitio  beatificativa.  Major  patet, 

tis  etrelationibus.  beatitudo  enim  est  perfecta  quies  et  satietas 

IX.  Gonfirmatur  secundo  :  Quando  duae  omnium  desideriorum,  juxta  illud  Prophe- 
rationes  ita  se  habent,  ut  una  transcenden-  tae,  Psalmo  16.  Satiahor  cum  apparuerit 
taliter  includatur  in  alia,  implicat  quod  una  gloria  tua.  Minor  etiam  videtur  certa  : 
quidditati ve  cognoscatur  sine  alia;  quia  non  videns  enim  aliquam  essentiam,  naturaliter 
possunt  quidditative  cognosci,  nisi  cognos-  desiderat  videre  ejus  proprietates,  et  affec- 
catur  talis  transcendentia,  quae  cum  sit  re-  tiones,  et  modum  quo  illa  subsistit,  et  exis- 
latio  quaedam,  vel  saltem  relationem  im-  tit ;  et  non  quietatur  intellectus,  donec  illa 
portet,  non  potest  cognosci,  nisi  utrumque  omnia  cognoscat  :  sed  attributa  sunt  veluti 
extremum  cognoscatur  :  sed  essentia  divi-  proprietates,  et  affectiones  divinae  naturse ; 
na,  cum  sit  actus  purus,  et  infinitus,  trans-  et  illa  (cum  sit  infinite  foecunda,  et  commu- 
cendentaliter  includitur  in  attributis,  et  nicabilis)  subsistit  in  tribus  personis  sanc- 
relationibus,  ut  ostendimus  in  tertia  dispu-  tissimae  Trinitatis  :  ergo  si  visio  beata  ad 
tatione  tractatus  praecedentis,   agentes  de  solam  Dei  essentiam  terminaretur,  nec  se 


ARTIGULUS  II. 


285 


extenderet  ad  attributa,  et  personas,  non 
esset  perfecte  quietativa,  vel  satiativa  in- 
tellectus  creati,  qui  posset  alicujus  attri- 
buti,  vel  personae  visionem  optare,  et  dice- 
re  cum  Propheta,  Ostende  nobis  Domine 
misericordiam  tuam,  vel  cum  Philippo, 
Domine  ostendc  nobis  Patrem. 

XII.  Demum,  Yisio  Dei,  quatenus  est 
beatificativa,  debet  terminari  ad  summum 
bonum,  ipsumque  reddere  praesens  intel- 
lectui  beato,  et  ab  illo  possessum  :  unde 
Moysi  petenti  visionem  Dei  facie  ad  faciem, 
Dominus  respondit,  Ego  ostendam  tibi  omne 
bonum ;  et  ipsa  beatitudo  definitur,  Status 
omnium  bonorum  aggregatione  perfectus : 
ergo  illa  ut  talis  est,  debet  attingere  omnem 
perfectionem,  attributum,  modum,  et  per- 
sonalitatem  divinae  naturae,  et  quidquid 
actu,  et  formaliter  in  Deo  est.  Gonsequentia 
patet  :  tum  quia  summum  bonum  haee  om- 
nia  postulat,  sive  ut  constitutiva,  sive  ut 
modificativa.  Tum  etiam,  quia  si  aliquid 
eorum  lateret,  aliquo  quod  est  in  Deo  Bea- 
tus  non  frueretur,  et  sic  beatitudo  non  esset 
perfecta  possessio,  et  fruitio  summi  boni, 
nec  status  omnium  bonorum  aggregatione 
perfectus.  Ha3c  ratio  magis  patebit  ex  di- 
cendis  in  tractatu  de  bcatitudine,  (1)  ubi 
fuse  ostendemus,  essentiam  divinam,  sine 
personis,  non  esse  sufficiens  objectum  ad 
beatificandum  hominem,  subindeque  subla- 
ta  cognitione  personarum,  essentiam  bea- 
titudinis  non  posse  subsistere.  Unde  ex  ibi 
dicendis  constabit,  rationem  istam  demons- 
trare,  non  solum  de  lege  ordinaria,  sed  nec 
etiam  de  potentia  absoluta,  posse  divinam 
essentiam  videri,  non  visis  personis  sanc- 
tissimae  Trinitatis. 

XIII.  Dico  secundo  :  Repugnat  etiam  vi- 
deri  attributa,  et  personas,   sine  essentia. 

Patet  haee  conclusio  ex  dictis  in  praece- 
denti  :  cum  enim  essentia  divina  transcen- 
dentaliter  includatur  in  relationibus  et 
attributis,  eo  fere  modo  quo  ratio  entis  in- 
cluditur  in  suis  modis,  et  proprietatibus 
(hoc  enim  habet  Deus  ratione  suae  in- 
finitatis,  quod  ens  ratione  suae  transcenden- 
tiae)  sicut  repugnat  quidditative  cognos- 
ci  modos  et  proprietates  entis,  non  cognita 
ratione  entis  in  eis  imbibita  ;  ita  implicat 
quidditative  cognosci  relationes,  et  attributa 

(1)  Disp.  2.  art.  2. 


divina,  non  cognita  essentia  in  cis  trans- 
cendentaliter  inclusa. 

XIV.  Pneterea,  In  visione  beatifica,  attri- 
buta,  et  relationes,  non  habent  rationem 
objecti  motivi,  et  speciei  intelligibilis,  sed 
sola  natura  divina  :  ergo  illa  non  cognita, 
nori  possunt  quidditative  cognosci.  Gonse- 
quentia  patet,  nam  cognitio  necessario  de- 
pendet  a  specie  intelligibili,  et  objecto  mo- 
tivo.  Antecedens  vero  probatur :  Cum  enim 
species  intelligibilis  effective  concurrat  ad 
intellectionem,  si  relationes  divinae,  in  vi- 
sione  beatifica  haberent  rationem  speciei, 
personae  divina?,  ratione  suae  differentioa 
relativae,  possent  operari  aliquid  adextra 
effective  ;  et  sic  operationes  ad  extra  non 
essent  indivisoe,  et  communes  toti  Trinitati, 
quod  est  contra  communem  Theologorum 
sententiam. 

Dico  tertio  :  Repugnat  etiam  unam 
personam  sanctissimaeTrinitatis,  videri  sine 
alia. 

XV.  Probatur  primo  ex  verbis  Ghristi  ad 
Philippum  Joan.  44.  Pkilippe  qui  videt  me, 
videt  et  Patrem  :  non  credis  quia  ego  in 
Patre,  et  Pater  in  me  est.  Qui  locus,  licet 
varias  habeat  interpretationes,  communior 
tamen  apud  SS.  Patres,  est  de  visione  bea- 
ta :  Ghristus  enim  vult  docere,  quod  qui 
videt  Filium,  debet  etiam  necessario  ipsum 
Patrem  videre  ;  quia  sunt  idem  in  essentia  ; 
unde  cum  haec  ratio  in  visione  semper 
reperiatur,  dicendum  est,  quod  non  solum 
seeunclum  viam  ordinariam,  sed  etiam 
extraordinariam,  Pater  non  potest  cognosci 
sine  Filio,  nec  vicissim  Fiiius  sine  Patre. 
Quare  Augustinus  4 .  de  Trinit.  cap.  8.  «Sive 
ergo  audiamus,  ostende  nobis  Filium,  sive 
audiamus,  ostende  nobis  Patrem,  tantum- 
dem  valet ;  quia  neuter  sine  altero  potest 
ostendi.  » 

XVI.  Probatur  secundo  :  Repugnat  unum 
relativum  cognosci  sine  suo  correlativo  ; 
nam  relativa,  ut  docet  Aristoteles,  sunt 
simul  natura,  et  cognitione  :  sed  divinac 
Personae  sunt  relativae  ;  constituuntur  enim 
per  relationes,  ut  docetur  in  tractatu  de 
Trinitate.  Ergo  non  possunt  cognosci  sine 
suo  correlativo.  Unde  Pater,  ut  gcnerans, 
non  potest  cognosci  sine  Filio  quem  gene- 
rat ;  nec  Pater  et  Filius,  ut  spirantes,  sine 
Spiritu  Sancto  quem  spirant.  Et  idem  pro- 
portionaliter  dicendum    est  de  Filio,  res- 


DISPUTATIO  V. 

probatur.  Deus  non  habet  a  relationibus  seu 
personis,  quod  sit  summum  bonum,  et  ulti- 
mus  finis,  sed  id  habet  ex  eo  quod  est  ens 
inereatum,  et  infinite  perfectum,  et  actus 
purus,  quod  totum  habet  ex  ipsa  essentia  ab- 
soluta  :  ergo  seclusis  personis,  adhuc  rema- 
net  in  Deo  tota  ratio  summi  boni,  et  ultimi 
finis. 
XVIII.  Gonfirmatur  primo  :   Deus  creat, 

in  quantum  est  unus,  et  omnipotens,  non 
vero  in  quantum  est  trinus,  et  Pater  aut 
Filius,  vel  Spiritus  Sanctus  :  ergo  similiter 
beatificat,  ut  unus  in  essentia,  et  non  ut 
trinus  in  personis  ;  ac  proinde  illarum  co- 


284 

pectu  Patris ;  et  de  Spiritu  Sancto,  respectu 
Patris  et  Filii. 

g.IL 

Solvuntur  objectiones. 

XVII.  Objicies  primo  :  Si  repugnaret 
videri  Deum  sine  attributis,  et  personis, 
maxime  quia  visio  beatifica  est  cognitio 
intuitiva,  quidditativa,  et  beatificativa : 
sed  haec  non  obstant  :  ergo  id  non  repugnat. 
Major  constat  ex  dictis  §.  praecedenti  :  mi- 
nor  vero  probatur  discurrendo  per  singulas 
partes.  Et  in  primis  quod  ex  ratione  intui-  gnitio  ad  beatitudinem  non  est  necessaria. 
tionis  non  repugnet,  sic  ostenditur.  Ad  vi-  XIX.  Confirmatur  secundo  :  Pater  aeter- 
sionem  intuitivam  non  requiritur  quod  nus,  in  illo  signo  quo  intelligitur  generare 
videantur  omnia  praedicata  quae  sunt  in  Filium,  intelligitur  beatus,  cum  beatitudo 
objecto,  etiam  si  identificentur  inter  se  :  essentialiter  illi  conveniat  :  sed  pro  illo 
nam  quando  a  longe  conspicimus  aliquem  signo  nondum  intelligitur  Filius  (cum  ille 
venientem,  videmus  illum  sub  ratione  vi-  producatur,  et  accipiat  esse  divinum,  ex  vi 
ventis,  vel  animalis,  et  non  discernimus,  an  talis  cognitionis)  nec  consequenter  Spiritus 
sit  homo,   vel  equus,   aut  leO.   Nec  etiam     Sanctus,  qui  a  Filio  procedit  :  ergo  salvatur 


requiritur  quod  modus  quo  objectum  in  se 
existit,  vel  subsistit,  videatur  ;  sed  sufficit 
quod  videatur  ut  existens  ;  ut  constat  etiam 
in  visu  externo,  qui  videt  omnes  colores, 


vero  cognitio  beatifica  in  Pa'tre,  anteceden- 
ter  ad  productionem  Filii  et  Spiritus  Sancti; 
et  sic  ad  beatitudinem  creatam,  quae  est 
participatio  increatae,  non  est  absolute  ne- 


nec  tamen  attingit  modum  inhaerentiae  quo     cessaria  cognitio  personarum. 


in  subjecto  existunt.  Et  corpus,  seu  huma- 
nitas  Christi,  videbatur  in  terris,  non  tamen 
subsistentia  increata  Verbi  divini,  per 
quam  existebat.  Item  quantitas  panis  vide- 
tur  in  Eucharistia,licetnon  videatur  modus 
subsistentiae  quo  per  se  existit  :  'ergoex 
ratione  intuitionis  non  repugnat  videri 
essentiam  divinam  sine  personis. 

Quod  etiam  id  non  implicet  ex  ratione 
quidditativa  cognitionis,    facile    suadetur. 


XX.  Ad  objectionem  respondeo  concessa 
majori,  negando  minorem,  quantumad  om- 
nes  partes.  Ad  probationem  primae  dicen- 
dum  est,  quod  licet  ad  cognitionem  intui- 
tivam  imperfectam,  qualis  est  visio  corpo- 
rea,  non  requiratur  attingentia  omnium 
eorum  quae  sunt  in  re  visa,  bene  tamen  ad 
cognitionem  intuitivam  perfectam,  qualis 
estvisio  beatifica.  Quare  ex  intuitiva  cogni- 
tione  sensuum  externorum,  vel  ex  alia,  quae 


Nam  personae  non  sunt  de  ratione  quiddi-  fit  per  medium  creatum,  non  potest  deduci 

tativa  Dei,  cumde  fidesit,  Patrem  commu-  efficax  argumentum,   ad   probandum  non 

nicare  Filio  totam  essentiam,  et omnia  prae-  requiri  ad  visionem  intuitivam  Dei,    quod 

dicata  quidditativa,   non  tamen  paternita-  videantur  omnia  quae  ad  ejus  quidditatem, 

tem  :  ergo  ex  vi  et  ratione  cognitionis  quid-  et  modum  essendi  pertinent,    ac  proinde 

ditativae,  non  repugnat  Deum  a  Beatis  videri  ejus  attributa,  et  personae  :  ratio  enim  dis- 

sine  personis.  paritatis  triplex  assignari  potest. 

Tertio,   Quod  etiam  id  non  repugnet  ex         XXI.  Prima  se  tenet  ex  parte  potentiae 


ratione  visionis,  ut  beatificantis,  sic  potest 
suaderi.  Seclusis,  seu  non  visis  personis, 
adhuc  remanet  Deus  summum  bonum,  et 
finis  ultimus,  ac  proinde  objectum  beatifi- 
cum  :  ergo  ex  vi  visionis  Dei,  ut  beatificae, 
non  requiritur  necessario  videri  omnes  per- 
sonas.  Consequentia  patet,  antecedens  vero 


cognoscentis  ;  oculus  enim  corporeus  habet 
pro  objecto  adaequato  Jucidum  et  colora- 
tum,  non  autem  rationem  specificam,  aut 
individualem  objecti  :  ex  quo  fit  quod  visio 
corporea  possit  attingere  aliquod  objectum 
sub  rationelucidi,  et  colorati,  non  cognoscen- 
do  illud  secundum  rationem  specificam  aut 


ARTIGULUS  II. 


285 


individualem.  Ex  hoc  etiam  fit,  quod  non 
sit  necesse  quod  visa  aliqua  re  intuitive, 
videatur  modus  quo  illa  subsistit,  vel 
existit ;  et  sic  visa  humanitate  Christi,  non 
erat  necesse  videri  ejus  personalitatem,  et 
visa  quantitate  Eucharistica,  non  oportet 
quod  videatur  modus  subsistentiee  seu  per- 
seitatis  per  quem  existit :  intellectus  vero 
creatus,  habet  pro  objecto  adaequato  ens 
sub  ratione  veri,  sub  quo  continentur  om- 
nia  praedicata,  tam  constitutiva,  quam  mo- 
dificativa,  quae  sunt  in  re  quam  cognoscit : 
unde  siejus  cognitio  sit  perfecta,  clara,  et 
intuitiva  (ut  est  visio  beatifica)  necessario 
se  extendit  ad  omne  quod  pertinet  ad  natu- 
ram,  et  quidditatem  objecti,  et  modum 
essendi  illius. 

XXII.  Secunda  ratio  disparitatis  est,  quia 
visio  intuitiva  rei  creatae,  fieri  potest  per 
aliquod  medium,  ut  patet  in  visu  externo, 
qui  videt  rem  non  sibi  conjunctam,  sed  dis- 
tantem,  per  medium,  perquod  species  emit- 
tuntur,  scilicet  per  aerem ;  et  quia  medium 
illud  potest  turbari,  vel  obscurari,  contin- 
git  interdum  dari  visionem  intuitivam  cor- 
poream,  cum  aliqua  imperfectione,  et  obs- 
curitate,  et  hominem  certificari  per  illam 
de  aliquo  tantum  pra^dicato  quod  est  in  ob- 
jecto,  non  de  alio  ;  v.  g.  quod  sit  corpus, 
et  non  quod  sit  vivens,  vel  animal.  Secus 
est  de  visione  beatifica,  cum  enim  illa  non 
fiat  per  aliquamspeciem,  velimaginem,  aut 
medium  creatum,  sed  ipse  Deus  immediate 
per  seipsum  conjungatur  intellectui ;  non 
potest  ex  hac  parte  obscurari,  vel  turbari 
haec  visio  :  ut  videatur  ratione  illius  unum 
attributum,  et  non  aliud,  vel  natura  sine 
attributis  et  relationibus. 

XXIII.  Tertia  ratio  disparitatis  se  tenet  ex 
parte  rei  visae,  hsec  enim  est  differentia  in- 
ter  Deum  visum,  et  creaturas  ;  quod  crea- 
turae  sunt  potentiales,  et  composita3  ex  ma- 
teriaetforma,  vel  saltem  ex  essentia  et  exis- 
tentia  :  unde  in  illis  quaclibet  pars,  aut  extre- 
mum  componens,  non  est  ipsum  totum  ;  et 
ideopoteststare  quod  videatur  unum  et  non 
aliud;  ipsa  enim  limitatio,  etdistinctio,  acpo- 
tentialitas,  qua)  est  in  creatura,  occasionem 
etlocumad  idpra^bet :  at  vero Deus  est actus 
purus,  carens  omni  potentialitate  et  compo- 
sitione;  unde  omne  quod  est  in  Deo,  Deus 
est,  et  quodlibet  ejus  attributum,  in  se 
implicite  continet  naturam  divinam,  et  om- 


nia  attributa;  ex  quo  fit  quod  repugnet  vi- 
deri  aliquid  Dei,  et  non  videri  totum  quod 
est  in  Deo.  Vel  enim  illud  quod  videtur  est 
actus  purus,  vel  potentialitatem  habet  ?  Si 
habet  potentialitatem,  non  est  Deus,  nec 
divinum  attributum,  sed  ens  creatum  et 
finitum.  Si  autem  est  actus  purus,  ad  nihil 
est  in  potentia,  sed  omnia  alia  attributa, 
implicite  saltem,  in  se  continet. 

XXIV.  Ad  probationem  secundse  partis 
minoris  principalis,  dicendum  est,  personas 
divinas  esse  de  conceptu  quidditativo  natu- 
rse  divinse,  non  tamquam  praedicata  cons- 
titutiva  illius,  sed  tamquam  terminos,  seu 
modos  essentiales,  et  inadaequatos,  perti- 
nentes  ad  ejus  infinitam  eminentiam,  et 
foecunditatem ;  et  ideo  stat  bene,  totam  na- 
turam,  quoad  omnia  praedicata  sui  constitu- 
tiva,  communicari  uni  personae,  et  non 
quoad  modum  aliquem  relativum  illi  perso- 
nae  oppositum,  utin  tractatu  de  Trinitate 
latius  exponemus.  (4) 

XXV.  Ad  probationem  tertiaa  partis  ejus- 
dem  minoris,  nego  antecedens:  ad  cujus 
probationem  dicendum,  quod  licet  Deus 
non  habeat  a  relationibus  seu  personis,  quod 
sit  summum  bonum,  non  tamen  id  habet 
sine  illis  :  sed  ex  eodem  principio  quo  est 
summum  bonum  (id  est  quia  est  ens  a  se, 
etactus  purus)  est  etiam  infinite  fcecundus, 
et  trinus  in  personis  :  et  sic  sine  illis  non 
est  summum  bonum,  sicut  nec  Deus,  nec 
actus  purus  ;  licet  formalis  ratio  summi 
boni  non  sumatur  a  personis,  sed  a  natura  : 
sicut  anima  non  habet  a  corpore  quod  cons- 
tituat  hominem,  tamen  sine  corpore  illum 
non  constituit.  Addo  quod,  cognitio  divina- 
rum  personarum,  cum  sit  necessaria  adper- 
fecte  satiandum  intellectum  beatum,  ut  su- 
pra  ostendimus,  pertinet  ad  perfectionem, 
et  complementum  beatitudinis. 

XXVI.  Ad  primam  confirmationem,  con- 
cesso  antecedente,  nego  consequentiam,  et 
paritatem.  Ratio  disparitatis  est,  quia  ratio 
causaa  activae,  seu  creativoe  in  Deo,  pertinet 
ad  virtutem,  et  potentiam  divinam,  qua  at- 
tingit  et  producit  ea  qua3  sunt  extra  se  : 
hoec  autem  virtus  et  potentia  convenit  Deo 
ratione  essentiae  et  omnipotentiae,  non  vero 
ratione  relationum,  quoe  cum  non  sint  acti- 
vae  ad  extra,    ad  causalitatem  effectivam 

(1)  Disp.  3.  art.  2. 


286 


DISPUTATIO  V. 


non  conducunt,  dando  influentiam.  Ratio 
autem  ultimi  finis,  et  objecti  beatificantis, 
consistit  in  manifestatione  Dei  ut  est  in  se  : 
juxta  illud  Ghristi  Joannis  17.  Hwc  est  vita 
ceterna,  ut  cognoscant  te  Deum  verum  :  Deus 
autem  ut  est  in  se,  non  potest  manifestari 
sine  personis,  cum  in  illis  subsistat,  et  illae 
sint  termini  purissimi,  et  actualissimi  divi- 
nae  foecunditatis. 

Ad  se&undam  confirmationem  respondet 
Vazquez  hic  disp.  48.  num  18.  negando 
quod  Pater  aeternus  in  illo  signo  quo  intelli- 
gitur  generare  Filium,  intelligatur  beatus  : 
quia,  inquit,  nostra  cogitatione  praescin- 
ditur  illud  instans,  et  intelligitur  ut  Deus, 
sed  non  consideratur  ut  beatus. 

At  hoc  est  evidenter  falsum.  Tum  quia 
in  illo  signo  intelliguntur  convenire  Patri 
omnia  essentialia  :  sed  beatitudo  est  aliquid 
essentiale,  et  commune  tribus  personis  : 
ergo  pro  tali  signo  illa  intelligitur  convenire 
Patri.  Tum  etiam,  quia  pro  illo  signo 
notionali,  intelligitur  Pater  habere  totum 
quod  communicat  Filio  :  sed  communicat 
illi  beatitudinem  increatam  :  ergo  tunc 
Pater  intelligitur  eam  habere, 

Rejecta  ergo  hac  responsione,  dicendum 
est  cum  Salmanticensibus,  Patrem  pro  tali 
signo  rationis,  esse,  et  intelligi  ut  beatum, 
nec  in  illo  signo  videre  suam  essentiam, 
non  visa  persona  Filii,  et  Spiritus  sancti  : 
quia  haec  non  est  prioritas  in  quo,  etiam 
cognitionis,  sed  solum  prioritas  a  quo,  seu 
originis.  Nam  cum  persona  Patris  habeat 
necessariam  connexionem  cum  persona 
Filii,  non  est  aliquod  signum  in  quo  sit, 
vel  possit  intelligi  persona  Patris,  et  non 
persona  Filii ;  aut  in  quo  Pater  sit  produ- 
cens,  et  non  productus  Filius  :  sed  in  quo- 
libet  signo  in  quo  intelligitur  unus,  debet 
intelligi  alius,  quamvis  unus  (scilicet  Pater) 
debeat  intelligi  ut  producens,  et  alius  (nimi- 
rum  Filius)  ut  productus. 

XXVIII.  Secundo  arguunt  adversarii,  hoc 
vulgari  argumento.  Non  repugnat  uniri,  et 
communicari  naturam,  et  non  personam, 
vel  unam  personam,  et  non  aliam,  commu- 
nicatione  et  unione  reali :  ergo  neque  inten- 
tionali,  seuintelligibili  ;  et  sic  poterit  videri 
natura  divina,  non  visis  personis  ;  vel  una 
persona,  non  visa  alia.  Antecedens  patet, 
quia  in  generatione  aeterna,  Pater  seternus 
communicat  Filio  divinam  naturam,  et  non 


paternitatem,  et  in  Incarnatione  persona 
Verbi  unita  est  humanitati,  et  non  persona 
Patris.  Gonsequentia  etiam  videtur  mani- 
festa,  quia  cum  visio  sit  magis  extrinseca, 
quam  ipsa  communicatio  naturae  ad  intra, 
vel  unio  cum  humanitate  in  persona,  magis 
potest  praescindere  illa,  quam  istae,  ut 
videatur  unum,  et  non  aliud.  Unde  sicut 
non  obstante  identitate  naturae  cum  per- 
sona,  communicatur  a  Patre  essentia  divina, 
et  non  paternitas  ;  et  persona  Verbi  unitur 
humanitati,  et  non  persona  Patris  :  ita  non 
obstante  eadem  identitate,  poterit  videri 
persona  Patris,  non  viso  Filio,  vel  Spiritu 
Sancto  :  aut  essentia,  non  visis  personis. 

XXIa.  Gonfirmatur  :  Quamvis  eadem 
entitative  sit  species,  pro  essentia,  attri- 
butis,  et  personis,  hoc  tamen  non  obstat, 
quin  illa  possit  applicari  intellectui  beato, 
ad  repraesentandum  unum,  et  non  aliud  : 
sicut  quamvis  eadem  sit  entitas  naturae  et 
personae  in  Verbo,  illa  tamen  unitur,  et 
applicatur  humanitati  in  ratione  personac, 
ad  illam  terminandam,  non  vero  in  ratione 
naturae,  ad  illam  constituendam. 

XXX.  Ad  objectionem,  concesso  ante- 
cedente,  nego  consequentiam,  et  paritatem. 
Ratio  disparitatis  est  triplex.  Prima,  quia 
unio,  et  communicatio  realis  alicujus 
formse,  fieri  potest  sine  unione,  et  commu- 
nicatione  eorum  omnium,  ad  quae  dicit 
essentialem  habitudinem  :  secus  est  de 
cognitione  quidditativa,  cum  relativa  (ut 
supra  dicebamus)  sint  simul  natura,  et 
cognitione  :  unde  licet  paternitas  non  possit 
communicari  Filio,  per  generationem  aeter- 
nam,  et  in  Incarnatione  unio  hypostatica 
facta  fuerit  ad  personam  Filii,  non  ad 
personam  Patris  ;  repugnat  tamen  unam 
videri  sine  alia. 

Secunda  ratio  disparitatis  est,  quia  in 
Patre  essentia  et  paternitas,  et  in  Verbo 
subsistentia  et  natura,  distinguuntur  vir- 
tualiter,  in  ratione  communicabilis,  et  uni- 
bilis,  non  tamen  in  ratione  veri  transcen- 
dentaliter,  et  visibilis  :  quia  eadem  essentia 
divina  virtualiter  indistincta,  habet  rationem 
speciei  intelligibilis,  respectu  sui,  et  res- 
pectu  attributorum,  et  relationum.  Unde 
quamvis  communicata  essentia  Filio,  pater- 
nitas  non  communicetur,  et  unita  persona- 
litate  Verbi  humanitati  assumptae,  persona 
Patris   non  dicatur  incarnata  :    repugnat 


ARTIGULUS  Iir. 


287 


tamen,  visa  essentia    divina,    non  videri 
relationes,  et  attributa. 

Tertia  ratio  disparitatis  est,  quia  visio 
beatifica  est  cognitio  Dei  ut  est  in  se  ;  et 
quia  Deus  ut  est  in  se,  non  potest  mani- 
festari  quoad  aliquid,  et  latere  quoad  aliud, 
eo  quod  manifestari  aliquid  actus  puri,  et 
manifestari  totum,  idem  sit,  ut  supra  dice- 
bamus  ;  implicat,  per  visionem  beatificam 
videri  naturam,  non  visis  attributis,  vel 
personis.  Gommunicatio  vero  realis,  sive  ad 
intra  per  processionem,  sive  ad  extra  per 
unionem  hypostaticam,  non  est  comunicatio 
Dei  quomodocumque,  sedjuxta  exigentiam, 
et  capacitatem  extremi  cui  sit  ;  et  sic  non 
fit  sub  omni  modo,  et  secundum  omnia 
quae  identificantur  cum  termino  talis  unionis, 
et  communicationis,  sed  secundum  quod 
illud  extremum  exigit,  vel  est  capax.  Unde 
in  generatione  aeterna  Pater  aeternus  com- 
municat  Filio  essentiam,  et  non  paterni- 
tatem  ;  quia  cum  haec  sit  relative  opposita 
filiationi,  Filius  non  est  capax  illius.  Et  in 
Incarnatione  communicaturhumanitati  per- 
sona,  et  non  natura ;  quia  humanitas  potest 
subsistere,  et  terminari  per  subsistentiam 
Verbi,  non  tamen  intrinsece  constitui  per 
ejus  naturam. 

XXXI.  Ad  confirmationem,  negandum  est 
antecedens  :  licet  enim  possit  uniri  essentia 
divina  in  ratione  speciei,  et  non  in  ratione 
naturae,  vel  subsistentiae  :  tamen  semel 
unita  in  ratione  speciei  (cum  sit  unio  intelli- 
gibilis,  et  manifestativa  Dei  ut  est  in  se) 
implicat  uniri  ad  manifestandum  aliquid, 
et  non  totum  quod  est  in  Deo  :  quia  cum  sit 
actus  purus,  in  illo  aliquo,  quantumcumque 
minimo,  omnis  alia  perfectio  includitur  ;  ac 
proinde  repugnat  Deum  videri  ut  actum 
purum,  et  aliquam  ejus  perfectionem  non 
manifestari,  ut  antea  ponderatum  est. 

XXXII.  Objicies  ultimo  :  Objectum  pri- 
marium  potest  videri  sine  secundario  :  sed 
essentia  divina  est  objectum  primarium 
visionis  beatificae,  attributa  vero,  et  rela- 
tiones,  pertinent  tantum  ad  objectum  secun- 
darium  :  ergo  potest  videri  divina  essentia, 
non  visis  relationibus,  et  attributis.  Major 
videtur  manifesta,  minor  vero  constat  ex 
dictis  tractatu  precedenti,  (1)  ubi  osten- 
dimus  solam  essentiam  esse  objectum  pri- 

(1)  Disp.  2.  art.  5. 


marium,  tam  motivum,  quam  terminativum 
divinae  intellectionis  :  attributa  vero,  et 
relationes  pertinere  solum  ad  objectum 
secundarium,  unde  cum  visio  beatifica  sifc 
participatio  divinae  cognitionis,  idem  de  illa 
sentiendum  est. 

XXXIII.  Respondeo  primo,  distinguendo 
majorem :  objectumprimariumpotest  videri 
sine  secundario,  quando  non  habet  neces- 
sariam  connexionem  cum  illo,  concedo,  si 
sint  inter  connexa,  et  unum  transcenden- 
taliter  includatur  in  alio,  nego.  Unde  cum 
essentia  divina  sit  necessario  connexa  cum 
relationibus,  et  attributis,  et  in  illis  trans- 
cendentaliter  includatur;  quamvis  relatio- 
nes,  et  attributa  pertineant  ad  objectum  se- 
cundarium  visionis  beatae,  repugnat  tamen 
divinam  essentiam  sine  illis   videri. 

XXXIV.  Respondeo  secundo  :  Relationes, 
et  attributa  non  esse  proprie  objecta  se- 
cundaria  divinae  intellectionis,  nec  proinde 
visionis  beatificae,  quae  est  ejus  participatio : 
sed  potius  modos  objecti  formalis,  et  prima- 
rii,  qui  se  habent  respectu  essentiae  divinae, 
sicut  sensibile  commune  respectu  sensibilis 
proprii,  v.  g.  quantitas,  et  figura,  respectu 
coloris.  Unde  sicut  (juxta  probabiliorum 
sententiam)  repugnat  oculum  videre  colo- 
rem,  sine  extensione,  et  figura  (ex  quo  in- 
ferunt  Theologi,  corpus  Ghristi  non  posse 
videri  in  Eucharistia,  cum  in  ea  careat  ex- 
tensione  locali,  et  figura)  ita  implicat,  intel- 
lectum  beatum  videre  essentiam  divinam, 
sine  personalitatibus,  et  attributis. 

Articulus  III. 

Quomodo  visio  beata  penetret  libera 
Dei  decreta  ? 


!.L 


Prwmittiiur  quod  apud  omnes  est  certum  et 
difficultas  resolvitur. 

XXXV.  Suppono  tamquam  certum,  Bea- 
tos  videre  in  Verbo  aliqua  libera  Dei  decreta, 
licet  non  omnia.  Ut  enim  infra  dicemus, 
Beati  vident  in  Verbo  quae  pertinent  ad  sta- 
tum  proprium  ipsorum:  atqui  multa  de- 
creta  Dei  libera  pertinent  ad  ipsorum  sta- 


288  DISPUTATiO  V. 

tum,  ut    ea  quee  versantur  circa  illorum  hac  quidem   visione  cognoscunt  mysteria 

salutem,  vel  eorum  qui  ad  illos  pertinent :  gratiee,  etc.  » 

ergo  Beati  cognoscunt  aliqua  libera  Dei  de-         XXXVIII.  Eadem  veritas  ratione  suade- 

creta.  Unde  D.  Bernardus  loquens  de  beati-  tur.   Lumen  gloriee  ob  suam  eminentiam 

tudine  :  «  Quidni  (inquit)  videatur  ibi  cor  utrumque  munus  habet  ,   et  quidditative 

Dei?  Quidni  ibi  probetur,  quae  sit  voluntas  cognoscendi  essentiam  divinam,   et  mani- 

Dei  bona,  et  beneplacens,  et  perfecta  ?  Patent  festandi  per  modum  revelationis  ea  quae 

viscera  misericordiee,  patent  cogitationes  pa-  Deus  libere  vult,  et  quantum,  et  quomodo 

cis,  divitiee  salutis,  mysteria  bonee  volunta-  vult,  Beatis  manifestare  :  ergo  ex  vi  talis 

tis,  etc.  »  (1)  luminis,   Beati   cognoscunt  in  essentia  di- 

XXXVI.  Quod  vero  omnia  libera  Dei  de-  vina,  libera  Dei  decreta.  Consequentia  pa- 

creta  non  videantur  a  Beatis,   colligitur  ex  tet ,  antecedens  probatur.   Lumen  gloriee 

D.  Thoma  infra  queest.  57.  art.  5.  ubi  ait,  eminentius  est  lumine  prophetico,  etcompa- 

«  In  visione  beata,  Angeli  cognoscunt  mys-  ratur  ad  ipsum,  sicut  lumen  principiorum, 

teria  gratiae,  non  quidem    omnia,    neque  ad  ea  quae  ex  principiis  deducuntur,  ut  col- 

sequaliter  omnes,  sed  secundumquod  Deus  ligitur  ex  D.  Thoma  2.  2.  queest.  171 .   art. 

voluerit  eis  revelare .  »  Ratio  etiam  id  sua-  2.  ubi  inquit  :  «  Principium  eorum  quee  per 

det :  nam  libera  Dei  decreta  videri  non  pos-  prophetiam  manifestantur,  est  ipse  Deus, 

sunt,  nisi  attingantur  objecta  libere  volita  qui  per  essentiam  non  videtur  a  Prophetis, 

ad  quee  terminantur,  cum  actus  liber  Dei  videtur  autem  a  Beatis,   in  quibus  hujus- 

constituatur  per  connotationem,  vel  termi-  modi  lumen  inest  per  modum  formee  per- 

nationem  activam  ad  creaturas,  defectibilem  manentis  ,    et  perfectee  ,    secundum  illud 

sub  ratione  puree  terminationis,  et  indefec-  Psal.  55.  In  luminetuo  videbimus  lumen.  » 

tibilem  sub  ratione  entitatis  et  perfectionis,  Sentit  ergo  quod  lumen  beatificum  sic  at- 

ut  dicemus  in  tractatu  de  voluntateDei :  (2)  tingit  divinamessentiam,  quodattingit  prin- 

sed  omnia  objecta  libere  a  Deo  volita,  non  cipium  earum   veritatum    quee    videntur 

cognoscuntur  a  quolibet  Beato,  ut  constat  lumine  prophetico  per  modum  transeuntis  : 

de  ultimo  die  juducii,  de  quo  diciturMatth.  constat  autem  per  prophetiam  manifestari 

24.  et  Marci  13.  De  ultimo  die  judicii  nemo  actus  liberos  Dei,  et  ea  quee  per  decreta  li- 

scit,  neque  Angeli  in  ccelo  :  ergo  omnia  decre-  bera  Deus  vult  :  ergo  *etiam  lumen  gloriee, 

ta  Dei  libera  non  videntur  a  Beatis.  quatenus  eminenter  continet  lumen  prophe- 

Hoc  praesupposito ,    inquirimus  modum  ticum,  et  habet  vim  revelationis,  et  mani- 

quo  Beati  vident  et  penetrant  libera  Dei  festationis  eorum  quee  sunt  in  voluntate 

decreta  :  an    ex  vi  visionis  beatee,  et  per  Dei,  penetrat  libera  Dei  decreta. 
ipsum  lumen  gloriee,  quo  essentia  divina         XXXIX.  Probatur  secundo  conclusio,  ex 

manifestatur,  vel  ex  aliquo  alio  lumine,  aut  doctrina  quam  communiter  tradunt  Tho- 

revelatione  divina,  ad  visionem  beatificam  mistee  in  materia  de  locutione  Angelorum  : 

subsecuta  ?  Pro  resolutione.  docent  enim  cum  S.   Doctore  queest.  9.  de 

XXXVIl.Dico,  decreta  Dei  libera  cognosci  veritate  art.   4.  ad  11.   quod  per  eamdem 

a  Beatis  ex  vi  visionis  beatee,  et  lumine  glo-  speciem,  et  per  idem  lumen,  quo  cognosci- 

riee,  quo  vident  divinam  essentiam,  quate-  tur  ipsa  substantia,  et  voluntas  Angeli  lo- 

nus  tale  lumen  habet  vim  revelationis,  et  quentis,  etiam  cognoscitur  ejus  actus  liber; 

manifestationis  eorum  quee  sunt  in  volun-  per  hoc  solum  quod  ipse  cogitans  velit  or- 

tate  Dei.  Est  contra  aliquos  recentiores,  qui  dinare  cogitationem  suam   ad  alterum,   et 

volunt  illa  non  cognosci  a  Beatis  in  Verbo,  hac  ratione  tollere  occultationem  moralem, 

et  per  lumen  gloriee,  sed  extra  Verbum  per  quam  habet  cogitatio   cordis,   ex  eo   quod 

revelationem  divinam.Esttamen  D.  Thomee  libera  est.  Sic  ergo  in  preesenti  dicimus, 

infra.queest.  57.  art.   5.  ubi  sic  ait :  «  Est  quod  per  ipsummet  lumen  quo  Beati  cognos- 

autem  alia  cognitio  quee  Angelos  beatos  fa-  cunt  naturam  divinam,  et  quidquid  ad  quid- 

cit,  qua  vident  Verbum,  et  res  in  Verbo;  et  ditatem  Dei  pertinet,  quod  est  lumen  glo- 

riee;  et  per  eamdem  speciem  impressam, 
quee  quidditative  repreesentat  Deum,  ejus- 

(l)  De  consider.  cap.  4.  —  (2)  Disp.  3.  art.  2.  que  attributa  (quee  est  ipsametDei  essentia, 


ARTIGULUS  III. 


289 


gerens  vices  speciei  intelligibilis)  supposita 
directione,  et  ordinatione  Dei,  qua  velit  di- 
rigere,  et  ordinare  actum  suum  ad  intellec- 
lectum  Beati,  cognoscet  ejus  decreta  libera, 
sine  distincti  luminis  infusione.  Ex  quo  ha- 
bes,  essentiam  divinam ,  uno  modo  esse 
speculum  necessarium,  alio  liberum.  Est 
enim  speculum  necessarium,  quatenus  seip- 
sam  manifestans,  non  potest  occultare  at- 
tributa  et  relationes;  liberum  vero,  qua- 
tenus  ex  suis  decretis ,  et  ex  creaturis 
existentibus,  aut  ex  futuris  contingentibus, 
potest  haec  vel  illa,  ut  libuerit,  Beatis  mani- 
festare. 

§.  u. 

Solvuntur  objectiones. 

XL.  Objicies  primo  :  Actus  liber  Dei,  ut 
talis,  non  est  minus  occultus  de  se,  quam 
actus  liber  creatus  :  sed  iste  non  potest  co- 
gnosci  ex  sola  penetratione,  et  cognitione 
quidditativa  voluntatis  creatae,  ut  constat  in 
Angelo  superiori,  qui  licet  comprehendat 
intellectum,  et  voluntatem  inferioris,  ex  vi 
tamen  hujus  comprehensionis,  non  cognos- 
cit  ejus  cogitationes  et  actus  liberos,  sed  in- 
diget  nova  revelatione,  seu  manifestatione, 
quae  a  Theologis  locutio,  aut  illuminatio  ap- 
pellatur  :  ergo  similiter,  Beati  ex  vi  luminis 
gloriae  penetrantis  divinam  naturam  et  vo- 
luntatem,  non  possunt  cognoscere  ejus  de- 
creta,  sine  nova  revelatione,  seu  novi  lumi- 
nis  infusione. 

XLI.  Respondeo  quod  licet  actusliber  Dei 

non  sit  minus  occultus,   quam  actus  liber 

Angeli,  et  ideo  non  possit  cognosci  a  Beatis 

ex  vi  visionis  divinae  essentiae  absoiute ; 

sicut  nec  potest  cognosci  actus  liber  Angeli, 

ex  sola  penetratione,    et    comprehensione 

voluntatis  Angelicae  :  sicut  tamen,  supposa 

directione,  et  ordinatione,  qua  unus  Ange- 

lus  vult  ordinare  suum  conceptum,  et  ac- 

tum  liberum  alteri  quem  vult  alloqui,  sta- 

tim  ipsum  lumen  naturale  intellectus  Ange- 

lici,  potest  cogitationes  cordis  alterius  Angeli 

penetrare,  ut  docetur  in  materia  de  locu- 

tione  Angelorum.  Ita  etiam  supposita  divina 

ordinatione,  qua  actus  liber  Dei  dirigitur  ad 

aliquem  Beatum  cuivult  illum  manifestare, 

*    lumen  gloriae  quo  voluntas  et  substantia  Dei 

quidditative  cognoscitur,  attingit,  et  pene- 


trat  lihera  ejus  decreta,  sine  nova  revela- 
tione,  et  absque  novi  luminis  infusione. 
Unde  hoc  argumentum  solum  probat,  libera 
Dei  decreta  non  videri  absolute,  ex  vi  visio- 
nis  divinae  essentiae,  sed  supposita  lege, 
et  voluntate  Dei,  qua  vult  ea  Beato  mani- 
festare  :  quae  manifestatio,  revelatio  quae- 
dam  est ;  non  quidem  extra  verbum,  sed 
in  ipsomet  verbo  facta. 

XLII.  Objiciessecundo  :  Si  Beati  viderent 
decreta  Dei  exvi  visionis  beatificae,  et  lumi- 
nis  gloriae  penetrantis  divinam  naturam  et 
voluntatem  ,     sequeretur    quod     quilibet 
Beatus    videret    omnes  actus  liberos    Dei, 
vel  quod  nullum  omnino  videret  :  neutrum 
potest  dici,  ut  constat  ex  supra  dictis  :  ergo 
Beati  libera  Dei  decreta  non  vident  ex  vi  visio- 
nis  beatificae,  etc.  Sequela  majoris  probatur : 
Vel  enim  actus  liberi  Dei  necessariam  habent 
connexionem  cum  divina  essentia,  quae  est 
objectum  primarium  visionis  beatificae,  vel 
non  ?  Si  primum  dicatur,  sequitur  omnes 
actus  liberos  videri  a  quolibet  Beato ;   cum 
quilibet  Beatus  videat   omnia   quae  habent 
necessariam   connexionem  cum  natura  et 
quidditate  Dei,  si  vero  secundum  affirmetur, 
sequitur  nullum  actu  liberum  videri  a  Bea- 
tis,  ex  vi  visionis  beatificae,  cum  ex  vi  illius, 
ea  tantum  videantur,  quae  habent  necessa- 
riam  connexionem  cum  essentia  divina. 

XLIII.  Gonfirmatur  :  Si  actus  liberi  Dei 
videantur  in  essentia  divina  clare  visa,  et 
ex  vi  luminis  gloriae  eam  manifestantis,  se- 
quitur  quod  ille  qui  perfectius  videret  es- 
sentiam  divinam,  et  haberet  intensius  lu- 
men  gloriae  ,  plura  etiam  videret  decreta 
libera  voluntatis  divinae  :  sed  hoc  est  fal- 
sum,  cumenim,  ut  infra  dicemus,  (1)  qui- 
libet  Beatus  videat  in  essentia  divina  omnia 
quae  pertinent  ad  ejus  statum,  ille  qui  ha- 
buit  majorem  curam  in  Ecclesia,  et  qui  fuit 
v.  g.  Summus  Pontifex,  vel  Patriarcha  ali- 
cujus  Religionis,  plura  videbit  decreta  Dei, 
quam  alter  qui  non  habuit  talem  curam  in 
Ecclesia,  quamvis  sit  magis  beatus,  et  ha- 
beat  intensius  lumen  gloriae  :  ergo,  etc. 

XLIV.  Ad  objectionemrespondeo  negando 
sequelam  majoris.  Ad  probationem  dicen- 
dum  quod  licet  actus  liberi  Dei,  secundum 
entitatem,  et  realitatem  increatam  quam 
important,  habeant  necessariam  connexio- 

(1)  Art.  6. 


290 


DISPUTATIO  V. 


nem  cum  divina  essentia,  ac  proinde  secun-  gnoscant  orationes  nostraS,  ait  :  «  Haec  fa- 

dum  hanc  rationem  videantur  a  quolibet  cile  intelliget,  qui  Beatis  pervium   esse  non 

Beato,  tamensecundum terminationem  quam  ignorat,  uniformeillud  divinitatis  speculum, 

dicunt  ad  creaturas,  non  habent  necessa-  in  quo  quidquid  eorum  intersit  elucescit.  » 

riam,  sed  liberam   cum  illa   connexionem  :  Unde  communiter  Theologi  docent,   perti- 

unde  sub  hac  ratione  non  videntur  a  Beatis,  nere  ad  unumquemque  Beatum,  quod  co- 

propter     necessariam    connexionem    cum  gnoscat  ea  quae  spectant  ad  suum  statum, 


divina  essentia,  sed  quia  sunt  aliquid  ad 
Deum  pertinens,  et  manifestatum  ex  ordi- 
natione  divinse  voluntatis,  huic  vel  illi  in- 
tellectui  beato. 

XLV.  Ex  hoc  patet  responsio  ad  confir- 
mationem  :  Gum  enim  actus  liberi  Dei,  non 
videantur  propter    necessariam  connexio- 


ut  colligitur  ex  D.  Thoma  3.  parte  quaest. 
10.  art.  2.  Inquirimus  ergo  modum  quo 
Beati  creaturas  in  Deo  cognoscunt :  an  vi- 
deant  eas  in  Verbo,  et  in  essentia  divina 
tamquam  in  causa,  et  medio  prius  cognito, 
vel  extra  Verbum,  per  species  a  Deo  infusas, 
et  ipsas  creaturas  immediate   repraesentan- 


nem  quam  habeant  cum  essentia  divina,  sed  tes  ?  Quod  ut  magis  declaretur. 
ex  speciali  manifestatione  Dei  dirigentis  et  XLVII.  Suppono  secundo,dupliciter  aliquid 
ordinantis  suum  actum  liberum  ad  intellec-  posse  cognosci  ex  vi  visionis  beatificae  :  primo 
tum  uniuscujusque  Beati,  illorum  cognitio  formaliter,  secundo  causaliter  :  formaliterin 
non  debet  proportionari,  vel  commensurari  Verbo  videri  dicitur,  quod  cognoscitur  eadem 
visioni  essentiae  divinae,  et  intensioni  lumi-  visione  eteodem  lumine  ac  specie,  qua  Deus 
nis  gloriae,  sed  praedictae  ordinationi,  et  ma-  ipse  videtur,  ratione  alicujus  connexionis 
nifestationi  divinae,  quae  major,  vel  minor  quamhabetcumillo.  Gausaliter  vero,  quando 
est  ,  secundum  diversitatem  status  quem  non  cognoscitur  formaliter  per  ipsam  visio- 
quilibet  Beatus  habuit  in  Ecclesia  militante :  nem  beatam,  nec  per  speciem  increatam,  sed 
unde  fieri  potest  quod  minus  beatus  inter-  aliadiversa  cognitione,  per  revelationem  ha- 
dum  plura  decreta  Dei  libera  videat  in  es-  bita  extra  Verbum,  et  per  species  infusas, 
sentia  divina,  quam  magis  beatus.  quae  dantur  a  Deo  intuitu  ipsius  visionis  bea- 

tae,  et  ab  ea  derivantur,  aut  regulantur.  Et 
hoc  modo  Theologi  distinguunt  in  Christo  et 
inBeatisduplicem  scientiam  :  unam  beatam, 
per  quam  cognoscunt  res  in  Verbo,  et  in 
essentia  divina  clare  cognita ;  et  aliam  in- 
fusam,  per  quam  vident  res  extra  Verbum, 
per  species  a  Deo  inditas. 

XLVIII.   Suppono  tertio  :  Tribus  modis 
posse  contingere,  quod  plura  objecta  simul 
Prcemittuntur  quce  apud  omnes  sunt  certa,  et     et  eodem  actu  cognoscantur.  Primo  quia  per 


Articulus  IV. 

Utrum  Beati  videant  creaturas  possibiles  in 
essentia  divina  tamquam  in  causa,  et 
medio  prius  cognito  ? 

ti. 


referuntur  sententice. 

XLVI.  Suppono  primo  :  Beatos  ex  vi  sta- 
tus  beatitudinis,  aliquas  creaturas  de  facto 
cognoscere. 

Probatur  haec  suppositio  :  Quia  Joan.  17. 
dicitur  :  Hcec  est  vita  ceterna,  ut  cognoscant 
te  Deum  verum,  et  quem  misisti  Jesum 
Christum  :  constat  autem,  quod  in  Jesu 
Ghristo  misso  includitur  non  sola  divinitas, 
sed  etiam  humanitas,  quae  aliquid  creatum 
est  :  pertinet  ergo  ad  vitam  aeternam,  ali- 
quid  creatum  cognoscere.  Item  GonciLium 
Senonense  in  decretis  fidei,  damnando  il- 
lum  errofem,  quod  Sancti  non  orant  pro 
nobis  et  declarando    quomodo  Sancti  co- 


eamdem  speciem  repraesentantur,  quamvis 
unum  non  sit  ratio  cognoscendi  aliud.  Sic 
Angelus  potest  simul,  et  unico  actu  cognos- 
cere  hominem,  equum,  et  leonem  :  quia 
tres  illae  naturae,  quamvis  inter  se  diversae, 
per  eamdem  speciem  illi  repraesentantur,  ut 
docetur  in  tractatu  de  Angelis.  Secundo 
plura  objecta  simul  cognosci  possunt,  prop- 
ter  habitudinem  quam  unum  dicit  ad  aliud, 
licet  unumin  alionon  contineatur  tamquam 
in  causa.  Sic  relatio  simul  cognoscitur  cum 
termino,  eo  quod  relativa  sint  simul  natura 
et  cognitione.  Tertio  unum  potest  cognosci 
in  alio,  ratione  connexionis,  et  dependentiae 
quam  habet  ab  illo  :  quo  pacto  quilibet  ef- 
fectus  cognosci  potest  in  sua  causa.  Et  de 


ARTiCULUS  IV.  291 

hoc  tertio  modo  cognoscendi  creaturas  in  et  in  Verbo  facta  per  Verbum.  Nec  opus 

Verbo,  agimus  in  praesenti,  et  inquirimus,  habet  ex  his  quae  facta  sunt,  factoris  noti- 

an  Beati  cognoscant  creaturas  possibiles  in  tiam  mendicare.   Neque  enim  ut  vel  ipsa 

essentia  divina  tamquam  in  causa,  et  medio  noverit,  ad  ipsa    descendit,   quae  ibi  illa 

prius  cognito,  ratione  dependentiae,  et  con-  videt,   ubi  longe    melius    sunt,    quam    in 

nexionis  quam  habent  cum  illa?  Quae  diffi-  seipsis.  » 

cultasapplicari  potest  etiam  creaturis  exis-  Idem  probari  solet  in  tractatu  de  Angelis 

tentibus,  vel  futuris  :  eadem  enim  est  ratio  ex  Augustino  libro  4.  de  Genesi  ad  litteram 

de  illis,  ac  de  possibilibus.  In  cujus  resolu-  cap.  25.  et  24.  ubi  duplicem  creaturarum 

tione,  partem  negativam  tenet  Vazquez  hic  cognitionem  in  mente  Angelorum  distinguit : 

disp.  30.  cap.  6.  quem  plures  ex  recentio-  unam  in  Verbo,  quam  Matutinam  vocat,  et 

ribus  sequuntur  :  affirmativam  vero  am-  asserit,  in  eo,  tamquam  per  illud  per  quod 

plectuntur  Thomistae,  et  plures  alii.  factse  sunt,  cognosci  creaturas  ;  quod  idem 

est  ac  cognosci  in  Verbo  ut  causa  :  alteram 

a  tj  creaturarum  in  propria  ipsarum   natura, 

quam   Vespertinam  appellat   :   ergo  juxta 
illius    mentem,   Angeli    beati    cognoscunt 

Conclusio  affirmativa  statuitur.  creaturas  in  Deo  tamquam  in  causa. 

L.     Respondet    Vazquez,    quod    quando 

XLIX.  Dico  igitur  :  Beati  vident  creatu-  Augustinus  asserit    creaturas  cognosci  in 

ras  possibiles,  in  Deo  tamquam  in  causa,  et  Verbo  ab  Angelis  beatis,   per  cognitionem, 

medio  prius  cognito.  Ita  D.  Thomas  hic  art.  quam  Matutinam   appellat,    non    intendit 

8.  ubi  sic  ait :  «   Manifestum  est,  quod  sic  creaturas  cognosci  in  Deo  proprie  et  secun- 

aliqua  videntur  in  Deo  secundum  quod  sunt  dum  esse  formale,  ac  proprias  rationes  et 

in  ipso  :  omnia  autem  alia  sunt  in  Deo,  sicut  differentias    ;  sed    improprie    tantum,  et 

tffectus  sunt  virtute  in  sua  causa  :  sic  igi-  secundum  esse  eminentiale  quod  habent  in 

tur  videntur  omnia  in  Deo,  sicut^effectus  in  Deo,  quatenusscilicet  cognoscitureminentia 

sua  causa.  »  Quo  nihil  clarius,  et  expressius,  divina,  seu  ipsa  creatrix  essentia. 

in  favorom  nostrae  conclusionis  dici  potest.  Sed  haec  interpretatio   violenta    est,  et 

Idem  passim  docent  SS.  Patres  :  Augusti-  aperte  repugnat  doctrinae  D.   Thomae.  Pri- 

nusenim  11.  de  civit.  cap.  7.  haec  scribit :  mum  patet,  tum  quia  Augustinus  loco  citato 

«  Gognitio  creaturae  in  seipsa  decoloratior  de  civitate  Dei,  asserit  cognosci  creaturam, 

est,  ut  ita  dicam,  quam  cum  in  Dei  sapientia  per  ipsam  artem  per  quam  facta  est :  ergo 

cognoscitur,  velut  in  arte  per  quam  facta  cognoscitur  quod  fit,   vel  factum  est  :  sed 

est.  »  Et  cap.  9.  ac  20.  de  Angelis  loquens  creaturae  solum  sunt  factae,  secundum  esse 

subdit  :  «  Ipsam  quoque  creaturam  melius  quod  habent  in  propria  natura,    non  vero 

ibi,  hoc  est  in  sapientia  Dei,   tamquam  in  secundum  esse  quod  habent  in  Deo,  quod 

arte  per  quam  facta  est,  quam  in  ea  ipsa  increatum  est  :  ergo  cognoscuntur  in  Deo 

sciunt  :  ac  per  hoc  et  seipsos  ibi  melius,  secundum  proprias  rationes,  et  non  solum 

quam  in  seipsis.  »  Item  lib.   15.  Gonfess.  secundum  esse  eminentiale  quod  habent  in 

cap.  15. « Non  opus  habent  (inquit)  suspicere  Deo,  et  ut    sunt  creatrix    essentia.    Tum 

firmamentum,  et  legendo  cognoscere  Ver-  etiam,  quia   Deus  ut  continens  eminenter 

bum  tuum  :  vident  enim  faciem  tuam  sem-  creaturas,    non    proprie,   sed  metaphorice 

per,  et  ibi  legunt  sine   syllabis  temporum,  dicitur  creatura  :  ergo  creaturas  cognosci  in 

quid  velit  aeterna  voluntas  tua.  »  Similia  Verbo,  secundum  esse  eminentiale,  non  est 

habet  D.  Bernardus  libro  5.  de  considerat.  proprie,  sed  metaphorice  tantum,   illas  in 

cap.  1.  ubi  loquens  de  gradu   contempla-  Verbo  cognosci  :  at  nihil  cogit,  Augustinum 

tionis,  quo  per  inspectum  creaturarum  ad  in  sensu  metaphorico  interpretari  :  ergo  illa 

Dei  cognitionem  ascendimus  :   «  Hac  scala  interpretatio  non  est  legitima,  nec  Augustini 

(inquit)  cives  non    egent,   sed  exules.   Et  menti  consona,sed  violentaetdistorta.  Unde 

vere  quid  opus  scalis  tenenti  jam  solium  ?  Suarez  dicit,  Vazquem,  Dionysium,  Augus- 

Creatura  cceli  illa  est,  praesto  habens  per  tinum,    et  alios    SS.     Patres,     asserentes 

quod  potius  ista  intueatur  .  Videt  verbum,  creaturas  in  Deo  ut  in  causa  cognosci,  magis 


292 

ad    arbitrium 


DISPUTATIO  V. 

illorum 


suum,    quam    ad    illorum  cipuum  robur  suae  sententiae  constituit,  vel 

mentem  interpretari.  nihil,  vel  nimis  probare  ;  cum  eadem  dif- 

Ll.   Secundum  etiam  constat,    nam  D.  ficultas  currat  deessentia  divina,   ut  habet 

Thomas  infra  qusest.  58.  art.  7.  loquens  de  rationem  speciei  et  medii  quo  repraesentatio 

An^elis  beatis,  sic  ait  :  «  Non  enim  videndo  creaturarum,  vel  ut  habet  rationem  ideee 

Verbum,  cognoscunt  solum  illud  esse  rerum  et  exemplaris    respectu  illarum,  et  nulla 

quod  habent  in  Verbo,  sed  illud  esse  quod  sit  ratio  cur    magis  requiratur  respectus 

habent  in  propria  natura  :  sicut  Deus  per  realis    in  reprsesentante    objective,  quam 

hoc  quod  videt  se,   cognoscit    esse  rerum  in  repraesentante  formaliter. 

quod  habent  in  propria  natura.  »  Quibus  Secundo    respondeo  ,   negando  majorem 

verbis  S.  Doctor  non  solum  aperte  docet  nam  res  absoluta  potest    esse  medium  et 

Beatos  in  verbo  cognoscere  creaturas,  secun-  ratio  cognoscendi  alias  res  distinctas,  si  sit 

dum  proprias  rationes  et  differentias,   et  causa  illarum,  easque  virtualiter  seu  emi- 


non  tantum  secundum  esse  eminentiale 
quod  habent  in  Deo  ;  sed  etiam  rationem 
fundamentalem  hujus    veritatis   insinuat, 


nenter  contineat ;  effectus  enim  non  cognos- 
citur  in  causa  ratione  relationis,  cum  haec 
sit  posterior  extremis  ,  sed    ratione  realis 


quapotest  breviter  probari  nostra  conclusio.     continentiae,  qua  effectus  quilibet  in  virtu- 

Cognitio  Beatorum  est  exemplata  a  co-     te  suae  causae  continetur. 
gnitione  qua  Deus  seipsum  cognoscit  ,  et 
illius    imitatio  ac  participatio  :  sed   Deus 
cognoscendo  seipsum   ,  cognoscit    creatu- 
ras  possibiles  in  sua  essentia  tamquam  in 


LIII.  Dices  :  Sol,  et  alia  corpora  coelestia, 
eminenter  continent  res  sublunares,  et  in- 
feriores  ;  et  tamen  non  possunt  eas  per- 
fecte  manifestare,  nec  habere  rationem  me- 


causa  :  ergo  et  Beati  videntes  divinam  es-      dii  ducentis  in  cognitionem   illarum  :  ergo 


sentiam,  in  ea  tamquam  in  causa,  illascog- 
noscunt,  non  quidem  omnes,  sed  aliquas, 
juxta  mensuram  seu  intentionem  luminis 
glorise,  quo  Deum  intuentur,  ut  infra  decla- 
rabimus.  Major  est  certa,  minor  vero  fuse 


similiter  quamvis  Deus  eminenter  contineat 
creaturas  ,  non  potest  tamen  illas  perfecte 
representare,  nec  esse  medium  in  quo  illae 
a  Deo,  vel  a  Beatis  cognoscantur. 

Respondeo    negando    consequentiam  ,  et 


demontrabitur  in  tractatu  de  scientia  Dei,  paritatem.  Ratio  disparitatis  est  evidens, 
(1)  tum  variis  auctoritatibus  SS.  Patrum,  solenim,  et  alia  corpora  coelestia,  continent 
tum  rationibus  efficacissimis  :  unde  bre-  res  inferiores  et  sublunares,  continentia 
vitati  studentes,  ne  eadem  saepius  repeta-  quadam  eminentiali  imperfecta  ,  et  se 
mus,  probationes  illas  ad  praedictum  trac-  extendente  solum  ad  aliquam  rationem 
tatum  de  scientia  Dei  rejicimus,  et  ad  lo-  communem  et  genericam,  puta  rationem 
cum  citatum,  studiosum  Lectorem  remitti-  viventis,  velcorporis  corruptibilis,quamper 
mus.  se  primo  attingunt  in  generationibus  re- 

rum  inferiorum  :  Deus  autem,  cum  sit  pri- 
ma  et  universalissima  causa,  attingens  per 
se  primo  rationem  entis  productibilis  in 
omnibus  rebus  creatis,  illas  continet  con- 
tinentia  eminentiali  perfectissima  ,  et  se 
extendente  non  solum  ad    rationes  com- 


§•  III. 

Solvuntur  objectiones. 

LII.   Gontra  istam  conclusionem   objicit 
primo  Vazquez  :  Gausa  non  relata  realiter 

ad  effectum,  nequit  illum  manifestare,  nec     ;ia7a"toma°s7rindTviduales  Jn"quibu7ratio 
habere  rat.onem  medu  ducent.s  m  cogmt.o-     enfe  creati  transcendentaliter.imbibiturj  ut 
nem  lllius  :  sed  essentia  divina  non  reler- 
tur  realiter  ad  creaturas  :  ergo  nequit  eas 
manifestare  ,   nec  habere  rationem   medii 
ducentis  in  coenitionem  illarum. 


munes  et  genericas,  sed  etiam  ad  differen- 


exposuimus  tractatu  prsecedenti  (1)  agendo 
de  perfectione  Dei,  et  modo  quo  continet 
perfectiones  creaturarum.  Unde  essentia  di- 
vina  perfectissimo  modo  manifestare  potest 
Respondeo  primo  Hoc  argumentum  cu.  creaturas  possibileSj  etiam  secundum  pro- 
preecpue  confidit  Vazquez,  et  in  quo  pra3-     prias  earum  differentiag  speciflcas  et  in- 


(1)  Disp.  2.  art,  1.  %.  2. 


(1)  Disp.  4.  art.  2. 


ARTIGULUS  IV. 


293 


dividuales,  et  habere  rationem  medii  ad  illas 
cognoscendas. 

LIV.  Secundo  arguit  Vazquez  :  Inter  me- 
dium  cognoscendi  et  rem  cognitam,  debet 
esse  necessaria  connexio  :  at  haeo  non  re- 
peritur  inter  essentiam  divinam  et  crea- 
turas  possibiles  :  ergo  illa  intellectui  Dei  , 
aut  Beatorum  ,  non  potest  deservire  ut 
medium  ad  illas  cognoscendas.  Major  est 
certa,  minorem  vero  probat  Vazquez,  pri- 
mo  quia  non  stat  unum  intrinsece  con- 
necti  cum  alio,  et  non  dependere  ab  illo  : 
sed  essentia  divina  est  omnino  indepen- 
dens  a  creaturispossibilibus  :  ergo  cum  illis 
intrinsece  non  connectitur. 

Secundo,  Magis  necessarium  non  potest 
cum  minus  necessario  connecti  :  sed  Deus, 
utpote  ens  a  se  et  per  essentiam  ,  magis 
necessarius  est  quam  creaturoe,  quae  sunt 
entia  ab  illo  et  per  participationem  :  ergo 
cum  creaturis  possibiiibusconnexionem  non 
habet. 

Tertio,  Videtur  absurdum  dicere  ,  quod 
si  aliqua  creatura  jam  exisiens,  redderetur 
impossibilis,  Deus  non  esset  omnipotens,  et 
consequenter  non  esset  Deus  :  ergo  essentia 
divina,  cum  possibilitate  creaturarum  non 
connectitur  necessario. 

LV.  Hoc  argumentum,  quod  apud  Vaz- 

quem,  et  alios  recentiores  palmarium  est,  et 

ab  illis  tamquam  demonstratio  habetur,  fuse 

a  nobis  convelletur  in  tractatu  de  scientia 

Dei,  (1)  ubi  ostendemus  Deu:n  cum  creatu- 

ris  possibilibus  intrinsece  connecti.  Interim 

breviter  respondeo,  distinguendo  majorem  : 

inter  medium  cognoscendi  et  rem  cognitam, 

debet  esse  necessaria  connexio  ,   per  mu- 

tuam  dependentiam    utriusque    extremi , 

nego ;  per  dependentiam  in  uno,  et  eminen- 

tiam  in  altero,  concedo.  Similiter    distinguo 

minorem.  Intor  essentiam  divinam  et  crea- 

turaspossibiles,  non  estnecessariaconnexio, 

dependentiae  ex  parte  utriusque  extremi , 

concedo  minorem  ;  dependentiae   ex   parte 

creaturarum,  et  eminentiae  ex   parte  Dei 

nego  minorem.  Unde  ad  primam   probatio- 

nem  in  contrarium,  nego  majorem  :  essen- 

tia  enim,  ut  radix  proprietatum,  est  intrin- 

sece  connexa  cum  illis ,  et  tamen  prout  sic, 

non  est  ab  illis  dependens,  et  unum  re- 

lativum  est  cum  alio  connexum,  licet  non 

(1)  Disp.  2.  art.  1. 
I. 


dependeat    ab  illo,  alias  simul  natura  et 
cognitione  non  essent. 

Ad  secundam  nego  etiam  majorem  :  ve- 
ritas  enim  principiorum  est  magis  necessa- 
ria,  quam  veritas  conclusionis,  ut  ex  Aris- 
totele  docent  communiter  Dialectici  .;  et 
tamen  illorum  veritas  est  intrinsece  con- 
nexa  cum  veritate  conclusionis  ,  alias  in 
recta  demonstratione  possent  praemissce  esse 
verae,   quamvis  conclusio  esset  falsa. 

Ad  tertiam  nego  pariter  majorem  :  nam 
cum  possibilitasrei,  non  sit  aliqua  entitas 
realis  et  producta  extra  Deum,  sed  sola  non 
repugnantia,  seu  denominatio  extrinseca 
proveniens  a  divina  omnipotentia,  tam  for- 
mali ,  quam  radicali,  et  non  possit  tolli  et 
cessare  aliqua  denominatio  extrinseca  in 
objecto,  nisi  incipiat  tolli  ex  parte  formae  a 
qua  petitur  :  sicut  esse  visum  in  pariete, 
non  potest  toili  ,  nisi  cessante  visione  quae 
est  in  oculo  ;  possibiiitas  creaturarum  tolli 
nequit,  nisi  destruendo  in  Deo  omnipoten- 
tiam,  tam  proximam  ,  quam  radicalem  , 
unde  emanat  illa  denominatio,  ac  proinde 
nisi  destruatur  ipsa  divina  essentia.  Sed  de 
his  fusiusloco  citato  de  scientia  Dei. 

LVl.  Objicies  tertio  :  Si  Beati  videndo 
divinam  essentiam,  in  ea  viderent  aliquas 
creaturas  possibiles,  tamquam  in  causa, 
et  medio  prius  cognito,  viderent  omnes ; 
non  enim  est  potior  ratio,  cur  has  potius 
quam  illas  viderent,  cum  omnes  oequaliter 
in  divina  essentia  tamquam  in  causa,  emi- 
nentissimo  modo  contineantur  ;  et  cum 
lumengloriae  illam  manifestans,  sitejusdem 
speciei  in  omnibus  Beatis  :  sed  hoc  dici 
nequit,  ut  infra  ostendemus  :  ergo  nec 
illud. 

Respondeo  negando  sequelam  majoris. 
Licet  enim  divina  essentia,  omnes  creaturas 
naturaliter  seu  necessario  contineat  in  vir- 
tute  sua,  sicque  omnes  quantum  est  de  se 
repracsentare  possit  ;  tamen  hoc  est  res- 
pectu  intellectus  utentis  illa,  repraesenta- 
tione  adaequata  ;  si  vero  inadaequate  con- 
jungatur  intcllectui,  ob  ejus  impropor- 
tionem,  inadaequate  etiam  reproesentabit  ea 
quao  continetin  virtute,  uthabet  D.Thomas 
quocst.  8.  de  veritate  art.  4.  ad  2.  Sicut 
licet  sol  contineat  multos  effectus,  non 
tamen  quilibet  cognoscens  solem  intuitive 
aut  quidditative,  videt  omnes  effectus  quos 
potest  producere,  quia  virtus  ejus  cognos- 

20 


294 


DISPUTATIO  V. 


citiva  non  adaequatur  toti  cognoscibilitati  aliquas,  juxta  proportionem  luminis  gloriae, 
solis.  Unde  autem  oriatur  quod  in  essentia  quo  illorum  intellectus  perficitur. 
divina  clare  visa,  hae  potius  quam  illae  Probatur  :  Etsi  potentia  divina  absolute 
creatura3  videantur  a  Beatis,  infra  expo-  sumpta,  per  modum  actus  primi,  non 
nemus.  (i)  Nunc  breviter  dico,  hoc  prove-  inferat  existentiam  aut  futuritionem  creatu- 
nire  ex  diversitate  luminis  gloriae,  quod  rarum,  adjuncto  tamen  decreto,  necessario 
licet  sit  ejusdem  speciei  in  omnibus  Beatis,  illam  infert,  et  necessario  cum  illis  connec- 
in  illis  tamen  diversos  habet  gradus  inten-  titur :  ergo  sicut  in  illa  nude  sumpta,  et 
sionis,  et  quanto  intensius  est,  tanto  magis  veluti  in  actu  primo  considerata,  cognos- 
penetrat  divinam  omnipotentiam,  et  plures  cuntur  creaturae  possibiles  ;  ita  in  illa,  ut 
creaturas  possibiles  in  ea  cognoscit.  Sicut  determinata  per  decretum  liberum,cognosci 
licet  lux  visibilis  sit  ejusdem  speciei,  tamen  poterunt  existentes  aut  futurae. 
cum  intensiori  luce  plura  videntur,  quam  Gonfirmatur  :  Deus  res  futuras  cognoscit 
cum  remissiori.  Et  licet  Phiiosophia  et  aliae  in  sua  essentia,  per  liberum  decretum  suae 
scientiae  naturales,  in  Petro  et  Paulo  specie  voluntatis  determinata,  ut  ostendemus  in 
non  distinguantur,  tamen  secundum  diver-  tractatu  de  scientia  Dei  :  (1)  ergo  eodem 
sam  intensionem,  vel  perfectionem,  seu  modo,  Beatus  poterit  illas  cognoscere ; 
extensionem,  diversasconclusiones,etobjec-  quandoquidem  visio  beatifica  est  divinae 
ta  attingunt.  cognitionis  et  scientiae  participatio. 

Alia  argumenta,  quibus  probat  Vazquez,  LIX.  Inferes  tertio,  hanc  esse  differentiam 
Deum  non  videre  creaturas  in  seipso  tam-  inter  creaturas  possibiles,  et  existentes,  vel 
quam  in  causa,  commodius  in  tractatu  de  futuras,  respectu  visionis  beatae ;  quod  cum 
scientia  Dei,  proponentur  et  diluentur.   (2)     creaturae  possibiles    habeant    necessariam 

connexionem  cum  essentia  divina,  nullius 
creaturae  possibilis  visio  (si  talis  creatura 
possit  attingi  ex  vi  luminis  et  visionis) 
dependet  a  peculiari  aliqua  directione  seu 
manifestatione  divina,  sed  juxta  quanti- 
tatem  luminis  gloriae,  etpenetrationisessen- 
tiae  divinae,  videntur  creaturae  possibiles 
respondentes  ejusmodi  penetrationi  et  lumi- 
ni  :  at  cum  creaturae  existentes  non  habeant 
necessariam,  sed  liberam  cum  essentia 
divina  connexionem,  non  dependent  solum 
a  lumine  et  penetratione  divinae  naturae, 
sed  etiam  ab  ostensione  consilii  liberi  Dei, 
ut  antea  exposuimus.  (2)  Quapropter  etiam 
illae  creaturae  existentes  vel  futurae,  quae  ex 
vi  visionis,  et  luminis  secundum  se   consi- 


IV. 


Corollaria  notatu  digna. 

LVII.  Ex  dictis  inferes  primo,  quod  tanto 
plures  creaturae  possibiles  a  Beatis  in  verbo 
cognoscuntur,  quanto  perfectius  Deum 
vident.  Ita  D.  Thomas  hicart.  8. 

Ratio  est,  quia  Beati,  ut  ostendimus, 
cognoscunt  creaturas  possibiles  in  Verbo,  et 
in  essentia  divina  tamquam  in  causa  :  sed 
quanto  perfectius  causa  aliqua  cognoscitur, 
tanto  plures  effectus  in  ipsa  cognoscuntur  ; 
sicut  quantomagis  penetraturaliquod  prin- 


cipium,  tanto  plures  in  eo  videntur  conclu- 

.  P    ,.   „  r>     r  n^im      derati,  hic    et  nunc   possent  attinei,  non 

siones  :  ereo  quanto  perfectms  Beati  Deum  '  \  .  .-*■?••« 

vident,  tanto  plures  creaturas  possibiles  in 


Verbocognoscunt.  Unde  D.  Thomas  5.  parte 
quaest.  10.  art.  2.  «  Unusquisque  intellec- 
tus  creatus,  in  Verbo  cognoscit,  non  quidem 
omnia  simpliciter,  sed  tanto  plura,  quanto 
perfectius  videt  Verbum.  » 

LVIII.  Inferes  secundo,  Beatos  cognoscere 
in  essentia  divina  tamquam  in  causa,  non 
solum  creaturas  possibiles,  sed  etiam  exis- 
tentes,  et  futuras  ;  non  quidem  omnes,   sed 


attinguntur  de  facto,  nisi  manifestetur  illa 
libera  connexio  cum  essentia  divina. 

LX.  Inferes  quarto,  quod  cum  dicimus 
Beatos  videre  creaturas  in  Deo  ut  in  causa, 
non  intelligitur  solum  nomine  causae,  attri- 
butum  omnipotentiae,  sed  omnia  attributa, 
quae  suo  modo  ad  creaturarum  produc- 
tionem  concurrunt  :  ut  idea  repraesentando 
essentiam  Dei  ut  imitabilem  et  participa- 
bilem  a  creaturis,  sapientia  et  ars  dirigendo, 
voluntas  applicando,  justitia  dando  quod 


(1)  Art.  7.  —  (2)  Disp.  2.  art.  1.  §.  4, 


(1)  Disp.  4.  art  5.  —  (2)  Art.  5. 


ARTiCULUS  V. 


m 


cuilibet  debetur  et  convenit,  omnipotentia 
exequendo,  et  sic  de  aliis. 

Articulus  V. 

Utrum  Beati  in  Verbo,  vel  extra  Verbum, 
omnes  creaturas  possibiles  cognoscere 
possint  ? 

In  hujus  difficultatis  resolutione,  tres 
reperio  auctorum  sententias,  duas  extreme 
oppositas,  et  aliam  mediam.  Prima  asserit 
omnes  creaturas  possibiles  a  Beatis  videri 
posse,  non  solum  extra  Verbum,  per  species 
a  Deo  infusas,  sed  etiam  in  Verbo,  et  in 
essentia  divina  tamquam  in  causa.  Ita 
Alensis,  Scotus,  Durandus,  et  alii,  qui  non 
solum  id  non  repugnare  existimant,  sed 
etiam  asserunt,  animam  Ghristi  omnia  possi- 
bilia  in  Verbo  per  essentiam  beatam  de 
facto  cognoscere.  Secunda  negat  totam 
collectionem  possibilium,  sive  in  Verbo, 
sive  extra  Verbum,  posse  a  Beatis  cognosci. 
Ita  docent  plures  Theologi  tam  domestici, 
quam  extranei.  Tertia  sententia  inter  illas 
duas  extremas  media,  docet  impossibile 
quidem  esse  quod  omnes  creaturae  possi- 
biles  in  Verbo  cognoscantur,  non  repugnare 
tamen  eas  extra  Verbum,  per  scientiam 
infusam,  a  Ghristo,  et  aliis  Beatis  cognosci. 
Ita  illustrissimus  Dominus  Godoy,  Episcopus 
Oxomensis,  in  manuscriptis  tractatus  de 
scientiaChristi. 


I. 


Prima  difficultas    resolvitur. 

Dico  primo  :  Beati  non  possunt  in  Verbo, 
seu  in  essentia  divina  tamquam  in  causa, 
omnes  creaturas  possibiles  cognoscere.  Ita 
D.  Thomas  hic  art.  8.  et  3.  contra  Gentes 
cap.  56.  quibus  locis  hanc  rationem 
fundamentalem  nostrae  conclusionis  insi- 
nuat. 

LXI.  Gognitio  omnium  possibilium  in 
divina  essentia  cognita,  est  divinae  essentiae 
comprehensio  :  sed  implicat  intellcctum 
creatum  Dei  essentiam  comprehendere  : 
ergo  et  omnia  possibilia  in  divina  essentia 
cognoscere.  Minor  patetex  supra  dictis,  (4) 


major  vero  sic  ostenditur.  Eo  modo  unum 
in  alio  cognoscilur,  quo  in  illo  continetur  : 
sed  creaturae  continentur  in  Deo,  ut  effectus 
in  causa  :  ergo  in  illo  cognoscuntur,  sicut 
effectus  in  causa  :  atqui  cognitio  omnium 
effectuum  in  aliqua  causa  cognita  ,  exvi 
cognitionis  illius,  est  causaa  comprehensio  : 
ergo  cognitio  omnium  possibilium  in  divina 
essentia  cognita,  est  divinee  essentiae  con- 
prehensio.  Minor  subsumpta  probatur.  Quan- 
to  perfectius  cognoscitur  causa,  tanto  plures 
effectuscognoscunturin  illa:ergo  non  pos- 
suntomnes  effectus  alicujus  cansae  cognosci, 
ex  vi  cognitionis  causae,  nisi  in  causa  cognita 
omni  perfectione  possibilis  :  sed  cognitio 
causae  perfecta  omni  perfectione  possibili, 
est  illius  comprehensio  :  ergo  cognitio  om- 
nium  effectuum  in  aliqua  causa,  est  ipsius 
comprehensio. 

LXfl.  Respondet  Scotus,  falsum  esse  id 
quod  D.  Thomas  assumit  pro  fundamento, 
nempe  res  cognosci  a  Deo,  sicut  effectus  in 
causa  :  non  enim  siccognoscuntur,sed  sicut 
res  in  speculo  voluntario,  ut  docet  Augus- 
tinus  libro  de  videndo  Deo ;  ac  proinde, 
quamvis  ex  cognitione  omnium  effectuum 
in  causa,  sequatur  causse  comprehensio,  ex 
cognitione  tamen  omnium  possibilium,  non 
sequitur  comprehensio  Dei. 

Sed  contra  primo  :  Eodem  modo  Beati  co- 
gnoscunt  creaturas  in  essentiadivina,  quo 
Deus  illas  in  seipso  contemplatur,  cum  visio 
beatifica  sit  participatio  divinoe  cognitionis : 
sed  Deus  in  seipso  tamquam  in  causa, 
et  non  solum  tamquam  in  speculo,  co- 
gnoscit  creaturas,  ut  passim  docent  SS. 
Patres,  quos  referemus  in  tractatu  de  scien- 
tia  Dei  :  (1)  ergoBeati  cognoscunt  creaturas 
in  essentia  divinatamquam  in  causa  et  non 
solum  velut  in  speculo. 

Secundo,  Ex  Augustino  10.  de  civit.  cap 
7.  Angeli  beati  per  cognitionem,  quam  vo- 
cat  Matulinam,  cognoscunt  creaturas  in  es- 
sentia  divina  «  Velut  in  arte  per  quam  fac- 
tee  sunt :  »  atqui  ars  non  habet  rationem 
speculi,sed  causae  efficientis  respectu  arte 
factorum :  ergo  Beati  non  cognoscunt  creatu- 
ras  in  essentia  divina,  velut  in  speculo,  sed 
tamquam  in  causa. 

Tertio,  Ressuntin  Deo  proprie  ut  in  cau- 
sa,  mctaphorice  autem  in  illo  sunt  ut  in 


(1)  Disp.  4.  art.  3. 


(1)  Disp.  2.  art.  2. 


296  DISPUTATIO  V. 

speculo  :  sed  res  cognoscuntur  in  aliquo  eo  possibilesin  divinaessentia  et  omnipotentia 

modo  quo  sunt  in  illo  :   ergo    creaturae  co-  cognoscuntur  :   ergo  ad  exhauriendam  et 

gnoscuntur  aDeo  proprie  ut  in  causa,  meta-  penetrandam  infinitam  rerum  possibilium, 

phorice  autem  tamquam  in  speculo.  Minor  quae  in   Dei     essentia  et  potentia  latent, 

patet,  major  etiam   quantum    ad   primam  collectionem  ,    lumen  gloriae    infinite   in- 

partem,  estevidens,  Deus  enim  cum  omni  tensum  requiritur.   Unde   D.  Thomas  hic 

proprietate  est  causa  creaturarum.   Proba-  art.  7.  ex  eo  probat  impossibile    esse  Deum 

tur  vero  quantum  ad    secundam,    ratione  comprehendi  ab  intellectu   creato,  quod  lu- 

quam  insinuat  D.  Thomas  quaest.  12.  de  ve-  mengloriaecreatum,inquocumque  intellectu 

rit.  art.  4.  Speculum  accipit  species  a  rebus  creato  receptum,  non  possit  esse  infinitum. 

repraesentatis  :  Deus  autem   rerum  species 

continet,  non  per  resultantiam  ex  illis,  sed  «    ^ 

ante  illas  a  se :  ergo  proprie  speculum  creatu- 

rarum  non  est,sedtantum  metaphorice,  qua- 

tenus  cum  speculo  convenit  in  repraesentan-  Solvuntur  objectiones. 

do  distincte  et  in  particulari  objecta  quae  in 

ipso  reprsesentantur.  Etinhocsensu  intelli-  LXIV.  OLjicies  primo  :  Quidquid   Deus 

gendus  est  Augustinus,  cum  libro  citato  de  potest  facere,   est  minus  quam  ipse  Deus, 

videndo  Deo,  docet  creaturas  cognosci  in  Deo,  subindeque.  facilius  potest  a  Beatis  cognos- 

velutinspeculo.  ci :  sed  Deus  potest  videri,  etde  facto  vide- 

LXIII.   Respondent  alii,   Quod  quamvis  tur  a  Beatis  :  ergo a  fortiori  tota  rerum  pos- 

creaturae  possibiles  in  essentia  divina  tam-  sibilium  collectio,  potest  a  Beatis  in  verbo 

quam  in  causa  cognoscantur,  cognitionem  cognosci. 

tamen  omnium  possibilium  in  divina  essen-  Respondeo  quodlicet  omnium  possibilium 

tiacognita,  non  esse,  nec  inferre  compre-  cognitio extra  Verbum,  sitquidminus,quam 

hensionem  intensivam  illius,   sed  tantum  ipse  Deus,  ut  cognoscibilis  ;  omnium  tamen 

extensivam  :  licet  autem  implicet  divinam  possibilium  collectio,  non  ut  in  se  cognos- 

essentiam  intensive  comprehendi  ab  intel-  cenda,  sed  ut  cognoscenda  in  Verbo,  non 

ectu  beato ;  non  tamen  ab  illo  comprehen-  est  quid  minus  quam  ipse  Deus,  in  ratione 

di  extensive,  neque  id  Scripturae  vel  SS.  Pa-  intelligibilis ,  quia  prout  sic,  ipsius  Dei  in- 

tribus  dissonum  est.  teliigibilitate  intelligibilis  constituitur.   So- 

Verum  haec  solutio  quam  ex  Aureolo  apud  lutioestD.  Thomae  hic  art.  8.  ubi  sibi  hoc 

Capreolum  desumpsere    recentiores,     vim  argumentumobjicit  :«Quiintelligitquodest 

rationis  D.  Thomae  non  infringit  :licetenim  majus,  potest  intelligere  minima,   ut  dici- 

(ut  recte  observavit  Ferrariensis  5.   contra  tur  5.  deanima  :  sed  omnia  quae  Deus  facit 

Gent.  cap.  56.)  ex  cognitione  omnium   pos-  vel  facere  potest,  sunt  minus,   quam    ejus 

sibilium  in  seipsis,  tantum  inferatur  cogni-  essentia  :  ergo  quicumque  intelligit  Deum, 

tio  perfectissima  causae  extensive  ;  tamen  potest  intelligere  omnia  quae  Deus  facit,  vel 

non  stat  cognitio  omnium  in  essentiadivina,  facere  potest.  »  Et  sic  respondet  :  «  Ad  ter- 

ita  ut  essentia  sitratio  cognoscendi,   absque  tium  dicendum  quod  licet  majus  sit  videre 

eo  quod  illa  cognoscatur,  quantum  cognosci-  Deum,  quam  omnia  alia :  tamen  majus  est  vi- 

libis  est  extensive,  ac   proinde  comprehen-  dere  sicDeum,  quodomnia  ineo  cognoscan- 

datur.  Sicut  non  stat  cognosci  in  principio  tur,quam  videresicipsum,quodnonomnia, 

omnes  conclusiones  virtualiter  in  illo  con-  sed  pauciora,  vel  plura  cognoscantur  in  eo. 

tentas,  et  illud  non  cognosci,  quantum  co-  Jam  enim  ostensum   est,   quod  multitudo 

gnoscibile  est,  etiam  intensive.  cognitorum  in  Deo,  consequitur  modum  vi- 

Confirmatur  :  Non  potestpenetrari  virtus  dendi  ipsum,  vel  magis  perfectum,  vel  mi- 

infinita,  et  infinite  participabilis  ,  sine  infi-  nus  perfectum.  » 

nita  claritate  et  intensione  ,  cum  haec  sola  LXV.    Objicies  secundo  cum  Durando  : 

sufficiat  ad  penetrandum  omnem    modum  Intellectus  creatus  clare  videns  Dei  essen- 

quo  virtus  illa  infinita  participabilis  est ,  tiam,  necessario  videt  in  ipsa,   omnia  quae 

tanto  siquidem  majus  seu  intensius  lumen  naturaliter  repraesentat :  sed  essentia  divina 

gloriae  requiritur,  quanto  plures  creaturae  repraesentat  naturaliter    omnes    creaturas 


ARTIGULUS  V. 


297 


possibiles  :  ergo  intellectus  ereatus  clare 
videns  Dei  essentiam,  in  ea  cognoscit  omnes 
creaturas  possibiles.  Major  videtur  certa, 
minor  vero  sic  ostenditur.  Divina  essentia 
repraesentat  creaturas  possibilcs,  ut  causa, 
ratione  omnipotentise,  ut  habentis  virtutem 
productivam,  non  vero  ut  actu  producentis : 
sed  vis  productiva  naturaliter  illi  convenit : 
ergo  naturaliter  repraesentat  cmnes  creatu- 
ras  possibiles. 

LXVI.  Respondeo  distinguendo  majorem  : 
necessario  cognoscit  omnia  quae  divina 
essentia  naturaliter  repraesentat,  intellectui 
creato  ipsam  vidente,  concedo  majorem, 
omnia  quae  naturaliter  repraesentat  intellec- 
tui  divino,  non  vero  ipsi  intellectui  creato, 
nego  majorem,  et  sub  eadem  distinctione 
minoris,  nego  consequentiam. 

Explicatur  solutio.  Licet  essentia  divina, 
quantum  est  de  se,  possit  omnia  possibilia 
repraesentare,  et  de  facto  ea  repraesentet 
intellectui  divino  cui  unitur  adsequate,  ea 
tamen  non  repraesentat  nec  repraesentare 
potest  intellectui  Beatorum,  quia  est  impe- 
dimentum  ex  parte  intellectus  creati,  nimi- 
rumlimitatio  activitatis,  et  luminis,  juxta 
cujus  proportionem  unitur  divina  essentia 
in  ratione  speciei,  et  in  ratione  cbjecti ; 
unde  ut  ipsi  adaequate,  et  ut  reprsesentans 
totam  collectionem  rerum  possibilium,  uni- 
retur,  requireretur  lumen  gloriae  infinite 
intensum,  quod  in  intellectu  creato  et  finito 
recipi  nequit,  cum  inter  perfectivum  et 
perfectibile  nequeat  esse  proportio.  Unde, 
ut  supra  dicebamus,  D.  Thomas  hic  art.  7. 
probat  nullum  intellectum  creatum  posse 
Deum  comprehendere,  quia  lumen  gloriae 
creatum,  in  quocumque  intellectu  creato 
receptum,  non  potest  esse  infinitum. 

LXVII.  Objicies  tertio  :  Si  Beati  non 
possent  in  Verbo  omnia  possibilia  cognos- 
cere,  maxime  quia  Dei  essentiam  et  omni- 
potentiam  comprehenderent :  sed  ex  cogni- 
tione  omnium  possibilium  in  Verbo  non 
rccte  infertur  comprehensio  divinae  essentiae 
et  omnipotentiae  :  ergo,  etc.  Major  continet 
praecipuum  f undamentum  nostrae  sententise, 
minor  vero,  in  qua  est  difficultas,  probatur 
primo.  Beati  cognoscunt  terminum  adae- 
quatum  potentiae  generativae  Patris,  nempe 
Filium  ab  iilo  productum,  et  tamen  talem 
potentiam  non  comprehendunt  :  ergo  simi- 
liter  licet  terminum  adaequatum  omnipo- 


tentiac  Dei,  totam  scilicet  collectionem  rerum 
possibilium  cognoscerent,  illam  tamen  prop- 
terea  non  comprehenderent. 

Secundo,  Anima  Ghristi  videt  in  Verbo 
omnia  quae  Deus  cognoscit  per  scientiam 
visionis,  ut  docet  D.  Thomas  o.  p.  qusest. 
40.  art.  2.  ad  2.  et  tamen  talem  scientiam 
non  comprehendit  :  ergo  similiter,  quamvis 
videret  in  Verbo  omnes  creaturas  possibiles, 
divinam  omnipotentiam,  vel  scientiam  sim- 
pJicis  intelligentiae  non  comprehenderet. 

Tertio,  Beati,  de  absoluta  potentia,  pos- 
sunt  cognoscere  omnia  possibilia  extra  Ver- 
bum,  et  in  seipsis,  ut  dicemus  §.  sequenti  : 
et  tamen  Deum  comprehendere  nequeunt, 
ut  supra  ostensum  est  :  (1)  ergo  ex  cogni- 
tione  omnium  possibilium,  non  recte  infer- 
tur  Dei  comprehensio. 

LXVIII.  Respondeo  concessa  majori,  ne- 
gando  minorem,  et  ad  primamejus  proba- 
tionem  dicendum  est  ,  ad  comprehen- 
dendam  aliquam  virtutem  aut  potentiam, 
non  sufficere  attingere  quomodocumque 
terminum  ejus  adaequatum ,  sed  requiri 
quod  ille  adaequate  cognoscatur,  et  secun- 
dum  omnes  modos  et  rationes,  quae  ad  ip- 
sum  pertinent  :  unde  licet  Beati  videndo 
Verbum  divinum,  videant  terminum  adae- 
quatum  potentiae  generativae  Patris;  quia 
tamen  illum  non  vident  adaequate,  et  pe- 
netrando  omnem  ejus  eminentiam,  omnes- 
que  rationes  cognoscibilitatis  quse  sunt  in 
ipso  (qualis  est  v.  g.  ratio  ideae  exemplaris 
omnium  creaturarum  existentium,  futura- 
rum,  et  possibilium,  quam  habet  ex  vi  suae 
originis )  potentiam  generativam  Patris 
eeterni  a  quo  procedit ,  non  comprehendunt. 
Si  autem  Beatus  videret  omnes  creaturas 
possibiles  in  Verbo,  adaequatum  terminum 
divinae  omnipotentiae  cognosceret  adaequate, 
et  quantum  ex  natura  sua  cognoscibilis  est : 
quod  patet  ex  eo  quod  Deus  aliquid  amplius 
de  sua  potentia  non  potest  cognoscere, 
alioquin  falsa  esset  ejus  cognitio  ;  cum  ul- 
tra  collectionem  omnium  possibilium,  non 
restet  nisi  impossibile. 

Ad  secundam,  concesso  antecedente, 
nego  consequentiam,  etparitatem.  Ratio  dis- 
paritatis  cst,  quia  creaturae  existentes,  aut 
futurae,  non  sunt  tcrminus  adaequatus 
scientiac  visionis,  cum  per  eamdem  scien- 

(1)  Disp.  4.  arl.  3. 


298 


DISPUTATIO  V. 


tiam  plures  alias  Deus  possit  producere,  et 
videre  ;  collectio  vero  creaturarum  possibi- 
lium,  est  terminus  adaequatus  divinae  om- 
nipotentiae,  cum  ultra  iUam  nihil  aliud 
possit  a  Deo  produci,  nec  cognosci  ut  pos- 
sibile,  per  scientiam  simplicis  intelligen- 
tiae. 

Ad  tertiam  dicendum,  quod  licet  ex 
cognitione  omnium  possibilium  extra  Ver- 
bum,  non  recte  inferatur  Dei  comprehen- 
sio,  bene  tamen  ex  cognitione  illorum  in 
Verbo,  seu  in  essentia  divina  ut  in  causa. 
Ratio  vero  discriminis  evidens  est,  si  enim 
omnia  possibilia  viderentur  in  Verbo ,  co- 
gnoscerentur  in  illo  ut  in  causa,  et  principio 
a  quo  derivarentur,  et  ita  virtus  productiva 
ipsius  adaequate  cognosceretur  :  si  autem 
extra  Verbum,  et  in  seipsis  cognoscerentur, 
licet  videretur  totum  quod  Deus  potest 
producere,  materialiter,  et  in  se,  non  ta- 
men  in  suo  principio  et  causa,  et  ut  deri- 
vatur  a  virtute  sui  productiva  :  et  ita 
ipsavirtus  productiva  non  videretur,  licet 
videretur  res  quae  esset  terminus  ejus  : 
dum  autem  virtus  productiva  causae  non 
videtur,  ipsa  causa  non  comprehenditur, 
ut  magis  patebit  ex  dicendis  articulo  se- 
quenti. 

Alia  argumenta  quae  contra  istam  conclu- 
sionem  fieri  possunt,  proponentur  et  sol- 
ventur  in  tractatu  de  Incarnatione,  (1)  cum 
agemus  de  scientia  beata  animae  Ghristi. 
Unde  ad  hunc  locum  Lectorem  remittimus, 
utpleniorem  hujus  difficultatis  resolutio- 
nem  habere  possit. 

g.  m. 

Alia  dif/icultas  expeditur. 

Dico  secundo  :  Non  implicat  totam  possi- 
bilium  collectionem  extra  Verbum  quiddi- 
tative  cognosci. 

LXIX.  Probatur  primo  ex  D.  Thoma 
queest.  20.  de  verit.  art.  b\  ubi  docet  ani- 
mam  Ghristi  non  cognoscere  per  scientiam 
beatam  omnia  possibilia,  et  in  contrarium 
sibi  primo  hoc  argumentum  objicit  :  «  Qui- 
cumque,  scit  majus,  potest  scire  minus  :  sed 
Deus  est  majus,  quam  quidquid  potestface- 

(1)  Disp.  16.  art.  2.  %.  2. 


re:  ergo  cum  anima  Ghristi  cognoscatDeum, 
multo  magis  potest  cognoscere  ,  quidquid 
Deus  potest  facere.  »  Gui  argumento  sic 
respondet  :  «  Ad  primum  dicendum  quod 
quidquid  Deus  potest  facere,  est  minus 
quam  ipse  Deus,  et  facilius  potest  ab  anima 
Ghristi  cognosci,  si  animae  Ghristi  per  se 
offerreturquidquidDeuspotest  facere,  sicut 
per  se  ei  praesentatur  ipse  Deus  :  nunc 
autem  ea  quae  potest  facere  Deus,  non  offe- 
runtur  animae  Ghristi  in  seipsis,  sed  in 
Verbo,  et  ideo  ratio  non  sequitur.  »  Ex  qui- 
bus  verbis  manifeste  colligitur,  D.  Thomam 
sentire  ,  nullam  esse  implicantiam  in  hoc 
quod  tota  possibilium  collectio  extra  Ver- 
bum  cognoscatur.  Tum  quia ,  si  id  implica- 
ret,  nondebuissetdicere,  quodcognitio  om- 
nium  possibilium  extra  Verbum,  esset  fa- 
cilior  cognitione  Dei,  sed  quod  esset  impos- 
sibilis  et  repugnans.  Tum  etiam,  quia  quod 
ab  anima  Ghristi  de  facto  tota  possibilium 
collectio  non  cognoscatur1,  reducit  ad  hoc 
quod  ei  de  facto  non  offertur  :  at  si  omnium 
possibilium  cognitio  extra  Verbum  contra- 
dictionem  involveret ,  carentia  cognitionis 
illorum  in  anima  Ghristi,  melius  ad  impli- 
cantiam  seu  impossibilitatem  cognoscendi 
totam  possibilium  collectionem  reduceretur, 
quam  ad  hoc  quod  de  facto  ei  non  repraesen- 
tentur  omnia  possibilia  collective :  ergo 
sentit  D.  Thomas,  non  implicare  totam 
possibilium  collectionem  extra  Verbum 
cognosci. 

LXX.  Probatur  secundo  conclusio,  con- 
vellendo  duo  praecipua  adversae  sententiae 
fundamenta.  Si  cognitio  omnium  possibi- 
lium  in  seipsis ,  et  extra  Verbum,  impli- 
caret,  maxime  quia  talis  cognitio  esset  com- 
prehensiva  Dei,  et  infinita,  utpote  ad  objec- 
ta  infinita  terminata  :  sed  neutrum  tali 
cognitioni  competeret  :  ergo  illa  contradic- 
tionem  nonimplicat.  Major  continet  praeci- 
puum  fundamentum  adversae  sententiae , 
minor  vero  quoad  utramque  partem  sua- 
detur.  Et  inprimis  quod  ex  cognitione  om- 
nium  possibilium  extra  Verbum,  non  sequa- 
tur  Dei  comprehensio,  sic  ostenditur.  Gom- 
prehensio  causae  non  infertur,nisi  ex  cogni- 
tione  suorum  effectuum  in  ipsa,et  ex  ipsa  ; 
nisi  enim  isto  modo  cognoscantur,  non  co- 
gnoscitur  causa  quantum  cognoscibilis  est, 
quod  ad  illius  comprehensionem  requiri- 
tur :  ergo  cognitio  omnium  possibilium  in 


ARTICULUS  V. 


209 


seipsis  ,  nec  ost  comprehcnsio  divinae 
omnipotentiae,  nec  illius  comprehensionem 
infert. 

Quod  vero  talis  cognitio  non  deberet  esse 
infinita,  probatur  exD.  Thoma  3.  p.  quaest. 
40.  art.  5.  ad  2.  ubi  docet  scientiam  com- 
prehensivam  infiniti  per  essentiam,  neces- 
sario  esse  infinitam  ;  infiniti  vero  aliter,  v. 
g.  multitudine,  finiti  tamen  secundum  es- 
sentiam  ,  scientiam  non  esse  necessario 
infinitam  ;  eo  quod  essentia  finita  vel  infi- 
nita  sit,  ex  finitate  vel  infinitate  proprii 
objecti :  proprium  autem  objectum  intellec- 
tus  est  quidditas,  sub  ratione  quidditatis; 
et  ideo  si  quidditas  est  finita  ,  quamvis 
habeat  aliam  infinitatem,  scientia  talis  quid- 
ditatis  non  est  necessario  infinita.  Unde 
sic  licet  arguere :  sola  cognitio  infiniti  se- 
cundum  essentiam,  est  necessario  infinita, 
si  comprehensiva  sit  :  sed  omnium  possibi- 
lium  collectio,  non  est  infinita  secundum 
essentiam  :  ergo  cognitio  totius  collectionis 
possibilium,  nonest  necessario  infinita. 

LXXI.  Gonfirmatur  et  magis  illustratur 
haec  ratio.  Juxta  D.  Thomam  citatum,  om- 
nia  individua  sub  aliqua  specie  conten- 
ta,  quantumvis  sint  infinita  ,  possunt  co- 
gnosci  per  finitam  cognitionem  ,  quia  con- 
veniuntinquidditate  specifica,  limitata  ,  et 
finita  ;  et  juxta  eumdem  S.  Doctorem  quaest. 
20.  de  verit.  art.  4.  ad.  5.  qui  cognosceret 
per  naturam  generis  infinitas  species  con- 
tentas  sub  tali  genere,  finita  cognitione  co- 
gnosceret ;  quia  licet  species  essent  mul- 
titudine  infinitae,  continerentur  tamen  sub 
natura  finita  :  sed  omnes  creaturae  possi- 
biles,  etsi  sint  multitudine  infinitae,  con- 
tinentur  tamen  sub  ratione  entitatis  et 
quidditatis  finitae :  ergo  possunt  cognosci  per 
cognitionem  finitam. 

LXXII.  Dices  :  lndividua  convenire  uni- 
voce  in  natura  speciei,  et  species  in  natura 
generis,  quae  est  unius  quidditatis  finitae  ; 
et  ideo  possunt  per  unam  cognitionem  fini- 
tam  attingi  :  omnia  autem  possibilia  non 
conveniunt  univoce  in  aliqua  una  natura, 
ensenim  creatum,  quod  tantum  est  illis  su- 
perius,  non  habetunitatem  univocam ;  unde 
non  est  una  quidditas,  sed  omnium  quid- 
ditatum  aggregatio  seu  collectio  ,  subinde- 
que  nequit  unam  cognitionem  finitam  ter- 
minare. 

Sed  coutra.  Licet  ens  creatum  in  essendo 


solum  gaudeat  unitate  anaioga,  in  ratione 
tamen  objecti,  sufficientem  habet  unitatem, 
ut  unam  possit  cognitionem  terminare  : 
ergo  solutio  est  nulla.  Antecedens  probatur  : 
Nonobstante  unitate  tantum  analoga  quam 
habet  in  ratione  entis  ,  habet  in  ratione 
cognoscibilis  unitatem  sufficientem  ut  unam 
potentiam  intellectivam,  et  unum  Metaphy- 
sicae  habitum  terminet  :  ergo  pariter  suffi- 
cientem  unitatem  habet  in  ratione  objecti 
cognoscibilis,  ad  terminandam  et  specifican- 
dam  unicam   cognitionem. 

Ex  quo  impugnatum  manet  aliud  adver- 
sariorum  fundamentum  :  existimant  enim 
implicare  totam  possibilium  collectionem 
extra  Verbum  quidditative  cognosci ,  eo 
quod  ad  illam  requirerentur  infinitae  spe- 
cies  in  actu,  quae  sunt  impossibiles ;  vel 
saltem  una  quae  esset  infinite  perfecta, 
utpote  quae  totum  genus  entis  creabilis 
repraesentaret,  quam  etiam  dari  repugnat. 
Patet,  inquam ,  ex  dictis  hujus  rationis 
inefficacia  :  in  primis  enim  quod  ad  cognos- 
cenda  extra  Verbum  omnia  possibilia,  non 
essent  necessariae  species  infinitae,  constat  : 
si  enim  non  obstante  unitate  analoga,  quam 
enscreatum  et  creabile  habet  in  ratione 
entis,  habeat  in  ratione  cognoscibilis  suffi- 
cientem  unitatem  ad  terminandam  et  spe- 
cificandam  unicam  cognitionem,  illam  etiam 
habebit,  ut  per  unicam  speciem  intellectui 
creato  repraesentari  possit. 

LXXIII.  Quod  vero  species  omnia  possi- 
bilia  repraesentans,  non  deberet  esse  entita- 
tive  infinita,  etiam  ex  dictis  colligitur  :  sola 
enim  infinitas  objecti  in  ratione  quidditatis, 
arguit  infinitatem  in  specie  ,  sicut  sola  haec 
infinitas  infert  infinitatem  cognitionis  ,  ut 
ex  D.  Thoma  supra  vidimus  :  sed  collectio 
possibilium,  etsi  coalescat  ex  quidditatibus 
infinitis  multitudine,  non  est  infinita  in 
ratione  quidditatis  :  ergo  ex  infinita  multi- 
tudine  rerum  possibilium  ,  non  recte  colli- 
gitur  infinitas  entitativa  in  specie  quiddita- 
tiva  illius. 

Gonfirmatur  :  Species  repraesentans  infi- 
nitas  alicujus  generis  species  ,  entitative 
infinita  non  est,  quia  omnes  continentur 
sub  uno  genere  quidditative  finito,  ut  docet 
S.  Doctor  loco  supra  citato  ex  quaestioni- 
bus  disputatis  :  sed  omnes  creaturae  possi- 
biles  continentur  sub  ratione  analoga  finita 


500 


DISPUTATIO  V. 


quidditative   :   ergo  possunt   repraesentari 
per  speciem  entitative  finitam. 

Gonfirmatur  amplius  :  Sola  species  infi- 
nito  modo  repraesentans  objectum  infini- 
tum,  infinitatem  ab  objecto  desumit  :  sed 
species  quae  repraesentaret  collectionem 
possibilium,  non  infinito,  sed  finito  modo 
repraesentaret  illam  :  ergo  non  esset  infinita 
entitative. 


IV. 


Prcecipucc  objectiones  solvunlar. 

LXXIV.  Objicies  primo  :  Implicat  lumen 
intellectuale,  et  cognitionem  hominis,  vel 
Angeli,  esse  infinita  :  sed  collectio  omnium 
possibilium  ,  non  potest  attingi,  nisi  per 
lumen,  et  cognitionem  infinitam  :  ergo  im- 
plicat  totam  collectionem  possibilium  extra 
Verbum,  ab  hominevelAngelocognosci.Ma- 
jor  supponitur  ex  Philosophia,  minor  vero 
sic  ostenditur.  Objectum  infinitum  finito 
lumine  et  cognitione  finita  attingi  nequit : 
sed  omnium  possibilium  collectio  infinita 
est  :  ergo  nonnisi  infinito  lumine,  et  cogni- 
tione  infinita  ,  potest  cognosci. 

LXXV.  Respondeo  concessa  majori,  ne- 
gando  minorem,  ad  cujus  probationem  di- 
cendum  est,  quod  licet  objectum  infinitum 
non  possit  infinito  modo  et  comprehensive 
attingi  ,  nisi  per  lumen  et  cognitionem 
infinitam  ;  potest  tamen  finito  modo  ,  et 
quidditative  cognosci,  finito  lumine  ,  et  co- 
gnitione  finita,  ut  patet  in  visione  bea- 
tifica  ;  Beati  enim  per  lumen  gloriae  fini- 
tum  ,  et  per  visionem  similiter  finitam  , 
Deum  quidditative  cognoscunt  ,  quamvis 
sit  infinitus  per  essentiam.  Unde  sic  arguo: 
Infinitas  Dei  est  major,  quam  infinitas  col- 
lectionis  possibilium,  cum  haec  sit  tantum 
infinitas  multitudinis,  et  per  participatio- 
nem,  illa  vero  infinitas  per  essentiam  :  at 
infinitas  divina  non  obstat,  quominus  Deus 
possit  ab  intellectu  creato  per  lumen  et 
cognitionem  finitam  quidditative  cognosci  : 
ergo  nec  infinitas  collectionis  possibilium 
obstare  poterit,  quin  ab  intellectu  creato  , 
per  lumen  finitum,  et  finitam  cognitionem, 
quidditative  possit  cognosci. 

LXXVI.  Objicies  secundo  :  Non  potest 
dari  cognitio  sine  specie  representante  ob- 


jectum  :  sed  nulia  potest  dari  species,  quae 
omnia  possibilia  repraesentet  :  ergo  tota 
collectio  possibilium  non  potest  a  Beatis 
extra  Verbum  cognosci.  Major  supponitur 
ex  Philosophia,  minor  vero  suadetur.  Spe- 
cies  repraesentans  totam  collectionem  pos- 
sibilium  esset  actu  infinita  :  sed  implicat 
dari  speciem  actu  infinitam  ,  cum  non  sit 
dabile  infinitum  in  actu  :  ergo  implicat 
dari  speciem  quae  omnia  possibilia  reprae- 
sentet.  Minor  patet  ,  major  probatur. 
Species  repraesentans  omnia  possibilia,  esset 
ejusdem  quidditatis  cum  tota  possibilium 
collectione  :  sed  collectio  possibilium  est  in- 
finita  :  ergo  species  omnia  possibilia  reprae- 
sentans,  esset  actu  infinita. 

LXXVII.  Respondeo  concessa  majori,  ne- 
gando  minorem,  et  ad  ejus  probationem, 
nego  majorem  ;  species  enim  repraesentans 
totam  collectionem  possibilium,non  esset  ac- 
tu  infinita,sed  finita.  Adprobationemautem 
in  contrarium,  nego  etiam  majorem ;  non 
enim  recte  colligitur  infinitas  speciei  omnia 
possibilia  repraesentantis,  ex  infinitate  ob- 
jecti  quod  repraesentaret.  Tum  quia  illud 
finito  modo  repraesentaret  :  ut  autem  ex 
objecto  infinito,  infinitas  derivetur  ad  spe- 
ciem,  debet  modo  infinito ,  infinitaque  effi- 
cacia  tale  objectum  attingere  ;  ut  constat 
in  actu  charitatis  ,  habente  pro  objecto 
Deum,  a  quo  tamen  infinitam  dignitatem 
non  accipit ,  quia  vis  seu  perfectio  infinita 
objecti,  impeditur  alimitatione  conatus,  et 
virtutis  operativfe,  ne  infinitatem  in  talem 
actum  transfundat.  Tum  etiam,  quia  omnia 
possibilia  repraesentarentur  a  specie ,  ut 
staret  sub  quidditate  finita,  cujus  opposi- 
tum  necessarium  erat ,  ut  infinitas  objecti 
transfunderetur  ad  speciem,  ut  supra  dice- 
bamus  loquentes  de  cognitione. 

LXXVIII.  Dices  :  Non  stat  Deum  quiddi- 
tative  contineri  in  specie  finito  modo  ipsum 
repraesentante,  quia  Deus  infinitus  est  :  sed 
collectio  possibilium  etiam  est  infinita  : 
ergo  non  nequit  quidditative  contineri  in 
specie  illam  repraesentante  modo  finito. 

Respondeo  distinguendo  causalem  majo- 
ris  :  quia  infinitus  est,  utcumque,  nego  ma- 
jorem,  quia  infinitus  est  in  ratione  quiddi- 
tatis,  concedo  majorem.  Similiter  distinguo 
minorem  :  Gollectio  possibilium  est  infinita 
in  multitudine,  concedo  minorem.  In  ratio- 


ARTIGULUS  VI.  501 

ne  quidditatis,   nego  minorem,  et  conse-  est  quod  pariter  illam  non  cognovit  extra 

quentiam.  Verbum,  per  scientiam  infusam.   Ad  proba- 

Ratio  autem  discriminis  inter  utrumque  tionem  in  contrarium   dico,   quod  licet  ani- 

genus  infiniti  estduplex.  Prima,quia  species  mae  Ghristi  attribuenda  sit  omnis  perfectio 

quidditative  repraesentans  objectum,  debet  possibilis,  quac  iilius  modo  connaturali  ope- 

esse  ejusdem  immaterialitatis  cum  illo,  sal-  randi  non  opponitur,  illatamen  quae  modum 

temquoad  gradum,  ut  disp.  2.  art.  1.  osten-  connaturalem  operandi  ipsius  non  servat, 

sum  est  :  implicat  autem   speciem  finitam  ei  concedenda  non  est :  talis  autem  est  om- 

convenire  cum  Deo  in  gradu  immateriali-  nium  possibilium  cognitio  extra  Verbum, 

tatis  ;  quia,   ut  ibidem  dicebamus,  gradus  quia  ut  docet  D.  Thomas  5.  p.  quaest.  11. 

immaterialitatis  divinae,  nedum   materiam  art.  4.   connaturale  est  animae  Ghristi,   ut 

physicam,  verum  etiam  metaphysicam,  id  recipiat  species  minus  universales,  quam 

est  potentialitatem  omnem,  excludit ;  quae  illae  quac  fuerunt  inditae  mentibus  Angelo- 

exclusio  nulli  entitati   creatae  et  finitae  po-  rum  :  unde  cum  omnium  possibilium  cogni- 

test  competere  :    non  autem  repugnat  enti-  tio  haberi  nequeat  ab  anima  Ghristi,  absque 

tatifinitae,  cum  tota  collectione  possibilium,  specie  in  illa  recepta,  quae  universalior  sit 

quantumvis  sit  infinita,  in  gradu  immate-  speciebus  mentibus  Angelorum  infusis,  co- 

rialitatis  convenire ;  etideononrepugnat  en-  gnitio  totius  collectionis  possibilium  extra 

titati  finitae,  totam  collectionem  possibilium  Verbum,  non  est  consentanea  connaturali 

repraesentare  quidditative.  modo  operandi  animae  Ghristi. 

Secunda  ratio  discriminis  est,  quia  spe- 

cies  quidditativa  petit    univocam   conve-  Articulus  VI. 
nientiam  cum  objecto  repraesentato,  ut  loco 

citato    cum  D.  Thoma    demonstravimus  :  An  Deus  ut  est  in  se  videri  possit,  nulla 

repugnat  autem  convenientia  univoca  enti-  visa  creatura  possibili  in  particulari  ? 
tatis  finitae  cum  Deo,  non  autem  cum  tota 

collectione   possibilium  ;   et  ideo   implicat  Vazquez  hic  disp.  50.   cap.  4.   in  eo  dicit 

quod  species  entitative  finita,  repraesentet  esse  repugnantiam,  quod  ex  una  parte  Tho- 

Deum  quidditative  ;   non  autem  quod  spe-  mistae  asserunt  videri  creaturas  in  Deo,  ex 

cies   finita    entitative,   totam  collectionem  vi  visionis  divinae  essentiae,  et  ex  altera  di- 

possibilium  quidditative  repraesentet.  cunt  viso  Deo  posse  nullam  creaturam  pos- 

LXXIX.  Objicies  tertio:   Si  cognitio  om-  sibilem  in  particulari  videri.  Nihilominus 

nium  possibilium  extra  Verbum,  esset  pos-  Dico  breviter,  non  implicare  quod  Deus 

sibilis,  deberet  attribui  animae  Ghristi,  cum  ut  in  se  est  videatur,  nulla    visa  creatura 

ipsi  tribuenda  sit  omnis  perfectio  possibilis,  possibili  inparticulari. 

cum  majoriperfectione  non  incompossibilis,  LXXXl.  Probatur  :   Omnipotentia  divina 

ut  docent  Theologi  in  tractatu  de  Incarna-  multo  magis  est  absoluta  et  independens  a 

tione   :   sed  cognitio   omnium    possibilium  qualibet  creatura  in  particulari,  quam  vir- 

extra  Verbum,  animae  Ghristi  non  conce-  tus  vel  potentia  creata,   a  suis  effectibus, 

ditur  a  Theologis  ;  imo  ipsi  expresse  dene-  vel  objectis   materialibus    :  sed   causae   et 

gatur  a  D.  Thoma,  quacst.  20.  de  verit.  art.  virtutes  creatae,  possunt  in  se  videri,  et 

5.  ad  1.  verbis  supra  in  prima  probatione  quidditative  cognosci,  non  visis  in  particu- 

conclusionis  relatis  :  ergo  talis  cognitio  pos-  lari  illarum  effectibus,   aut  objectis  mate- 

sibilis  non  est.  rialibus  :  ut  constatinpotentiavisiva,  quam 

LXXX.  Respondeo  negando  sequelam  ma-  possumus  quidditative  cognoscere,  tametsi 

joris,   est  enim  inconveniens  quod  plura  nullum  colorem  in  particulari  ab  ea  visum 

cognoscantur  ab  anima  Ghristi  Domini,  per  percipiamus  :   ergo    a  fortiori  potest  Deus 

scientiam  rerum  extra  Verbum,quam  per  quidditative   cognosci   et    videri  ut  in  se 

cognitionem  rerum  in  Verbo :  unde  cum  ani-  est,  nulla  visa  creatura  possibili  in  parti- 

ma  Ghristi   non  cognoverit  in   Verbo,  per  culari. 

scientiam  beatam,  totam   possibilium  col-  LXXXII.  Gonfirmatur  primo  :  Ad  cognos- 

lectionem,   ut  §.  1.  ostendimus  ;  dicendum  cendam  quidditative  omnipotentiam  divi- 

nam,  non  debent  omnes  creaturae  possibi- 


502  DISPUTATIO  V. 

les  in  particulari  in  ea  cognosci ;  alioquin  in  particulari  videret,  talis  visio  esset  om- 

illa  non  posset  videri  et  quidditative  cognos-  nium  possibilium  minima,  nullumque  habe- 

ci,   nisi    comprehenderetur  :   ergo    neque  ret  gradumintensionis  :  sedhocdici  nequit : 

aliquadeterminatedebet  videri.  Consequen-  ergo  nec  illud.   Sequela  majoris  probatur  : 

tia  patet,  non  est  enimmajor  ratio,  curuna  Visio  beata  dicitur  major  vel  minor,  inten- 

potius  debeat  videri,  quam  altera.  sior  aut  remissior,  ex   hoc  quod  plures  vel 

Confirmatur  secundo  :  Divina  essentia  est  pauciores   creaturas  possibiles  in   essentia 

ratio  cognoscendi  creaturas  possibiles,  ad  divina  clare  visa  cognoscat :  ergo  si  sit  pos- 

eum  modum  quo   principium  demonstra-  sibilis  aliqua,  quae  nullam  omnino  in  parti- 

tionis  ;est  ratio  cognoscendi  conclusiones,  culari  attingat,  erit    omnium  minima,   et 

ut  docetD.  Thomashic  art.  8.  nam  creaturae  absque  ullo  gradu  intensionis. 

possibiles  sunt  tantum  virtualiter  aut  emi-  Respondeo    negando    sequelam  majoris, 

nenter  in  Deo,  sicut  conclusiones  in  princi-  intensio  enim  vel  remissio  visionis  beatifi- 

pio  :   ergo  sicut   principium    alicujus  de-  cee,  non  attenditur  solum  penes  hoc  quod 

monstrationis  clare  in  se  videri  potest,  nulla  plures  vel  pauciores  creaturas  possibiles  in 

visa  conclusione  in  particulari  et  determi-  essentia  divina  cognoscat,  sed  etiam  penes 

nate  ;  ita  et  divina  essentia,  nullavisa  crea-  hoc  quod  magis  vel  minus  clare  essentiam 

tura  possibili.  Quare  idem  S.  Doctor  ibidem  divinam,  ejusque  attributa  videat :  unde  si 

m  resp.  ad  4.  «  Si  solus  Deus  videretur  qui  daretur  aliqua   visio,  quae  nullam  creatu- 

est  fons  totius  esse  et  veritatis,  ita  replere-  ram  possibilem  in  particulari  cognosceret, 

tur  naturale  desiderium  sciendi,  quod  nihil  non    esset  tamen  omnium    minima,  quia 

aliud  quaereretur,   et  videns  Deum,  esset  possent  dari  aliae,  quae  minus  clare  et  per- 

beatus  :  unde  dicit  Augustinus  5.  Gonfess.  fecte  divinam  essentiam,  ejusque  attributa 

Infelix  homo  qui  scit  omnia  illa,  scilicet  crea-  cognoscerent. 

turas,  te  autem  nescit.  Beatus  autem  qui  te  LXXXV.  Ad  perfectam  tamen   nostrae  as- 

scit,  etiam  si  illa  nesciat.  Qui  vero  te  et  illa  sertionisintelligentiam,et  pluriumargumen- 

novit,    non  propter  illa    beatior  est,  sed  torum  solutionem,  observandum  est,  quod 

propter  te  solum  beatus.  »  licet  Deus  ut  in  se  est  videri  possit,  nulla  vi- 

LXXXIII.    Objicies  primo  :  Si  aliqua  ex  sa  creatura  possibili  in  particulari  ;  non  po- 

creaturis  in  particulari  redderetur  impossi-  test  tamen  quidditative  cognosci,  nisi  videa- 

bilis,  omnipotentia  Dei  deficeret :  ergo  illa  tur  ratio  entis  possibilis  et  creabilis  in  com- 

est  connexa    cum  possibilitate    cujuslibet  muni  :   necessario  enim  videri  debet  ejus 

creaturae  in  particulari,  et  consequenter  non  omnipotentia,  scientia  simplicis  intelligen- 

potest  in  se  videri,  et  quidditative  cognos-  tiae,  et  eminentialis  continentia  creatura- 

ci,  nisi  creaturae  possibiles  in  particulari  rum,   quae  sine  ratione    entis  creabilis  et 

videantur.  possibilis  in   communi  cognosci  nequeunt. 

Respondeo,   quod  licet  deficeret  omnipo-  Item  non  potest  videri  in  Deo  ratio  ideae  et 

tentia  Dei  ex  defectu  alicujus  creaturae  pos-  exemplaris,  nisi  videatur  ideatum  in  com- 

sibilis  (non  quidem  per  locum  intrinsecum,  muni,  et  ipsa  divina  essentia,  ut  imitabilis 

sed  extrinsecum  ;  id  est  ab  extrinseco  et  a  et  participabilis  a  creaturis. 
posteriori  colligeretur  destructa)  tamen  ad 

illam  quidditative  cognoscendam,  non  requi-  Articulus  VII. 
riturquod  in  particulari  constet,  hanc  vel 

illam  creaturam  esse  possibilem  (alioquin,  Quas  creaturas  de  facto    Beati   videant  in 

ut  supra  dicebamus,  deberent  cognosci  om-  Verbo,    et   unde  diversitas  eas   videndi 

nes  creaturae  possibiles  in  particulari ;  cum  proveniat  ? 
non  sit  major  ratio  cur  una  potius  debeat 

cognosci  ut  possibilis,  quam  altera)  sed  suf-  §.  I. 
ficit  quod  constet  totam  collectionem  crea- 

turarum  in  communi    esse  possibilem,  et  Primapars  qucesiti  resolvitur. 
nullam  ex  illis  reddi  posse  irnpossibilem. 

LXXXIV.  Objicies  secundo  :  Si  daretur  Dico  primo  :  Beati  vident  in  Verbo  omnia 

aliqua  visio  beata,  quae  nullam  creaturam  mysteria  nostrae  fidei. 


ARTIGULUS  VII.  505 

LXXXVI.  Probatur  conclusio  primo  quia  XG.  Advertendum  est  etiam,  illa  mysteria 

visio  beatifica  est  dos  animae,    succedens  quae  in  unico  tantum  individuo  complentur 

fidei ;   sicut  comprehensio  spei,  et  fruitio  ut    mysterium    Incarnationis,    maternitas 

charitati ;  unde  ea  omnia   quac  nobis  hic  Beatae  Virginis,  et  similia,   viso  illo  indivi- 

obscure  revelantur  per  fidem,  Beatis  in  Pa-  duo  in  essentia  divina  videri ;  illa  vero  quae 

tria  manifestantur  inVerbo,  juxtailludPro-  complentur  in    pluribus    individuis,  licet 

phetae  Psal.  47.  Sicut  audivimas,  sic  vidi-  videantur  omnia,  non  tamen  videbuntur  in 

mus  in  civitate  Domini  virtutum.  Gui  etiam  unoquoque  individuo.   Et  sic  licet  omnes 

consonat  illud  Augustini  20.  de  civitat.  cap.  Beati  videant  sanctissimum  Eucharistiae  Sa- 

21.  «  Quid  videbimus  nisi  Deum,  et  omnia  cramentum,  non  tamen  vident  omnes  hos- 

illa  quas  nunc  non  videmus  credentes  ?  »  tias  quas  quotidie  consecrant  Sacerdotes.  Et 

LXXXVII.  Secundo,  Propositis  rebus  fidei,  quamvis  omnes  videant  mysterium  Resur- 

juste  etrationabiliter  quilibet  fidelis  deside-  rectionis,  non  tamen  videbunt  omnes  resur- 

rat  illas  videre  :  unde  cum  beatitudo  sit  per-  recturos,   saltem   omnes    damnatos  :  nam 

fecta  quies,  et  integra  satietas  omnium  jus-  quantum  ad  Beatos,    rationabile  est  ut  se 

torum  desideriorum,  Beati  in  essentia  divi-  omnes  videant,  et  diligant,  utpote  socios,  et 

na  clare  visa,  vident  omnia  mysteria  quae  consortesejusdembeatitudinis. 

hic  in  via  per  fidem  crediderunt.  XGI.  Dico  secundo,  Quilibet  Beatus  videt 

LXXXVIII.  Tertio,  Gum  Theologia  nostra  in  essentia  divina  totum  universum,  prout 

sit  subalternata  scientiae  Dei  et  Beatorum,  includit  suas  partes  principales,  ut  coelum, 

et  scientia  subalternata  appetat  ad  sui  per-  et  elementa,  ac  omnia  genera,   omnesque 

fectionem  conjungi  subalternanti,  et  in  tali  species  rerum  creatarum,  tam  spiritualium, 

conjunctione   habere  evidentiam     suorum  quam  corporalium,  cum  ipsarum  proprie- 

principiorum,  ut  exposuimus  art.  2.  dispu-  tatibus  ;  et  tandem  omnia  singularia,  quae 

tationis  prooemialis  :  oportet  quod  Theolo-  per  se  pertinentad  ornatum  et  perfectionem 

gia  nostra  habeatin  Patria  evidentiam  mys-  universi,  et  sunt  partes  principalioresillius. 

teriorum  fidei,  quae  sunt  principia  ex  qui-  Ita   docet  D.  Thomas  hic  art.  8.  ad  4.  his 

bus  (ut  est  in  nobis  viatoribus)  suas  conclu-  verbis  :    «  Naturale  desiderium  rationalis 

siones  deducit.  crefturae  est  ad  sciendum  omnia  illa  quae 

LXXXIX.  Advertendum  tamen  est  pri-  pertinent  ad  perfectionem  intellectus.    Et 

mo,  quodlicet  Beati  videant  in  Verbo  omnia  haec  sunt  species  et  genera  rerum,  et  ratio- 

mysteria  fidei,   quantum   ad  substantiam,  nes  earum,  quae  in  Deo  quilibet  videbit 

non  tamen  est  necesse,  quod  illa  videant,  videns  essentiam  divinam.  » 

quantum  ad  omnes  circumstantias  temporis  Luculentius  eamdem  veritatem  declarat 

et  loci,  ut  constat  de  resurrectione,  et  ulti-  5.   contra  Gentes  cap.   59.   ratione  1.  his 

mo  judicio,  dequo  dicitur  Marci  15.  De  die  verbis  :  «  Quia  visio  divinae  substantiae  est 

autem  illa  nemo    scit,  neque  Angeli  Dei  in  ultimus  finis  cujuslibet  intellectualis  subs- 

ccelo.  Item  licet  Angeli  a  principio  suae  bea-  tantiae  ;  omnis  autem  res  cum  pervenerit 

titudinis  cognoverint  in  Verbo  mysterium  adultimum  finem,  quiescit  appetitus  ejus 

lncarnationis,  quantum  ad  substantiam,  ut  naturalis,  oportet  quod  appetitus  naturalis 

docetS.  Thomas  1.  p.  quaest.  57.  art.,5.  ad  substantiae  intellectualis  divinam  substan- 

1.  et  2.  2.  quaest.  2.  art.  7.  adl.  non  tamen  tiam  videntis  omnino  quiescat.  Est  autem 

secundum  omnes  rationes,   aut  circumstan-  appetitus  naturalis  intellectus,  ut  cognoscat 

tias  illius,  sed  processu   temporis  de  illo  omnium  rerum  genera,  et  species,  et  virtu- 

fuerunt  edocti,  non  quidem  intra  Verbum  tes,  et  totum  universi  ordinem  ;  quod  de- 

(cum  visio  intra  Verbum  invariabilis  sit,  et  monstrat  humanum  studium   erga  singula 

non  crescat  successu  temporis,  ut  infra  dice-  praedictorum ;  quilibet  igitur  divinam  subs- 

mus)  sedextra  Verbum,  per  speciales  reve-  tantiam  videntium  cognoscit  omnia  supra 

lationes  et  illustrationes.  Unde  S.  Dionysius  dicta.  »  Quibus  verbis,  et  docuit,  et  proba- 

7.  cap.  coelestis  Hierarchiae  inducit  coelestes  vit  nostram  conclusionem,  quam  ibidem  ra- 

mentes,  quaestionem  facientes  animae  Ghris-  tione  tertia  confirmat,  ex  eo  quod  Dominus 

ti,  de  suscepto  pro  nobis  opere,  et  ipsum  Moysi  petenti  divinae  substantiae  visionem, 

Jesum  eas  docentem  ac  illuminantem.  respondit,  Ego  ostendam  tibi  omne  bonum. 


304  DISPUTATIO  V. 

Et  ex  ilio  magni  Gregorii  4.  dialogorum  petit  cognoscere  mysteria  fidei ;  ut  gratiam, 

cap.  8.  «  Quid  est  quod  nesciant   qui  scien-  lumengloria3,suampraedestinationem,  mys- 

tem  omnia  sciunt,  »   quod  saltem  intelligi  terium  Incarnationis,  Eucharistiae,  etc.  Se- 

debet  de  omnibus  quae  pertinent  ad  hoc  cundo  modo,  petit  cognoscere  species  et  na- 

universum.  turas,  ac  partes  principaliores  hujus  uni- 

XGII.  Ex  quibus  colliges  primo,  quod  cum  versi,  ut  Angelos,    ccelos,   elementa,   etc. 

ex  D.  Thoma  omnes  Angeli   distinguantur  Tcrtio  modo  petit  cognoscere  ea  quae  perti- 

specie  ab  invicem,   quilibet  Beatus  videt  nent  ad  suum  statum  :  v.  g.  D.  Gregorius, 

omnes  et  singulos  Angelos,  non  solum  bo-  quia  fuit  Summus  Pontifex,  appetit  cognos- 

nos,  quos  videt  etiam  titulo  societatis  beatse,  cere  ea  quae  pertinent  ad  statum  praesentem 

sed  etiam  malos  etdamnatos.  Videbit  etiam  vel  futurum  Ecclesiae,  S.  Dominicus  ea  quse 

quilibet  Beatus  in  ccelis  omnia  sidera,  stel-  pertinent  ad  statum  sui  Ordinis,  S.  Ludo- 

las,  omniumque  corporum  ccelestium  cons-  vicus  ea  quee  pertinent  ad  statum  Regni 

titutiones  et    motus  :  sive    distinguanlur  Francise  :  unde  cum  in  beatitudine  sit  per- 

specie  (quod  probabilius  est)   sive  solum  fecta  quies,  et  integra  satietas  omnium  jus- 

distinguantur  numero  ,  ut  aliqui  volunt,  torum  desideriorum,  dicendum  est  Beatos 

quia  haec  pertinent  ad  ornatum  et  integrita-  cognoscere  in  Verbo,  non  solum  mysteria 

tem  universi,  et  sunt  partes  principaliores  fidei,  etpartesprincipalioreshujusuniversi, 

illius.  sed  etiam  ea  quae  pertinent  ad  proprium 

XCIIL  Colliges  secundo,  quod  quia  singu-  ipsorum  statum. 

lariamaterialiaetcorruptibilia,nonpertinent  XCV.  Ex  quo  inferes,  quod  Beatissima 

simpliciter  ad  perfectionem  universi,  nec  in-  Virgo  multo  plura  videt  in  Verbo,  quam  alii 

tenduntur  per  se  primo,  sed  tantum  secunda-  sancti^  quantum  ad  preces  et  cogitationes 

rio,  et  propter  conservationem  speciei  quae  hominum  :  cum  enimsit  Advocata  fidelium, 

in  uno  individuo  corruptibili  conservari  non  et  Mater  misericordiae,  debet  ut  in  pluribus 

potest,  illa  omnia  non  cognoscuntur  a  Beatis  videre  statum  fidelium,  ut  eis  prodesse  pos- 

in  Verbo,  nisi  forte  spectent  ad  eorum  sta-  sit.  Videre  autem  omnia  futura  contingen- 

tum.  Unde  S.  Thomas  hic  art.  8.  ad  4.  «  Co-  tia,  et  omnes  actus  liheros,  et  cogitationes 

gnoscere  singularia  non  est  de  perfectione  cordis,   pertinet  ad  solum  Christum ,  qui 

intellectus  creati,  nec  ad  hoc  ejus  naturale  cum  sit  constitutus  a  Deo  judex  omnium 

desiderium  tendit.  »  hominum,  quia  Filius  hominisest,  ut  dicitur 

Dico  tertio  :   Beali  vident  in  Verbo  ea  Joan.  5.  debet  cognoscere  omnes  homines 

quae  pertinent  ad  proprium  statum  :  non  judicandos,  et  singulos  eorum  actus,   cum 

tamen  omnia,  sed  aliqua  cognoscunt  extra  omnibus    circumstantiis,  ut  possit  de  illis 

Verbum,  per  revelationem  et  illuminatio-  rectum  proferre  judicium.  Ut  docet  S.  Tho- 

nem.  mas  5.  parte  quaest.  40.  art.  2.  ubi  sic  dis- 

XCIV.  Prima  pars  probatur  :  Ut  enim  su-  currit  :  «   Unusquisque  intellectus  creatus 

pra  diximus,  beatitudo  perfecte  satiare  de-  in  Verbo  cognoscit,  non  quidem  omnia  sim- 

bet  omnem  appetitum  justum  creaturae  ra-  pliciter,  sed  tanto  plura,  quanto  perfectius 

tionalis,  unde  cum  Beati  habeant  inclinatio-  videt  Verbum.  Nulli  tamen  dntellectui  beato 

nem  et  appetitum  ad  cognoscenda  ea  quae  deest,  quin  cognoscat  in  Verbo  omnia  quae 

pertinent  ad  proprium  statum,  ea  debent  in  ad  ipsum  spectant.  Ad  Christum  autem  et 

Verbo  cognoscere.  ad  ejus   dignitatem  spectant  quodammodo 

Confirmatur   et   magis    illustratur   hsec  omnia,  in  quantum  ei  subjecta  sunt  omnia. 

ratio.  Beatus  tripliciter  potest  considerari  :  Ipse  etiam  est  omnium  judex  constitutus  a 

primo  ut  est  elevatus  ad  ordinem  gratiae,  Deo,  quia  Filius  hominis  est ,  ut  dicitur 

secundo  ut  est  pars  universi,  tertio  quate-  Joan.  5,  Et  ideo  anima  Christi  in  Verbo  co- 

nus  est  talis  persona  particularis,  et  quate-  gnoscit  omnia  existentia  secundum   quod- 

nus  est  vel  fuit  in  tali  dignitate  constitutus  ;  cumque  tempus,  et  etiam  hominum  cogita- 

puta  Rex  ,  Summus  Pontifex,   Patriarcha  tus,  quorum  est  judex  :  ita  ut  quod  de  eo 

Religionis,  paterfamilias,  etc.  Et  secundum  dicitur  Joan.  2.  Ipse  sciebat  quid  esset  in 

hanc  triplicem  considerationem,  diversa  ap-  homine,  potest  intelligi  non  solum  quan- 

petit  cognoscere  objecta.  Primo  enim  modo  tum  ad  scientiam  divinam,  sed  etiam  quan- 


ARTIGULUS  VII.  305 

tum  ad  scientiam  animae  ejus  quam  habet  in  tat  Angelos,  circa  ea  quae  accidunt  regnis, 

Verbo.  »  vel  provinciis,  vel  hominibus  suae  curae  com- 

XGVI.  Dices,  Si  quilibet  Beatusin  Verbo  missis  (quaeutique  ad  proprium  illorumsta- 

cognosceret  ea  quae  pertinent  ad  proprium  tum  pertinent)  non  semper  omnia  scire  a 

statum,sequereturminusbeatum,interdum  principio  beatitudinis,  sed  dari  locutionem, 

in  Verbo  plura  cognoscere,  quam  magis  bea-  et  illuminationem   inter  ipsos  Angelos,  ut 

tum  ;  quia  potest  contingere  quod  plures  docetur  in  tractatu  de  Angelis,  et  constat  ex 

creaturae  ad  ejus  statum  pertineant,  v.  g.  si  Danielis  10.  ubi  Angelus  Persarum,  et  An- 

sit  fundator  alicujus  Religionis  :  sed  hoc  vi-  gelus  Juda3orum,  dicuntur  inter  se  altercari, 

detur  absurdum,  cum  enim  quo  plures  crea-  pugnare,  et   litigare  (contrarietate  rerum, 

turae  in  Verbo  videntur,  eo  visio  beatifica  nonvoluntatum,  utexplicatS.  Thomasinfra 

sit  perfectior,  repugnat  quod  minus  beatus  quaest.  145.  art.  8.)  quia  scilicet  adhuc  illis 

plures  creaturas  in  Verbo  cognoscat,  quam  ignota  erat  voluntas  divina  circa  liberatio- 

magis  beatus.  nem  Judaeorum.  Ergo  Beati  non  vident  in 

XCVII.  Respondeo  primo  negando  seque-  Verbo  omnia  quae  pertinent  ad  illorum  sta- 

lam  majoris,  quia  in  tali  casu  compensatur  tum,  sed  aliqua  extra  Verbum  per  revela- 

visio    illa  tot  individuorum  quae  ab   illo  tionem  cognoscunt. 

fundatore  videntur,  visione  aliorum  quae         G.  Gonfirmatur,  et  magis  illustratur  haec 

veleruntin  aequali  numero,  ut  sic  aequen-  veritas,  egregio  D.  Thomae  testimonio,  de- 

tur  visiones,  vel  licet  forsan  in    numero  sumpto  ex  4.  sent.  dist.   49.  quaest.  2.  art. 

superentur,  illa  tamen  in  perfectione  exce-  5.  ad   12.  ubi  sic  habet  :  «  Nihil  prohibet 

dent.  dicere  quod  post  diem  judicii,  quando  gloria 

XCVIII.  Respondeo  secundo,  concessa  ma-  homjnum  et  Angelorum  erit  penitus  con- 

jori,  negando  minorem,  ad  cujus  probatio-  summata,  omnes  Beati  scient  omnia  quae 

nem  ,  dicendum  est,   dupliciter  creaturas  Deus  scientia  visionis  novit ;  ita  tamen  quod 

posse  cognosci  in  Verbo  :  primo  ex  vi  lumi-  non  omnesomnia  videantin  essentia  divina, 

nis  gloriae,  ut  penetrantis  divinam   essen-  sed  anima  Ghristi  ibi  plene  videbit  omnia, 

tiam  et  omnipotentiam,  quo  pacto  cognos-  sicut  et  nunc  videt :  alii  autem  videbunt  ibi 

cuntur  in    verbo  creaturae    possibiles  ,  ut  plura  vel  pauciora,  secundum  gradum  quo 

supra  ostendimus  :  secundo  ex  vi  luminis  Deum  cognoscunt ;  et  sic  anima  Ghristi,  de 

gloriae,  ut  eminenter  quodammodo  continet  his  quae  prae  aliis  videt  in  Verbo,  omnes 

lumen  propheticum,  et  habet  vim  manifes-  alias  illuminabit.  Unde  dicitur  Apocalypsis 

tandi  per  modum  revelationis,  ea  quae  Deus  21.  quod  claritas  Dei  illuminat  civitatem 

libere  vult  manifestare,  ut  exposuimus  art.  Beatorum,  et  lucerna  ejus  est  Agnus.  Et  si- 

5.  Gognoscere  ergo  plures  creaturas  in  Verbo  militer  Angeli  superiores  illuminabunt  infe- 

primo  modo,  arguit  excessum  in  beatitudine  riores,  non  quidem  nova  illuminatione,  ut 

essentiali,  et  in  clara  Dei  visione ;   secus  scientia  inferiorum  augeatur  per  hoc,  sed 

autem  cognitio  creaturarum  in  Verbo,  se-  quadam  continuatione  illuminationis,  sicut 

cundo  modo ,  et  ex   vi   revelationis ,  quo  si  intelligatur  quod  sol  quiescens  illuminat 

pacto  cognoscuntur    a    quolibet  Beato   ea  aerem.  »  Quibus  verbis  clarissime  docet, 

quae  pertinent  ad  proprium   statum ;  imo,  quod  Beati   post  diem  judicii,  multa  quaa 

ut  statim  dicemus  ,   probabile   est  Beatos  pertinent  ad  abundantiorem  gloriam,  vide- 

plura  ad  proprium  statum  pertinentia,  per  bunt  formaliter  in   Verbo;   quaedam  vero 

revelationem  extra  Verbum  cognoscere.  extra  Verbum,  ut  pertinentia  ad  gloriam 

XGIX.  Probatur  ergo  secunda  pars,  con-  accidentalem,  per  illuminationes  quae  fiunt 

tra  aliquos  qui  docent  Beatos  omnia  quae  ad  a  superioribus,  praesertim  ab  anima  Ghristi, 

eorumstatum  pertinentinVerbocognoscere.  vidente  in  Verbo  omnia  quae  Deus  cognos- 

Si  Beati  in  Verbo  viderent  omnia  quae  per-  cit  in  seipso  per   scientiam  visionis.  Unde 

tinent  ad  eorum  statum,  ea  scirent  ab  initio  Cajetanus  2.  2.  quaest.  83.  art.  4.  dicit  ali- 

beatitudinis,  et  non  per  successionem  tem-  quid  posse  cognosci   per  visionem  beatam 

porum,  cum  visio  beata  sit  immutabilis,  et  dupliciter.  Primo  formaliter,  et  hoc  modo 

tota  simul,  et  non  crescat  per  successionem,  cognoscitur  a  Beatis  quidquid  vident  initio 

ut  sequenti  disputatione  dicemus  :  at  cons-  suae  beatitudinis.  Secundo  causaliter,  qua- 


506  DISPUTATIO  V. 

tenus  ex  scientia  beata,  tamquam  proprietas  major  vel  minor  divinae  essentiae  penetratio, 

resultat  scientia  inferior,  quae  infusa  dici-  oritur  ex  majori,vel  minori  intensione  lumi- 

tur,  per  quam  cognoscunt  successive  quid-  nis  gloriae  :  ergo  causa  cur  plures  vel  pau- 

quid  per  iiluminationem  excipiunt.   Altero  ciores  creaturae  possibiles  a  Beatis  in  Verbo 

ergoex  his  duobus  modis  cognoscunt  Beati  videantur,  sumitur  ex  majori  vel  minori 

in  patria  quae  pertinent  ad  proprium  sta-  intentione  luminis  gloriae. 

tum,  acproinde  omnes  preces  ac%orationes  GIII.  Secunda  pars  docetur  a  D.   Thoma 

ad  ipsos  fusas,  vel  fundendas.  Unde  quando  quaest.  8.  de  verit.  art.  4.   ad  12.  ubi  lo- 

D.  Thomas  dicit  5.  p.  quaest.  40.  art.  2.  quod  quensdecognitionecreaturarumpossibilium 

«  Nulli  Beatodeest,  quin  cognoscat  in  Yerbo  in  Verbo,  dicit  :  «  Quaedam  sunt  latentiores, 

omnia  quae  ad  ipsum  spectant,   »  intelligi  quaedam  manifestiores ;  et  ideo  ex  visione 

debet,  Beatum  ea  in  Verbo  cognoscere,  vel  divinae  essentiae    quaedam    cognoscuntur  , 

formaliter,  vel  causaliter.  Vel  etiam  dici  po-  quaedam  non.  »  Ratio  etiam  id  suadet.  Ita 

test,  illumloqui  de  his  quae  spectant  ad  sta-  enim  se  habet  causaad  manifestandos  effec- 

tum  Beati  directe  et  per  se,  qualia  sunt  ea  tus,  sicut  principium  ad  inferendas  conclu- 

quae  in  ipso  beatitudinis  statu  ipse  agere  siones ;  unde  sicut  ex  principiis  demons- 

debet  (haec  enim   probabile   est,  Beatos  in  trationis,statimaliqua3Conclusiones  eliciun- 

Verbo  videre)  non  autem  de  his  quae  per  ac-  tur  ;  quaedam  vero  nonnisi  per  multa  media, 

cidens  tantum  et  indirecte  ad  ejus  statum  quia  sunt  ab  illis  magis  remotae  :  ita  etiam 

pertinent,   qualia  sunt  ea   quee   apud  nos  quidam  sunt  effectus  in  divina  essentia  ma- 

aguntur,  et  orationes  quae  ad  eos  fmnt,  aut  nifestiores,  qui  ea  visa,  statim  cognoscun- 

personee  quae  illorum  patrocinio  et  custodiae  tur  a  lumine  gloriae,  quamvis  remisso ;  alii 

committuntur ;  nam  illa  omnia  non  videri  a  vero  latentiores,  qui  ut  videantur  indigent 

Beatis  in  Verbo,  s^ed  extra  Verbum,  per  spe-  lumine  gloriae  magis  intenso,  et  divinam 

ciales  revelationes,  multo  probabilius  est ;  naturam  intimius  penetrante. 

ut  sic  detur  locus  in  multis  consultationi  GIV.  Qui  vero  effectus  manifestiores,  et 

divinae  sapientiae,  et  illuminationi  superio-  qui  latentiores  sint ,   varie  ab  auctoribus 

rum  An°elorum  ad  inferiores.  explicatur.  Aliqui  existimant  creaturas  esse 

latentiores,  vel  manifestiores,  ob  majorem 

n  velminorem  perfectionem  et  entitatem.  Alii, 

«*'     *  ob  majorem  vel  minorem  convenientiam  et 

similitudinem  cum  Deo.  Alii  sentiunt,  illos 

Altera  difficultas  resolvitur,  et  declaratur,  esse  effectus  manifestiores ,  qui  majorem 

quamam  sint  causw,  a  quibus  provenit  habent  pr0portionem  cum    intellectu  ,   et 

diversitas  videndi  creaturas  in  Verbo.  modo  intelligendi  Beatorum ;  latentiores  au- 

tem,  qui  magis  ab  hac  proportione  recedunt. 

GI.   Dico  quarto  :  Gausa  cur  plures  vel  Alii  denique  dicunt,  illam  creaturam  debere 

pauciores  creaturae  possibiles,  a  Beatis  in  dici  latentiorem  in  Deo,  et  requirere  per- 

Verbo  videantur,  sumitur  ex  majori  vel  mi-  fectius  lumen  ut  videatur,  quae  cognoscitur 

nori  intensione  luminis  gloriae  :  ratio  vero  non  solum  quoad  an  est,  et  quasi  superficia- 

cur  hae  creaturae  possibiles  in  particulari  liter,  sed  etiam  quoad  quid  est,  et  pene- 

potius  quam  aliae  cognoscantur,  petitur  ex  trando  omnes  rationes  intelligibiles,  secun- 

ipsa  natura  creaturarum  ;   quia   quaedam  dum  quas  subest  divinae  providentiae. 

sunt  de  se  latentiores,  quaedam  manifestio-  GV.  Dico  quinto  :  Gausae  proximae,  et  in- 

res;  et  ita  quaedam  majori  lumini  propor-  trinsecae,  a  quibus  provenit  diversitas  vi- 

tionatae  sunt,  quaedam  minori.  dendi  has  creaturas  existentes  vel  futuras 

GII.  Prima  pars  conclusionis  sequitur  ex  in  Verbo,  potius  quam  alias,  sunt  lumen 

principiis  supra  statutis.   Gum  enim  crea-  gloriae,  et  divina  essentia,  in  ratione  speciei 

turae  possibiles,  in  essentia  divina  tamquam  intelligibilis,  intellectui  Beatorum  diversi- 

in  causa,  et  medio  prius  cognito  videantur;  mode  applicata  ac  determinata,  juxta  exi- 

ratio  videndi  plures  vel  pauciores  creaturas  gentiam  luminis,  ad    repraesentandas  has 

possibiles,  est  major  vel  minor  penetratio  potius  creaturas  quam  alias. 

divinae  essentiae,  primario  cognitae  :  sed  GolligiturexD.  Thomavariis  inlocis:  nam 


ARTICULUS  UNICUS. 


307 


hic  art.  6.  et  7.  et  5.  contra  Gentes  cap.  57. 
reducit  diversitatem  visionis  beatae,  ad  di- 
versitatem  luminis  gloriae.  Et  quaest.  8.  de 
verit.  art.  4.  ad  2.  recurrit  ad  divcrsam  ap- 
plicationem  divinae  essentiae,  in  ratione  spe- 
ciei,  quae  semper  comitatur  proportionem 
luminis  gloriae. 

CVI.  Probatur  etiam  conclusio  ratione. 
Principia  intrinseca  visionis  beatae  (id  est  in- 
tra  intellectum  existentia)  sunt  lumen  gloriae, 
et  essentia  divina  per  modum  speciei  intelli- 
gibilis,  intellectu  Beatorum  unita,  ut  supra 
declaratum  est :  unde  cum  diversitas  cogni- 
tionis  peti  debeat  ex  principiis  intrinsecis  ad 
illam  concurrentibus,  etiam  diversitas  vi- 
dendi  has  creaturas  potius  quam  alias,  sumi 
debet  ex  differentia  individuali  luminis  glo- 
riae,  et  ex  unione  essentiae  divinae,  ut  spe- 
ciei  intelligibilis,  quae  juxta  proportionem 
luminis,  plus  vel  minus  se  manifestat  Bea- 
tis,  et  ex  ratio  videndi  pluros  vel  pauciores 
creaturas. 

Dico  ultimo  :  Causae  extrinseeae  et  remo- 
tae,  cur  aliquae  creaturae  existentes  vel  fu- 
turae  videantur  a  Beatis,  potius  quam  aliae, 
sunt  status  cujuslibet  Beati,  et  voluntas 
Dei  applicans  et  determinans  essentiam  di- 
vinam  in  ratione  speciei,  ad  repraesentan- 
dum  has  creaturas  potius  quam  alias. 

CVII.  Prima  pars  conclusionis  evidens  est : 
ut  enim  ostendimus  §.  praecedenti,  visio 
beata,  cum  sit  perfecte  satiativa  omnis  justi 
desiderii,  manifestat  Beatis  omnia  quae  per- 
tinent  ad  proprium  illorum  statum  :  unde 
cum  ad  statum  cujuscumque  Beati,  aliquae 
creaturae  in  particulari  pertineant,  ut  antea 
declaravimus,  status  cujuslibet  Beati  est 
causa  extrinseca,  et  remota,  cur  hae  potius 
quam  aliae  creaturae  in  Verbo  cognoscan- 
tur. 

Addo  quod,  sicut  charitas  recepta  in  Pe- 

tro,  magis  ipsum  inclinat  ad  seipsum  aman- 

dum,  quam  alium  ;  et  sicut  virtus  fortitudi- 

nis,  licet  sit  ejusdem  speciei  in  viro,  et  in 

muliere  ,  inclinat  tamen  virum  ad  aggre- 

diendum  hostes,   non  foeminam,  quia  hoc 

non  decet  statum  ipsius.   Ita  etiam  lumen 

gloriae  perficit,  et  inclinat  subjectum  in  quo 

recipitur,  secundum  modum,  et  capacitatem 

ipsius ;  et  determinat  intellectum  Beati,  ad 

videndum  has  creaturas  potius  quam  alias, 

secundum  quod  postulat   proprius  cujus- 

cumque  status :  ergo  status  cujuslibet  Beati, 


est  causa  veluti  extrinseca,  a  qua  oritur  di- 
versitas  videndi  in  Verbo  has  creaturas  po- 
tius  quam  alias. 

CVIII.  Secunda  vero  pars,  quae  asserit  ta- 
lem  diversitatem  peti  etiam  ex  libero  decre- 
to  divinae  voluntatis,  divinam  essentiam  in 
ratione  speciei  intelligibilis,  intellectui  Bea- 
torum  diversimode  applicantis,  evidens  est. 
Cum  enim  essentia  divina,  ut  gerens  vices 
speciei,  non  sit  ex  se  determinata,  sedindif- 
ferens  ad  repraesentandum  has  potius  quam 
illas  creaturas,  debet  extrinsece  determinari, 
et  applicari  per  decretum  divinae  volunta- 
tis,  ad  repraesentandas  tales  creaturas  po- 
tius  quam  alias,  juxta  exigentiam  luminis 
gloriae,  et  meritum  ac  statum  cujuslibet 
Beati.  Et  ideo  essentia  divina  vocari  solet 
speculum  voluntarium,  quia  non  repraesen- 
tat  nisi  ea  quae  Deus  vult  et  ordinat ;  et  nisi 
ut  applicata,  et  determinata,  per  liberum 
decretum  voluntatis  divinae :  sicut  divina 
omnipotentia  non  determinatur  ad  haec  po- 
tius  quam  illa  producenda,  nisi  ratione  ejus- 
dem  decreti. 

DISPUTATIO  VI. 

De  mensura  visionis  beatificae. 

Ad  complementum  hujus  tractatus,  supe- 
rest  ut  de  mensura  visionis  beatificae  dis- 
seramus,  et  durationem  per  quam  illa  men- 
suratur,  breviter  explicemus.  Unde  sit 

Articulus  unicus. 
Quaenam  sit  mensura  visionis  beatificae  ? 

§.    *• 

Prwmittenda  ad  resolutionem  qucestionis. 

I.  Suppono  primo,  visionem  beatificam 
esse  omnino  invariabilem,  et  quaecumque 
videntur  a  Beatis  in  Verbo,  non  successive 
sed  simul  videri. 

Ita  docet  D.  Thomas  hic  art.  10.  et  5. 
contra  Gentes  cap.  60.  et  colligitur  ex  SS. 
Patribus  :  Augustinus  enim  15.  de  Trinit. 
cap.  16.  loquens  de  visione  beata  :  <  Non 
erunt,  inquit,  volubiles  nostrae  cogitationes, 
ab  aliis  in  alia  ountes  atque  redeuntes  ;  sed 


308 


DISPUTATIO  VI. 


omnem  scientiam  nostram  simul  uno  con- 
ceptu  videbimus.  »  Idem  docet  D.  Bernar- 
dus  5.  de  consid.  cap.  13.  ubi  sic  habet: 
«  Non  enim  tunc  fragilis  acies  mentis 
nostrae,  quantumcumque  vehementer  in- 
tendens,  aliquatenus  dissiliet,  resilietve 
in  suam  pluralitatem  ;  colliget  se  magis, 
adunabit,  conformabitque  unitati  illius,  vel 
potius  unitati  illi  .  » 

Eadem  veritas  significari  videtur  Isaiae6. 
cumenimdixisset  Propheta,  quod  Seraphim 
stabant  (scilicet  ante  thronum  Dei)  statim 
subjungit,  Sex  alce  erant  uni  et  sex  alce  alte- 
ri,  et  duabus  volabant :  quae  verba  expen- 
dens  idem  Bernardus  serm.  4.  de  verbis 
Isaiae :  <  Ad  quid  (inquit)  tunc  alae,  si  stant  ?» 
Gui  interrogationi  sic  respondet :  «  Gredo 
autem,  sicut  in  volatu  alacritatem,  sic  et  in 
statione  immobilitatem  promitti.  » 

II.  Probatur  etiam  eadem  suppositio  tripii- 
ci  ratione  quam  habetD.  Thomas  locis  citatis. 
Prima  est,  quia  Beati  omnia  quae  vident  in 
Verbo,  vident  in  unica  specie  divinae 
essentiae  :  ea  autem  quoe  videntur  in 
unica  specie,  videntur  simul,  et  non  suc- 
cessive.  Quam  rationem  etiam  tangit  D. 
Bernardus  serm.  31.  inCant.  ubiloquens  de 
excellentia  divinae  visionis,  sic  ait  :  <  Illa 
visio  stat,  quia  forma  stat  qui  tunc  videtur : 
est  enim,  nec  ullam  capit  ex  eo  quod  est, 
fuit,  vel  erit,   mutationem.  » 

Secunda  ratio  est.  Felicitas  perfecta  (qua- 
lem  habent  Beati  in  visione  Dei)  non  est  se- 
cundum  habitum,  sed  secundum  actum,  ut 
dicit  Aristoteles  10.  Ethic.  Ergo  non  unum 
prius,  et  aliud  posterius,  sed  omnia  simul  et 
semper,  secundum  actum,  et  in  uno  actu 
videntur  a  Beatis. 

Tertia  ratio  quam  etiam  adducit  S.  Tho- 
mas  locis  citatis,  sic  potest  proponi.  Una- 
quaeque  res,  cum  venerit  ad  suum  ultimum 
finem,  quiescit,  cum  omnis  motus  sit  ad 
acquirendum  finem  :  sed  ultimusfinisintel- 
lectus,  est  visio  divinse  essentiae  :  ergo  in- 
tellectus  divinam  essentiam  videns,  non 
movetur  ab  uno  intelligibili  in  aliud,  sed 
omnia  quae  per  hanc  visionem  cognoscit, 
simul  actu  considerat. 

III.  Suppono  secundo,  tres  esse  mensuras 
durationis  rerum  :  scilicet  aeternitatem, 
aevum,  et  tempus.  iEternitas  est  mensura 
rei  immutabilis  tam  secundum  esse  quam 
secundum  operationes.  ^Evum  est  mensura 


rei  immutabilis  secundum  esse,  mutabilis 
vero  secundum  operationes,  et  accidentia 
quae  potest  suscipere.  Tempus  denique  est 
mensura  rei  omnino  immutabilis,  tam  se- 
cundum  esse,  quam  secundum  operationes. 
Ita  docet  S.  Doctor  supra  quaest.  10.  art.  5. 
his  verbis  :  «  Tempus  habet  in  se  prius  et 
posterius-;  aevum  autemnon  habet  in  se  prius 
et  posterius,  sed  ei  conjungi  possunt :  aeter- 
nitas  vero  non  habet  prius,  neque  poste- 
rius,  neque  ea  compatitur. » 

IV.  Suppono  tertio,  aeternitatem  aliam 
esse  essentialem,  et  aliam  participatam. 
iEternitas  per  essentiam,  est  duratio  esse 
omnino  indefectKnlis,  tam  ab  intrinseco, 
quam  ab  extrinseco,  unde  convenit  soli 
Deo.  iEternitas  vero  participata,  est 
duratio  rei  immutabilis  quidem  ab  in- 
trinseco,  mutabilis  vero  ab  extrinseco,  sal- 
tem  per  potentiam  Dei,  per  quam  potest  des- 
trui  ac  desinere  esse  vel  aliquam  mutatio- 
nem  in  se  suscipere  ;  et  ista  potest  conve- 
nire  rebus  creatis,  divinam  immutabilita- 
tem  participantibus,  ut  colligiturexD.  Tho- 
ma  supra  quaest.  10.  art.  2.  ad  1.  ubi  ait: 
<c  Quando  Augustinus  dicit  quod  Deus  est 
auctor  aeternitatis,  intelligitur  de  aeterni- 
tate  participata  ;  eo  enim  modo  communi- 
cat  Deus  suam  aeternitatem  aliquibus,  quo 
et  suam  immutabilitatem.  »  His  praesuppo- 
sitis. 

V.  Inquirimus,  quaenam  ex  tribus  men- 
suris  jam  explicatis,  visionem  beatificam 
mensuret  ?  An  tempus,  vel  aevum,  autaeter- 
nitas  essentialis,  vel  participata  ?  In  cujus 
difficultatis  resolutione,  quatuorreperio  sen- 
tentias.  Prima  existimat  visionem  beatifi- 
cam  tempore  mensurari,  quia  licet  ejus  du- 
ratio  sit  indivisibilis,  et  tota  simul ;  illam 
tamen  non  intelligemus,  nisi  per  ordinem 
ad  nostrumtempus.  Ita  Vazquez  supra  disp. 
36.  cap.5. 

Secunda  docet,  iliam  non  mensurari  tem- 
pore,  sed  aevo.  Sic  Scotus  in  4.  dist.  47. 
quaest.  6.  quem  sequitur  Suarez  in  metaph. 
disp.  50.  sect.  6.  num.  18. 

Tertia  contendit,  illam  mensurari  ipsa 
aeternitate  essentiali  Dei.  Hanc  tenent  Fer- 
rariensis,  Bannes,  Navarrete,  Biescas,  et 
quidam  alii  ex  schola  D.  Thomae. 

Ultima  denique,  quam  alii  Thomistae  com- 
muniter  defendunt,  propriam  mensuram 
visionis  beatae,  esse  aeternitatem  non  essen- 


ARTICULUS  (INIGUS.  509 

tialem,  sed  participatam,  affirmat.   Ita  Ga-  IX.    Denique    probatur  conclusio,    des- 

preolus,     Gajetanus,    Nazarius,   Gonzales,  truendo  fundamentum  Vazquezii :  Quodenim 

Joannesa  S.  Thoma,  et  aliicommuniter.  nos  non  intelligamus  visionem  beatam    nisi 

per  ordinem  ad  nostrum  tempus,    non  facit 

§.    II.  quod  tempus  sit  mensura  durationis  illius; 

quia  nos  non  cognoscimus  illam  durationem 

Rejiciuntur  tres  primce  sententice,  et  quarta  per  reductionem  ad  nostrum  tempus,  tam- 

statuiiur.  quam  ad  aliquid  perfectius,  et  simplicius,  sed 

tamquam  ad  aliquid  imperfectius  ,  et  nostro 

VI.  Dico  primo,  visionem  beatam  non  modo  intelligendi  accommodatius.  Sicut 
mensurari  tempore.  Ita  D.  Thomas  o.  con-  licet  non  cognoscamus  durationem  An^eli, 
tra  Gentes  cap.  61 .  ubi  hanc  conclusionem  nisi  per  habitudinem  ad  nostrum  tempus ;  nec 

'multipliciter  demonstrat.  Primo,  quia  in  hoc  attributa  divina  nisi  per  ordinem,  et  conno- 

seternitas  a  tempore  differt,   quod  tempus  tationem  ad  creaturas ;  non  tamen  propterea 

in  quadam  successione  habet  esse,   rcterni-  tempus  nostrum  sumitur  ut  mensura  dura- 

tas  vero  est  tota  simul  :  at  in  visione  beata  tionis  Angelorum,  nec  creatura),  ut  mensura 

non  est  successio,  sed  omnia  qua3  per  illam  perfectionis   Dei ;  quia  mensura  semper  se 

videntur,  simul,   et  uno  intuitu  videntur,  habet  ut  aliquid  simplieius,  et  uniformius 

ut  in  prima  suppositione  demonstratum  est :  mensurato. 

ergo  non  mensuratur  tempore.  X.  Dico  secundo,    visionem  beatam  non 

VII.  Secundo,  Actio  non  est  in  tempore,  mensurari  sevo. 

nisi  vel  ratione  principii,   vel  ratione  ter-  Probatur    primo    ex   D.    Thoma     supra 

mini  quem    attingit:  sed    visio    beatifica  qusest.   10.  art.  5.  ad  1.  ubi  dicit :  <r  Grea- 

ex  neutro  capite  potest  esse  intempore,  vel  turse  spirituales,  quantum    ad   affectiones 

eomensurari:  ergo  tempore  non  mensura-  et   intelligentias,    in   quibus  est   successio' 

tur.  Major  constat,  sic  enim  actiones  rerum  mensuratur  tempore,  quantum  vero  ad  eo- 

materialiumsuntintempore,  ratione  princi-  rum  esse  naturale,    mensurantur  aavo  ;  sed 

pii;actionesveroAngelorum,quandoagunt  quantum    ad   visionem  gloriaa,    participant 

in  ha3c  inferiora,    ratione    termini.    Minor  aeternitatem.  » 

vero  probatur  :  Principium  visionis  beatee  XI.  Probatur  secundo   conclusio  ratione 

est  intellectus  lumine  gloriee  illustratus,  et  fundamentali.  Cum  enim  visio   beatifica  sit 

ipsadivinaessentia  in  ratione  speciei  intel-  participatio     divinaa   intellectionis,    reddit 

ligibilis  foecundatus;    terminus    vero    est  animam  veluti  deiformem,  et  modo  divino 

eadem  essentia  in  ratione  speciei  expressae,  operantem,  ac  proinde  modo  simpliciori    et 

ut  constat  ex  dictis  in  secunda  et  tertia  dis-  immutabiliori  quam  sit  Angelus  in  suo  esse  : 

putatione:  atqui  taie  principium,   et  talis  unde  cum  diversitas    mensura   durationis 

terminus  non  subjacent  tempori :  ergo  visio  rerum,  sumatur  ex  diverso  gradu  immuta- 

beatifica,  nec  ratione  principii,  nec  ratione  bilitatis  illarum,  nt  docet    D.    Thomas  loco 

termini   subjacet  tempori.  citato,  visio   beata   petit   mensurari   aliqua 

VIII.  Tertio,  Anima  intellectiva  est  creata  mensura  nobiliori  et  uniformiori,  quam  sit 

in  confinio  aeternitatis  et   temporis,  ut   dici-  ea  qua3  mensurat  Angelorum  substantiam  ; 

tur  in  hbro  de  causis  ;  unde  ejus  actio  per  ac  proinde  non  mensuratur  aavo,  sed  reter- 

quam  conjungitur  inferioribus  qua3  sunt  in  nitate  participata. 

tempore,    temporalis  est;    actio    vero   per  XII.  Probatur    tertio  conclusio.    Mwnm 

quam  conjungitur  rebus    superioribus  qua3  licct  in  se  sit  immutabile,  et  totum  simul 

sunt  supra  tempus,  a^ternitatem  participat :  admittit  tamen    aliquam  successionem     et 

sed  visio   beatifica   est^  actio  perfectissima,  aliquas  variationes  accidentales  in  Angelo 

per  quam  Angeli,  et  homines   beati,  perfec-  sive  quoad  mutationes  locales,  sive   quoad 

tissime  conjunguntur  Deo,  qui  est  a3ternus,  diversos  actus,  ut  dicemus  in  tractatu  de 

et  suf>ra  omne  tempus  :   ergo  illa  non  est  in  Angclis  :  (1)  sed  visio  beata  nullam  admittit 

empore  sed  m  a^ternitate  participata  :  jux-  successionem,  aut  variationem,  etiam  acci- 
ta  lllud  Lhnsti  Joan.  17.  llxc  estvita  a>tcrna 

ut  cognoscant  te  Deum  verum.  m  ncn  r  or,  A   v 

[1)  Disp.  5.  art.  4.  digress.  unica. 

L  21 


dIO 


DISPHTATIO  VI. 


dentalem,  in  ipsa  ratione  visionis :  tum  quia 
principia  ad  illam  concurrentia,  scilicet 
lumen  gloriae,  et  essentia  divina  per  modum 
speciei  unita,  manent  omnino  invariata  : 
tumetiam,  quia  visio  beatifica,  constituit 
intellectualem  creaturam  inultimo  termino, 
et  fme,  ac  summa  beatitudine,  quae  non 
potest  amplius  proficere  nec  deficere.  Ergo 
illa  non  mensuratur  aevo. 

XIIL  Addoquod,  sicut  homo  per  gratiam 
viee,  et  dona  supernaturalia,  participat 
naturam  Dei,  et  ejus  attributa  ;  ita  et  per 
visionem  beatificam ,  et  gratiam  con- 
summatam  Patriae  ,  immutabilitatem  et 
eeternitatem  Dei  aliquo  modo  participat,  ut 
docet  D.  Thomas  supra  queest.  40.  art.  5. 
ad  1.  ubiait :  «  Dicuntur  multae  eeternitates, 
secundum  quod  sunt  multi  participantes 
eeternitatem  ex  ipsa  Dei  contemplatione.  » 

Addo  etiam,  quod  visio  beata  appellatur 
vita  eeterna,  non  solum  quia  durabit  sine 
fine,  nam  hoc  modo  etiam  vita  damnatorum 
erit  seterna  ;  sed  quia  inter  res  creatas 
summam  immutabilitatem  habet,  et  nullam 
admittit  successionem  aut  variationem  in 
ipsa  ratione  visionis,  et  quantum  ad  opera- 
tiones  per  se  ad  illam  consequentes ;  licet 
illam  admittat  quantum  ad  illustrationes,  et 
revelationes  quee  fiunt  extra  Verbum,  et 
quee  per  se  ad  illam  non  pertinent,  sed  ad 
illud  genus  cognitionis,  quee,  Scientia 
infusa  appellatur. 

XIV.  Dico  tertio  :  Visio  beata  non  men- 
suratur  eeternitate  essentiali,  sed  participata. 

Probatur  primo  ex  D.  Thoma  5.  cont. 
Gent.  cap.  61.  ubi  ait,  quod  «  Visio  Dei  in 
quadam  participatione  eeternitatis  perfi- 
citur.  »  Et  infrasubdit  :  «  Essedivineesubs- 
tantiee  in  aeternitate  est,  vel  magis  est  ipsa 
aeternitas,  visio  autem  preedicta  in  partici- 
patione  aeternitatis  est.  » 

XV.  Probatur  secundo  hac  ratione  funda- 
mentali.  Quod  mensuratur  seternitate  essen- 
tiali,  debet  fuisse  necessario  ab  eeterno,  et 
esse  omnino  immutabile  ac  indefectibile, 
tam  ab  extrinseco  quam  ab  intrinseco  :  ut 
enim  docet  D.  Thomas  supra  queest.  10. 
art.  2.  «  Ratio  eeternitatis  consequitur 
immutabilitatem,  sicut  ratio  temporis  con- 
sequitur  motum  :  »  sed  visio  beatifica,  licet 
ab  intrinseco  sit  invariabilis  et  indefectibilis, 
admittit  tamen  aliquam  mutabilitatem,  et 
ciefeetibilitatem  ab  extrinseco,  tam  in  genere 


entitativo,  quam  intelligibili  :  sicut  enim 
illa  incoepit  de  novo,  ita  et  potest  desinere, 
si  Deus  de  factosuspendat  suum  concursum, 
sicut  de  facto  desiit  in  aliquibus  qui  in  hac 
vita  viderunt  Deum,  ut  de  Paulo,  et  Moyse 
docetD.  Thomas  hic  art.  11.  Item  illa  de 
potentia  absoluta  potest  esse  major  vel 
minor,  etiam  in  eodem  subjecto  ;  sicut  de 
facto  in  divcrsis  subjectis  una  est  major 
quam  altera  :  ergo  non  mensuratur  aeterni- 
tate  essentiali,  unde  cum  non  mensuratur 
tempore,  vel  eevo,  ut  ostensum  est,  alia 
mensura,  praeterquam  aeternitate  partici- 
pata,  mensurari  nequit. 

XVI.  Sed  quaeres  primo,  An  sicut  tempus 
est  subjective  in  primo  mobili,  et  aevum  in 
supremo  bonorum  Angelorum  ;  ita  et  aeter- 
nitas  participata,  in  aliquo  subjecto,  et 
quodnam  illud  sit  ? 

Respondeo  cum  Nazario,  valde  probabile 
esse  quod  eeternitas  participata  subjective  sit 
in  intellectu  perfectissimi  Beati,  scilicet 
in  anima  Ghristi  :  sicut  enim  in  genere 
motuum,  motus  primi  mobilis  est  mensura 
caeterorum,  quia  est  simplicior  et  unifor- 
mior  ;  et  sicut  durationes  Angelorum,  prop- 
ter  eamdem  rationem,  mensurantur  per 
durationem  supremi  Angeli ;  ita  probabile 
est  omnes  visiones  beatas  mensurari  a 
visione  Ghristi,  quae  caeteris  immutabilior, 
uniformior,  et  simplicior  est,  in  quantum 
unica  existens  complectitur  omnia  quae 
diversis  visionibus  aliorumBeatorumviden- 
tur  :  imo,  ut  docet  D.  Thomas  supra  citatus, 
ad  omnia  se  extendit,  quae  Deus  videt  per 
scientiam  visionis. 

XVII.  Quaeres  secundo,  An  aliae  formae 
supernaturales,  ut  gratia,  charitas,  et  unio 
hypostatica,  aeternitate  participata  men- 
surentur  ? 

Respondeo  gratiam  et  charitatem  in  duplici 
statu  considerari  posse  :  scilicet  in  statu  im- 
perfecto  viae,  ut  regulantur  per  fidem,  et 
cognitionem  obscuram  ;  et  in  statu  perfecto 
Patriae,  et  prout  regulantur  a  lumine 
gloriae,  et  clara  Dei  visione.  In  primo  statu 
mensurantur  mensura  omnino  mutabili  et 
temporali,  quia  trahuntur  ad  modum 
imperfectum  ipsius  subjecti,  et  sunt  in  eo 
amissibiliter ;  eo  quod  non  repleant  totam 
ejus  potentialitatem,  ut  docet  D.  Thomas  2. 
2.  quaest.  24.  art.  11.  In  secundo  vero, 
gratia  consummata  Patriae,  cum  sit  omnino 


ARTIGULUS  UNIGUS. 


541 


immutabilis  et  inamissibilis  ;  et  amor  beati- 
ficus,  saltem  ut  tendit  in  objectum  pri- 
marium,  scilicet  Deum  clare  visum,  aeter- 
nitate  participata  mensurantur  ;  quia  ad 
visionem  beatificam  consequuntur,  et  illi 
conformantur,  ac  habent  eamdem  cum  illa 
immutabilitatem  et  indefectibilitatem.   Dixi 


§.    III. 

Solvuntur  objectiones. 

XIX.  Objicies  primo  contra  primam   con- 
clusionem  :  Visio  Pauli  quam  habuit  in  via, 


Amor  beatificus,  ut  tendit  in  objectum  pri-  fuit  ejusdem  rationis  cum  ea  quam  modo 
marium  :  ut  enimferturin  objeclum  secun-  habet  in  Patria,  utpote  terminata  ad  idem 
darium,  id  est  in  creaturas  quaslibereamat,     objectum,  et  procedens  ab  eodem   lumine 


non  mensuratur  aeternitate  participata,  sed 
tempore  discreto,  seu  Angelico,  sicut  in 
statu  viae  tempore  communi,  quia  ex  hac 
parte  admittit  mutabilitatem  et  successio- 
nem,  quam  nonadmittit  visiobeatifica,  etiam 
respectu  creaturarum  quas  videt  in  Verbo. 

XVIII.  De  unione  vero  hypostatica,  simi- 
liter  dicendum  est,  illam  mensurari  aeter- 
nitateparticipata,  quia  est  omnino  immuta- 
bilis,  et  indefectibilis,  multoque  intimius 
ac  perfectius  Deo  conjungit  ,  quam  visio 
beatifica,  vel  gratia  consummata  Patriae,  ut 
docet  D.  Thomas  5.  p.  quaest.  50.  art.  2. 
his  verbis  :  «  Gratia  unionis  per  quam 
divinitas  unita  est  carni,  ex  sui  ratione  est 
magis  permanens,  quia  ordinaturad  unionem 
personalem,  quam  gratia  adoptionis,  quac 
ordinatur  ad  unionem  affectualem.  » 

Nec  obstat  si  dicas,  istam  unionem  secum 
compati  mutabilitatem  operationum  quas 
Christus  exercebat  in  natura  assumpta, 
dum  erat  in  statu  viae,  et  consequenter 
debere  mensurari  aevo,  quod  mensurat   rem 


gloriae,  et  ab  eadem  speciedivinae  essentiae  : 
sed  illa  fuit  defectibilis,  et  subjecta  muta- 
tioni,  ac  proinde  mensurata  tempore  :  ergo 
et ista. 

XX.  Respondeo  primo,  quod  licet  visio 
D.  Pauli  fuerit  ejusdem  rationis,  quantum 
ad  speciem,  et  substantiam,  cum  illa  quam 
modo  habet  in  Patria,  non  tamen  quantum 
ad  statum,  et  modum  durationis  ;  quia  non 
fuit  data  per  modum  status  perfecti  et  per- 
manentis,  sed  per  modum  transeuntis,  non 
tollentis.  statum  viae.  Unde  D.  Thomas  2.  2. 
quaest.  475.  arf.  5.  ad  2.  numerat  illam 
inter  prophetias,  et  ad  modum  prophetiae, 
seu  coruscationis  transeunlis,  dicit  fuisse 
communicatam  :  quare  iicet  illa  per  acci- 
dens,  et  ratione  status,  fuerit  subjecta 
mutalioni,  et  mensurata  tempore  ;  visio 
tamen  qua  nunc  fruitur  in  ccelo,  est  om- 
nino  immutabilis,  et  indefectibilis  ab  intrin- 
seco,  ac  proinde  non  mensuratur  tempore, 
sed  aetemitate  participata. 

XXI.  Secundo  dici    potest,  visionem  D. 


immutabilem  in  substantia,  et  mutabilem  in     Pauli  quam  habuit  in  via,  fuisse  mensura- 


operatione. 

Respondetur  enim,  negando  consequen- 
tiam  :  quia  aevum  mensurat  substantiam 
immutabilem,  quae  est  principium,  et  radix 
operationum  mutabilium  ;  unio  autem  hypos- 
tatica  non  erat  radix  illarum  operationum, 
quas  Ghristus  dum  erat  viator  exercebat 
in  natura  assumpta  ;  illae  enim  pertinebant 
ad  naturam,  quae  est  radix,  et  principium 
operandi  ;  non  vero  ad  hypostasim,  quae 
solum  est  terminus  naturae,  nec  operatur 
nisi  illa  mediante.  Addo  quod,  si  hoc  argu- 
mentum  concluderet,  probaret  unionem 
hypostaticam  mensurari  tempore,  non  aevo ; 
quia  actiones  corporales  quas  Ghristus  in 
natura    assumpta    exercebat,     dum     erafc 


tam  aeternitate  participata,  sicut  illa  quam 
modo  habet  in  Patria  :  quia  ab  intrinseco,  et 
ex  sua  natura,  erat  immutabilis  et  indefec- 
tibilis  ;  quamvis  ab  extrinseco,  et  per  Dei 
potentiam,  fuerit  mutata  et  destructa  ;  sicut 
etiam  Deus  de  absoluta  potentia  mutare 
potest,  et  destruere  visiones  quae  sunt  in 
Patria  ;  etsicut  ipsa  substantia  Angeli,  quae 
mensuratur  aevo,  potest  desinere,  si  Deus 
voluerit  eam  annihilare. 

XXII.  Objicies  secundo  contra  secundam 
conclusionem  :  iEvum  est  mensura  rei 
imnaulabilis  in  suo  esse,  et  mutabilrs  secun- 
dum  operationes  ei  adjunctas  :  sed  visio 
beatifica,  quamvis  sit  immutabilis,  et  inde- 
fectibilis  in  suo  esse,   est   tamen  mutabilis 


viator,  erant  subjectac  mutabilitati  temporis  quoad  perfectiones  adjunctas  :  ergo  mensu- 
et  ab  illo  mensuratae,  sicul  actiones  aliorum  ratur  aevo.  Major  constat,  nam  substantia 
hominum.  Angeli  mensuratur  aevo,  quia  licet  sit  in  se 


512  DISPUTATIG  VII. 

incorruptibilis  et  indefectibilis,  habet  tamen  incipit  et  potest  desinere,  et  illa  potest  ad 

aliquam  variationem   accidentalem,   quoad  majorem  vel  minorem  visionem  concurrere, 

motus  locales,  et  operationes  illi   adjunctas.  quod  totum  importat  aliquam  mutabilitatem, 

Minor    vero  probatur  :  Beati    non     vident  saltem  ab  extrinseco,  et  in  ordine  ad  poten- 

statim  initio  beatitudinis  omnia  quae    per-  tiam    Dei   absolutam  ;  ideo    visio   beatifica 

tinent  adeorum  statum,  seddehispaulatim,  mensuratur    aeternitate     participata,     non 

et  successive  illuminantur  a  Deo,  ut  diximus  vero  essentiali.  Sicut  etiam  licet    Verbum 

articub  prsecedenti  :    ergo  visio   beatifica  divinum    suppleat    rationem    personee    in 

admittit  in  se  revelationes  et  illustrationes,  humanitateGhristi  ;  unio  tamen hypostatica, 

ac  proinde  mutabilis  est  quoad  operationes  ut  supra  dicebamus,  non  mensuratur  ipsa 

illi  adjunctas.  aeternitate  essentiali,  sed  participata.   Tum 

XXIII.  Respondeo  distinguendo  majorem.  quia  inccepit  aliquando,  et  de  absoluta  Dei 

iEvum  est  mensura  rei  immutabilis  in  suo  potentia  potest  desinere.  Tum  etiam,  quia 

esse,  mutabilis  vero  secundum  operationes  licet  humanitati    communicetur  existentia 

illi' adjunctas  per  se,  concedo  :  illi  adjunctas  divina,    illa  tamen  non    communicatur  ut 

per  accidens  tantum,nego.  Similiter  distin-  propria,  et  homogenea  ipsi,  sedut  supplens 

guo  minorem.  Visio  beatifica  est  mutabilis  vices  existentioe  createe. 
quoad  operationes    illi  adjunctas    per  se, 

nego  :  illi  adjunctas  per  accidens,  concedo.  DISPUTATIO  VII. 

Explicatur  :  In  Beatis    duo  sunt  genera 

operationum ;  qusedam  per  se  consequuntur  De   nominibus  Dei. 
ad  visionem  beatificam,   ut  amor,  fruitio, 

delectatio,  etistaesunt  omnino  immutabiles,  Ad  quaestiones  13.  D.  Thomse. 
et  indefectibiles  ab  intrinseco,   sicut  ipsa 

visio  a  qua  dimanant.  Aliae  vero  sunt  quae  Licet  Deus  ineffabilis   sit,  ipsumque  (ut 

visioni  beatificae  per  accidens  adjunguntur,  olimdicebat  Plato)  c  Intelligere  difficile  sit, 

ut  itluminationes,  et  revelationes  quse  fiunt  joqui  autemimpossibile  :  »  tamen  de  nomi- 

extra  Verbum  ;  quse,  ut   supra  diximus,  n|bus  ejus   breviter   hic    cum  S.   Doctore 

per  se  non  pertinent  ad  visionem  beatam,  disserendum   est   :  «  Divina  enim   (inquit 

sedadilludgenuscognitionis,quamTheologi  Leo    Papa)  considerationis  niateria,    ex  eo 

appellant  scientiam  infusam,  quee  per  acci-  quod  ineffabilis  est,  fandi  tribuit  facultatem ; 

densadillamconsequitur.  Quamvis  ergo  in  nec  potest  deficere  quod  dicatur,    dum  non 

Beatis  sit  aliqua  mutatio,  et  variatio   acci-  potest  esse  satisquoddicitur.  »(1) 
dentalis,  quantum  ad  illustrationes,  et  reve- 

lationes  factas  extra  Verbum ;  quia  tamen  Articulus  unicus. 
ipsa  visio  beata  nullam  patitur  mutationem, 

quantum  ad  alias  operationes  quse  per  se  Breviter  exponuntur,  et  declarantur  quaede 

ad    illam  consequuntur,   non    mensuratur  divinis   nominibus,    communiter    docent 

aevo,  sicut  substantia  Angeli,  quse  est  prin-  Theologi. 
cipium,  et  radix  operationum  mutabilium 

quae  per  se  ad  illam   consequuntur,    sed  QuaeTheologicommuniter  docent  cum  D. 

Eeternitate  participata.  Thoma  de  divinis  nominibus,   facilia   sunt, 

XXIV.  Objicies  tertio  contra  tertiam  con-  et  deduci  possunt   ex  doctrina  quam  tradit 

clusionem   :   Visio     beata    habet   divinam  Aristoteles  1.  de  interpret.  ubi  docet  nomina 

essentiam  loco  speciei  :  ergo  debet  mensu-  significare  res   mediante  conceptu  ;  subin- 

rari  eadem  mensura  qua  illa :  sed   essentia  deque   nomina   imposita     ab  aliquo,    non 

divina   eeternitate   essentiali   mensuratur  :  magis  rei    quidditatem    significare,    quam 

ergo  et  visio  beatifica.  ipse   conceptus    imponentis    vei  loquentis 

Respondeo  concesso  antecedente,  negando  exprimat.  Ex  quo 

consequentiam.  Licet  enim  essentia  divina  I.  Inferes  primocontraScotum,  Vazquem, 

quae  in  visione  beatifica  gerit  vicesspeciei,  Molinam,  et  Arriagam,  non  posse  a  viatori- 
in  se    mensuretur  aeternitate  essentiali  ; 

quia  tamen  concursus  ejus  ad  visionem,  (i)  serm.  4.  de  Passione. 


ARTIGULUS  UNIGUS. 


515 


bus  imponi  Deo  nomen,  quod  ipsum  quiddi- 
tative,  et  ut  est  in  se  significet  :  quia  nullus 
viator  potest  (saltem  de  lege  ordinaria)  co- 
gnoscere  Deum  quidditative,  et  ut  est  in 
se  ipso.  Quam  rationem  tangit  Augustinus  in 
Psal.  84.  his  verbis  :  «  Quid  quaeris  ut  as- 
cendat  in  linguam,  quod  in  cor  non  ascen- 

dit?» 

II.  Dices  cum  Vazque,  mensuram  signifi- 
cationis  nominum  non  debere  sumi  ex  eo 
qui  nomen  imponit,  nec  ex  eo  qui  loqui- 
tur  ,  sed  ex  eo  qui  audit  ,  et  intelligit 
conceptum  loquentis  :  unde  cum  viato- 
res  ,  possint  excogitare  nomen  ,  quod 
excitet  in  Beatis  conceptum  quidditati- 
vum  Dei ,  possunt  illi  nomen  imponere, 
quod  ipsum  quidditative  signiiicet,  quam- 
vis  illumquidditativenon  cognoscant.  Sicut 
(inquit)  Rex  Hispaniae  potest  nomina  impo- 
nere  civitatibus  Indiarum,  quas  nunquam 
vidit :  quibus  auditis,  qui  illas  viderunt,  eas 
quidditative  intelligerent. 

III.  Sed  contraprimo  :  Ex  Aristotele  cita- 
to, « Voces  sunt  eorum  quae  sunt  in  anima 
passionum  notee : »  id  est  vitales  expressio- 
nes  nostrorum  conceptuum  :  ergo  vis  signi- 
ficationis  in  vocibus,  debet  sumi  ex  eo  qui 
loquitur,  etexprimit  suum  conceptum,  non 
vero  ex  illo  qui  audit,  et  talem  conceptum 
intelligit. 

Secundo,  Si  significatio  vocum  ad  solum 
audientem  referatur,  sequitur  quod  si  quis 
proferret  propositiones  alio  modo  quam  sen- 
tit  et  concipit,  non  diceretur  mentiri  ;  quia 
non  exprimeret  suam  mentem,  sed  solum 
objectum  extrinsecum,  eo  modo  quo  ab  au- 
diente  percipitur  :  sed  hoc  est  falsum  et 
adsurdum,  ut  constat  :  ergo  et  illud. 

Tertio,  Sequeretur  quod  psittacus  vere 
loqueretur,  quia  licet  non  intelligat  quee  di- 
cit,  excitat  tamen  in  audiente  cognitionem 
ejus  rei  quam  profert. 

Denique,  Si  vera  esset  hujus  auctoris 
doctrina,  creaturae  possent  Deo  imponere 
nomen,  quod  ipsum,  nedum  quidditative, 
sed  etiam  comprehensive  significaret  :  con- 
sequens  est  falsum,  ut  patet  :  ergo  et  ante- 
cedens.  Sequela  probatur  :  Ex  parte  Dei  non 
deest  vis  ad  cognitionem  sui  comprehensi- 
vam ;  ex  parte  vero  nostri,  potest  esse  talis 
intentio,  nomen  aliquod  instituendi,  quo 
Deum  totaliter  quantus  est,  ipsi  significe- 


mus  :  ergo  si  non  est  necessarium,  ut  qui 
nomen  imponit,  tantum  de  re  significata 
noverit,  quantum  in  significatione  ponit,  ut 
docet  Vazquez,  poterit  a  creaturis  imponi 
Deo  nomen,  quodillum  sibi  ipsicomprehen- 
sive  significet :  sicut  in  ejus  sententia,  via- 
tores,  quamvis  Deum  quidditative  non  in- 
telligant,  illi  possunt  imponere  nomen,  quod 
excitet  in  Beatis  quidditativum  ejus  concep- 
tum. 

IV.  Inferes  secundo  contra  Bannem,  et 
Zumel,  posse  Angelos,  et  homines  beatos,  Deo 
nomen  imponere  quod  ejus  essentiam  ut 
in  se  est  significet,  et  declaret. 

Probatur  :  Ut  enim  dicit  S.  Doctor  hic 
art.  I . « Seciindum  quod  aliquid  a  nobis  intel- 
lectu  cognosci  potest,  sic  a  nobis  potest  no- 
minari :  »  sed  Angeli,  et  homines  beati,  co- 
gnoscunt  Deum  ut  est  in  se  :  ergo  ipsum 
nominare  possunt ,  nomine  proprio ,  il- 
lum  ut  est  in  se  significante,  juxta  illud 
Zachariae  ultimo  In  illa  Die  erit  Dominus 
unus,etnomenejus  unum. 

Neque  valet  quod  respondet  Bannez,  ni- 
mirum  Prophetam  ibi  ad  litteram  non  loqui 
de  visione  beatifica,  sed  de  statu  Ecclesiae 
militantis  ;  et  significare,  non  futurum  in 
Ecclesia  plurium  deorum  cultum,  sed  uni- 
cum  Deum  ab  omnibus  invocandum.  Non 
valet,  inquam  ,  licet  enim  haec  interpreta- 
tio  possit  admitti,  tamen  D.  Thomas  hunc 
locum  etiam  intelligit  de  Beatis  videntibus 
Deum:namin1.  sent.  dist.  2.  quaest.  1. 
art.  5.  quaestiunc.  4.  sic  ait  :  «  Si  intellec- 
tus  noster  Deum  per  seipsum  videret  ,  illi 
posset  imponere  nomen  unum,  quod  erit 
in  Patria  ;  et  ideodicitur  Zachariae  ultimo  : 
In  illa  die  erit  Dominus  unus,  et  nomen 
ejus  nomen  unum.  »  Idem  docet  1. 
contra  Gentes  cap.  51 .  his  verbis.  «  Si  nos 
divinam  essentiam  ,  prout  est  in  se,  posse- 
mus  intelligere,  et  ei  nomen  proprium  adap- 
tare,  uno  nomine  tantum  illam  exprime- 
remus,  quod  promittitur  his  qui  eum  per 
essentiam  vidcbunt,  Zachariaeultimo.»  Qui- 
bus  verbis  excluditur  alia  responsio  ejus- 
dem  auctoris ,  dicentis  per  nomen  illud 
unum,  quod  videntibus  Deum  a  Propheta 
promittitur  ,  intelligi  Verbum  increatum. 
Nam  videntibus  divinam  essentiam  non 
promittitur  visio  in  Verbo,  quae  includi- 
tur,  aut  idem  est   cum  visione  beata  ,  sed 


514 


DISPUTATIO  VII. 


aliquid  aliud,  scilicet  unius  nominis  im- 
positio.  Etin  hoc  sensuexponit  etiam  Lyra- 
nus  verba  Zachariae. 

V.  Dices  primo  cum  Zumel  :  In  tantum 
potest  aliquis  nomen  imponere  ,  in  quan- 
tum  habet  conceptum,  et  speciem  expres- 
sam  de  re  quam  vult  manifestare :  sed  Beati 
non  habent  speciem  expressam  creatam 
quae  Deum  quidditative  repraesentet  ,  ut 
supra  ostendimus  :  ergo  non  possunt  Deo 
nomen  quidditativum  imponere. 

Gonfirmatur  ,  et  magis  declaratur  haec 
ratio.  Non  potest  Deus  per  speciem  ali- 
quam  creatam  quidditative  repraesentari : 
ergo  nec  significari  aliquo  nomine  creato, 
ejus  essentiam,  et  quidditatem  declarante. 
Antecedens  constat  ex  dictis  disp.  2.  (1) 
Gonsequentia  etiam  videtur  manifesta  ex 
paritate  rationis. 

VI.  Respondeo,  ad  hoc  ut  Beati  Deo  no- 
men  quidditativum  imponant  ,  sufficere 
quod  habeant  conceptionem  ,  id  est  intel- 
lectionem  creatam  ,  terminatam  ad  essen- 
tiam  divinam,  ut  est  in  se,  et  ut  gerentem 
vices  Verbi ,  et  speciei  expressae  ;  nec  esse 
necessarium,  ut  habeant  speciem  impres- 
sam  vel  expressam  creatam.  Unde  adconfir- 
mationem,  negatur  consequentia  et  paritas  : 
quia  diverso  modo,  species  et  nomen  signifi- 
cant;  species  ut  naturalis  similitudo  objecti, 
quam  esse  oportet  ejusdem  ordinis,  et  imma- 
terialitatis  cum  illo  ;  nomen ,  ut  signum 
ad  placitum,  et  per  extrinsecamdenomina- 
tionem  ;  qua  ratione  non  repugnat  res  in- 
ferioris  ordinis  significare  ea  quae  sunt  or- 
dinis  superioris. 

VII.  Inferes  tertio  :  A  Beatis  ,  vel  a  Deo 
ipso,  non  posse  pro  viatoribus,  seu  caren- 
tibus  visione  Dei,  imponi  nomen  quidditati- 
vum  Dei.  Nomen  enim  quidditativum  de- 
bet  in  audiente  excitare  cognitionem  quid- 
ditativum  rei  :  at  viatoribus  non  potest 
excitari  quidditativa  Dei  cognitio,  cum  illa 
careant  :  ergo  nec  pro  illis  imponi  nomen 
quidditativum  Dei. 

VIII.  Inferes  quarto  :  Neque  a  viatoribus, 
neque  a  Beatis,  nec  ab  ulla  creatura  pos- 
sibili,  imponi  posse  Deo  nomen  ipsum  si- 
gnifieans  adaequate,  et  comprehensive :  quia, 
ut  supra  ostendimus  ,  (2)  nulla  creatura 
existens,  vel  possibilis,  potest  Deum  com- 

(1)  Art.  1.—  (2)  Disp.  art  .3. 


prehendere  :  ergo  nec  illum  comprehensive 
significare. 

IX.  Inferes  quinto  :  Neque  a  Deo  ipso  im- 
poni  posse  nomen,  quod  ipsum  alteri  quam 
sibi  ipsi  comprehensive  significet  :  quia  in 
nullo  alio  est,  aut  esse  potest,  facultas  Deum 
comprehendendi,  et  tam  perfecte  cognos- 
cendi,  quam  se  cognoscit  Deus  ipse. 

X.  lnferes  sexto  :  Posse  a  viatoribus  Deo 
imponi  plura  nomina  ex  creaturis  ,  quae 
diversas  ejus  perfectiones  imperfecte  decla- 
rent.  Deus  enim  imperfecte  a  nobis  ex 
creaturis  cognoscitur,  juxta  illud  Apostoli 
adRoman.  1.  Invisibilia  Dei,  per  ea  quce 
facta  sunt,  intellecta  conspiciuntur.  Unde  in 
sacris  litteris,  variis  nominibus  Deus  insi- 
gnitur  :  nam  modo  sanctus,  modo  bonus, 
altissimus,  omnipotens,  admirabilis,  terri- 
bilis,  etc.  cognominatur,  ut  (inquit  Hiero- 
nymus  in  epistola  adMarcellam)  per  plura 
creaturarum  nomina  ,  veluti  per  quos- 
dam  gradus  ,  ad  infinitam  creatoris  per- 
fectionem  ascendatur  ;  et  multiplices  om- 
nium  creaturarum  perfectiones ,  in  simpli- 
cissima  divinae  naturae  perfectione  conti- 
neri  declarentur.  Vel,  ut  ait  Ficinus,  ut 
multa  ,  variaque  bona  ,  a  divina  boni- 
tate  ,  largissime  profluentia,  exprimeren- 
tur. 

XI.  Sed  inter  haec  nomina,  praecipue  no- 
tandasunt  decem  illa,  quibusapud  Hebraeos 
Deus  olim  cognominari  solebat,  ut  notat  D. 
Hieronymus  in  eadem  epistola.  Primum  est 
El,  quod  Deum  fortem  significat.  Secun- 
dum  Eloah,  quod  Deum  providentem  ,  gu- 
bernantem,  et  videntem  declarat.  Tertium 
est  Elohim,  quod  praecedentis  plurale  est. 
Quartum  Tzabaoth,  quod  semper  cum  alio 
Dei  nomine  conjunctum  est,  ut  Jehovah 
Tzabaoth,  Dominus  exercituum  quod  Vul- 
gatus  Psal.  24.  v.  10.  vertit,  Dominus  vir~ 
tutum.  Quintum  Elion  ,  id  est  ,  excelsus. 
Sextum  Ehieh  ascher  ehieh,  id  est,  si  verbum 
verbo  exprimas,  Ero  qui  cro,  quod  Vulga- 
tus  vertit,  Sum  qui  sum,  cum  apud  Deum 
futurum  ipsum  praesens  sit.  Septimum 
Adonai,  quodDominum  significat.  Octavum 
Jah,  quod  sonat  in  fine  Halleluiah  :  compo- 
nitur  enim  ex  Hallelu,  id  est  Laudate,  et 
lah,  hocest  Deum.  Nonum  Sadai,  quod  mu- 
nificum,  liberalem,  et  omnipotentem  signifi- 
cat.  Decimum  est  nomen  Tetragrammaton, 
quod  Iehovah  communiter  pronuntiari  solet; 


ARTIGULUS  UNIGUS. 


515 


illud  tamen  Hebraei  religionis  et  reveren- 
tise  causa  pronuntiare  non  audebant,  ha- 
bentes  sacratissimum,  tamquam  nomen  Dei 
primarium  et  essentiale,  ejus  essentiam  ut 
in  se  est  significans,  unde  ineffabile  nomen 
esse  dicebant ,  et  quando  in  sacra  Scriptu- 
ra  occurrebat,  loco  illius  Adonai  pronuntia- 
bant.  Quod  et  observavit  noster  vulgatus 
Interpres,  Exodi  6.  versu  5.  sic  vertens 
Nomen  meum  Adonai  non  indicavi  eis  :  in 
Hebraeo  enimnon  est  Adonai,  sed  nomen 
Tetragrammaton  ;  quod  quia  est  ineffabile, 
Interpres,  more  veterum,  pro  eo  substituit 
nomen  Adonai. 

XII.  Observandum  est  etiam,  apud  omnes 
fere  gentes,  sacrum  Dei  nomen  Tetragram- 
maton  esse,  utpote  quod  quatuor  litteris 
ubique  scribatur.  ^gyptii  enim  Deum  vo- 
cant  Theu,  Persae  Syre,  Magi  Orsi,  Graeci 
Os6v  Armeni  Vors,  Arabes  et  Turcae  Alla, 
Germani  et  Angli  Goth  ,  Galli  Dieu  ,  His- 
pani  Dios,  Itali  Idio,  Hebraei  demum  leho- 
vah. 

XIII.  Iuferesseptimo  :  Quod  sicut  Deus  a 
nobis  triplici  via  intelligitur,  nempe  per 
viam  remotionis,  per  viam  excessus,  et  per 
viam  causalitatis,  ut  docet  Dionysius  cap.  1. 
et  7.  de  divin.  nomin.  ita  etiam  triplici 
genere  nominum  a  nobis  appellari  solet ; 
aliqua  enim  removent  ab  illo  imperfectio- 
nes  creaturarum  :  ut  quando  dicitur  incor- 
poreus,  immaterialis,  incompositus,  etc.  Et 
hunc  modum  cognoscendi  Deum  ,  appellat 
Dionysius,  modum  cognoscendi  per  ignoran- 
tiam,  quem  existimat  omnium  dignissimum, 
dicens  :  « Et  est  rursus  divinissima  Dei  co- 
gnitio,  qua  perignorantiam  cognoscitur,  quan. 
do  mens  ab  omnibus  aliis  recedens,  et  pos- 
tea  seipsamdimittens,  unita  est  super  splen- 
dentibus  radiis,  etc.  »  Alia  vero  sunt  nomi- 
na  quae  significant  Deum  per  modum  exces- 
sus,  et  supereminentiae :  ut  quando  dicitur 
superperfectus ,  superexcellens,  superpul- 
cher  ,  supersubstantia ,  etc.  Alia  denique 
exprimunt  ejus  causalitatem,  vel  dominium 
erga  creaturas  :  ut  quando  vocatur  creator, 
dominus,  gubernator,  provisor,  etc. 

XIV.  Inferes  ultimo  :  Deum  non  dici  neces- 
se  ineffabilem  eo  sensu,  utnullus  de  lpsoser- 
mohaberi,  nullumque  ipsi  nomen  a  creatu- 
ris  imponi  possit  :  sed  dicitur  ineffabilis, 
primo  quia  a  viatoribus  nullum  potest  impo- 


ni  nomen,  ejus  essentiam  ut  est  in  se,  clare 
etquidditativedeclarans  :  «  Hoc enim  (inquit 
NazianzenusJ  Deus  est,  quodcum  dicitur,  non 
potest  dici ;  cum  cestimatur,  non  potestcesti- 
mari  ;  cum  definitur,  ipsa  definitione  cres- 
cit.  »  (4)  Dixit  autem  Deumipsa  definitione 
crescere,  quia  licet  definitio  dicatur  termi- 
nus  rei,  quia  ea  veluti  termino  et  fine  res 
clauditur  ;  tamen  cum  Deum  definire  et  de- 
terminare  contendimus,  itase  habet,  utsem- 
per  aliquid  illius  extra  maneat  ;  eo  quod 
natura  ejus  ab  intellectu  creato  propria  vir- 
tute  cognosci  nequeat,  nec  viatori  satisexpli- 
cari  et  definitione  describi. 

Secundo  Deus  vocatur  ineffabilis,  quia 
nullum  illi  nomen  imponi  potest,  ipsum  ulli 
creaturae  existenli  aut  possibili  comprehen- 
sive  significans  ;  ita  ut  illo  audito  creatura 
formare  possit  cognitionem  Deo  adaequatam, 
et  ipsum  comprehendentem.  Unde  ipsi  etiam 
Beati,  illum  clare  videntes,  dicuntur  a  Pro- 
pheta  in  ccelesti  Patria  servare  silentium, 
non  solum  quia  in  visione  beatifica  nullum 
formant  verbum  creatum,  ut  supra  annota- 
vimus  ;  (2)  sed  etiam  quia  infinitam  Dei 
essentiam,  et  perfectionem  comprehensive 
intelligere,  et  significare  non  valent ;  ut 
egregie  declarat  sanctus  Doctor  in  1 .  dist.  2. 
quaest.  1.  art.  5.  quaestiunc.  4.  his  verbis  : 
«  Si  intellectus  videns  Deumper  essentiam, 
imponeret  nomen  rei  quam  videret,  et  nomi- 
naret,  mediante  conceptione  quam  de  ea 
habet,  oporleret  adhucquod  imponeret  plu- 
ra  nomina  ;  quia  impossibile  est,  quod  con- 
ceptio  intelleclus  creati,  repraesentet  totam 
perfectionem  divinae  essentiae.  Unde  de  una 
re  visa,  diversas  conceptiones  formaret,  et 
diversa  nomina  imponeret :  sicutdicit  etiam 
Chrysostomus,  quod  Angeli  laudant  Deum, 
quidam  ut  majestatem,  quidam  ut  bo- 
nitatem,  et  sic  de  aliis,  in  signum  quod 
ipsumnon  vident  visione  comprehendente  ; 
sed  conceptio  perfecte  repraesentans  Deum, 
est  Yerbum  increatum.  »  Haec  D.  Thomas, 
quibus  verbis  eleganter  declarat,  quod  solus 
Deus  proprie  in  Sion  loquitur,  quia  solus 
sibi  proprium  et  adaequatum  nomen  imposuit, 
Verbum  scilicet  aeternum  quod  format,  et 
totam  ejus  cognoscibilitatem  adaequat.  Unde 
Lactantius  lib.  4.  instit.  cap.  7.  «  Ideo  solus 


(1)  Oral.  49.  -  [2)  Disp.  2.  arl.  2. 


316 


DISPUTATIO  VII. 


Deus  hoc  sibi  nomen  a  principio  imposuit, 
quod  nullus  alius  praeter  ipsum  scit  ;  quia 
solus  seipsum  comprehendit,  solus  ipse  aeter- 
num  Verbum  genuit.  » 

Ex  his  facile  intelliges,  Deum  recte  appel- 
lari  a  Dionysio  cap.  1  de  divin.  nomin.  &vw- 
vv|j.ov  et  7coau(6vi>|xov  :  caret  enim  omni  no* 
mine,  quia  nullo  nomine  totum  quod  in 
ipso  est,  prout  est,  exponi  potest  :  habet 
vero  plura  nomina,  quia  variae  sunt  perfec- 
tiones  in  rebus  creatis  dispersae,  ex  quibus 
cognosci  et  nominari  potest.  Unde  Gregorius 
Nyssenus  in  explanatione  Cantici  Gantico- 
rum  :  «  Omnia  (inquit)  mira  quse  in  univer- 
so  contemplamur,  materiam  divinorum  no- 
minum  praebent,  quibus  Deum  sapientem, 
potentem,  bonum,  sanctum,  beatum,  aeter- 
num,  judicem,  salvatorem,  et  aliis  hujus- 
modi  nominamus.  »  Vel  etiam,  ut  idem 
sanctus  Doctor  ibidem  docet,  dicitur  Multi- 
nomins,  ob  multitudinem  beneficiorum  quae 


nobis  confert.  Lumen  enim  dicitur,  cum  ca- 
liginem  ignorantiae  depellit ;  vita,  cum  im- 
mortalitatem  largitur  ;  via,  cum  ab  errore 
ad  veritatem  deducit,  etc. 

Simili  modo  Nazianzenus  in  quodam  car- 
mine,  Deum  sic  alloquitur  : 

Gum    neque   unum  sis,     neque   omnia. 
Quemte  appellem, 
Qni   solus   innominabilis,   et    omnino- 
mius  ? 

Ubi  Deum  Innominabilem,  et  Omnino- 
mium  appellat;  quia  licet  pluribus  nomini- 
bus  appelletur,  ut  a  nobis  aliquo  modo  cog- 
nosci  possit,  nullum  tamsn,  nullaque  con- 
ceptio  nostra,  illum  exprimere  potest  prout 
est  in  seipso.  Unde  egregie  Augustinus 
tract.  13.  in  Joan.  «  Omnia  possunt  dici  de 
Deo,  et  nihil  digne  dicitur  de  Deo.  Nihil  la- 
tius  hac  inopia.  Quaeris  congruum  ,  non  in- 
venis.  Quaeris  quoquo  modo  dicere;  omnia 
invenis.  » 


TRACTATUS  TERTIUS 

DE   SCIEHTIA  DEI   ET  IDEIS   IN  MENTE  EJUS  EXISTENTIDUS. 

AD    QILESTIONEM    14.    ET    15.    DIVI    THOMiR. 

PR/EFATiO. 


Gum  primum  ad  pertractandas  de  divina  scientia  quaesliones  animum  converti, 
visus  sum  mihi  hoc  a  Deo  impositum  proeceptum  excipere  :  Duc  in  altum,  et  laxate 
retiain  capturam,(\)  quo  jussus  est  olim  D.  Petrus,  ut  explicat  I).  Ambrosius,  in 
profundum  disputationum  sese  committere.  (2)  Nec  immerito  hanc  tractationem  de 
Dei  scientia,  vastissimum  et  immensum  mare  dixerim  ;  tempestatibus  infestum, 
procellis  opportunum,  naufragiis  celebre,  unde  vix  quisquam  integram  navim  educat. 
Tn  hoc  oculos  converterat  Paulus,  cum  horrore  quodam  perculsus,  «  Aliitudinem 
quidem  vidit  (ut  inquit  Augustinus)  sed  ad  profundum  non  pervenit,  »  et  unum 
reperit  quo  exclamaret  :  0  altitudo  sapientiw  et  scientice  Dei  l   (3) 

Sane  si  Dei  miraculorum  mare  theatrum  est,  in  quo  divina  ars  ludit,  illuditque 
hominum  mentibus,  ut  cum  in  cseteris  multa  sint  quae  studium  mereantur,  et 
animum  rapiant,  Mirabiles  tamen  sint  elationes  maris,  mirabilis  sit  in  altis  Dominus : 
hoc  habet  scientia  Dei  singulare,  et  eximium,  tantumque  mentium  aciem  et  conatum 
superat,  ut  immensum  hoc  pelagus  contemplanti,  solacum  stupore  admiratio  supersit. 
Quid  enimsi  claritatem,  cui  omnia  nudaet  aperta  sunt ;  cui  si  omnium  mentium  lumina, 
etsi  omnia  una  mens  caperet,  conferrentur,  csecam  noctem,  et  tenebras  dici  oporteret  ? 
Quidsi  vim  agendi,  et  efficaciam,  qusenullis  machinamentis,  nullo  labore  autconatu 
quibus  ars  eget,  sed  sola  contemplatione  et  visione  universa  producit  ?Quidsi  infmi- 
tatem,  simplicitatem,  certitudinem,  immutabilitatem,  et  cseteras  dotes  quis  inspiciat ! 
Solam  eum  admirationem  et  stuporem  manere  necesse  sit,  ut  identidem  cum  Propheta 
exclamet :  Mirabilis  facta  est  scientia  tua,  confortata  est,  et  non  potero  ad  eam  ? 
Unde  Ghrysostomus  :  « Multa  sunt  quse  licet  miremur,  non  tamen  cum  timore,  ut 
magnifica  a^dificia  columnarum,  ornamenta  parietum,  picturas  corporum :  at  maris 
vastitatem,  immensosque  aquarum  gurgites,  et  altitudinem,  nonsinemetu  inspicimus. 
Sic  et  Propheta,  cum  vastum  id,  immensumque  divinse  scientiae  pelagus  inspicit, 
vertigine  quasi  tentatus,  stupescit,  ac  summo  cum  timore  demirans,  recedit,  atque 
exclamat,  Mirabilis  facta  est  gcientia  tua  !»  (4) 

Nec  solum  hanc  gravissimam  disputationem,  mare  dixerim,,  quod  ingentes  olim 
procellas  inter  Patres  Societatis  et  nostros  excitavit,  quibus  sedandis  Congregatio 
de  Auxiliis  diu  allaboravit,  sed  etiam  scopulum  Philosophorum  et  Itoeticorum  naufragio 
infamem,  qui  collisis  plurimorum  navibus,  caeteros  periculi  admoneat.  Unde  Mariana 
libro  3.  de  morte  et  immortalitate  cap.8.  « En  scopulus  ad  quem  multse  confractae 
sunt  naves.  En  Euripus  rapidus  in  diversas  et  contrarias  partes,  verso  mari :  veiut 

(I)  Lucae  V.  4.  —  (2)  Iq  cap.  5.  Lucaj.  —  (3)  Serm.    20.  dc  vcrbis   Apostoli.  cap.  7.  —  (4)  Homil.  de  incom- 
preheusibili  Dei  nalura. 


monle  prsecipiti  devolutus  torrens,  fervens  rixis  et  contentionibus. »  Et  Cardinalis 
Sadoletus  libro  2.  in  Epist.  ad  Romanos.  «  Magnum  concursum  acerrimarum 
disputationum  excitant,  magnumque  mare  commovent  quicumque  banc  difficillimam 
omnium  qugestionum,  et  si  verum  fateri  volumus,  pene  inexplicabilem,  tractari 
postulant. » 

Verum  nihil  me  ista  terrent  (amice  Lector;,  huic  me  pelago  securus  committo  : 
procul  a  periculo  positum,  navigaturum  me  spero,  si  quando  in  altum  navis 
producenda  sit  :  nihil  est  quod  metuam,  dum  Angelicum  Praeceptorem  sequor,  quem 
Deus  Ecclesise  suae  seu  sidus  dulce  carinse  ostendit ;  etsi  validior  tempestas  e  manibus 
clavum  excuteret,  adeo  propitium  sidus  navim  reget. 

Geminis  quse  lapsa  procellis. 
Tunditur,  et  victo  trahitur  jam  coeca  magistro,  (1) 

Si  mecum  (amice  Lector)visin  eadem  versari  navi,  unum  poiliceor,  omni  periculo 
defuncto,  tuto  salvique  portum  pertingemus. 

Ut  vero  quse  in  hoc  tractatu  de  scientia  Dei  dicturi  sumus,  aliqua  methodo  et  ordine 
pertractemus,  illum  in  septem  disputationes  dividemus.  Prima  erit  de  scientia  Dei 
secundum  se.  Secunda  de  scientia  possibilium,  qua3  simplicis  intelligentise  dicilur. 
Tertia  de  causalitate  divinae  seientiae  respectu  creaturarum.  Quarta  de  scientia  futurorum 
absolutorum,  quae  visionis  appehatur.  Quinta  de  scientia  futurorum  sub  conditione, 
fundata  in  decreto,  qu^e  a  Thomistis  admittitur,  et  conditionatorum  scienlia  dici  solet. 
Sexta  de  scientia  conditionatorum  ante  decretum,  quam  recentiores  in  Deo  fingunt,  et 
scientiam  mediam  vocant.  Ultima  tandem  erit  deideis  in  mente  divina  existentibus,  de 
quibus  fuse  Plato,  et  ante  Platonem  Socrates  disputavit  :  (i)  imo,  ut  testatur 
Augustinus,  libro  octoginta  trium  quaestionum  ;  tantam  vim  in  ideis  prisci  illi 
Philosophi  posuerunt,  ut  ipsorum  judicio,  nisi  iis  intellectis,  sapiens  nemo  esseposset. 
ln  quam  rem,  celebre  est  dictum  illud  Piatonis,  « Illum  qui  ideas  contemplatur, 
victurum  esse  Deum  inter  homines. » 

(I)  Claudianus.  —  (2)  Qu&st.  46. 


TATIO    PRIMA. 


DE    SCIENTIA    DEI    SECDNDDM    SE. 


Priusquam  de  scieutia  Dei  respectu  pos- 
sibilium  et  futurorum  contingentium  dispu- 
temus,  et  celebriores  hujus  temporis  contro- 
versias  discutiamus  et  resolvamus  ;  aliqua 
de  scientia  Dei  in  communi  et  secundum  se, 
praemittenda  esse  censuimus  ;  ejusque  exis- 
tentiam,  quidditatem,  ac  divisionem,  de- 
clarare,  variasque  ejus  dotes  et  praerogati- 
vas,  quibus  supra  scientiam  humanam  et 
Angelicam  eminet,  exponere,  necessarium 
esse  duximus.  Agendum  etiam  hic  esset,  ad 
complementum  hujus  disputationis,  de  ob- 
jecto  tam  motivo  quam  terminativo  divinae 
scientiae,  nisi  in  traclatu  de  attributis  de 
hoc  fuse  pertractassemus,  (1)  unde  ne  ea- 
dem  saepius  et  inutiliter  repetantur,  ad 
hunc  locum  Lectorem  remittimus. 

Articulus  primus. 

An  sit  in  Deo  proprie  scientia,  et  in  ordine 
ad  quae  objecta  ? 


;.  i. 


Prcemittitur  quod  apud  omnes  est  certum. 

I.  Gertum  est  scientiam  in  Deo  proprie 
reperiri,  si  ly,  Proprie,  sumatur  contrapo- 
sitive  ad  metaphonce  :  sic  enim  sumpta 
scientia  nihil  aliud  est  quam  cognitio  certa 
et  evidens ;  hanc  autem  in  Deo  reperiri  ma- 
nifestum  est,  cum  talis  cognitio  sit  perfectio 
simplicitersimplex.  nullam  insuo  conceptu 
involvens  imperfectionem.  Unde  Esther  14. 
dicitur,  Domine  qui  habes  omnium  scien- 
tiam.  Psal.  138.  Mirabilis  facta  est  scientia 
tua.  EtadRoman.  11.  0  altitudo  divitiarum 
sapientiw  et  scientice  Dei ! 

II.  Id  etiam  demonstrat   D,  Thomas  hic 

(1)  Disp.  2.  art.  5. 


art.  1.  et  quaest.  2.  de  veritate  art.  2.  egre- 
gia  ratione,  quae  potest  sub  hac  forma  pro- 
poni.  Deus  est  substantia  summe  immate- 
rialis,  et  ab  omni  consortio  materiae  segre- 
gata  :  ergo  et  perfectissime  sciens  et  intelli- 
gens.  Gonsequentia  probatur  :  Quanto  ali- 
qua  substantia  est  magis  immaterialis,  et 
magis  elevata  supra  conditiones  materiae, 
tanto  magis  est  cognoscitiva  :  ergo  si  Deus 
sit  substantia  summe  immaterialis,  etc.  est 
etiam  perfectissime  sciens  et  intelligens. 
Gonsequentia  patet,  antecedens  probatur 
primo  ex  Aristotele  2.  de  anima  textu  112. 
ubi  docet,  quod  plantae  non  sunt  cognosci- 
tivae,  sicut  animalia,  quia  eorum  forma  est 
magis  materialis,  et  minus  elevata  supra 
conditiones  materiae.  Hinc  etiam  provenit 
quod  inter  sensus  externos,  visus,  utpote 
immaterialior,  elicit  operationes  nobiliores, 
et  est  magis  cognoscitivus,  quam  tactus, 
aliique  sensus  externi ;  et  quod  inter  subs- 
tantias  creatas,  natura  Angelica,  utpote  ma- 
gis  elevata  supra  materiam,  est  perfectiori 
modo  intelligens :  qua  de  causa  supremi  illi 
Spiritus,  InteUigentice  nuncupantur.  Inter 
ipsos  etiam  homines,  illi  qui  sunt  crassio- 
res,  et  magis  immersi  materiae,  ut  plurimum 
sunt  minus  ingeniosi,  et  minus  idonei  ad 
scientias  ;  quia  moles  corporea  hebetat  et 
obtundit  acumen  ingenii,  sive,  ut  loquitur 
Scriptura,  Corpus  quod  corrumpitur,  ag- 
gravat  animam,  etc. 

III.  Secundo  probatur  idem  antecedens  : 
Vita,  ut  docetur  in  libris  de  anima,  nihil 
aliud  est  quam  elevatio  formae  supra  mate- 
riam  :  ergo  cum  intelligere  sit  perfectissi- 
mus  gradus  vitae,  oriri  debet  ex  summa 
immaterialitate,  et  perfectissima  elevatione 
supra  materiam. 

IV.  Tertio  probatur  :  Natura  intellectualis 
tantae  est  amplitudinis,  et  universalitatis,  ut 
possit  recipere   formas  omnium  rerum,  in 


520 


DISPUTATIO  PRIMA. 


esse    saltem   intentionali,  et    intelligibili  ;     perfectionem,  convenit  formaliter  Deo  :  sed 

unde  communiter  dicitur,  quod   Intellectus 

intelligendo  fit  omnia  :   materia  autem  cum 

sit  radix  limitationis,  et  principium  indivi- 

duationis,   contrahit,  et   limitat  amplitudi- 

nem,  et  universalitatem  formarum,  et  facit 

ut  una  natura  non  possit  recipere  formas, 

et  perfectiones  aliarum,  etiam  in  esse  intel- 

Hgibili  :  sicut  ergo  materia  est  impedimen- 

tum  cognitionis,  ita   immaterialitas  ex  ad- 

verso,   est   causa,  et  radix  scientiae,  et  in- 

tellectualitatis.  Unde  egregie  Tertullianus  : 

«  Opimitas  sapientiam  impedit,  exilitas  ex- 

pedit.  >    (I)  De  quo  plura  in    tractatu    de 

attributis.  (2) 

Non  potest  ergo  revocari  in  dubium,  in 
Deo  reperiripropriescientiam,  prout  scientia 
proprie,  idem  est  ac  non  rnetaphorice  talis  : 
unde  solum  est  difficultas,  an  Dei  cognitio  sit 
proprie  scientia,  prout  ly,  Proprie,  sumitur 
contrapositive  ad  communiter,  et  respectu 
quorum  objectorum  ? 


II. 


Utraque  difficultas  triplici  conclusione 
resolvitur. 

V.  Dico  primo  :  Dei  cognitio  est  scientia 


cognitio  stricte  et  proprie  scientifica,  est 
perfectio  nullam  in  suoconceptu  formali  in- 
cludens  imperfectionem  :  ergo  in  Deo  repe- 
ritur  formaliter. 

Nec  valet,  si  dicas,  talem  cognitionem 
importare  imperfectionem  discursus,  seu 
quod  cognitio  conclusionis  circa  quam  scien- 
tia  versatur,  ex  cognitione  principiorum 
causetur,  quod  Deo  repugnat.  Non  valet, 
inquam  :  tum  quia  in  Angelis  reperitur 
stricte  scientia,  et  tamen,  juxta  communio- 
rem  Theologorum  sententiam,  in  ipsis  non 
est  proprie  discursus  :  ergo  imperfectio  dis- 
cursus,  non  est  de  ratione  scientiae  stricte 
et  proprie  sumptae.  Tum  etiam,  quia  licet 
daremus  de  ratione  scientise  ut  sic  esse  ali- 
qualem  discursum,  non  est  cur  non  suffi- 
ciat  formalis  aut  virtualis  :  sed  Deo  non 
repugnat  discursusvirtualis,sicut  enim  non 
repugnat  perfectionibus  divinis,  ut  una 
virtualiter  ab  alia  causetur,  ut  patet  inat- 
tributis,  quae  virtualiter  ab  essentia  dima- 
nant ;  ita  non  repugnat  quod  una  cognitio 
in  Deo,  ab  alia  virtualiter  causetur,  in  quo 
consistit  virtualis  discursus  :  ergo,  etc. 

VII.  Gonfirmatur  :  Ad  rationem  scientiae 
stricte  sumptae,  non  requiritur  major  ex 
parte  cognitionum  causalitas,    quam  adra- 


proprie    et   stricte,    et   non    solum    large,  tionem  scibilis  in  objecto,  inter  essentiam  et 

et  improprie.  Est  contra   Vazquem  i.  parte  proprietates  :  sed  adrationem  scibilis  stricte 

disp.  4.  num.  9.   et  disp.  85.  cap.  7.  num.  sufficit   virtualis    objectiva    causalitas,   ut 

*®*  constat  in    objecto   Theologiae    et  Metaphy- 

Probatur  breviter  ratione   fundamentali.  sicae  ;  Deusenim,  qui  est  objectum  Theolo- 

Cognitio  evidens  et  certarei  per  causara,  est  gise,  estsolum  causa  virtualis  suorum  attri- 

proprie  et  stricte  scientifica :  sed  hujusmodi  butorum,  et  ens  est  solum  causa  virtualis  et 

cognitio  reperitur  in  Deo  :  ergo  invenitur  in  ratio  a  priori  proprietatum    quas  de  ipso 

ipso  scientia  stricte  et  proprie.   Minor  patet,  Metaphysica  demonstrat :  ergo  ad  rationem 

major  autem  probatur.  Talis  cognitio  non  strictee  scientiae,  sufficiet  vivtualis  ex  parte 

est  artis,  quae  erga  factibilia  versatur,  modo  cognitionum  causalitas,  subindeque  virtualis 

practico  et  factivo ;  nec  prudentiae,  quae  non  discursus. 


est  circaagibilia,  tradendo  agendorum  regu- 
las  :  nec  fidei,  vel  opinionis,  cum  fides  im- 
portet  obscuritatem,  et  opinio  incertitudi- 
nem  :  nec  intellectus  principiorum,  nam 
lumen  principiorum,  non  est  cognitio  effec- 
tus  per  causam,  sed  solius  causae  cognitio  : 
ergo  est  cognitio  proprie  et  stricte  scienti- 
fica. 


VIII.  Dico  secundo  :  In  Deo  esse  scien- 
tiam  strictam  et  propriam,  respectu  creatu- 
rarum. 

Probatur  breviter  :  Scientia  proprie  et 
stricte  sumpta,  est  cognitio  rei  per  cau- 
sam  :  sed  Deus  perfectissime  cognoscit  om- 
nes  effectus  creatos  per  suas  causas,  licet 
causas  eteffectus  per  simplicem  intuitnm,  et 


VI.  Probatur  secundo   :  Omnis  perfectio     absque  discursu   attingat  :  ergo  habet  per- 
quae  in  suo  conceptu   formali  non  dicit  im-     fectissimamomnium  rerum  creatarum  scien- 

tiam. 
(l)Lib.  de  anima  cap.20.  ■—  (2)  Disp.  2.  art  2.  s. 1.        Gonfirmatur :  Cum    essentia    divina    sit 


AKTIGULUS  f. 


o21 


causa  creaturarum,  et  Deus  perfectissime  distinctio,  omnia  ab  essentia  realiter  causa- 
penetret  et  comprehendat  illam,  non  potest  rentur,  et  etiam  unum  ab  alio  ;  si  namque 
non  inea,  utin  causa  penetrata  et  compre-     voluntas  realiter  differret  ab  intellectu   di- 


hensa,  cognoscere  omnes  effectus  creatos, 
subindeque  propriam  et  perfectam  de  illis 
habere  scientiam. 

IX.  Dico  tertio  :  Deus  habet  scientiam 
strictam  suorum  attributorum.  Ita  commu- 
niter  docent  Theologi ,  excepto  Durando,  et 
Ferrariensi,  qui  ut  refert  Gonzaleshic  disp. 
54.  num.  4.  licet  admittant  in  Deo  scien- 
tiam  proprie  et  stricte  sumptam,  negant 
tamen  illam  respectu  divinorum  attributo- 
rum. 

X.  Probatur  tamen  conclusio  destruendo 
praecipuum   illorum  fundamentum.    Si   ob 


vino,  realiter  causaretur  ab  illo  ;  immuta- 
bllitasetiam  esset  realis  causa  aeternitatis, 
si  realiter  ab  illa  differret:  ergointerdivina 
attributa,  comparata  cum  essentia,  et  inter 
se,    virtualis  causalitas  intercedit. 

XI.  Gonfirmatur  :  Ad  causam  virtualem, 
et  virtualem  effectum,  sufficit  virtualis  dis- 
tinctio  :  sed  attributa  divina  inter  se  et  ab 
essentia  virtualiter  distinguuntur,  utintrac- 
tatu  de  attributis  contra  Nominales  ostendi- 
mus  :  (i)  ergo  habent  causam  virtualem. 
Addo  quod,  si  attributa  Dei  non  haberent 
causam  virtualem,  seu  rationem  a  priori, 


aliquam  rationem  in  Deo  non  esset  scientia     Theologia    illa  demonstrans   de    Deo,    non 


suorum   altributorum,  maxime   quia  de  ra- 

tione  scientiae  est  procedere  per  causam ; 

attributa  autem  divina,  cum  sint  entia  per 

essentiam  et  a  se,   causam  in  essendo  non 

habent  :  sed  haec  ratio  nulla  est :  ergo  datur 

in  Deo  scientia  suorurn  attributorum.  Major 

continet  praecipuum    adversariorum  funda- 

mentum,  minor  autem  probatur.  Ad  ratio- 

nem  scientiae  sufficit  procedere  per  causam 

virtualem  in  essendo  :   sed  licet  attributa 

divina,  ex  eo  quod  sint   entia  a  se,  causam 

realiter  causantem  excludant,  habent  tamen     gnitioni   repugnat  :   ergo  et   ratio  scientiee 

causam  virtualem  :  ergo  ob  rationem  illam,     strictae. 

male  negatur  in  Deo  scientia  suorum  attri-         Huic  argumento  patet  solutio  ex  supra 

butorum.   Major    constat,   ut  tum  in  Meta-     dictis.  In  primis  enim  respondeo,  negando 

physica,  quae  proprie  scientia  est ;  et  tamen     majorem  :  nam  discursus  non  pertinet  es- 

veritas,  bonitas,  et  aliae  proprietates  quas     sentialiter  ad  rationem  scientiae,  sed  estim- 

demonstrat  de   ente,   non  habent  causam     perfectioejus ;  unde  licet  ille  divinaecogni- 

formaliter  influentem,  sed    solummodo  vir-     tioni   repugnet,  non  sequitur  in  ipso  non 


posset  habere  rationem  scientiae,  quod  est 
contra  communem  Theologorum  senten- 
tiam. 

Solvuntar  objectiones. 

XII.  Objicies  primo  cum  Vazque  contra 
primam  conclusionem  :  De  ratione  strictee 
scientiae  est  discursus  :   sed  ille  divinae  co- 


tualiter  :  tum  etiam  in  nostra  Theologia, 
quae  proprie  et  stricte  obtinet  rationem 
scientise,  ut  in  disputatione  procemiali  ad 
universam  Theologiam  ostendimus;  (1)  et 
tamen  non  procedit  percausam  quaerealiter 
influat,  sed  tantum  per  causam  virtualem  ; 


dari  strictam  scientiam.  Solutio  est,  D.  Tho- 
mae  quaest.  2.  de  verit.  art.  i.  ad4.  ubisic 
discurrit  :  « Illud  quod  in  Deo  est  absque 
omniimperfectione,  in  creaturis  cum  aliquo 
defectu  invenitur  ;  propter  hoc  oportet,  ut 
si  aliquid  in  creaturis    inventum  Deo  attri- 


cum  attributa    divina  quse  Theologia  de-  buatur,  separamus  totum   quod  ad   perfec- 

monstrat  de  Deo,  causam  realiter  influen-  tionem  pertinet,  ut  solum  maneat  hocquod 

tem    non   habeant.  Minor  vero  probatur  :  perfectionis  est ;  quia  secundum  hoc  tantum 

Unum  esse  causam  virtualem  alterius,  nihil  creatura  Deum  imitatur.  Dico  igitur,  quod 

est  aliud    quam  taliter  inter  se  comparari,  scientia   quae  in  nobis  invenitur,  habet  ali- 

quod  si  realis  intercederet   distinctio,  realis  quid   perfectionis,    et   aliquid  imperfectio- 

etiam  influxus  et  causatio   reperiretur  :  sed  nis :    ad  perfectionem  enim  pertinet  certi- 

attributa  divina   taliter  cum  natura  Dei,  et  tudo  ipsius,  quia  quod  scitur,  certitudina- 


inter  se  conjparantur,  quod  si  adesset  realis 


liter   cognoscitur  ; 


sed  ad  imperfectionem 


(\)  Art.  2. 


(1)  Disp.  3.  art.  3. 


m 


DISPUTATIO  PRIMA. 


pertinet  discursus  intellectus  a  principiis  ad 
conclusiones,  quarum  est  scientia  ;  hic  enim 
discursusnon  contingit,  nisi  secundum  quod 
intellectus  cognoscens  principia,  cognoscit 
in  potentia  tantum  conclusiones  ;  si  enim 
actu  cognosceret,  non  esset  ibi  discursus, 
cum  motus  nonsit  nisi  exitus  de  potentia  ad 
actum.  Dicitur  ergo  in  Deo  scientia,  ratione 
certitudinis  de  rebus  cognitis,  non  autem 
ratione  discursus  praedicti,  qui  nec  etiam 
in  Angelis  invenitur,    ut  Dionysius  dicit.  » 

Secundo  responderi  potest,  distinguendo 
majorem,  illamque  concedendo  de  discursu 
formali,  vel  virtuali ;  negando  autem  de 
discursu  determinate  formali ;  virtualis  enim 
discursus  sufficit  ad  rationem  scientiae,  ut 
supra  ostendimus  :  licet  autem  Deo  repugnet 
formalis  discursus,  non  tamen  virtualis,  ut 
etiam  ex  supra  dictis  patet. 

XIII.  Objicies  secundo  :  Ad  rationem 
strictae  scientiae  requiritur  ut  minus  notum, 
per  aliquid  notius  cognoscatur;  illa  enim  a 
notioribus  procedere  debet,  ut  Aristoteles  in 
libris  posteriorum  docet  :  sed  in  Deo  non 
potest  esse  aliquid  magis  vel  minus  natum, 
cum  omnia  perfectissime  cognoscat  et  com- 
prehendat  :  ergo  in  ipso  propria  ac  stricta 
scientia  reperiri  nequit. 

Respondeo  distinguendo  majorem  :  Ad 
rationem  strictae  scientiee  requiritur,  ut  mi- 
nus  notum  cognoscatur  per  aliquid  notius, 
ex  parte  rei  cognitae,  concedo  majorem  :  ex 
parte  cognoscentis,  nego  majorem.  Ad  mi- 
norem  similiter  dicendum  est,  quod  licet  in 
Deo  non  possit  dari  aliquid  notius  ex  parte 
cognoscentis,  bene  tamen  ex  parte  rei  co- 
gnitee,  quatenus  unum  est  ratio  cognoscendi 
aliud :  et  in  hoc  sensu  essentia  divina  po- 
test  dici  notior  attributis,  quia  est  ratio  a 
priori  per  quam  cognoscuntur.  Unde  D. 
Thomas  loco  supra  citato  in  solut.  ad  5.  sic 
habet  :  «  Dicendum  quod  quamvis  in  Deo 
non  sit  aliquid  magis  vel  minus  notum,  si 
consideretur  modus  cognoscentis,  quia  eo- 
dem  intuitu  omnia  videt  :  tamen  si  conside- 
retur  modus  rei  cognitae,  Deus  cognoscit 
quaedam  esse  magis  cognoscibilia  in  seipsis, 
et  quaedam  minus  :  sicutinter  omniamaxime 
est  cognoscibilis  sua  essentia,  perquam  qui- 
dem  omnia  cognoscit,  non  aliquo  discursu, 
cum  simul  videndo  essentiam  suam,  omnia 
videat ;  unde  et  quantum  ad  istum  ordinem 
qui  potest  attendi  in   divina   cognitione  ex 


parte  cognitorum,  etiam  salvatur  m  Deo 
ratio  scientiae,  ipse  enim  praecipue  omnia 
per  causam  cognoscit.  » 

XIV.  Objicies  tertio  :  Cognitio  Dei  per  se 
primo  terminaturad  suam  essentiam,  et  in 
illa  sic  cognita  attingit  attributa  et  creatu- 
ras  :  ergo  non  habet  stricte  et  proprie  ratio- 
nem  scientiae.  Antecedens  communiter  do- 
cetur  a  Thomistis,  et  patet  ex  dictis  supra 
in  tractatu  de  attributis,  et  in  tractatu  de 
visione  Dei,  magisque  constabit  ex  infra  di- 
cendis.  Consequentia  vero  probatur  :  In  hoc 
differt  scientia  a  notitia  luminis  principio- 
rum,  quae  dicitur  Intelligentia,  quod  illa  per 
se  primo  versatur  circa  conclusiones,  ista 
vero  per  se  primo  tendit  ad  principia,  et 
causasconclusionum  :  ergosi  omnis  cognitio 
Dei,  per  se  pnmo  versatur  circa  ejus  essen- 
tiam  ,  quae  habet  rationem  principii,  et 
causae,  aut  quasi  causae  suorum  attributorum 
et  creaturarum,  consequens  erit  ut  omnis 
cognitio  divina  sit  cognitio  principiorum, 
nulla  vero  scientifica,  si  de  scientia  proprie 
et  stricte  loquamur. 

Rcspondeo  concessoantecedente,  negando 
consequentiam,  ad  cujus  probationem  di- 
cendum,  quod  licet  scientiae  cui  tantum 
convenit  ratio  scientiae,  non  possit  compe- 
tere  ut  per  se  primo  versetur  tam  circa 
principia,  quam  circa  conclusiones ;  secus 
tamen  scientiae,  quae  simul  est  scientia  et 
sapientia;  cum  ista  eminenter  formaliter 
contineat  quidquid  pertinet  ad  rationem 
scientiae,  quae  tantum  est  scientia ;  et  quid- 
quid  spectat  ad  habitum  primorum  princi- 
piorum,  sive  ad  intelligentiam  :  unde  cum 
scientia  Dei,  utpote  perfectissima,  eminen- 
ter  formaliter  rationem  scientiae  et  sapientiae 
habeat,  non  mirum  quod  per  se  primo  ad 
essentiam  divinam,  ut  est  principium  et  ve- 
luti  causa  suorum  attributorum  et  creatura- 
rum  terminetur.  Sapientia  enim  non  dis- 
tinguitur  ab  intelligentia,  seu  habitu  princi- 
piorum,  in  hoc  quod  sapientia  nullo  modo 
versetur  circa  principia,  sed  in  eo  quod  in- 
telligentia  illa  considerat  secundum  se  et 
absolute;  sapientia  vero  illa  attingit,  non 
absolute,  sed  ut  sunt  rationes  assentiendi 
conclusionibus,  ut  docet  D.  Thomas  I.  2. 
qusest.  57.  art.  2. 

XV.  Objicies  quarto  contra,  secundam 
conclusionem  :  Ad  rationem  propriae  et 
strictse  scientiae,   requiritur  quod   effectus 


ARTIGULUS  II. 


32o 


cognoscatur  in  causa  propria  et  particulari,  illud  genus  dicunt  reduci  distinctionem  vir- 

nec  sufficit  quod  cognoscatur  in  causa  cora-  tualem,  quae  in  Deo  concipitur  :  illa  enim 

muni   et  universali  :  sed  Deus  esl   causa  fundatur  in  eminentia  divinae  naturae    qua3 

solum  communis    et   universalis    respectu  ratione  suae  infinitatis  praestare  potest  illud 

creaturarum :  ergo  licet  eas  in  seipso  tamquam  0mne  quod  praestant  in  rebus  creatis  perfec- 

in  causa  cognoscat,  non  habet  tamen  de  illis  tiones  realiter  distinctae. 

propriam  et  strictam  scientiam.  XVIII.  Melius  tamen  respondetur,  quod 

XVI.  Respondeoad  rationem  scientiae  non  quamvis  Deus  cognoscat  eminentiam  suae 

sufficere  quod  effectus  cognoscantur  in  causa  naturae,  et  prioritatem  virtualem,  quae  re- 

communi  et  universali,  quando  illa  attingit  peritur  inter  ejus   essentiam,  et  attributa 


et  causat  suos  effectus,  solum  secundum 
rationem  communem  et  genericam ;  secus 
vero  si  illos  attingat  et  causet  secundum  ra- 
tionem  specificam  et  individualem  :  Deus 
autem  ita  est  causa  universalis  omnium  re- 
rum,  ut  ejus  causalitas,  usque  ad  atomas 
illarum  differentias  pertingat;  quia  causat 
omnia  sub  ratione  universalissima  entis, 
quae  in  omnibus  differentiis  transcendenta- 
liter  imbibitur. 

Objicies  quinto  contra  tertiam  conclusio- 
nem  :  Deus  non  cognoscit  suam  essentiam, 
ut  est  causa  virtualis  suorum  attributorum  : 
ergo  non  habet  strictam  et  propriam  de  illis 
scientiam.  Consequentia  manifesta  est,  an- 
tecedens  probatur.  Essentia  divina  non  po- 
test  cognosci,  ut  causa  virtualis  attributo- 
rum,  nisi  cognoscatur,  ut  ab  illis  virtualiter 
distincta  :  sed  essentia  divina  non  potest 
cognosci  a  Deo,  ut  virtualiter  distincta  ab 
attributis  :  ergo  ut  causa  virtualis  illorum 
cognosci  nequit.  Major  constat,  sicut  enim 
causa  realis  importat  distinctionem  realem 
a  suo  effectu,  ita  et  causa  virtualis  distinc- 
tionem  virtualem.  Minor  vero  probatur  : 
Intellectus  divinus  non  potest  formare  entia 
rationis,  ut  magis  communiter  docent  nostri 
Thomistae  in  Philosophia  :  sed  si  essentia 
divina  cognosceretur  a  Deo,  ut  virtualiter 
distincta  ab  attributis,  intellectus  divinus 
formaret  entia  rationis;  cognosceret  enim 
essentiam  divinam  aliter  ac  est  in  se,  cum 
talis  distinctio  de  facto  non  reperiatur  in 
Deo,  sed  illi  affingatur  ab  intellectu  hu- 
mano  :  ergo  essentia  divina  non  potest  co- 
gnosci  a  Deo,  ut  virtualiter  distincta  ab 
attributis. 

XVII.  Rationehujus  argumenti,  quidam 
etiam  ex  Schola  D.  Thomae,  probabiliter 
existimant ,  intellectum  divinum  formare 
aliqua  entia  rationis,  quoe  fundantur,  non 
in  imperfecto  modo  cognoscendi  objecta ;  sed 
in  perfectione,  eteminenlia  rei  cognitae;  et  ad 


non  tamen  propterea  format  entia  rationis ; 
quia  non  cognoscit  talem  eminentiam,  et 
prioritatem,  ut  fundantem  distinctionem 
rationis,  per  ordinem  ad  suum  intellectum, 
sed  tantum  per  ordinem  ad  intellectum  hu- 
manum;  sicut  non  facit  entia  rationis, 
quando  cognoscit  essentiam  hominis  prae- 
bere  intellectui  humano  fundamentum,  ut 
concipiat,  et  distinguat  in  illa  genus  etdiffe- 
rentiam.  Quod  ut  clare  percipiatur. 

XIX.  Advertendum  est,  in  distinctione 
virtuali  quam  agnoscunt  Theologi  in  Deo, 
duoimportari  :  unumde  materiali,  eminen- 
tiam  scilicet  divinae  naturae,  quae  praebet 
intellectui  humano  fundamentum  illam  con- 
cipiendi  ut  distinctam  ab  attributis ;  aliud 
de  formali,  nimirum  distinctionem  rationis, 
quam  intellectus  humanus  apprehendit,  et 
concipit  in  divina  natura.  Primum  cognos- 
citur  a  Deo  immediate,  et  sine  habitudine 
ad  intellectum  humanum ;  secundum  vero 
solum  mediate,  et  per  ordinem  ad  in- 
tellectum  creatum  :  ex  quo  provenit,  quod 
Deus,  cognoscendo  talem  distinctionem  ra- 
tionis,  non  facit  ens  rationis  :  quia  ad 
formationem  entis  rationis  requiritur ,  ut 
illud  cognoscatur  immediate  :  nec  sufficit 
quod  cognoscatur  mediate,  et  ut  cognitum, 
vel  factum,aut  factibile  abaliointellectu. 

Articulus  II. 

Utrum   scientia  Dei  sit  attributum  illius? 

Hanc  difficultatem  movemus,  tum  ut  ma- 
gis  divinoe  scientiaequidditatemdeclaremus, 
tum  etiam,  ut  difficile  argumentum  quod 
contra  communem  sententiam  fieri  solet, 
diluamus. 

g.  I. 
Conchisio  affirmativa  statuitur. 
XX.  Dico  igitur  :  Scientiam  Dei  esse  attri- 


524  DISPUTATIO  PRIMA. 

butuin  illius.  Ita  colligitur  ex  D.  Thoma  in  telligibilis  absolute  :  seienlia    vero,   ut  est 

prooemio  hujus  quaestionis,  ubi  ait  :  «  Post  inlelligibilis   determinato  modo  ,    quatenus 

considerationem   eorum  quae    ad  divinam  scilicet  habet  rationem   causae  :  prudentia 

substantiam  pertinent ,   reslat   consideran-  vero  illam  respicit,  ut  est  suprema  regula 

dum  de  iis  quae  pertinent  ad  operationem  omnium  agibilium,  id  est  omnium  actuum 

ipsius,  »  et  inter  ea  connumerat  scientiam ;  divinorum  :  ars  vero   eamdem  respicit,  ut 

atque  adeo  sentit,  scientiam  non  spectare  ad  est   ratio    omnium  factibilium    ad  extra  : 

divinam    substantiam,  seu  essentiam ;  sed  ergo,  etc. 
esse  quid  consequens  ad  illam,  per  modum 

quasi  proprietatis,  et  inter  attributa  ad  ope-  gt  \\t 
rationem    pertinentia  collocari.  Idem  docet 

Damascenus  libro  4.  de  fide  cap.  4.  his  ver-  Solvitur  difficileargumentum, 
bis  :  <  Sive  bonum,    sive  justum,   sive  sa- 

pientem,    sive   quidcumque  tandem  aliud  XXII.  Gontra  hanc  conclusionem  objicitur 

dicere  libeat,  non  Dei  naturam,  sedquae  na-  difficile  argumentum,  quod  sub  hac  forma 

turae  insunt  exponis.  >  breviter  proponi  potest.  Intelligere  constitu- 

XXI.  Ratio  etiam  suffragatur,  attributum  tivum  naturae  divinae,  formaliter  qua  tale, 

enim  hoc  modo  definitur  a  Theologis ;   At-  est  scientificum  :  ergo  scientia  in  Deo,  non 

tributum  est  ratio  qucedam  absoluta,  neces-  est  attributum,  virtualiter  ab  ejus  essentia 

sario,  et  formaliter  existens  in  Deo,  et  vir-  distinctum.  Gonsequentia  patet,  antecedens 

tualiter    ad     ejus    essentiam   consequens   :  probatur.  Illud  intelligere  est  scientificum, 

atqui  scientia  Dei  habet  has  omnes  conditio-  qUod  attingit  essentiam  divinam,  ut  habet 

nes  :  ergo  est  attributum.  Major  declaratur  :  rationem  causae  respectu  creaturarum,  vel 

attributum   dicitur  esse  liatio  absoluta,  ut  ut  est  ratioaprioridivinorumattributorum: 

excludantur    divinae   relationes,    quae   non  sed  intelllgere  constitutivum,  attingit  essen- 

sunt  attributa.  Dicitur  Necessario  et  forma-  tiam  divinam,  ut  habet  rationem  causae,  etc. 

liter  existens  in  Deo,  ut  per  ly  Necessario,  erg0  formaliter  qua  tale,  est  scientificum. 

excludantur  actus  liberi,  qui  sunt  in  Deo  Major  constat,  minor  probatur.  Intelligere 

formaliter;  et  per  ly  Formaliter,  excludan-  jnfinitum,  et  comprehensivum,  debet  attin- 

tur  perfectiones  secundum   quid  creatura-  gere  essentiam  divinam  omnibus  modis  qui- 

rum,  quae  non  sunt  in  Deo   formaliter,  sed  bus  est  cognoscibilis :  sed  intelligere  consti- 

tantum  eminenter.  Denique  additur,  Ad  es-  tutivum,  est  infinitum,  et  comprehensivum  : 

sentiam  Dei  virtualiter  consequens,  quia  at-  erg0  debet  attingere  essentiam  divinam  om- 

tributasunt  veluti  proprietates  divinae  es-  nibus  modis  quibus  est   cognoscibilis ;    ac 

sentiae,  quae  illam  veluti  trahunt  ad  aliam  proinde,  ut  est  causa  creaturarum,  et  ratio 

lineam,  et  ad  illam   consequuntur,   saltem  a  priori  attributorum.  Minor  estcerta,  major 

perrationem,  cum  fundamento  in  re,  tam-  vero  probatur.  Ad  rationem  comprehensionis 

quam  ad  causam  virtualem,  seu  rationem  a  requiritur,  quod  tota  cognoscibilitas  objecti 

priori ;  eo  fere   modo,  quo  unitas,  verifcas,  exhauriatur,  et  quod    illud  attingatur  sub 

et  bonitas,   consequuntur   rationem   entis.  quacumque  ratione,  et  modo  quo  est  cognos- 

Minor  etiam  probatur,  quantum  ad  singulas  cibile  :  ergo  intelligere   infinitum   et  com- 

partes.  Et  in  primis  quod  scientia  divinasit  prehensivum,   debet   cognoscere  essentiam 

aliquid    absolutum,    evidens  est,   cum  sit  divinam  omnibus  modis  quibus  cognoscibi- 

communis  tribus  personis  sanctissimae  Tri-  lis  est. 

nitatis.    Secundo,    quod   sit  formaliter,   et  XXIII.  Respondent  aliqui,  quod  licet  in- 

necessario  in  Deo  existens,  liquet  ex  dictis  telligere   constitutivum    naturae  in  Deo  sit 

articulo  praecedenti  :  omnis  enim  perfectio  infinitum,  et  comprehensivum ;  non  tamen 

simpliciter  simplex,  necessario,  et  formaliter  propterea  attingit  essentiam  divinam,  qua- 

inDeo  existit.  Tertio,   quod  sit  virtualiter  tenus  formaliter  habet  rationem  8ausse  ;quia 

consequens  ad   divinam  naturam,  et  illam  nonest  infinitum  absolute,  et  omnibus  mo- 

veluti  trahens  ad  aliam  lineam,  probatur.  dis,  sive  secundum  omnes  lineas,  etiam  at- 

Intelligere    constitutivum    divinae    naturae  tributales,  sed  solum  intra  propriam  lineam 

respicit  essentiam  divinam,  ut  est  in  se  in-  naturae  :  unde  sicut  natura  divina,  quamvis 


ARTIGULUS  III.  325 

infinita,  qua  talis  tamen  formaliter,  non  in-  XXVI.  Explicatur  hsec  responsio,  ex  doc- 

cludit  in  suo  conceptu  quidditativo  relatio-  trina  quamtraditD.  Thomas  supra  qusest. 

nes,  et  attributa,  sed  radicaliter  tantum,  ut  1 .  art.  1.  ad  2.  ubi    docet,  quodhaec  conclu- 

plures  existimant ;  ita  et  intelligere  consti-  sio  Terra  est  rotunda,  potest  pertinere  ad 

tutivum,  quamvis  infinitum,  et  comprehen-  diversas  scientias  specie  distinctas  ,   prout 

sivum,  non  includit  tamen  formaliter  omnes  attingitur  per  diversa  media  :  ut  enim  attin- 

particulares  modos  intelligibilitatis,  quibus  giturper  medium  mathematicum  ,  pertinet 

natura  divina  est  cognoscibilis,  et  qui  perti-  ad  Mathematicam  ;  ut  vero    attingitur    per 

nent  ad  attributa  ;  qualis  est  intelligibilitas  mediumphysicum,  spectatadPhilosophiam, 

per  modum  causas,  vel  ut  est  ratio  agibilium,  etc.  Sicut  ergo  eadem  rotunditas  terrse ,    at- 

aut  factibilium,  sed  radicaliter  tantum  :  quia  tingitur  a  Mathematico,    et  a    Philosopho  , 

modus   continendi   naturae,  non   petit,  nec  lamquam  ratioquaecognoscitur:  quia  tamen 

patitur  alium  modum  continendi  suas  pro-  substat  diversis  mediis,  et  diversae  rationi 

prietates,  quam  per  modum   principii  radi-  Sub  qua,  pertinet  ad  diversas  scientias.  Ita 

calis.  Sicut  ergo  divina  scientia,   quamvis  similiter,  quamvis  essentia  divina   cognos- 

intra  propriam  lineam  infinita,  non  attingit  catur,  quatenus  est  causa  creaturarum  ,  et 

tamen  essentiam  divinam,  quatenus  est  ra-  ratio  a  priori   attributorum  ,  per  intelligere 

tio  agibilium,  vel  factibilium,   sed  hoc  per-  constitutivum  naturae  divinae,  etperscien- 

tinetad  prudentiam,  etartem  divinam,  quae  tificum  ,   et  attributale  :    quia    tamen    per 

sunt  attributa    a    scientia  virtualiter   dis-  primum  essentia  divina,    ut  causa,  attingi- 

tincta   :   ita    et  intelligere  constitutivum,  tur  solum  ut  ratio  Quce:  perseoundum  vero, 

quamvis  infinitum,  non  includit  tamen  for-  ut  ratio  Sub  qua  :  ideo   primum  virtuali- 

maliter  ;   sed   tantum    radiceliter,  modum  ter  distinguitur  a   secundo ;  sicut  et  scien- 

cognoscendi  essentiam  divinam,  ut  causam  tia,  propter  eamdem   rationem  ,  virtualiter 

creaturarum,  vel  rationem  a  priori  attribu-  distinguitur  in  Deo,  a  prudentia,    et  arte  : 

torum.  licet  enim  Deus  per  suam  scientiam  cognos- 

XXIV.  Bgec  solutio  ,   quamvis  subtilis  ,  cat  suam  essentiam  esse  primam  rationem 

non  videtur  tamen  plene  evacuare  difficul-  agibilium,  et  factibilium  ;  illa   tamen  ratio 

tatem  argumenti  :  si  enim  intelligere  cons-  in  scientia  se  habet  solum  ut  ratio  Quce  :  in 

titutivum  sit  infinitum  intra   propriam  li-  arte  vero,  et  prudentia ,  ut  ratio  Sub   qua. 
neam,  ut  revera  est,  attingit  ipsam  divinam 

essentiam,  formaliter,  quatenus  habet  ra-  Articulus  III. 
tionem  naturae  ,   ac  proinde,  quatenus  est 

ratioapriori  divinorum  attributorum :   in  Variae  scientiae  Dei   divisiones  exponuntur. 
hoc  enim  consistit  proprius   conceptus  na- 

turee  divinae,  ut  talis  est  :  sed  intelligere  Licet  divina  scientia  ex   parte  Dei   unica 

quod  attingit  divinam  essentiam,   ut  ratio-  etsimplex  sit,    utpote  infinita   et  illimitata, 

nem  a  priori,  et  causam  virtualem  attribu-  et  omnia  in  essentia  Dei  tamquam  in  causa 

torum,    est  scientificum  :   ergo   intelligere  perfectissime  comprehendens  ;    nihilominus 

constitutivum  ,  formaliter  qua    tale  ,    est  ex  parte  creaturarum ,  et   objectorum  ma- 

scientificum ;  et  sic  recurrit  difficultas  argu-  terialium  circa  quae  versatur,  multiplex  est, 

menti  propositi.  et  in  varias  quasi  species  a  Theologis  dividi 

XXV.  Melius  ergo  respondetur  cum  Sal-  solet. 

manticensibus,  hic  disp.  4.  dubio  4.  §.  4.  XXVII.  Primo  dividitur  in   speculativam 

negando  antecedens,  ad  cujus  probationem,  et  practicam,  de  qua  divisione  agit  S.  Tho- 

nego  minorem  ;  ad  probationem  illius,  dis-  mas  hicarticulo  16.  Scientia  speculativa  est 
tinguo  majorem.  Intelligere  infinitum  ,  et  illa,  quaeest  de  re  quam  Deus  solum  co- 
comprehensivum,debct  attingere  esscntiam  gnoscit,  et  non  efficit;  qualis  est  illa,  quae 
divinam,  omnibus  modis,  etc.  qui  perti-  versatur  circa  res  mere  possibiles  ,  quas 
nent  ad  rationem  Quce,  concedo  majorem  :  Deus  potest  quidem  facere,  sed  non  facit. 
qui  pertinent  ad  rationem  Subqua  ,  nego  Practica  vero  illa  dicitur,  quoe  non  solum 
majorem.  Quoo  distinctio,  concessa  minori,     cognoscit,  sed  etiam  efficit  suuni  objectum  : 

applicari  debet  consequentioe.  qualem  infra  dicemus  esse  scientiam  visio- 

I.  22 


326 


DIGRESSIG  BREVIS. 


nis,  ut  applicatam  perdecretum.  Unde  cum 
scientia  Dei  sit  causa  omnium  rerum  ,  quas 
Deus,  vel  se  solo,  vel  per  aliascausas  in  ali- 
qua  differentia  temporis  facit  de  omnibus 
rebus  creatis  Iiabet  scientiam  practicam. 
m  Mala  etiam  (ut  dicit  S.  Thomas  in  fine 
ejusdem  articuli)  licet  ab  eo  non  sint  ope- 
rabilia  ,  tamen  aliquo  modo  sub  cognitione 
practica  ipsius  cadunt,  sicut  et  bona,  in 
quantum  permiltit,  vel  impedit,  vel  ordinat 
ea  :  sicut  et  aegritudines  cadunt  sub  prac- 
tica  scientia  medici,  in  quantum  per  ar- 
tem  suam  curat  eas.  » 

XXVIII.  Secundo  dividitur  scientia  divi- 
na  in  necessariam ,  et  liberam.  Prima  est 
illa  qua3  antecedit  decretum,  etliberam  de- 
terminationem  voluntatis  divinse  ,  et  quse 
non  attingit  existentiamrerum,  secl  tantum 
earum  essentiam  et  quidditatem,  quae  ali- 
ter  se  habere  non  potest.  Secunda  »vero 
illa  dicifur  quae  supponit  decretum,  ac  in  eo 
fundatur,  et  quae  circa  res  existentes,  aut 
futuras  versatur. 

XXIX.  Tertia  divisio,  quse  valde  celebris, 
et  frequens  est  apud  Theologos,  est  in  scien- 
tiam  simplicis  inteiligentiae,  et  visionis  :  de 
qua  agit  S.  Thomas  hic  art.  9.  et  cujus  me- 
minit  5.  p.  quaest.  10.  art.  2.  ad  2.  et  1.  con- 
tra  Gentes  cap.  66.  et  69.  Prima  ut  dicit 
S.  Doctor  hic  art.  9.  illa  est  quaeversatur  cir- 
ca  ea,  quse  nec  sunt,  nec  fuerunt ,  nec 
erunt,  et  dicitur  Simplicis  nolitice,  seu  m- 
tellujentim,  ad  excludendam  admixtionem 
ejus  quod  est  extra  genus  notitiae,  sicut  est 
existentia  rerum,  quam  addit  scientia  vi- 
sionis  ;  vel  ordo  voluntatis  ad  res  scitas 
producendas,  quam  addit  scientia  approba- 
tionis,  utdocet  quaest.  5.  de  verit.  art.  5. 
ad  8.  Secunda  vero  est  illa  quae  attingit  ea 
quae  sunt,  fuerunt,  vel  erunt  ,  et  vocatur 
Visionis ,  metaphora  sumpta  a  potentia  vi- 
siva  :  sicut  enim  oculus  videt,  et  intuetur 
objecta  sibi  praesentia  ;  ita  scientia  Dei  , 
quatenus  fertur  inres  praeteritas,  etfuturas, 
utprsesentesinseternitate,  modo  infraexpli- 
canclo,  dicitur  illas  viclere,  et  intueri.  Unde 
idem  S.  Doctor  quaest.  2.  de  verit.  art.  9.  ad 
2.  «  Dicitur  scientia  visionis  in  Deo  ,  ad  si- 
militudinem  visus  corporalis,  qui  res  extra 
se   positas  intuetur.  » 

XXX.  Ultimadivisio  est  in  scientiam  ap- 
probationis,  et  improbationis.  Scientia  appro- 
bationis,  est  ipsamet  scientia  visionis,  quate- 


nus  versatur  circa  bona,  et  quatenus  suppo- 
nit  decretum,  et  approbationem  voluntatis  di- 
vinae,  scieutia  vero  improbationis,  aut  re- 
probationis  ,  est  eadem  scientia  visionis  , 
quatenus  fertur  in  mala.  et  in  peccata,  quae 
Deus  non  approbat,  sed  tantum  permittit, 
et  quae  non  supponunt  in  Deo  decretumpo- 
sitivum,  sed  tantum  permissivum.  Et  haec 
divisio  fundamentum  habei  in  Scriptura  , 
inquaDeus  bonaet  diciturbonoscognoscere, 
ut  Psal.  1.  Novit  Dominus  viam  justorum. 
Peccatores  vero  nescire,  et  ignorare ,  juxta 
illud  Lucae  15.  Discedite  a  me  operarii  ini- 
quitatis,  nescio  vos  :  quamvis  alibi  Deus  di- 
catur,  et  malos,  et  mala  cognoscere. 

DIGRESSIOBREVIS. 

In  qua  duodecim  divinae  scientiae  dotes,  seu 
praerogativae,  breviter  recensentur. 

XXXI.  Ut  constet  quanta  sit  divinae  scien- 
tiae  perfectio,  breviter  hic  recensendae  sunt 
praecipuae  ejus  dotes  et  praerogativae,  qui- 
bus  omnem  scientiam  tam  Angelicam  quam 
humanam  transcendit. 

In  primis  illam  superat  ratione  objecti 
specificativi  et  primarii,  quod  non  est  aliud 
quarn  ipsa  divina  essentia  ;  quae  cum  sic 
perfectissimus  actus,  et  prima  veritas,  est 
perfectissimum  intelligibile  :  unde  cum  per- 
fectio  cognitionis,  ex  nobilitate  et  praestantia 
objecti  specificativi  metienda  sit  ,  divina 
scientia  est  infinite  perfecta,  sicut  divina  es- 
sentia.  Hanc  rationem  egregie  illustrat  AI- 
cinous  in  libro  de  dogmatibus  Platonis  cap. 
10.  ubisic  discurrit  :  «  Gum  sit  prima  mens 
omnium  praestantissima ,  oportet  praestan- 
tissimum  etiam  intelligibile  illi  esse  propo- 
situm.  Nihil  autem  potest  habere  seipsa 
praestantius.  Seipsam  igitur ,  et  sui  ipsius 
notiones  semper  intelligit.  * 

XXXII.  Secundo  ,  ratione  medii  :  Deus 
enimnon  perspecies,  nec  per  effectus  ,  sed 
per  suam  essentiam,  tamquam  per  speciem, 
et  speculum  clarissimum  omnia  cognoscit, 
atque  seipsum  quasi  pelagus  rerum  omnium 
contemplatur.  Unde  Dionysius  Carthusia- 
nus  libro  de  Dei  laudibus,  ipsum  alloquens, 
sic  ait. 

Per  propriam  essentiam, 
Omnium  continentiam  : 


) 


DIGRESSFO  BREVIS. 


127 


Ut  per  cognitivam  formam, 
Omnis  entis  primam  normam  : 
Temetipsum,  et  creata, 
Intueris  mens  beata. 
XXXIII.  Tertio,  ratione  modi,  quia  non  per 
discursum,  nec  per  successionem,   sed  per 
unicum  intuitum  in  instanti,  tam  enuntia- 
biiia,  quam   simplicia  ;    tam    conclusiones, 
quam   principia  ,   sine    ulla  ratiocinatione 
cognoscit.  «  Non  more  nostro  (inquit  Augus- 
tinus)  quod  futurum  est  prospicit,  vel  quod 
pra3sens  est  aspicit,    vel   quod   praeteritum 
respicit  ;  neque  ejus  intentio  de  cogitatione 
in  cogitationem  transit,  in  cujus   incorporeo 
intuitu  adsunt  cuncta  quae  novit  :  quoniam 
tempora  ita  novit  nullis    suis   temporalibus 
notionibus,  quemadmodum  temporalia  mo- 
vet  ,   nullis   suis   temporalibus   motibus, » 
Item  ait  Dionysius   :    «  Divina    Sapientia 
seipsam   cognoscens ,   cognoscit  omnia  ,  et 
materialia  immaterialiter,   et  indivisibiliter 
divisibilia,   et   diversa  uniformiter,  et  mul- 
ta  unite.    »(1)    Demum    Petrus   Damianus 
Deum  affirmat  sic  omnia  tempora  «  Intra 
suas  praevisionis  arcana   complecti,    ut    nec 
novum  aliquid  sibi   penitus  accedat  ;   nec 
aliquid  ab  eo  per  cursus  momenta  recedat; 
sed    nec  diversis   obtutibus  diversa  consi- 
derat :  ut  cum  intendit  praeteritis  ,  vacet  a 
prassentibus,  vel  futuris  ;  vel  rursus   cum 
praesentia  atque  futura  considerat,  oculos  a 
praesentibus   avertat ;   sed   uno  dumtaxat, 
ac  simplici  praesentissimae  m^jestatis   intui- 
tu,  simulomnia   comprehendit  ;  neque  hoc 
confuse,  atque  inexplicate,  sed  omnia   dis- 
cernit,    atque    juxta    proprietatem     suam 
quaeque   distinguit.  »    (  2  )     Hoc    explicat 
opusculo    trigesimo  ,    theatri  similitudine. 
«    Plane    ( inquit  )   qui    in    theatro    resi- 
det ,  non  simul  omnia    videt  :  quia   cum 
intendit  aciem  ante  se,  non  videt  post   se  : 
qui  autem  non  in  theatro,  sed  super  thea- 
trum  excelsior  supereminet,  totius  undique 
interiorem  theatri  ambitum  uno  comprehen- 
ditaspectu.  Ita  omnipotens  Deus,  quia  om- 
nibus  quce  volvuntur,  incomparabiliter  su- 
pereminet  omnia  simul  suis    subjecta  cons- 
pectibus  praesentialiter  videt. »  (5) 

XXXIV.  Quarto  ,  ratione  actualitatis  : 
scientia  enim  Dei  non  est  habilualis ,  sed 
semper  in  actu,quiaintelligereest  ejus  esse 


(1)  Cap.  7.  de  divin  nomin, 
.  -(3)  Cap.  1. 


(2)  Opusc.   36.  cap. 


etper  suam  essentiam  intelligens  est  ,  uon 
autem  per  aliquas  species  intelligibiles  es- 
sentiae  suparadditas.  Unde  Jeremiaal.  per 
Virgamvigilantem  designatur,  et  Ecclesi.  23. 
oculi  Domini  dicuntur  Multo  plus  lucidio- 
res  super  solem,  qui  semper  est  in  actu  lu- 
cendi. 

XXXV.  Quinto,  ratione    universalitatis  , 
ad  omnia  enim  se  extendit,  etquaecumque 
sunt  in  mundo,  a   primo   Angelo  usquead 
vilissimum     vermiculum  ,  distinctissime  et 
clarissime  intuetur,  penetrat,  et  comprehen- 
dit :  futura  omnia  prospicit,    praelerita   res- 
picit,  praesentia  inspicit.  res    omnes  possi- 
biles  penetrat,  infinita  agnoscit,  seipsum  et 
sua  omnia,  denique  omne    scibile    compre- 
hendit.  Ut    enim    profundissime  suo   more 
discurrit  D.  Thomas  hic  art.  12.  «  Gognitio 
cujuslibet  cognoscentis  se  extendit   secun- 
dum  modum   formae   quae    est   principium 
cognitionis  :  species  enim  sensibilis  quae  est 
in  sensu,  est  similitudo  solum  unius  indivi- 
dui,  unde  per   eam   unicum  solum  indivi- 
duum  potest  cognosci  ;  species  autem  intel- 
ligibilisintellectus  nostri,  est  similitudo    rei 
quantum  ad  naturam  speciei,  quae  est  par- 
ticipabilis  a    particularibus  infinitis  ;  unde 
intellectus  noster,  per  speciem  intelligibilem 
hominis     cognoscit   quodammodo    homines 
etiam  infinitos,  sed  tamen   non  in  quantum 
distinguuntur  ab   invicem  ,  sed   secundum 
quod  conveniunt  in  natura  speciei :  propter 
hoc  quod  talis  species  intelligibilis,  non  est 
similitudo  hominum,  quantum  ad  principia 
individualia,  sedsolum  quantum   ad  essen- 
tialia  :  essentia   autem    divina    per  quam 
intellectus   divinus   intelligit    ,  est   simili- 
tudo     sufficiens    omnium    quae  sunt     vel 
esse  possunt  :     non     solum    quantum    ad 
principia   communia,    sed   etiam  quantum 
ad    principia  propria   uniuscujusque  :    ex, 
quo  sequitur  quod  scientia    divina  sit  om- 
nium  rerum  comprehensiva,  et  adinfinita  se 
extendat.  »  Unde  Augustinus  42.  de  civita- 
teDei,  (1)  Deum  probat  omnia,    quamlibet 
exilia,  et  incomprehensa,  infinita  sua  cogni- 
tione  complecti    :  vsluti    numeros   omnes 
quamvis  infinitos.  Verba  ejus  sunl  :  *  Infi- 
nitas  itaque  numeri ,    quamvis  infinitorum 
numerorum   nullus   sit  numerus;   non   est 
tamen   incomprehcnsibilis  ei,  cujus   intelli- 
gentiae    non   est   numerus.    Quapropter  si 
(1,  Cap.  18. 


528 


DIGRESSIO  BREVIS. 


quidquid  scientia  comprehenditur  ,  scientis 
comprehensione  finitur ;  profecto  et  omnis 
infinitas  quodam  ineffabili  modo  Deo  finita 
est,  quia  scientiae  ipsius  incomprehensibilis 
non  est.  » 

Hanc  divinae  scientiae  profunditatem  ,  et 
infinitatem  ,  considerans  Propheta  Regius, 
etad  ejus  aspectum  contremiscens,  excla- 
mat  :  Confitebor  tibi  Domine,  quoniam  ter- 
ribiliter  magni/icatus  es  mirabilia  opera  tua, 
et  anima  mea  cognoscet  nimis.  Mirabilis  fac- 
ta  est  scientia  tua  ex  me,  confortata  est ,  et 
non  potero  ad  eam  !  Quas  verba  expendens 
Chrysostomus  homil.  de  incomprehensibili 
Dei  natura  : \>*  Multa  sunt  (inquit)  qua3  licet 
miremur,  non  tamen  cum  timore,  ut  ma- 
gnifica  aedificia  columnarum  ,  ornamenta 
parietum,  picturas  corporum  :  at  maris  vas- 
titatem,  immensosque  aquarum  gurgites  et 
altitudinem,  non  sine  metu  inspicimus  ;  sic 
etPropheta,  cum  vastumid,  immensumque 
divinee  scientiae  pelagus  inspicit,  vertigine 
quasi  tentatus  stupescit,  ac  summo  cum 
timore  demirans,  recedit,  atque  exclamat  : 
Mirabilis  facta  est  scientia  tua  !  » 

XXXVI.  Sexto  sclentia  Dei  commenda- 
bilis  est  ratione  suse  certitudinis  ,  et  infalli- 
bilitatis  :  Deus  enim  in  sua  essentia,  veluti 
in  speculo  nitidissimo  et  lucidissimo,  quod 
rerum  omnium  formas  exprimit,  omnia  ab 
aeterno  intuetur,  vel  in  ideis  et  exemplari- 
bus  aeternis,  vel  in  suis  decretis,  vel  in  ipsa 
sua  seternitate,  cui  cuncta  sunt  praesentia, 
ut  infra  declarabitur :  (1)  quae  cum  firmissima 
et  immutabilia  sint,  certissima  ^rit  et  infalli- 
bilis  ejusscientia.  Quomodoenim  mutari  vel 
falliposset,  quae  cum  divino  esse  identifica- 
tur,  quodincreatum  est:  quaeindecretoeffi- 
caci  fundatur,  quod  frustrari  nequit;  quae 
ab  aeternitate  mensuratur,  apud  quam  nulla 
est  transmutatio,  neque  vicissitudinis  obum- 
bratio  ? 

XXXVII.  Septimo,  ratione  suse  perspica- 
ciae :  sicut  enim  sol  ex  alto  coelorum  vertice , 
luce  sua  quasi  oculo  terram  inspicit,  ac 
illustrat,  et  omnia  facit  visibilia  :  ita  Deus 
acie  perspicacissima  et  immensa  mentis 
suae,  totum  orbem  inspicit,  circumspicit ; 
imo  introspicit,  et  ad  fundum  quaquaver- 
sum  prospicit  et  comprehendit.  Quapropter 
Eccli.  25.  oculi  Domini  Multo  plus  lucidiores 


super  solem  dicuntur :  neque  enim  sol  radios 
in  ima  terrse,  aut  in  profundum  abyssi  dif- 
fundit;  cum  tamen  oculus  Domini  etiam 
illic  adsit,  et  omnia  intueatur.  Quod  adver- 
tens  Boetius  libro  5.  de  consolat.  metro  2. 
hsec  canit  : 

Puro  clarum  lumine  Phoebum, 
Melliflui  canit  oris  Homerus  : 
Qui  tamen  intima  viscera  terrae, 
Non  valet,  aut  pelagi  viscera, 
Radiorum  infirma  prorumpere  luce. 
Haud  sic  magni   conditor  orbis  : 
Huic  ex  alto  cuncta  tuenti, 
Nulla  terrae  mole  resistunt, 
Non  nox  atris  nubibus  obstat  : 
Quae  sint,  quae  fuerint,  veniantque, 
Uno  mentis  cernit  in  ictu. 
Quae  quia  respicit  omnia  solus, 
Verum  possis  dicere  solem. 

XXXVIII.  Octavo,  ratione  foecunditatis, 
nam  ab  seterno  Deus  per  suum  intelligere 
generat  Verbum  sibi  consubstantia]e  ;  et  in 
tempore,  ut  lux  maxima,  seipsum  diffun- 
dit  ad  Angelos,  homines,  omniaque  anima- 
lia,  facitque  cognosci  et  cognoscere  omnia, 
unde  Salomon  5.  Regum  3.  Quis  posuit  in 
visceribus  hominis  sapientiam  ?  Vel  quis 
dedit  gallo  intelligentiam  ?  Et  Jacobus  in  sua 
Epist.  cap.  5.  Si  quis  vestrum  indiget  sa- 
pientia,  postulet  a  Deo  qui  dat  omnibus 
af/luenter.  Ipsique  Platonici  (ut  refert  Au- 
gustinus)  dixerunt,  «  Deum  esse  lumen 
mentium,  ad  discenda  omnia,  a  quo  facta 
sunt  omnia.  »  (1) 

XXXIX.  Nono,  ratione  uniformitatis  : 
nam  divina  scientia  est  immutabilis  et  in- 
variabilis,  nunquam  proficiens,  nec  defi- 
ciens;  nec  transiens  de  abstractiva  in  intui- 
tivam,  vel  de  intuitiva  in  abstractivam, 
quando  objectum  transit  a  futuro  ad  praesens, 
et  a  praesenti  ad  praeteritum ;  quia  videt 
omnia,  etiam  praeterita,  et  futura,  ut  prae- 
sentia  in  mensura  suae  aeternitatis.  Unde 
Eccli.  59.  Opera  omnis  carnis  coram  illo,  a 
soeculo  et  usque  in  sceculum  respicit,  et  nihil 
est  mirabile  in  conspectu  ejus.  Et  Boetius  5. 
deconsolat.  prosa  ultima  :  «  Scientia  ejus  om- 
nis  temporis  supergressa  motionem,  in  suse 
manet  simplicitate  praesentiae ;  infinita  quo- 
que  praeteriti  ac  futuri  spatia  complectens, 
omnia  quse  jam  geruntur  in  sua  simplici  co- 


(1)  Disp.  4.  art.  5. 


(1)  De  civit.  cap.  7. 


DIGRESSIO  BREVIS. 


329 


gnitione  considerat.  Itaque  si  praescientiam 
pensare  velis  qua  cuncta  cognoscit,  non  es- 
se  praescienliam  quasi  futuri,  sed  scientiam 
nunquam  deficientis  instantiae  rectius  sesti- 
mabis.  »  De  quo  plura  dicemus  infra,  cum 
de  praesentia  futurorum  contingentium  in 
seternitatedisseremus.  (1) 

XL.  Decimo,  rationeefficientiac  :  Deienim 
scientia,  ut  applicata  per  decretum,  est  causa 
rerum,  nonsolumdirectiva,  sed  etiam  effec- 
tiva,  easque  producit  per  actum  imperii, 
ut  infra  patebit.  Unde  Proverb.  5.  Dominus 
sapientia  fundavit  terram,  stabilivit  ccelos 
prudentia.  Et  cap.  8.  Divina  Sapientia 
loquens  in  propria  persona,  dicit  :  Quando 
prceparabat  ccelos  aderam,  quando  appen- 
debat  fundamenta  terrce,  cum  eo  eram 
cuncta  componens.  Item  Sapient.  8.  Quis 
horum  quce  sunt  magis  quam  illa  artifex  ? 
Ad  quod  respiciens  Dionysius  de  divin. 
nomin.  cap.  7.  «  Divina  scientia  (inquit)  ut 
ait  Scriptura,  omnium  est  artifex,  et  semper 
omnia  componit,  estque  causa  indissolu- 
bilis  cohaerentia  etordinis  omnium,  finesque 
priorum,  cum  sequentium  principiis  semper 
convertit,  et  unam  universi  conspirationem, 
concentumquepulcherrimum  efficit.  » 

XLI.  Undecimo,  ratione  independentiee  a 
rebus  :  Illa  enim  non  regulatur  aut  mensu- 
ratur  a  rebus,  sed  est  illarum  regula  et 
mensura,  ut  docetD.  Thomas  hic  art.  8.  ad  3. 
his  verbis  :  «  Sicut  scibilia  naturalia  sunt 
prioraquamscientianostra,  etmensura  ejus, 
ita  scientia  Dei  est  prior  quamresnaturales, 
et  mensura  ipsarum.  »  Et  \.  2.  quaest. 
93.  art.  \.  «  Ratio  intellectusdivinialiter  se 
habet  ad  res,  quam  ratio  humani  intellectus ; 
intellectus  enim  humanus  est  mensuratus  a 
rebus,  ut  scilicet  conceptus  hominis  non  sit 
verus  propter  seipsum,  sed  dicitur  verus  ex 
eo  quod  consonat  rebus  :  intellectus  vero 
divinus  est  mensura  rerum,  quia  unaquaeque 
res  in  tantum  habet  de  veritate,  in  quantum 
imitatur  intellectum  divinum.  »  Sicut  ergo 
divinus  amor  non  pendet,  nec  causatur  a 
bonitate  et  perfectione  quae  sit  in  rebus, 
nec  illam  supponit,  sed  potius  efficit,  ut 
tradit  idemS.Doctor  infra  quaest.  20.art.  2. 
dicens  :  «Amor  Dei  estinfundenset  causans 
bonitatem  in  rebus.  »  Ita  Dei  scientia  non 
pendet  a  certitudine  et  veritate  quae  sit    in 


rebus,  nec  illam  supponit,  sed  potius  efficit. 
Unde  infra  ostendemus,  (1)  non  ideo  Deum 
praescire  res  futuras,  quia  futurae  sunt :  sed 
potius  ideo  illas  esse  futuras,  quia  sciuntur 
et  cognoscuntur  a  Deo,  per  scientiam  ejus 
liberam,  innixam  decreto,  ac  in  eo  funda- 
tam,  quae  Scientia  visio ms  appellatur.  Quare 
olim  iEgyptii,  ut  hujus  divinae  scientiae 
perspicaciam  et  potentiam  declarent,  hiero- 
glyphice,  eam  per  oculum  supra  sceptri 
fastigium  existentem  figurabant.  Et  Eccli. 
24.  oculi  Domini  soli  comparantur  :  quia 
sicut  sol  vivifico  luminis  sui  radio,  corrup- 
tibilia  quaeque  generat :  ita  et  Deus  intuitu 
suo,  et  per  scientiam  visionis,  cuncta  pro- 
ducit,  et  conservat.  Sicut  exoriente  sole 
species  agri  pulcherrime  vernant,  rident 
prata,  splendent  horti  :  sic  omnia  florent, 
ac  vigent,  prospiciente  Deo,  juxta  illud 
Gregorii  Magni  libro  32.Moral.  cap.  6.  «Non 
existentia  videndo  creat,  existentia  videndo 
continet.  Quicquid  ergo  creator  non  videt, 
essentia  subsistendi  caret.  Sed  de  hoc  fuse, 
cum  de  causalitate  scientiae  Dei  dissere- 
mus.  (2) 

Denique  Dei  scientia,  Angelicam  et  huma- 
nam  superat,  rationeentitatis  :  namscientia 
in  Deo  non  estaccidens,  sicut  in  nobis  ;  nec 
aliqua  qualitas  ei  superveniens  et  supe- 
raddita,  sed  ipsamet  Dei  entitas  et  subs- 
tantia  increata,  cum  esse  Dei  sit  ejus  intelli- 
gere.  Unde  praeclare  Synesius  libro  de 
insomniis  :  «  Deo  sola  ad  cognoscendum 
natura  sufficit.  »  Et  Augustinus  7.  deTrinit. 
«  Deo  hoc  est  esse,  quod  sapientem  esse.  » 
Hac  etiam  de  causa  Maximus  Tyrius  apud 
Euthymiumin  Panoplia,  Deum  nequeintelli- 
gentem  proprie,  neque  intellectionem  dici 
patitur,  etsi  hoc  posterius  satius  esse  putat 
illi  concedere.  «  Deus  (inquit)  neque  intelli- 
gens  dicitur  proprie,  neque  intellectus,  ne 
compositus  existimetur.  Nam  et  quod  intelli- 
gens  est,  secum  una  consideratam  habet 
intelligendi  facultatem  ;  et  quod  intelligitur, 
ad  hoc  ipsum  ut  intelligatureamdem  habet 
facultatem.  Sed  neque  intellectio  dici  potest. 
Nam  intellectio  natura  sua  habet  capacem 
sui  substantiam.  Quare  superest  ut  supra 
hacc  omnia  constituatur  Nisi  forte  sic  illum 
intellectionem  esse  dicamus,  ut  sit  ipsum 
intellectio  secundum  substantiam,  ac  totum 


(1)  Disp.  4.  arl.  1 


(1)  Disp.  5.  art.  3.  —  (2)  Disp.  2.  arl.  1. 


550 


DISPUTAT10  II. 


intellectio,  et  solumintellectio,  et  intellectio 
supra  intellectionem.  » 

DISPUTATIO II. 

De  scientia  possibilium. 

Scientia  Dei  absolute  et  secundum  se 
considerata,  eam  per  ordinem  ad  creaturas 
qusesunt  illius  objecta  materialia  et  secun- 
daria  contemplamur.  Et  primo  disserimus  de 
scientia  possibilium.  quae  Simplicis  intelli- 
gentiee  appellatur  ;  acturi  postea  de  scientia 
futurorum  contingentium,  quae  Scicntia 
libera,  seu  Visionis,  nuncupatur. 

Articulus  primus. 

Utrum  Deus  cognoscat  creaturas  possibiles 
in  sua  essentia  tamquam  in  causa  ? 


;.  i. 


Prcemittuntur  qum  apud  omnes  sunt  certa, 
conclusio  affirmativa  statuitur,  et  cx  SS. 
Patribus  suadetur. 

I.  Supponoprimo  contra  Aureolum.Deum 
cognoscere  omnes  creaturas,  non  solum 
secundum  illud  esse  eminens,  et  increatum 
quod  habent  in  Deo ;  sed  etiam  secundum 
esse  proprium,  et  particulare,  quod  singulae 
in  seipsis  habent,  vel  habere  possunt  extra 
Deum  ;  subindeque  scientiam  Dei  non 
tantum  terminari  ad  ipsam  Dei  essentiam, 
et  ad  eminentiam  illam  omnium  rerum 
creabilium,  quam  in  se  formaliter  Deus 
habet  ;  sed  etiam  ad  ipsas  res  creabiles,  quae 
in  ipso  non  sunt  formaliter,  sed  tantum 
eminenter. 

II.  Probatur  primo  haec  suppositio  ex 
infinita  perfectione  divina3  scientiae,  quae 
debet  se  extendere  ad  quodcumque  cognos- 
cibile  distincte  et  in  particulari. 

Secundo,  Quia  alioquin  Deus  non  cognos- 
ceret  creaturas,  sed  tantum  suam  essen- 
tiam  :  quia  creaturae  prout  sunt  in  Deo,  non 
sunt  creaturae,  sedipsa  creatrix  essentia. 

Tertio,  Quia  ut  dicemus  disputatione  se- 
quenti,  scientia  Dei  est  causa  rerum  :  unde 
sicut  Deus  illas  producit  secundum  esse 
proprium  et  particulare  quod  habent  in 
seipsis :  ita  et  illas  cognoscit.  Addo  quod, 


Deus  non  posset  gubernare  res  hujus  uni- 
versi  in  particulari,  siillasnon  cognosceret; 
nec  reddere  unicuique  secundum  opera 
sua,  si  singula  distincte  et  in  particulari, 
non  essent  ei  nota. 

Hoc  praesupposito  tamquam  certo,  diffi- 
cultas  est,  et  gravis  controversia  inter  Tho- 
mistas,  et  recentiores,  de  modo  quo  Deus 
creaturas  cognoscit  in  seipsis :  an  soilicet 
illas  cognoscat  immediate,  et  independenter 
ab  essentia  divina  prius  cognita  ;  an  vero 
solum  mediate,  et  in  essentia  divina  tam- 
quam  in  causa  ,  et  medio  prius  cognito, 
quod  ut  melius  percipiatur. 

III.  Suppono  secundo  :  Duplex  a  Philoso- 
phis  soiere  distingui  medium  ducens  in  co- 
gnitionem  allerius  :  unum  Ut  quo,  quod  vo- 
catur,  Medium  cognitum,  quale  est  species  im- 
pressa,  quae  non  cognoscitur  Ut  quod,  sed  so- 
lum  est  ratio  cognoseendi  objectum  quod  re- 
praesentat.  Aliud  Ut  quod,  quod  appellatur 
Mediumcognitum,  quale  est  speculum  v.  g. 
quod  prius  debet  videri,  quam  in  eo  vi- 
deantur  objecta  quae  repraesentat. 

IV.  Suppono  tertio  ut  certum,  et  ab  omni- 
bus.  reeeptum,  Deum  cognoscere  creaturas 
possibiles  in  seipso  ut  in  objecto  primario. 
Patet  hoec  suppositio,  primo  quia  omnis  po- 
tentia  secundarium  objectum  attingit  ratio- 
ne  primarii,  quod  est  illud  in  primario  ali- 
quo   modo   attingere :    sed    creaturoe   sunt 
objectum    secundarium    intellectus   divini, 
Deus  autem  primarium  :  ergo  cognoscitcrea- 
turas  in  seipso  ut  objecto  primario.  Secun- 
do,  cognosci  in  aliquo  ut  in  objecto  prima- 
rio,  est  ratione  iliius  ut  moventis  terminare 
cognitionem  :  sed  Deus  in  cognitione  creatu- 
rarum  non  movetur  ab  ipsis,   sed  a  propria 
essentia,    quae   unitur  per  modum  speciei, 
tam  in  sui  cognitione,   quam  in   ordine  ad 
cognitionem  creaturarum,  alias  divina  co- 
gnitio  dependeret  a  creaturis,  et  perficeretur 
ab  illis,  quod  implicat :  ergo  cognoscit  illas 
in  seipso,    ut   in   objecto  primario.  Tertio, 
cognosci  in  alio  ut  in  objecto  primario,  est 
cognosci  per  speciem   illius  :   sed  creaturae 
cognoscuntur  a   Deo  per  speciem  non   illis 
propriam,  sed  sui :  ergo  illas   cognoscit  in 
seipso  ut  in  objecto  primario. 

Solum  ergo  difficultas  est,  et  celebris  in- 
ter  Thomistas  et  recentiores  controversia, 
an  Deus  in  seipso,  ut  causa  prima,  et  medio 
prius  cognito,  creaturas    possibiles  cognos- 


ARTICULUS  I.  551 

cat?  Hoc  enim  negat  Vazquez  hicdisp.  60.  plexu  cognoscere ;  sicut  verum  est  asserere 

cap.  2.  et  5.  sequuntur  plures  ex  recentio-  ipsum  cognoscerc    creaturas   unico    causaa 

ribus  :  afflrmant  vero  Thomisiae,  et  plures  complexu  :  sed  hoc  dici   nequit  :  ergo   nec 

alii,  cum  quibus  illa  interpretatio  potest  admitti.  Unde  me- 

V.  Dico  :  Deum   cognoscere  creaturas  in  rito  ait  Suarez,  Vazquem  SS.  Patres,  ad  ar- 

sua  essentia  tamquam  in  causa.  bitrium  suum,  magis  quamad  illorummen- 

Probatur   primo   conclusio     ex   Dionysio  tem  interpretari. 

Areopagita,TheologorumPrincioe,  qui  aper-  VIII.   Probatur  secundo  conclusio  ex  Au- 

te  tradit    nostram  sententiam,  cap.  7.    de  gustino  libro  4.  de  Genesi   ad  litt.  cap.  23. 

divin.    nominibus,  ubi   habet   hoec  verba  :  et  24.  ubi  duplicem  creaturarum  cognitio- 

«  Neque   autem  ea   qure  sunt   ex  his   quae  nem  in  mente  Angelorum  distinguit ;  alte- 

sunt  discens  noscitdivina  mens,  sed  ex  se  et  ram   iilarum   in  Verbo  ,   quam   Matutinam 

in  se  per  causam  rerum  omnium  cognilio-  appellat;   et  asserit  in  ipso,   tamquam  per 

nem,  scientiam,   essentiamque  anlicipatam  illud  per  quod   facta  sunt,  cognosci  creatu- 

et  ante  comprehensam  habet,  non  quod  per  ras;  quod  idem  est,  ac  eas  cognosci  in  Verbo, 

speciem  singula  consideret,    sed  quod  uno  ut  causa  :  alteram  creaturarum  in   propria 

causae   complexu   omnia  sciat.  »  Et  paucis  ipsarum   natura,    quam   appellat    Vesperli- 

interpositis  addit :  «  Seipsam    ergo   cognos-  nam,  de  qua  dicit  libro  11.   de  civit.   cap. 

cens  divina    sapientia,  novit  omnia.  »  Hic  7.  «  Gognitio  creaturas  in  seipsa,  decolora- 

locus  adeo  clarus  et  expressus  est,  ut  piures  tior  est,  quam  cum  in  Dei  sapientia  cognos- 

ex    recentioribus    fateantur    illum   nullam  citur,  velut  in  arte  per   quam   facta  est.  » 

interpretationem  posse  admittere.  Ergo  juxta  illius  mentem,  Angeli  beati  co- 

VI.  Eum  tamen  conatur  interpretari  Vaz-  gnoscunt  creaturas  in  Deo  tamquam  in 
quez,  asserendo  Dionysium  nihil  aliud  vo-  causa  :  sed  Deus  perfectius  quam  Angeli, 
luisse,  quam  quod  Deus  a  seipso  non  a  re-  seipsum  ut  creaturarum  causam  cognoscit  : 
bus  cognitionem  accipiat.  ergo  in  se  ut  in  causa  cognoscit  creaturas. 

Sed  haec  interpretatio   legitima   non    est,  IX.  Nec  magis  feliciter  interprelatur  Vaz- 

tum  quia  Dionysius  eo  loco  expresse  loqui-  quez  Augustinum,  quam   Dionysium,   dum 

tur  de  cognitione  creaturarum  in   essentia  asserit,  Augustinum  locis  citatis  solum  velle 

divina  ut  in  causa,  ut  patet  ex  illis  verbis,  creaturas  ab  Angelis  beatis  cognosci  in  Deo 

«  Sed  uno   causae  complexu  omnia  noscit.  »  per  cognitionem  matutinam,  improprie,    et 

Unde  D.  Thomas  1.  contra  Gent.   cap.   49.  secundum  esse  eminentiale  quod   habent  in 

Dionysiuminhoc"sensuintelligit,utconstabit  illo ;  quatenus  scilicet  cognoscitur  eminen- 

ex  ejusverbis  infra  referendis.  Tum   etiam,  tia  divina,  seu  ipsa  creatri-x  essentia  ;  non 

quia   Dionysius  asserit,  Deum  «  Ex  se,  et  vero  proprie,  et  secundum  esse  formale,  ac 

in  se,  per  causam  rerum  omnium  anticipa-  propriasearum  rationes  et  differentias.  Hanc 

tam    habere     notitiam    :    »    sed    per   hoc  enim  solutionern  in  tractatu  de  visione  bea- 

quod  non  accipiat  cognitionem  a  rebus,  licet  tifica  disp.  4.   art.  4.   efficaciter  confutavi- 

salvetur  ex  se  cognoscere   illas,  non  tamen  mus,  tum  ex  ipso  Augustino  asserente  co- 

salvatur  illas  in  se  per  causam  cognoscere  ;  gnosci  creaturam, «  Peripsam  artem  per  qua 

Angelus  enim  a  rebus  cognitionem  non  acci-  facta  est :  »  creaturae  autem  solum  sunt  factae 

pit,  et  tamen  propter  hoc  nequit   dici  res  a  secundum  esse  quod  habent  in  propria  na- 

se  distinctas  in  se  per  causam  cognoscere  :  tura,  non  vero  secundum  esse  eminentiale 

ergo  per  hoc  solum  quod  Deus  non  accipiat  quod  habent  in   Deo,  quod    increatum   est, 

cognitionem  a  rebus,  non  salvantur   verba  cum  non  sit   aliud,  quam    ipsa   creatrix,  et 

Dionysii.  increata  Dei    essentia.    Tum   etiam   ex  D. 

VII.  Nec  valet  quod  subdit  Vazquez  ,  Thoma  infra  quaest.  58.  art.  7.  de  Angelis 
nempe  verba  illa, «  Sedunocausaecomplexu  beatisdicente  :  «  Non  enim  videndoVerbum, 
omnia  noscit,  »  non  aliud  significare,  quam  cognoscunt  solum  illud  esse  rerum  quod 
quod  unica  cognitione,  seu  unico  intuitu,  habent  in  propria  natura  :  sicut  Deus  per 
Deus  cognoscat  omnia.  Si  enim  luec  inter-  hocquod  videt  se,  co^noscit  esse  rerum  quod 
pretatio  valeret,  eodem  modo  esset  verum  habent  in  propria  natura.  »  Quibus  verbis 
dicere,  Deumseipsuni  unocreaturarum  com-  aperte  declarat,  Beatos  in  Verbo  cognuscere 


552 


DISPUTATIO  II. 


creaturas,  secundum  proprias  rationes  et 
differentias,  et  n  on  tantum  secundum  esse 
cminentiale  quod  habent  in  Deo. 

X.  Probatur  tertio  conclusio  ex  eodem  S. 
Doctore,  qui  variis  in  locis  aperte  docet  nos- 
tram  sententiam,  praesertim  4 .  contra  Gen- 
tes  cap.  49.  his  verbis  :  «  Golligendo  igitur 
has  duas  conclusiones,  apparet  Deum  cognos- 
cere  seipsum,  quasi  primo  et  per  se  notum, 
aliavero  sicut  in  essentiasua  visa.  » 

Quod  autem  loquaturde  essentia  sua  visa, 
ut  causa  creaturarum,  constat  :  Primo,  quia 
conclusiones  illas  deductas  probat  hoc  dis- 
cursu  :  « Effectus  cognitio  sufficienter  habe- 
tur  per  cognitionem  suae  causae  :  Deus  au- 
tem  est  causa  creaturarum  :  cum  igitur  es- 
sentiam  suam  plenissime  cognoscat,  oportet 
ponere  quod  etiam  alia  cognoscat.  »  Secun- 
do,  quia  in  ejusdem  veritatis  confirmatio- 
nem  adducit  haec  verbaDionysiilibroT.  de 
divin.  nomin.  «  Non  secundum  visionem 
singulis  se  immittit,  sed  secundum  causje 
continentiam  scit  omnia.  »  Tertio,  quia  in 
hacpartequaest.  42.  art.  8.  expresse  docet, 
Beatos  videre  creaturas  in  Deo,  tamquam  in 
causa  ;  sicenim  discurrit, «  Manifestumest, 
quod  sic  aliqua  videntur  in  Deo,  secundum 
quod  sunt  in  ipso  :  omnia  autem  alia  sunt  in 
Deo,  sicut  effectus  sunt  virtute  in  sua  causa  : 
sicigitur  videntur  omnia  inDeo,  sicut  in  sua 
causa.  »  Unde  cum  cognitio  Beatorum  sit 
exemplata  a  cognitione  qua  Deus  cognoscit 
seipsum,  etillamparticipet  etimitetur,  ma- 
nifestum  est,  juxta  Doctoris  Angelici  princi- 
pia,Deum  inseipso  tamquam  in  causa  crea- 
turas  cognoscere.  Quare  Yalentinus  Herice, 
ejusdem  Societatis  scriptor, «  Se  valde  demi- 
rari,  ait,  quanto  animi conatu contendat  Vaz- 
quez  detorquere  D.  Thomam  in  suam  sen- 
tentiam,  qui  sane,  si  expressa  ejus  testimo- 
nia  attendisset,  omnem  animi  conatum  et 
ardorem  deposuisset. » 

§•  H. 

Eademveritas  ratione  fulcitur. 

XI.  Nostrae  conclusioni  non  solum  favet 
auctoritas  SS.  Patrum,  sed  etiam  efficaces 
rationes  illam  suadent.  Prima  sumitur  ex 
D.  Thoma  hic  art.  6.  potestque  sic  breviter 
proponi.  Non  potest  aliqua  causa  compre- 
hendi,  nisi  in  ea  cognoscantur  effectus  in 


illa  contenti  :  sed  Deus  est  causa  continens 
eminenter  creaturas,  et  seipsum  comprehen- 
dens :  ergo  in  se  ut  incausaomnes  creaturas, 
cognoscit.  Minor  patet,  major  probatur.  Tunc 
aliqua  causa    comprehenditur,  quando   co- 
gnoscitur  adaequate,  et  omni  modo  quo   co- 
gnoscibilis  est  :   sed   non  potest    cognosci 
adaequate,  et  omni  modo  quo    cognoscibilis 
est,  nisi  in  illa  cognoscantur  effectus  quos  vir- 
tualiter  in  se  continet :  ergonon  potestcognos- 
cicomprehensive,    nisi  in  illa  cognoscantur 
effectus  quos  eminenter  aut  virtualiter  con- 
tinet.  Major  constat,  minor  probatur.  Gausa 
continens  eminenter,  aut  virtualiter  aliquos 
effectus,  potest  attingi    ut  ratio  cognitionis 
illorum  :  ergo  nisi  sic  cognoscatur,    non  co- 
gnoscitur  adaequate,  et  omni  modo  quo  co- 
gnoscibilis  est. 

XII.  Huic  argumento,  cui  potissimum  in- 
nititur  nostra  sententia,  respondet  Vazquez, 
negando  majorem,  ad  cujus  probationem, 
distinguit  minorem,  et  dicitiliam  esse  veram 
de  causa  relata  ad  effectus,  falsam  vero  de 
causa  omnino  absoluta  :  Deus  autem  nulla 
relatione  reali  potest  adcreaturas  referri,  sed 
tantum  relatione  rationis,  quae  nec  a  Beatis, 
nec  ab  ipso  Deo  confingitur ;  et  ideo  non  est 
necesse,  quod  ut  Deus  comprehendatur  a 
seipso,  vel  ut  clare  videatur  a  Beatis,  in  illo 
ulin  causa  et  medio  prius  cognito,  cognoscan- 
tur  creaturae  possibiles. 

XIII.  Sed  contra.  Ut  Deus  per  modum 
objecti  cogniti  repraesentet  creaturas,  non 
requiritur  respectus  realis  ad  illas :  ergo  ex 
eo  quod  absolutus  sit  a  respectu  reali  ad  crea- 
turas,  non  tollitur  quod  in  illo,  ut  causa,  et 
medio  cognito  possint,  et  debeant  cognosci 
creaturae.  Consequentia  patet,  antecedens 
probaturmultipliciter.  In  primis  enim  Deus 
(ut  fatetur  Vazquez  loco  citato)  repraesentat 
creaturas  utverbum,  repraesentatione  for- 
mali,  absque  eo  quod  dicat  realem  respectum 
ad  illas  :  sed  non  est  ratio,  cur  magis  requi- 
ratur  respectus  realis  in  repraesentante  ob- 
jective,  quam  in  repraesentante  formaliter  : 
ergo  ut  Deus  repraesentet  creaturas  per 
modum  objecti  cogniti,  non  exigitur  realis 
respectus  ad  illas. 

XIV.  Secundo,  Deus  physice  continet 
creaturas,  alias  non  esset  omnipotens  ;  et 
tamen  absolutus  est  a  respectu  reali  ad  illas : 
ergo  etiam  absque  respectu  reali  ad  creatu- 
ras,  continebit  illas  repraesentativ»  objecti- 


ARTIGULUS  I.  355 

ve.  Patet  consequentia,  nulla  enim  est  ratio  praesentat,  repraBsentatione  fundata  in  conti  - 

assignabilis,  cur  physica    continentia  effec*  nenlia  eminentiali.quacontinetcreaturasut 

tus,  absque  respectu  reali  salvetur,  et  con-  causa. 

tinentia  intentionalis,   qualis  est  continen-         XVIII.  Confirmatur  amplius.    Quia  crea- 

tia  objecti  repra^sentati,  realem   respectum  turae  repraesentant  Deum  ratione  dependen- 

exposcat.  tiae,  non  possunt  ducere  in  illius  cognitio- 

XV.  Tertio  idem  antecedens  probatur  ex  nem,  nisi  cognitae  ut  effectus  :  sed  Deus 
alia  hujus  auctoris  doctrina  :  Ille  enim  do-  reprsesentat  creaturas  ratione  continentiae 
cet  disputatione  citata,  quod  licet  oreaturae  eminentialis  illarum,  per  modum  causse  : 
non  cognoscantur  in  Deo  ut  in  medio  prius  ergo  nec  proprio  nec  creato  intellectui,  po- 
cognito,  cognoscuntur  tamen  ex  illo  :  sed  nul-  test  illas  repraesentare,  nisi  cognitus  ut  causa. 
lapotestassignariratio,currequiraturrelatio  Qua  ratione  usus  est  D.  Thomas  quaest.  2. 
adesse  medi\im  Inquo,  et  non  requiratur  ad  de  verit.  art.  4.  in  corpore. 

esse  medium  Ex  quo  :  ergo  absque  tali  res-         XIX.  Tertia  ratio  sic  potest  proponi.  Deo, 

pectu  creaturae  cognoscuntur  in  Deo,  ut  in  utpote  infinite  perfecto,  attribui  debet  mo- 

medio,  et  objecto  prius  cognito.  dus  cognoscendi  creaturas,  omnium  perfec- 

XVI.  Denique,  Quod  causa  ut  cognita,  tissimus  :  sed  modus  eas  cognoscendi  in  sua 
objectiverepreesentet  effectum,  non  prove-  essentia  tamquam  in  causa,  nobiliorest  et 
nit  ex  eo  quod  in  illa  imperfectionis  est,  sed  perfectior,  quam  modus  illas  cognoscendi 
ex  eoquod  est  perfectionis  :  sed  causam  ad  immediate  in  seipsis,  etsecundumpropriam 
effectum  referri  relatione  reali  transcenden-  illarum  cognoscibilitatem,  et  veritatem  quam 
tali,  ad  imperfectionem  pertinet ;  continen-  vocant  Objectivam  :  ergo  Deus  in  sua  es- 
tia  autem  virtualis  auteminentialis  pertinet  sentia  tamquam  in  causa,creaturas  possibi- 
ad  perfectionem  :  ergo  objectiva  repraesen-  les  cognoscit.  Major  constat,  minor  probatur 
tatio  per  modum  objecti  cogniti,  non  conve-  primo  ex  Augustino  supra  relato,  dicente  : 
nit  causae  quse  refertur  ad  effectus,  quia  ad  «  Cognitio  creaturae  in  seipsa,  decoloratior 
illos  refertur,  sed  quia  illos  in  se  continet ;  est,  quam  cum  in  Dei  sapientia  cognoscitur, 
ac  proinde  perfectissime  convenit  Deo  hu-  veluti  in  arte  per  quam  facta  est.  »  Secundo 
juscemodirepreesentatio,  quamvis  absolutus  ratione,  nam  perfectius  est  cognoscere  crea- 
sit  ab  ordine  reali  ad  creaturas.  turas  in  veritate  prima  et  increata,  quam 

XVII.  Secunda  ratio  :  Eo  modo  unum  in  illas  videre  ratione  veritatis  creatae  et  par- 
alio  cognoscitur,  quo  in  illo  continetur  :  sed  ticipatse  quamhabent  in  seipsis  :  tantoenim 
creaturae  continentur  in  essentia  divina  tam-  perfectius  res  cognoscitur,  quanto  perfec- 
quam  in  causa  :  ergoinillautincausa,  aDeo  tiori  medio  attingitur,  et  ad  altiorem  ratio- 
et  a  Beatis  cognoscuntur.  nem  formalem  reducitur  :  unde  cum  divina 

Confirmatur,  et  magis  illustratur  hsec  ra-  essentia  sit  veritas  prima  et  increata,  ac  per 

tio.  Essentia  divina  continet  creaturas  con-  essentiam  talis ;  veritas  autem  objectiva  in 

tinentia  repraesentativa,  cum  illas  manifestet  qua  Vazquez  et  alii  recentiores  dicunt  Deum 

et  repreesentet  divino  intellectui  :  sed  talis  cognoscere  creaturas  in  seipsis,   sit  solum 

vis  et  continentia  repraesentativa,  non  potest  quaedam  veritas  creata  et  participata ;  per- 

aliunde  ei  competere,  quam  ex  eo  quod  emi-  fectius  est  cognoscere  creaturas  in  essentia 

nentialiter  illas  continet  ut   illarum  causa  :  divina  tamquam  in  causa,  quam  immediate 

ergo  creaturee  repreesentantur  et  cognoscun-  in   seipsis,   et  secundum  propriam  illarum 

tur  in  essentia  divina    tamquam  in   causa.  cognoscibilitatem,  et  veritatem  objectivam. 
Major  patet,  minor    probatur.    Gontinentia         XX.  Quarta  ratio  :  Gognitio  quam   Deus 

repraesentativa  uniusobjectiin  alio,  velpro-  habet  de  creaturis,  cum   sit   perfectissima, 

venit  ratione  similitudinis,   vel  ratione  de-  non   solum    habet  rationem  seientiae ,   sed 

pendentite,  vel  ratione   continentia?  virtua-  etiam  sapientia3  :  at  sapientia  est   cognitio 

lis,  seu  eminentialis  :  sed  Deo  non  convenit  rerum  in  causa,  et  per  causam  altissimam  : 

repraesentatioobjectivacreaturarum,  ratione  ergo  cum  Deus  sit  prima,  suprema,  et  al- 

similitudinis,  cum  infinite  distetabillis,  nec  tissima   omnium  causarum,  in  seipso,  et   in 

ratione  dependentiae,  cum  sitomnino  inde-  sua  essentia  tamquam  incausa,  omnes  crea- 

pendens  a  creaturis  :  ergo  illas  solum    re-  turas  cognoscit. 


554 


DISPUTATIO  II. 


§.  IU. 

Convellitur  prcecipuum  fundamentum 
Vazquezii. 

XXI.  Praecipuum  fundamentum  quo  Vaz- 
quezducitur  ad  negandum  Deum  cognoscere 
creaturas  possibiies  in  essentia  sua  tamquam 
in  causa,  est  quia  existimat  essentiam  divi- 
nam  non  esse  intrinsece  connexam,  cum 
creaturis  possibilibus.  Tum  quia  (inquit) 
magis  necessarium  non  potest  cum  minus 
necessario  connecti  :  Deus  autem,  utpote 
ens  a  se,  magis  necessarius  est,  quam  crea- 
turae  quae  sunt  entia  ab  alio.  Tum  etiam, 
quia  non  stat  unum  intrinsece  connecti  cum 
alio,  et  non  dependere  ab  illo  :  unde  cum 
essentia  divina  sit  omnino  independens  a 
creaturis  possibilibus  ,  non  est  intrinsece 
connexa  cum  illis.  Sic  discurrit  praefatus 
auctor  disp.  54.  cap.  6.  num.  26.  Sed  hic 
discursus  non  concludit  :  ergo  praecipuum 
ejus  fundamentum  corruit. 

XXII.  Minor  probatur  multipliciter.  Primo 
ex  D.  Thoma  quaest.  2.  de  verit.  art.  5.  ad 
11.  ubi  sic  habet  :  «  Dicendum  quod  quam- 
vis  si  a  linea  diminuatur  punctus  in  actu, 
nihil  depereat  de  lineae  quantitate ;  si  tamen 
diminuatur  a  linea  quod  non  sit  a  puncto 
terminabilis,  peribit  lineae  substantia.  Simi- 
liter  etiam  est  de  Deo :  non  enim  aliquid 
Deo  deperit,  si  ejus  creaturae  ponantur  non 
esse  ;  deperit  tamen  perfectioni  ipsius,  si 
auferatur  ab  eo  potestas  producendi 
creaturam.  »  Sed  si  creaturae  modo  possi- 
biles  redderentur  repugnanles,  auferretur  a 
Deo  polestas  producendi  creaturas  :  ergo 
periretaliquid  perfectionis  ipsius,  et  conse- 
quenter  Deus,  ratione  suae  perfectionis,  est 
intrinsece  connexus  cum  creaturis  possi- 
bilibus.  Quod  etiam  ratione  suadetur  , 
Nulla  potentia  potest  existere  sine  suo  objec- 
to,  ac  proinde  habet  cum  illo  necessariam 
connexionem  :  sed  objectum  omnipotentiae 
est  ens  possibile,  sive  creabile,  ut  docet 
idem  S.  Doctor  infra  quaest.  25.  art.  5.  in 
corp.  ergo  si  nulla  creatura  foret  possibilis, 
non  esset  in  Deo  omnipotentia,  ac  proinde 
illa  est  essentialiter  connexa  eum  possibi- 
litate  creaturarum. 

XXIII.  Secundo  probatur  eadem  minor 
principalis,   et  magis  declaratur  inefficacia 


fundamenti  propositi.  Magis  necessarium 
potest  cum  minus  necessario,  ab  intrinseco 
connecti  :  ergo  quamvis  Deus  sit  magis 
necessarius,  quam  creaturae  possibiles  ,  non 
sequitur  ipsum  intrinsece  cum  illis  non 
connecti.  Gonsequentia  patet,  antecedens 
probatur.  Veritas  principiorum  est  magis 
necessaria,  quarn  veritas  conclusionis,  ut  ex 
Aristotele  docent  communiler  Logici,  et 
tamen  illorum  veritasestintrinsece  connexa 
cum  veritate  conclusionis  ;  alias  in  recta 
demonstratione  possent  praemissae  esse 
verae,  quamvis  conclusio  esset  falsa  :  ergo 
magis  necessarium  potest  intrinsece  cum 
minus  necessario  connecti.  Et  ratio  a  priori 
est,  quia  eo  ipso  quod  unum  est  necessarium 
a  se,  et  alterum  necessarium  ab  alio,  illud 
magis  necessarium  est :  stat  autem  necessa- 
rium  a  se  connecti  cum  habente  necessi- 
tatem  ab  illo,  dummodo  utrumque  sit 
necessarium  simpliciter  ;  ut  constat  in 
principiiset  conclusione  :  ergo  magis  neces- 
sarium  potest  cum  minus  necessario,  ab 
intrinseco  connecti. 

XXIV.  Denique  probatur  eadem  minor 
principalis,  et  magis  adhuc  convellitur  idem 
fundamentum  Vazquezii  :  s^atunum  intrin- 
sece  connecti  cum  alio,  et  non  dependere 
ab  illo  :  ergo  ex  eo  quod  essentia  divina  sit 
independens  a  creaturis  possibilibus,  non 
recte  infert  eam  cum  illis  intrinsece  non 
connecti.  Gonsequentia  patet,  anlecedens 
probatur  primo.  Essentia,  ut  radix  est 
proprietatum,  est  intrinsece  connexa  cum 
illis,  et  tamen  prout  sic,  non  est  ab  illis 
independens  :  ergo  stat  sine  dependentia 
connexio. 

Secundo,  Unum  relativum  est  cum  alio 
connexum,  et  tamen  non  dependet  ab  illo, 
alias  simul  natura  et  cognitione  non  essent  : 
ergo  verum  est  antecedens. 

Tertio,  Veritas  principiorum  ,  prout  a 
priori  infert  veritatem  conclusionis,  est 
connexa  necessario  cum  illa  (alias,  ut  supra 
arguebamus,  posset  veritas  principiorum 
cum  falsitate  conclusionis  conjungi)  et  tamen 
veritas  principiorum,  ut  a  priori  inferentium 
veritatem  conclusionis,  non  est  dependens 
ab  illa  :  si  enim  ut  dependens  eam  inferret, 
inferret  formaliter  ut  effectus,  ac  proinde 
non  a  priori,  sed  a  posteriori  illam  probaret : 
ergo  idem  quod  prius. 


ARTIGULUS  I. 


535 


IV. 


Solvuntur  objectiones. 

XXV.  Objicies  primo  :  Angelus  compre- 
hendit  suam  virtutemintellectivam,  et  tamen 
non  cognoscit  omnes  suas  intellectiones 
possibiles  ;  alioquin  in  sua  virtute  naturali 
posset  cognoscere  omnes  creaturas  possibiles 
in  particulari,  quae  essent  objecta  talium 
intelleclionum;  cumrepugnet  unum  actum, 
prout  ab  alio  distinctum,  comprehendi,  nisi 
saltem  quoad  an  est,  cognoscantur  objecta 
a  quibus  distinctionem  accipiunt  :  ergo 
quamvis  Deus  comprehendat  suam  omni- 
potentiam,  non  sequitur  quod  in  seipso 
tamquam  in  causa,  omnes  creaturas  possi- 
biles  cognoscat,  sicque  ruit  praecipuum 
fundamentum  nostree  sententiae. 

XXYI.  Respondeo  concesso  antecedente, 
negando  consequentiam,  et  paritatem.  Ratio 
discriminis  est,  quia  intellectus  Angeli  non 
est  causa  completa  omnium  intellectionum 
quas  elicere  potest,  cum  ratione  sui  non 
habeat  sibi  unitas  species  repraesentativas 
omnium  possibilium,  quibus  intellectus  ad 
intelligendumcompleri  potest :  omnipotentia 
vero  Dei,  est  virtus  completa  et  perfecta 
respectu  omnium  possibilium,  secundum 
omnem  rationem ;  et  quia  in  sola  causa  com- 
pleta,  adaequata,  et  perfecta,  potest  cognosci 
effectus,  virtus  intellectiva  Angeli  potest 
comprehendi  ab  ipso,  non  cognitis  in  par- 
ticulari  omnibus  intellectionibus  insua  vir- 
tute  contentis;  licet  virtus  divina  com- 
prehendi  nequeat,  non  cognitis  omnibus 
creaturis  possibilibus,  secundum  proprias, 
peculiaresque  perfectiones,  quibus  ad  invi- 
cem    distinguuntur. 

XXVII.  Objicies  secundo  :  111  ud  quod 
habet  rationem  medii  ducentis  in  co^ni- 
tionem  alterius,  debet  dicere  ordinem  ad 
illud,  et  ei  perfecte  assimilari  :  sed  divina 
essentia,  cum  sit  absoluta  et  independens  a 
creaturis,  non  refertur  ad  illas  ;  et  cum  non 
conveniat  cum  illis,  nisi  tantum  analo^ice, 
ipsis  non  assimilatur  perfecte  :  ergo  non 
habet  rationem  medii  ducentis  in  cogni- 
tionem  creaturarum  possibilium. 

XXVII!.  Respondeo  primo,  hoc  argumen- 
tum  aeque  et  magis  militare  contra  adver- 
sarios,  cum  iili  doceant  essentiam  divinam 


habere  rationem  speciei  intelligibilis,  imme- 
diate  repraesentantis  creaturas  ;  et  species 
intelligibilis  majorem  debeat  habere  pro- 
portionem  et  similitudinem  cum  objecto 
quod  primario  repraesentat,  et  magis  ad 
iilud  referri,  quam  illud  quod  habet  solum 
rationem  causae  et  medii  cogniti  respectu 
illius. 

XXIX.  Respondeo  secundo,  negando  majo- 
rem,  quantum  ad  primam  parlem  ;  non 
enim  semper  requiritur,  quod  medium 
manifestans  dicat  ordinem  ad  rem  quam 
manifestat,  sed  sufficit  quod  res  manifestata 
ad  illud  referatur  :  unde  cum  creaturae 
dicant  habitudinem  ad  divinam  essentiam 
et  omnipotentiam,  tamquam  ad  causam, 
habeantque  intimam  ab  illa  dependentiam  ; 
essentia  divina,  quamvis  absoluta  ab  omni 
respectu  creaturarum,  potest  habere  ra- 
tionem  medii  ad  illas  cognoscendas.  Pro 
cujus  elucidatione. 

XXX.  Advertendum  est,  quod  quando 
medium  repraesentans,  et  res  repraesentata, 
sunt  intra  eumdem  ordinem,  debent  dicere 
habitudinemad  invicem ;  secus  vero  quando 
medium  est  ordinis  superioris  et  increati, 
ut  contingit  in  proposito.  Sicut  quamvis  in 
rebus  creatis,  mater  et  filius  dicant  mutuam 
relationem  ad  invicem  ;  tamen  inter  Ghris- 
tum  et  B.  Virginem,  non  est  relatio  mutua, 
quia  suppositum  Verbi  divini,  cum  sit  ordinis 
superioris  et  increati,  est  incapax  relationis 
realis  ad  creaturam. 

XXXI.  Ad  secundam  vero  partem  majoris, 
in  qua  dicitur,  illud  quod  habet  rationem 
medii  cogniti,  respectu  alicujus  objecti, 
debere  ipsi  assimilari,  dicendum  est,  ad 
rationem  medii  cogniti,  non  requiri  conve- 
nientiam  univocam,  aut  similitudinem  for- 
malem  cum  objecto  quod  manifestat,  sed 
sufficere  convenientiam,  et  similitudinem 
quamdam  causalem,  et  velutiradicalem,  ut 
constat  in  essentia,  quae  habet  rationem 
medii  ad  cognoscendas  proprietates  quoe  ab 
ipsa  dimanant,  et  tamen  non  convenit  uni- 
voce  cum  illis,  cum  sit  in  genere  substantiae, 
proprietates  vero  in  genere  qualitatis  ;  nec 
habet  cum  ipsis  similitudinem  formalem, 
sed  tantum  causalem  et  radicalem,  quatenus 
est  illarum  causa,  et  veluti  radix  a  qua 
procedunt.  Idem  cum  proportione  dicendum 
est  in  proposito,  ut  enim  essentia  divina 
habeat     rationem    medii    cogniti   respectu 


556 


DISPUTATIO  II. 


creaturarum,  sufficit  quod  habeat  cum  illis 
similitudinemquamdam  causalem,  et  veluti 
eminentialem,  et  quod  in  ratione  prima3 
causae  eminenter  contineat  omnes  illarum 
perfectiones  et  differentias,  eliam  atomas  et 
individuales. 

XXXII.  Objicies  tertio  :  Inter  medium 
cognoscendi,  el  rem  cognitam,  debet  esse 
necessaria  connexio,  alias  non  posset  ducere 
incertam  et  infallibilem  illius  cognitionem  ; 
sicut  medium  probabile  non  ducit  in  certam 
ac  scientificam  cognitionem  conclusionis, 
quia  necessario  cum  ilia  non  connectitur : 
sed  inter  essentiam  divinam,  et  creaturas 
possibiles,  non  reperitur  necessaria  conne- 
xio  :  ergo  illa  non  potest  deservire  ut 
medium  ad  illas  cognoscendas.  Major 
constat,  minor  vero  probatur  multipliciter. 
Primo,  quia  si  essentia  divina  haberet  conne- 
xionem  necessariam  cum  creaturis  possi- 
bilibus,  illis  destructis,  eapariter  destruere- 
tur,  quod  videtur  absurdum. 

XXXIII.  Secundo,  Si  omnipotentia  Dei 
esset  necessario  connexa  cum  creatura 
possibili,  aeque  necessarium  esset  creatu- 
ram  esse  possibilem,  ac  Deum  esse  omni- 
potentem  ;  imo  cum  omnipotentia  Dei  sit 
ipse  Deus,  non  minus  necessaria  foret  possi- 
bilitas  creaturae,  quam  existentia  Dei,  quod 
etiam  videtur  falsum,  et  repugnans  prin- 
cipiis  fidei  et  luminis  naturaiis  ;  cum  Deus 
sit  ens  a  se  et  per  essentiam,  et  quaecumque 
creatura  possibilis,  ensab  alio,  etper  parti- 
cipationem. 

XXXIV.  Tertio,  Si  essentia  Dei  cum 
creaturis  possibilibus  connecteretur,  depen- 
deret  ab  illis  :  sed  hoc  dici  nequit  :  ergo 
nec  illud.  Sequela  majoris  probatur  :  Tum 
quia  illud  dependet  ab  alio  quod  sine  illo 
nequit  subsistere  :  at  si  essentia  divina  cum 
creaturis  possibilibus  necessario  connec- 
teretur,  non  posset  sine  illis  subsistere  : 
ergo  penderet  ab  illis.  Tum  etiam,  quia  illa 
mutuo  dependent,  quse  posita  se  ponunt, 
et  ablata  se  auferunt :  sed  si  essentia  divina 
cum  creaturis  possibilibus  necessario  con- 
necteretur,  illis  sublatis  tolleretur  :  ergo 
penderet  ab  illis. 

XXXV.  Respondeo  concessa  majori,  ne- 
gando  minorem  :  nam  divina  essentia  et 
omnipotentia  habent  connexionem  simpli- 
citer    necessariam    cum     tota    collectione 


rerum  possibilium,  tamquamcumobjecto  et 
termino  adaequato,  et  cum  quolibet  possi- 
bili,  tamquam  cum  objecto  et  termino  ina- 
daequato. 

XXXVI.  Ad  primam  probationem  in 
contrarium,dicendum  est,  quod  destructis 
creaturis  possibilibus,  destrueretur  divina 
omnipotentia,  non  quidem  a  priori  et  per 
locum  intrinsecum,  sed  a  posteriori  ej,  per 
locum  extrinsecum.  Ratio  est,  quia  possi- 
bilitas  creaturarum  non  est  aliquid  in  se 
actu  extra  potentiam  causae,  nec  proinde 
potest  destrui  nisi  in  causa  :  non  potest 
autem  haec  possibilitas  in  causa  destrui, 
nisi  destruatur  vis  producendi  creaturas, 
quae  est  ipsamet  causa,  ac  proinde  nisi 
destruatur  ipsacausa. 

XXXVII.  Ad  secundam  probationem, 
nego  sequelam  majoris  ;  fieri  enim  potest 
aliqua  sic  esse  inter  se  connexa,  quod 
deficiente  uno,  impossibile  sit  aliud  non 
deficere,  et  tamen  quod  unum  sit  magis 
necessariumquamaliud,  quiaunius  necessi- 
tas  firmiori  nititur  fundamento  :  v.  g.  magis 
necessarium  est  hominem  esse  rationalem, 
quam  risibilem,  et  tamen  deficiente  risibi- 
litate,  deficeret  etiam  rationalitasin  homine ; 
et  universaliter  principia  sunt  magis  neces- 
saria  quam  conclusiones,  ut  docent  Dialec- 
tici,  et  tamen  deficiente  veritate  conclu- 
sionum,  veritas  principiorum  deficeret. 

XXXVIII.  Ad  tertiam  nego  etiam  seque- 
lam  majoris,  nam  inter  medium  cognos- 
cendi  et  rem  cognitam,  non  debet  esse 
semper  necessaria  connexio,  per  mutuam 
dependentiam  utriusque  extremi,  sed  suffi- 
cit  quod  sit  necessaria  connexio,  per  depen- 
dentiam  in  uno,  et  eminentiam  in  altero. 
Unde  ad  primam  probationem  in  contrarium, 
distinguo  majorem  :  lilud  dependet  ab  alio, 
quod  sine  illo  nequit  subsistere,  ratione 
subordinationis  ad  illud,  concedo  majorem  : 
ratione  continentiaeillius  permodumcausae, 
nego  majorem  ;  et  sub  eadem  distinctione 
minoris,  nego  consequentiam.  Et  insto  in 
divinis,  ubi  Pater  nequit  sine  Filio  sub- 
sistere,  et  tamen  non  dependet  ab  illo  ;  et 
in  creatis,  ubi  unum  relativum  non  potest 
sine  alio  subsistere,  et  tamen  sine  depen- 
dentia  ab  illo,  alias  simul  natura  et  cogni- 
tione  non  essent.  Similiter  essentia  ut  est 
radix  proprietatum,  est  intrinsece  connexa 


ARTrGULUS  F.  337 

cum  illis,  et  tamen  prout  sic  non  est  ab  de  veritate  art.  15.  ad  l.ethic  art.  10.  ad 

illis  dependens  :  ergo  stat  sine  dependentia  2.  et  5.  et  in  corpore,  ubi  docet  Deum  co- 

connexio,  ut  supra  arguebamus.  gnoscere  mala    per  bona  creata  quibus  op- 

Ad    secundam     probationem    distinguo  ponuntur  ;  et  quia   boni  per  quod  malum 

majorem  :  Illa  mutuo  dependent,  quae  posita  cognoscilur,  Deus  est  causa,  omnia  in  seip- 

se  ponunt,   et  ablata  se  auferunt  :   si  se  so  ut  in  causa  cognoscit,  non  quia  mali  cau- 

ponant  et  auferant  a  priori,  et  per  locum  sa  sit,  sed  quia   est  causa    boni,   per  quod 

intrinsecum,  concedo  majorem  :  si  unum  a  malum  cognoscit. 

priori,  et  per  locum  intrinsecum,  et  aliud  Idem  dicendum   est  de  chimsera,  et  aliis 

solum  a  posteriori,  et  per  locum  extrinse-  entibus  rationis :  chimaera  enim  componitur 

cum,  nego  majorem  :  licet   autem  ex  des-  exextremis  repugnantibusinter  se,  ut  cauda 

tructione  divinao  omnipotentiae,  tollatur  a  leonis,  capite  draconis,  et  corpore  hominis, 

priori,   et    per  locum   intrinsecum,   possi-  quae  conjungi  ab  intrinseco  repugnat  ;  unde 

bilitas  creaturarum  ;  ex  repugnantia  tamen  his  extremis  cognitis,   illorum  repugnantia 

seu  impossibilitate    creaturarum,  solum  a  cognoscitur  ;  et  cum  extrema   in  Deo  utin 

posteriori,     et    per    locum    extrinsecum,  causa  contineantur  ;  chimaera   licet  impos- 

tollitur  divina  omnipotentia,  eo  fere  modo  sibilis,  in  Deo  tamen  ut  causa  cognoscitur  ; 

quo  destructis    conclusionibus,   necessario  non  quidem  ut  causa  illius,    sed  ut  causa 

deductis,   veritas  principiorum  toilitur,  ut  extremorum  ex  quibus  componitur,  et  quo- 

supra  declaratumest.  rum  conjunctio  impossibilis  est. 

XXXIX.  Objicies  quarto  :   Deus  cognoscit  XLII.  Ad  confirmationem,  concesso  ante- 

peccata  pro  formali  malitiae,  non  solum  ut  cedente,  nego  consequentiam,  etparitatem  : 

existentia,  sed    etiam   ut    possibilia,    quae  ratio  autem    discriminis   est,  quia  Angelus 

tamen  ab  ipso,  quatenus  sunt  mala  formali-  plura  cognoscit  per  proprias    illorum  spe- 

ter,  causari  nequeunt  :  cognoscit  etiam  en-  cies :  Deo    autem   repugnat    alia  extra    se 

tia  rationis,  utchimaeras,  hircocervos,    et  si-  cognoscere  per  speciem  a  sua  essentia  dis- 

milia  humanae  mentis    deliria,  quae  ab  ipso  tinctam,  et   cum  essentia  divina  non  possit 

effingi   nequeunt :  ergo  omnia   quae  cognos-  alia  a  se  repraesentare,   nisi  illa  eminenter 

cit,    non  cognoscit   in  seipso   tamquam  in  per  modum  causae  contineat,  Deus  non  po- 

causa.  test   cognoscere  aliquid  extra   seipsum,  sed 

Confirmatur  ;  Angelus     plura  cognoscit  solum  inseipso  et  in  essentia  sua  tamquam 

quorumcausa  nonest,  et  quae  non  continet  in  causa.  Unde  Dionysius  cap.  7.  de  divinis 

in  propria  virtute  :  ergo  et  Deus.  nominibus  :    «  Etenim  si  secundum   unam 

XL.   Ad  objectionem    respondeo  primo,  causam,    Deus  omnibus  existentibus    esse 

quod  quando  dicimusDeum  omnia  in  seipso  tradidit,  secundum  eamdem   causam    sciet 

tamquam  in  causa   cognoscere,  hoc  debet  omnia,  et  non  ex  existentibus  sumet  ipso- 

intelligi  de  omnibus  quorum  habet  vel  ha-  rum  cognitionem.  » 

bere  potest  ideam,  et  quae  ab  ipso  ut  a  pri-  XLIII.   Objicies  quinto  :  Gognitio   rei   in 

mo  principio  et   prima  causa  efficiente  pos-  alio  tamquam  in  causa,  est  discursiva,  cum 

sunt  procedere  :  peccata  vero,    chimaerae,  discurrere  nihil  aliud    sit    quam  effectus  in 

et  alia  entia  rationis,  nullam  in  Deo  habent  causa  cognoscere  :   sed  cognitio  Dei  discur- 

vel  habere  possuntideam,  ut  in  ultima  dis-  siva  nonest,  cumdiscursus  aliquam  imper- 

putatione   dioemus  ;  nec   a   Deo   ut   prima  fectionem  Deo  repugnantem   involvat :  ergo 

causa  efficiente  possunt  procedere,  undenon  Deus  non  cognoscitcreaturasin  sua  essentia 

mirum  quod  illa  in  Deo  tamquam   in  causa  tamquam  in  causa. 

cognosci  nequeant.  Respondeo   negando    majorem,    ad  cujus 

XLI.  Respondeo  secundo,  quod  licet  Deus  probationem  dicendum,  quod  discurrere  est 

aliqua  cognoscat  quae  non  causat,  ut  peccata  effectus  in  causa  cognoscere  per  plures  actus  : 

et  entia  rationis,  illa    tamen  non  cognoscit  distinctos,  quorum  unus   sit  causa  alterius 

nisi  in  effectibus  ab  ipso  causatis,   vel  cau-  cognoscere  autem    effectus  in  causa,  unico 

sabilibus ;  et  sic  omnia   cognoscit  in  seipso  intuitu,  et  sine  multiplicitate  actuum,   non 

tamquam  in  causa,  vel  mediate  vel  imme-  est  discurrere,  ut  docet  S.   Thomas  hic  art. 

diate.  Quae  doctrina  est  D.  Thomae  quaest.  2.  7.  et  patet  in  oculo,  qui  non  censetur  dis- 


338 


DISPUTATIO  II. 


currere,  quando  unico  iniuitu  plura  objecta 
in  speculo  videt.  Quare  observandum  est, 
aliud  esse  unum  in  alio  tamquam  in  causa 
cognoscere,  et  aliud  illud  cognoscere  ex 
alio  tamquam  ex  causa  :  primum  enim  fieri 
potest  sine  discursu,  et  per  unicum  aetum; 
ad  secundum  vero  requiritur  discursus  et 
multiplicitas  actuum  :  unde  cum  Deus  non 
cognoscat  creaturas  ex  sua  essentia  tam- 
quam  ex  causa,  per  plures  actus,  sed  unico 
simplici  actuetintuitu,  illas  insua  essentia, 
tamquamin  causa,  et  veluti  in  speculo  pu- 
rissimo  contempletur,  ejus  cognitio  discur- 
siva  non  est. 

XLIV.  Objicies  sexto :  Si  Deus  cognosce- 
ret  creaturas  possibiles  in  seipso  tamquam 
in  causa,  eas  in  sua  omnipotentia  ut  illarum 
causa  cognosceret  :  sed  hoc  dici  nequit  : 
ergo  nec  illud.  Sequela  majoris  [patet,  Deus 
enim  constituitur  causa  creaturarum  per 
suam  essentiam  tamquamper  radicale  prin- 
cipium,  per  omnipotentiam  veroui  per  vir- 
tutem  proximam  executivam.  Minor  vero 
suadetur.  Omnipotentia  in  Deo  non  distin- 
guitur  virtualitera  scientia,  ut  constabit  ex 
infra  dicendis  :  sed  Deus  non  dicitur  proprie     ea  si  quidem  tamquam  ex  praBcipuofunda- 


et  inilla,  sub  hoc  ultimo  conceptu,  omni- 
potentiam  consistere  docent :  licet  autem  in 
scientia  speculativa,  non  dicatur  proprie 
Deus  cognoscere  creaturas,  in  illa  tamen, 
ut  est  virtus  executiva,  proprie  dicitur  illas 
cognoscere.  Per  quod  patet  ad  confirmatio- 
nem,  minor  enim  distinguenda  est :  Deus 
non  cognoscit  res  in  sua  scientia,  sed  per 
suam  scientiam,  ut  est  speculativa,  concedo 
minorem  :  ut  est  practice  practica,  et  ha- 
bet  rationem  potentiae  executivae,  nego  mi- 
norem,  etconsequentiam.  Solutio  patebit  ex 
dicendis  disputatione  sequenti,  ubi  agemus 
de  causalitate  scientiae  Dei. 

Articulus  II. 

An  in  Deo,  praeter  modum  cognoscendi 
creaturas  possibiles  in  essentia  sua  tam- 
quam  in  causa,  detur  alius,  quo  illas  in 
seipsis  immediate  coguoscat,  seu  inde- 
pendenter  ab  essentia  divina,  prius  visa 
et  coenita  ? 

XLVI.  Htec  quaestio  magni  ponderis  est,ex 


in  sua  scientia  cognoscere  possibilia,  illa 
enim  non  habet  rationem  medii  objectivi, 
sed  luminis  intellectualis,  se  tenentis  ex 
parte  principii  cognoscentis  :  ergo  nonpo- 
test  dici  ea  cognoscere  in  sua  omnipotentia 
tamquam  in  causa. 

Gonfirmatur.  Esto  detur  scientiam  in  Deo 
esse  attributum  ab  omnipotentia  virtualiter 
distinctum,  tamen  negari  non  potest,  juxta 
principia  Thomistarum,  scientiam  Dei   esse 


mento,  dependet  positio  vel  destructio  scien- 
tiae  mediae  :  si  enim  Deus  non  cognoscat  res 
immediate  in  seipsis,  sed  solum  in  seipso, 
et  in  sua  essentia  et  omnipotentia  tamquam 
in  causa  ;  cum  illa  non  sit  causarerum,  nisi 
ut  determinata  et  applicata  per  divinse  vo- 
luntatis  decretum  ;  eo  quod  Deus  non  sit 
agens  naturale,  sed  liberum,  et  operetur 
omnia,  juxta  consilium  voluntatis  suee,  ut 
ait  Apostolus  ;   manifestum   est,  futura  con- 


causam  rerum,  non  solum  directivam,  sed  tingentia  non  esse  cognoscibilia  ab  intellec- 
etiam  effectivam  :  atqui  Deus  non  cognoscit  tu  divino  independenter  a  decreto,  et  in 
creaturas  in  sua  scientia,  sed  per  suam  scien- 
tiam  :  ergo  non  cognoscit  illas  in  seipso  tam- 
quam  in  causa. 

XLV.  Ad  objectionem,  concessa  majori, 
nego  minorem  ;  ad  cujus  probationem,  dis- 
tinguo  majorem  :  omnipotentia  in  Deo  non 

distinguitur  virtualiter  a  scientia,  ut  specu-     poterit  cognoscere  resfuturas  independenter 
lativa,  etpractice  directiva,  nego  majorem  ; 


signo  rationis  illud  antecedente ;  etsic  vacat 
scientia  media,  qua3  est  cognitio  futurorum 
contingentium  conditionatorum  ante  decre- 
tum  :  e  contra 
cognoscat  immediate 


vero,     si   Deus  creaturas 
in   seipsis,  et    inde- 
pendenter  abessentia  divina   prius  cognita, 


ut  executiva,  et  practice  praciica,  concedo 
majorem:  etsub  eademdistinctioneminoris, 
nego  consequentiam.  Thomistae  ergo  consti- 
tuentes  omnipotentiam  indistinctum  attri- 
butum  a  scientia,  triplicem  distinguunt  con- 
ceptum  in  illa,  scilicet  contemplationis, 
directionis  practicse,  et  virtutis  executivae, 


a  decreto,  et  sic  dabitur  in  illo  scien- 
tia  media.  Unde  Suarez,  Valentia,  Granado, 
et  alii  ex  recentioribus,  advertentes  juxta 
doctrinam  SS.  Patrum,  (praesertim  Dionysii, 
Augustini,  et  Thomae,  quorum  testimonia 
articulo  proecedenti  retulimus)  non  posse 
negari  Deum  creaturas  in  sua  essentia  et 
omnipotentia  tamquam  in  causa  cognoscere, 


ARTIGULUS  H.  zm 

et  omnes  Vazquezii    interpretationes  esse  cognoscenti  :  ergo  est  immediate  erso  ab- 

violentas,  distortas,  et  a  mente  illorum   SS.  jecturn  versari,  non    enim   videtur  in  quo 

Patrum  penitus  alienas,  fatentur  Deum  hoc  alio   consistere  possit ;    et    consequenter  si 

modo  creaturas  cognoscere.  Verumtamen  ut  Deus  creaturas  possibiles  cognoscit  imme- 

Deo  affingere  possint  scientiam  mediam,  seu  diate  in  seipsis,  se  immittit  secundum  visio- 

cognitionem    futurorum    independentem   a  nem  creaturis. 

decreto,  docent,   praeter  hunc   modum  co-         XLIX.  Pro  secunda   parte  etiam  constat 

gnoscendi  creaturas  in  essentia  divina  tam-  nam  Deus  cognosceret  creaturas  possibiles 

quam    in  causa,  dari    alium  quo  Deus  illas  mediate  in  seipso,  et   immediate  in  seipsis  : 

in  seipsis   immediate    cognoscit,   seu   inde-  ergo   cognosceret  illas,    non   solum  notitia 

pendenter  ab    essentia  et  omnipotentia  sua  qua  se  cognoscit,  sed  etiam  alia  notitia,  quod 

prius  visa  et  cognita.  Gontra   vero  Thomis-  a  Dionysio  negatur  ;  nam    illius  sensus  est 

tae,  et  alii   scientiae   mediee    impugnatores,  exclusivus,  alias  non  sufficienter  explicuis- 

contendunthuncposterioremmodumcognos-  set  modum  quo  creaturee  a  Deo  cognoscun- 

cendi  creaturas  esse  imperfectum,  indignum  tur. 

Deo,  et  infinitae  ejus  perfectioni  plurimum         L.  Denique  pro  tertia  parte    suadetur. 

derogare,    subindeque  illum   excludunt,  ac  Notitia  illius  objecti  dicitur,  ad  quod  imme- 

docent  Deum  non  aliter  cognoscere  creatu-  diate  etfprimario   terminatur  :   sed   notitia 

ras  possibiles,  aut  futuras,  quam  in  essentia  qua  Deus   creaturas  possibiles,    in   seipsis 

et  omnipotentia  sua  tamquam  in   causa,  ac  immediate    cognosceret,   illas   haberet  pro 

medio  prius  cognito.  Undesit  objecto  immediato  et  primario  :  ergo  sida- 

retur  in  Deo  talis  cognitio,  cognosceret  crea- 

§.  L  turas,  non  sui,  sed  illarum  notitia. 

LI.  Neque  obstat   talem  cognitionemnon 

Conclusio  negativa  statuitur,  et  probatur  ex  nasci  a  specie  ab  illis  accepta,  sed  ab  ipsa 

SS.  Patribus.  essentia  divina  gerente  munus   speciei,  ut 

dicatur  creaturarum  propria,  si  semel  im- 

XLVII.  Dico  igitur :  Non  datur    in   Deo  mediate  terminatur  ad  illas.   Notitia  enim 

cognitio  creaturarum  possibilium  in  seipsis  quam  Angeli  habent  de  rebus,  non  habetur 

immediate,  seu  independenter  ab  essentia  per  species  ab  illis  acceptas,  sed  a    Deoim- 

divina,  prius  visa  et  cognita.  mediate  infusas,   ut  ostenditur   iu  tractatu 

Probatur  primo    ex  Dionysio   cap.  7.  de  de  Angelis  ;  et  tamen  quia    ad   res   imme- 

divin.  nomin.  ubi  de  Deo  loquens,  sic  ait  :  diate  et  in  seipsis   terminatur,   vere  dici- 

«  Non  secundum  visionem  singulis   se  im-  tur  rerum  cognitarum  propria  notitia  :  ergo 

mittit,   sed  secundum   causae  continentiam  si  notitia   quam  Deus  habet   de    creaturis 

scit  omnia.  »  Et  infra  :    «  Divina   sapientia  possibilibus,  immediate  ad  illas  terminetur, 

seipsam  cognoscens  scit  alia.  »  Et  rursus  :  licet  non  procedat  a  specie  ab  ipsis  causata, 

«  Deus  ea  quae  sunt  noscit,  non  rerum  noti-  vere  erit  et  dicitur  notitia   rerum  possibi- 

tia,  sed  sui. »  At  si  Deus,  praeter  scientiam  lium  propria,  subindeque  falsa  erit  propo- 

possibilium  in  seipso,  illa  in  seipsis  imme-  sitio  Dionysii. 

diate  cognosceret,  secundum  visionem  sin-         LII.  Confirmatur  :   Dionysius   loco  citato 

gulis  se  immitteret,  et   illa  sciret,  non  seip-  probat  Deum  non  sumere  cognitionem  a  re- 

sum  noscens,  et  notitia,  non  sui,   sed  crea-  bus,  etextra  seipsum  nihil  cognoscere  quia 

turarum  propria  :  ergo   juxta  Dionysium,  omnia  cognoscitinseipso  tamquam  in  causa, 

Deus  non  cognoscit  creaturas  possibiles  im-  ait  enim  :  «  Etenim  si  secundum  unam  cau- 

mediatein  seipsis,  sed  tantum  in  seipso,  et  sam,Deusomnibus  exislentibus  esse  tradidit 

mediate,  seu  in  essentia  divina  prius  visa  et  secundum  eamdem  causam  sciet  omnia,  et 

cognita.  non  ex  existentibus  sumet  ipsorum  cogni- 

XLVIII.  Minor  pro  primaparte  manifesta  tionem.  »   Ergo  non  solum  intendit  docere, 

est,  nam  cognoscens,  secundum  visionem  se  quod  Deus  non  cognoscit  creaturas  extra  seip- 

immittere  objecto,  non  est  ab  illo  accipere  sum,  sed  in  seipso,  ex  eo  quod  non  accipiat 

speciem,quia  inhoc  nonse  immittit  cognos-  species  a  rebus,  sed  etiam  ex  eo  quod  illas 

cens  objecto,sed  potius  objectum  se  immittit  cognoscat    in  sua  essentia  ut  in   causa,  et 


m 


DISPTJTATIO  If. 


medio  prius  cognito,  non  vero  in  seipsis 
immediate. 

LIII.  Probatur  secundo  conclusio  ex  aliis 
SS.  Patribus  :  Ambrosius  enim  tractatu  in 
symbolum  cap.  1.  haec  scibit  :  « Licet  omnia 
cselestia,  et  terrestria,  ac  minima  quseque 
prospiciat  Deus,  nihil  tamen  extra  intelli- 
gere ;  sed  singula  in  se  intueri  dicitur.  »  Et  D. 
Augustinus  lib.  83.  queestionum,  quaest.  46. 
ait «  Sacrilegun  esse  asserere,  quod  Deus 
exeatextrasead  aliquid  cognoscendum.»Qua3 
verbaexponens  D.  Thomas  hic  art.  5.  adl. 
dicit,  «  Illa  verba  Augustini  dicentis  Deum 
nihil  extra  secognoscere,  sic  esse  intelligenda, 
non  quasi  Deus  nihil  quod  sit  extra  se  in- 
tueatur ;  sed  quia  id  quod  extra  seipsum, 
non  intueatur  nisi  in  seipso.  >.  Unde  iu  fine 
corporissicconcludit  : «  Igitur  dicendum  est 
quod  Deus  seipsum  videt  in  seipso,  alia 
autem  a  se  videt,  non  in  ipsis,  sed  in  seipso. » 
Ergo  juxta  D.  Thomam,  et  alios  SS.  Patres, 
nondaturin  Deo  cognitio  immediata  crea- 
turarum  in  seipsis,  sed  mediata  solum,  in 
essentia  divina  tamquam  in  causa. 

LIV.  Nec  tam  evidentia  et  expressa  testi- 
m  onia  eludi  possunt  solita  responsione  ad- 
versariorum,  qui  dicunt  D.  Thomam,  et 
alios  SS.  Patres  asserentes  Deum  non  cognos- 
cere  creaturas  sn  seipsis  ,  solum  intendere 
quod  illas  non  cognoscat  per  species  a  rebus 
acceptas,  sicut  nos  eas  cognoscimus,  sed  per 
suam  essentiam  gerentem  vices  speciei  ad 
illarum  cognitionem. 

Nam  contra  hanc  elusionem  est  primo 
quod  SS.  Patres  jam  relati  ex  eo  probant 
Deum  non  cognoscere  creaturas  in  seipsis 
immediate,  seu  extra  seipsum  ,  quia  illas 
cognoscit  in  seipso  :  ergo  non  solum  inten- 
dunt  docere  quod  Deusnon  cognoscit  crea- 
turas  in  seipsis,  ex  eo  quod  non  accipiat 
species  a  rebus,  sed  ex  eo  quod  eas  cognos- 
cat  in  sua  essentia,  ut  in  medio  prius  co- 
gnito. 

Secundo  ,  Si  SS.  Patres  solum  vellent 
excludere  a  Deo  hancimperfectionem,  nem- 
pe  hoc  quod  est  accipere  species  a  rebus, 
nihil  speciale  ipsi  tribuerent,  quod  creaturis 
non  possitcompetere,  cum  etiam  Angeli  non 
intelligant  per  species  a  rebus  acceptas  : 
sed  hoc  non  est  dicendum  :  ereo  nec  il- 
lud.  * 

Tertio  ,  Aliud  est  cognoscere  creaturas 
immediate,  et  aliud  eas  cognoscere  per  spe- 


ciesa  rebus  acceptas  :  oculus  enim  v.  g. 
immediate  videt  colores,  et  tamen  accipit 
speciem  ab  illis  ,  et  Angelus  et  contra  me- 
diate  cognoscit  hominem,  vel  leonem  ,  et 
tamen  ab  illis  non  accipit  species,  sed  eas 
habet  a  Deo  in  creatione  infusas  :  ergo  im- 
pertinenter  omnino  probaret  D.  Thomas, 
Deum  non  cognoscere  creaturas  immediate 
in  seipsis,  ex  eo  quod  non  cognoscat  illas 
per  species  a  rebus  acceptas. 

Quarto,  Gognosci  aliquidcognitioneimme- 
diata,  est  vere  et  proprie  cognosci  in  seip- 
so  :  sed  D.  Thomas  absolute  negat  creatu- 
ras  a  Deo  cognosci  in  seipsis  :  ergo  negat 
cognosci  cognitione  ad  iilas  terminata  im- 
mediate. 

Denique,  Eo  ipso  quod  creaturee  non  cog- 
noscantur  a  Deo  per  speciem  illarum  pro- 
priam,  sed  per  essentiam  divinam  gerentem 
vices  speciei,  nonpossunt  immediate  et  pri- 
mario  cognitionem  divinam  terminare  ,  sed 
mediate  tantum  et  secundario,  ut  constabit 
ex  statim  dicendis :  atqui  D.  Thomas  loco 
citato  docet  creaturas  oognosci  a  Deo  per 
essentiam  divinam  gerentem  vices  speciei, 
aitenim  :  «  Deusseipsumvidet  in  seipso,  alia 
autem  a  sevidet,  non  in  ipsis,  sed  inseipso, 
in  quantum  essemia  sua  continetsimilitudi- 
nem  aliorum  ob  ipso  :  »:  ergo  juxtaD.  Tho- 
mam,  non  datur  in  Deo  cognitio  immediata 
possibilium  in  seipsis,  sed  mediata  tantum, 
quaeainsua  essentia  et  omnipotentia,  ut  in 
causa,  cognoscit. 


II. 


Eadem  veritas  ratione  suadetur. 

LV.  Plures  etiam  in  favorem  nostrae 
conclusionis  rationes  efficaces  adduci  pos- 
sunt. 

Prima  est  :  In  Deo  utpote  infinite  perfec- 
to  ,  non  potest  admitti  duplex  modus  co- 
gnoscendi  creaturas,  quorum  unus  sit  per- 
fectior,  etalter  minus  perfectus  :  sed  modus 
cognoscendi  creaturas ,  in  essentia  divina 
tamquam  in  causa,  est  multo  perfectior  et 
nobilior,  quam  modus  illas  cognoscendi  im- 
mediate  in  seipsis,  ut  articulo  praecedenti 
ostendimus  :  unde  in  Angelis  beatis,  cogni- 
tio  matutina  per  quam  vident  creaturas  in 
Verbo,  et  in  essentia  divina  tamquam  in 
causa,  multo  perfectior  est,  quam   cognitio 


ARTICULUS  II. 


\Ui 


vespertina,  per  quam  illas  cognoscunt  extra  essentia  divina  respectu  intellectus  beati 

Verbum,  et  immediate  in  seipsis,  juxta  illud  gerat  vices  speciei,   hoc  nullam  importat 

Augustini  quod   supra  retulimus  :  «  Gogni-  imperfectionem,  subindeque  non  debetDeo 

tio  creaturaein  seipsa,  decoloratior  est,  quam  denegari,  in  ordine  etiam  ad  propriam  in- 

cum  in  Dei  sapientia  cognoscitur,   veluti  in  tellectionem.  Item  si  essentia  divina  non  sit 

arte  per    quam   facta  est  :  »  ergo   praeter  species  et  forma  intelligibilis,  repraesentans 

modum  cognoscendi  creaturas   possibiles  in  creaturas  intellectui  divino,  vix  poterit  red- 

essentia  divina  tamquam  in  causa,  non   de-  di  ratio,  cur  Verbum  divinum  procedat  ex 

bet  admitti  in  Deo  alius,  quo  illas  in  seipsis  cognitione  creaturarum  possibilium  ,   cum 

immediate,  et  independenter  ab  essentia  sua  Verbum  non  exprimat,  nec  repraesentet  in 

prius  cognita,   intueatur.  actu  secundo,  nisi  quae  in  specie  intelligibi- 

LVI.  Secunda  est,  Eo  modo  cognoscuntur  li  repraesentatur  in  actu  primo.   Denique 

crealurae  ab  intellectu  divino  ,  quo  reprae-  non  minus  est  de  ratione   intellectionis  ,  ab 

sentantur  per  speciem  qua   intelligit  :  sed  intellectu  et  objecto  intra  illum  intelligibi- 

non  repraesentantur  in  se  et  ratione  sui,  sed  liter  constituto  procedere,  quam  de  ratione 

mediate  et  in  alio,  scilicet    in   Deo  ut  prius  volitionis  procedere  a  voluntate,  media  ob- 

repraesentato  :  ergo   non  cognoscuntur  im-  jecti  apprehensione  :  sed  implicat  dari  vo- 

mediate  in  seipsis,  sed  mediate  in  Deo  prius  luntatem  quae  sit  volitionis  principium,  nisi 

cognito.  Major  constat,  cum  enim   ex   intel-  media  apprehensione  objecti  :   ergo  pariter 


lectu  et  objecto,  media  specie  ,  adaequatum 
intellectionis  principium  constituatur,  nihii 
potest  intellectus  intelligere,  nisi  per  spe- 
ciem  repraesentetur  :  ergo  nec  poterit  im- 
mediate  intelligere,  quod  immediate  in  spe- 
cie  non  continetur.  Minor  autem  probatur. 
Species  qua   divinus    intellectus    intelligit, 


repugnat  dari  intellectum,  qui  sit  princi- 
pium  intellectionis,  sine  concursu  objecti 
intra  ipsum  constituti  in  ratione  intelligibi- 
lis  :  sed  objectum  ut  concurrens  objective 
ad  intellectionem,  gerit  munusspeciei :  er- 
go  implicat  intellectum  sine  specie  esse 
principium  intellectionis;  et  per  consequens 


est  sola  divina  essentia  :  at  haec  non  reprae-     sicut  voluntas  divina,  quamvis  infmita,  non 

potest  aliquid  velle,  nisi  praevia  cognitione ; 
ita  intellectus  divinus ,  etsi  infinite  perfec- 
tus  ,  non  poterit  aliquid  intelligere  ,  nisi 
media  specie  increata,  ipsa  nimirum  divina 
essentia,  gerente  vices  speciei  et  formae  in- 
telligibilis. 

LVIII.  Respondebis  secundo  cum  aliis, 
negando  minorem  :  cum  enim  essentia  di- 
vina  sit  species  repraesentans  creaturas, 
quia  continet  illas  eminenter,  et  contineat 
ipsas  eminenter  immediate,  illas  immediate 
repraesentat. 

Sed  haec  etiam  solutio  sustineri  nequit, 
primo  quia  objectum  immediate  repraesen- 
tatum  per  speciem,  debet  convenire  cum 
illa  in  gradu  immaterialitatis  ;  ut  docet  D. 
Thomas  supra  quaest.  12.  art.  2.  inferens  ex 


sentat  immediate  creaturas,  sed  mediate, 
Deo  prius  repraesentato  :  ergo  species  qua 
divinus  intellectus  intelligit,  non  repraesentat 
immediate  creaturas,  sed  solum  mediate. 

LVII.  Respondebis  primo,  juxta  doctri- 
nam  Vazquezii,  negando  suppositum  majo- 
ris,  quod  scilicet  Deus  creaturas  per  spe- 
ciem  intelligat ;  cum  enim  non  implicet  dari 
intellectum,  seipso,  absque  concursu  spe- 
ciei,  ad  intelligendum  completum,  et  talis 
independentia  et  omnimoda  compietio  per- 
fectionem  dicat,  non  debet  denegari  intel- 
lectui  divino,  utpote  summe  perfecto. 

Sed  haec  responsio  in  primis  aperte  con- 
trariatur  D.  Thomae,  qui  hic  art.  5.  in  corp. 
et  in  solut.  ad  3.  docet  essentiam  divinam 
esse  speciem  intelligibilem,  qua  Deus  seip- 


su™  et  creaturas  cognoscit.   Pugnat  etiam     hoc  principio  nullam  speciem  creatam  posse 

repraesentare  quidditative  Deum  :  sed  nihil 
creatum  potest  cum  divina  essentia  talem 
convenientiam  habcre  ;  cum  gradus  imma- 
terialitatis  divinae  consistat  in  exclusione 
omnis  potentialitatis  ,  quae  exclusio  nulli 
enti  creato  competere  potest  :  ergo  nihil 
creatum  potest  repraesentari  immediate  per 
essentiam  divinam  ut  speciem. 


cum  doctrina  Augustini  asserentis  ex  ob- 
jecto  et  potentia  pari  notitiam  ,  sicut  ex 
concursu  maris  et  foeminae  gignitur  proles  ; 
nec  non  contra  communem  Theologorum 
sententiam,  asserentium  essentiam  divinam 
uniri  mentibus  Beatorum  ut  speciem  ct 
formam  in  esse  intelligibili  ,  in  ordine  ad 
cognitionem  sui  et  creaturarum  :  si  enim 
I. 


23 


o42 


DISPUTATIO  II. 


Secundo,  Repraesentatio  speciei,  vei  est 
ratione  similitudinis,  vel  ratione  idcntitatis 
cum  objecto  :  sed  divina  essentia  nulli  rei 
creatae  potest  esse  perfecte  similis,  et  multo 
minus  cum  ea  identificari  :  ergo  essentia 
divina,  ut  species,  nullam  rem  creatam  pri- 
mario  repraesentare  potest. 

Tertio,  Essentia  Angcli,  ut  species  solum 
seipsam  per  se  primo  et  immediate  reprae- 
sentat,  alia  aufcem  a  se,  secundario  tantum, 
et  mediate,  ut  docetur  in  tractatu  de  An- 
gelis  :  ergo  pariter  essentia  divina,  ut  spe- 
cies,  solum  potest  seipsam  primario  et  im- 
mediate  repraesentare ,  creaturas  vero  se- 
cundario  tantum  et  mediate. 

Denique,  Si  essentia  divina  ut  habet  ra- 
tionem  speciei,  primario  et  immediate  re- 
preesentaret  creaturas,  illse  essent  objectum 
specificativum,  partiale  saltem  et  inadae- 
quatum,  talis  speciei  increatre  :  sicut  in 
specie  Angelica  immediatc  repraesentante 
plures  naturas,  et  unam  independenter  ab 
alia,  ita  ut  humana  v.  g.  non  sit  ratio  cur 
leonina  repraesentetur,  omnes  illae  naturae 
integrant  objectum  specificativum  illius  : 
sed  creaturae  non  possunt  pertinere  ad  ob- 
jectum  formale  et  specificativum  essentiae 
divinae,  ut  habetrationemspeciei  increatae  : 
ergo  non  possunt  ab  illa  primario,  sed  tan- 
tum  secundario  repraesentari. 

LIX.  Tertia  ratio  conclusionis  sumitur  ex 
D.  Thoma  1.  contra  Gent.  cap.  48.  ratione 
4.  ubi  sic  discurrit :  «  Operatio  intellectua- 
lis  speciem  et  nobiiitatem  habet,  secundum 
id  quod  est  per  se  primo  intellectum,  cum 
hoc  sit  ejus  objeetum  :  si  igitur  Deus  aliud 
a  se  inteliigeret,  quasi  per  se  et  primo  in- 
teilectum,  ejus  operatio  intellectualis,  spe- 
c/em  et  nobilitatem  haberet  ab  alio  quam  ab 
ipso  :  hoc  autem  est  impossibile,  cum  ejus 
operatio  sit  ejus  essentia;  et  haec  quippeens 
a  se,  nequeat  ab  alio  distincto  a  Deo  spe- 
ciem  capere  :  sic  igitur  impossibile  est  , 
quod  intellectum  a  Deo  primo  et  per  se,  sit 
aliud  ab  ipso.  »  Ex  quibus  verbis  haec  po- 
test  deduci  ratio  :  si  Deus  cognosceret  crea- 
turas  immediate  in  seipsis,  et  independen- 
ter  ab  essentia  divina  prius  cognita,  objec- 
tum  formale  et  specificativum  divinae  intel- 
lectionis,  esset  ens  creatum,  vel  ens  ut  sic 
abstrahens  a  creato  et  increato  :  sed  hoc  dici 
nequit  :  ergo  nec  illud.  Sequela  majoris  est 
evidens,  illud  enim  censetur  esse  objectum 


formale  et  primarium  alicujus  potentioe  , 
vel  operationis,  quod  primario  et  immediate 
ab  alia  attingitur  ,  et  independenter  ab 
alio  prius  attracto  ,  ut  constat  in  potentia 
visiva,  cujus  objectum  formale  et  prima- 
rium  est  color,  quem  per  se  primo  attingit; 
secundarium  vero  et  materiale,  paries  vel 
aliud  subjectum  colore  affectum,  quia  illud 
non  attingitur  immediate,  et  per  se  primo, 
sed  tantum  secundario,  et  mediante  colore. 
Minor  vero  fuse  a  nobis  probata  fuit  in 
tractatu  de  attributis,  (I)  potestque  rursus 
hic  breviter  suaderi.  Primo  ratione  Divi 
Thomse  jam  insinuata.  Gognitio  desumit 
suam  speciem  et  perfectionem  essentialem 
ab  objecto  formali  et  primario,  et  ab  illo 
mensuratur  :  sed  intelligere  Dei,  cum  sit 
ejus  esse,  ejusque  natura,  non  potest  de- 
sumeresuam  speciem  et  perfectionem  essen- 
tialem  a  creaturis,  nec  ab  illis  mensurari  : 
ergo  ens  creatum  non  potest  esse  objectum 
formale  et  primarium  divinae  intellectionis. 
Secundo  ,  Objectum  formale  et  prima- 
rium  divinae  intellectionis  ,  debet  esse 
quid  actualissimum  ,  sicut  et  ipsa  in- 
teliectio  :  sed  ens  creatum  ,  vel  abs- 
trahens  a  creato  et  increato,  est  quid  po- 
tentiale,  ut  constat  :  ergo  non*  potest  esse 
objectumformale  et  primarium  divini  intel- 
lectus,  sed  solum  ens  increatum,  seu  divina 
essentia,  quae  est  actus  purus,  et  ejusdem 
immaterialitatis  cum  illo. 

Tertio,  Si  creaturae  pertinerent  ad  ob- 
jectum  formale  et  specificativum  divinae 
scientiae  ,  etiam  pertinerent  ad  objectum 
formale  et  specificativum  Theologiae  ,  cum 
ista  sit  illius  expressio,  seu  participatio  : 
sed  hoc  est  falsum,  ut  constat  ex  dictis  dis- 
putatione  procemiali  ad  universam  Theolo- 
giam  articulo  o.  ubi  ostendimus  ,  solum 
Deum  esse  objectum  formale  et  specifica- 
tivum  Theologiae  ,  creaturas  vero  ad  ob- 
jectum  tantum  materiale  et  secundarium 
pertinere  :  ergo  creaturae  non  pertinent 
ad  objectum  formale  et  specificativum  di- 
vinae  scientiae. 

Quarto,  Si  objectum  formale  et  specifica- 
tivum  divini  intellectus,  sit  ens  ut  abstrahit 
a  creato  et  increato,  sequitur  objectum  for- 
male  fidei,  et  aliarum  virtutum  Theologica- 
rum,  esse  aliquid  abstrahens  a  Deo  et  crea- 

(1)  Disp.  2.  art.  1. 


ARTIGULUS  II. 


o45 


turis  :  sed  hoc  dici  nequit  :  ergo  nec  illud. 
Sequela  majoris  est  evidens,  virtutes  enim 
Theologicce  sunt  participationes  divini  in- 
tellectus  et  voluntatis,  ac  proinde  habent 
idem  objectum  formale  cum  iilis.  Minor 
vero  demonstrari  solet  in  tractatu  de  virtu- 
tibus  Theologicis,  et  videtur  manifesta.  Si 
enim  objectum  formale  et  specificativum 
illarum  virtutum,  non  esset  Deus,  secl  ali- 


et  quilibet  increalus,  essentiam  aut  bonita- 
em  divinam  respicit  ut  objectum  formale 
adaequatum,  creaturas  vero  ut  objectum  ma- 
teriale  a  quo  non  hauriant  specificationem. 
A  qua  lamen  veritate  aperte  recedit,  et  si- 
mul  calidum  et  frigidum  efflat,  dum  in  Deo 
praeter  modum  cognoscendi  creaturas  in 
essentia  divina  tamquam  in  causa,  admittit 
aliud  genus  cognitionis  creaturarum  in  seip- 


quid  creatum  vel  abstrahens  a  Deo  et  crea-     sis  immediate,  et  independenter  ab  essentia 
turis,  ilhenon  essent  Theologica)  ;  per  hoc     divina  prius  visa  ;  id  enim,  ut  supra  osten- 
enim  distinguuntur  virtutes  Theologicae  ,  a     dimus,  est  objectum  intellectionis  specifica- 
moralibus  infusis,  vel  acquisitis,  quocl  pri-     tivum,  ad  quod  per  se  primo  terminatur, 
mae  respiciunt  immediate  Deum  ,  tamquam     nullo  medio  prius  cognito. 
proprium  objectum  formale  et  specificati- 
vum  ;  secundaa  vero  circa  aliquod  objectum 
creatum  versantur,  ut  ibidem  ostendemus. 
LX.  Ultima  ratio  nostrae  conclusionis  po- 
test  sic  breviter  proponi.   Ita  se  habet  veri- 
tas  creata    ad    intellectum   divinum,  sicut 
bonitas  creata  ad  voluntatem  divinam  :  sed 
bonitas  creata  nequit  ratione  sui  immediate 
terminare    actum  voluntatis   divinoe :   ergo 
nec  veritas  creata  potest  ratione  sui  imme- 
diate  terminare  actum  divini  intellectus.  Ma- 
jor  patet,  minor  vero  variis  rationibus  de- 
monstrabiturin  tractatu  de  voluntateDei,(l) 
et  potest    interim   breviter  suaderi   ex   D. 
Thoma  infra   quaest.   49.   art.  2.   ad  2.  ubi 
sic  discurrit  :  «  In  his  quae  volumus   prop- 
ter  finem,  tota  ratio    movendi  est   finis,  et 


g.m. 

Solvunliir  ohjcctiones. 

LXII.  Objicies  primo  :  Deus  cognoscit  ve- 
ritates  creatas  omni  modo  quo  sunt  cognos- 
cibiles,  alias  infinitus  in  cognoscendo  non 
esset :  sed  veritates  createe  sunt  cognosci- 
bilesduobus  modis  nempe  mediate,  in  divi- 
na  essentia  tamquam  in  causa,  et  imme- 
diate  in  seipsis  :  ergo  Deus  illas  utroque 
modo  cognoscit. 

Gonfirmatur  :  Intellectus  animse  Ghristi 
cognoscit  veritates  creatas  in  Verbo  (hoc  est 
in  divina  essentia  visa)  et  immediate  in 
seipsis  extra  Verbum,  per  scientiam  super- 


hoc  est  quod  movet  voluntatem  :  unde  cum     naturalem  infusam,  idque  ut  anima3  Ghristi 


Deus  alia  a  se  non  velit  nisi  propter  finem, 
qui  est  sua  bonitas,  non  sequitur  quod 
aliquid  aliud  moveat  voluntatem  suam, 
nisi  bonitas  sua  ;  et  sic  sicut  alia  a  se  intel- 
ligit,  intelligendo  essemiam  suam  ;  ita  alia 
a  sevult,  volendo  bonitalem  suam.  »  Et 
rursus  in  solut.  ad  5.  «Ex  hoc  quod  volun- 
tati  divinse  sufficit  sua  bonitas,  non  sequi- 
tur  quod  nihil  aliud  vult ,  nisi  ratione  suee 
bonitatis :  sicut  etiam  intellectus  divinus, 
licet  sit  perfectus  ex  hoc  ipso  quod  essen- 
tiam  divinam  cognoscit,  tamen  in  ea  cognos- 
cit  alia.  »  Quo  nihil  clarius  et  expressius 
in  favorem  nostrac  sententia3  dici  potest. 


concedatur  omnis  modus  cognoscendi  res 
creatas,  ut  communiter  docent  Theologi  5. 
p.  quaest.  9.  sed  haec  ratio  magis  urget  de 
intellectu  divino  :  ergo  Deus  cognoscit  veri- 
tates  creatas  non  solum  in  sua  essentia 
visa  sed  etiam  immediate  in  seipsis. 

Gonfirmatur  amplius  :  In  Angelis  beatis 
admittitur  a  Theologis,  post  D.  Augustinum, 
duplex  cognitio,  matutina  scilicet,  et  vesper- 
tina,  et  duplex  modus  cognoscendi  creatu- 
ras,  in  Verbo,  et  extra  Verbum  :  ergo  simili- 
ter  ulerque  modus  illas  cognoscendi,  Deo 
non  debetdenegari. 

LXIIl.    Ad   objectionem    quae   est    prne- 


LXI.  Addo  quod  Suarez  ad  hanc  confugit  cipuum  adversariorum  fundamentum,   re- 

doctrinam,  dum  opprimitur  difficultate   in-  lictis  variis   solutionibus,  facile   respondeo 

superabili  actus  liberi  Dei,  quem  non  putat  distinguendo  majorem  :  Deus  cognoscit  veri- 

se  posse  concipere,   aut  tutat  i,  nisi  recurrat  tates  creatas  omni  modo   quo  sunt  cognos- 

ad  illud  principium,  quod  aclus  liber  Dei,  cibiles :  si  talis  modus  non  dicat  imperfec- 

lionem  ex  parte  cognitionis,    concedo  majo- 

(l)  Disp.  2.  aii.  1.  rem  :  si  involvat  imperfectionem,  nego  ma- 


544  DISPUTATIO  II. 

jorem;et  sub  eadem  clistinctione  minoris,  turaruminessentiadivina  clarior  sit,  quam 

nego  consequentiam.   Nam  cognitio  imme-  cognitio  illarum  in  seipsis,  qua3  (ut  ait  Au- 

diata  creaturarum  in  seipsis,  imperfectionem  gustinus  supra  relatus)  Decoloratior  est,  et 

dependentiaj  et  specificationis  ab  ipsis,  in  obscurior,  perfectius  est  cognoscere  creatu- 

intellectum  cognoscentem  refundit,  ut  cons-  rasin  essentia  divina,  tamquam  incausa,et 

tat  exdictisin  tertia  ratione.  Unde  quamvis  medio  prius  cognito,  quam  illas  immediate 

veritates  creataa  sint   immediate  cognoscibi-  in  seipsis  intueri. 

les,  et  de  facto  sic  cognoscantur  ab  intellectu  LXVII.  Ex  hoc  intelliges  quod  ait  S.  Doc- 

animaa  Ghristi  creato,  cujus  actibus  non  re-  tor  hic  art.  40.  ad  4.  nempe,  «  Quod  cognos- 

pugnat  hujusmodi  imperfectio  ;  non  cognos-  cere  aliquid  per  aliud   tantum,   est  imper- 

cuntur  tamen,  nec  cognosci  possunt  ab  intel-  fectaecognitionis,  si  illud  sit  cognoscibile  per 

lectu  divino  in  seipsis  immediate.  Per  quod  se.  »  Hoc  enim  verum  est,  quando  illud  quod 

acl  primam  confirmationem  patet  solutio.  in  alio  cognoscitur,  in   illo  minus  perfecte 

LXIV.  Ad  secundam.  concesso  anteceden-  continetur  et  repraesentatur,  quam  in  seip- 

te,  nego  consequentiam  et  paritatem,  prop-  so  ;  secus  vero,  si  in  illo  perfecte  continea- 

ter  duplicem    rationem  discriminis.    Prima  tur  et  repraesentetur  :  unde  cum  creaturse^ 

est,  quia  objectum  specificativum  intellec-  contineantur  in  essentia  divina  tamquam 

tus  Angelici  et  humani,  non  est  ens  increa-  in  causa  ;  et  in  idea  et  arte  divina  per  quam 

tum,  sed  ens  ut  sic,  prout  abstrahit  a  crea-  factae  sunt,  clarissime  et   perfectissime,   ac 

to  et  increato  :  objectum  vero   specificati-  secundum  proprias  earum  rationes  et  diffe- 

vum  intellectus  divini,  est  ens  increatum  rentias  repreesententur,  modus  cognoscen- 

tantum,  seu  sola  divina   essentia,    cum  ea  di  creaturas  in  essentia  divina  tamquam  in 

sola  sit  ejusdem  puritatis  ,  immaterialitatis,  causa,  idea,  etexemplari,  multo  perfectior 

et  actualitatis  cum  illo.  Secunda,   quia  (ut  et  nobilior  est,  quam  modus  illas  cognos- 

supra  dicebamus)  in  Deo,    utpote    infinite  cendi   immediate  in  seipsis,   et  secundum 

perfecto,  non  potest  dari  duplex  modus  co-  propriam  earum  cognoscibilitatem    et  ve- 

gnoscendi  creaturas,  quorum  unus  sit  ma-  ritatem,  quam  adversarii  Objectivam  appel- 

gis,  et  alter  minus  perfectus  ;  bene  tamen  lant ;  sicut  in  Angelis  beatis,  perfectior   est 

in  Angelis  et  in  Beatis  :  modus  autem  cognos-  notitia  creaturarum  in  Verbo,  qua?  Matutina 

eendi  creaturas  immediate  in    seipsis,  est  dicitur,  quamearum  cognitio  extra  Verbum, 

minus  perfectus,  quam  modus  eas  cognos-  quae  Vespertina  appellatur. 

cendi  in  essentia   divina  ut  in  causa  ;  imo  LXVIII.   Ad  confirmationem    dicendum, 

(ut  supra  ostendimus)  involvit  imperfectio-  quod  cognitio  rei  in  alio   est   abstractiva, 

nem  specificationis  et  dependentiae  a  crea-  quando  nonattingit  existentiam  rei,  sedejus 

turis,  Deorepugnantem.  tantum  quidditatem  et  essentiam  ;  secus 

LXV.  Dices    :   Perfectius    est  cognoscere  vero,  si  attingat  ejus  existentiam  ;  cognitio 

objecta  sine  medio,  quam  in  aliquo  medio  :  enim  non  dicitur  intuitiva,  vel  abstractiva, 

v.  g.  perfectius  est  videre  hominem  in  seip-  ex  eo  quod  fiat  cum  medio,  vel  sine  medio; 

so  immediate,  quam  in  speculo  in  quo  re-  sedexeo  quodattingat  vel  non  attingat  exis- 

prsesentatur  :  ergo  modus  cognoscendi  crea-  tentiam  rei    •   unde  cum  Deus  cognoscendo 

turas  immediate  in  seipsis,  multo  perfectior  creaturasexistentes,  insuaessentiatamquam 

est,  quam  modus  eas  cognoscendi  in  essen-  in  causa,  non  soium  quidditatem,  sed  etiam 

tia  divina  tamquam  in  causa,  et  medio  prius  existentiam  illarum  attingat,  cognitio  illa- 

cognito.  rum  non  est  abstractiva,  sed  intuiti va  :  scien- 

Gonfirmatur  :  Cognitio   rei  in  alio  ut  in  tia  vero  possibilium ,  quia  terminatur   ad 

causa,  est  abstractiva  :  ergo  minus  perfecta  rerum  tantum  quidditatem   et  essentiam, 

est,  quam  cognitio  intuitiva  rei  in  seipsa  et  abstrahit  ab  illarum  existentia,  pure  abs- 

immediate.  tractiva  est :  notitia  autem  futurorum,  est 

LXVI.  Ad  instantiam,  nego  antecedens  ;  intuitiva ;  quia  terminatur  ad  illa,  ut  prae- 

perfectio  enim  cognitionis  non  attenditur  sentia  in  aeternitate,  quod  ad  cognitionem 

penes  hoc  quod  sit  mediata,  vel  immediata,  intuitivam  sufficit,  utinfra  declarabitur,  (i) 
sed  penes  hoc  quod  magis  vel  minus  clare  ■ 

attingat  objectum  :  unde  cum  cognitio  crea-  (1)  Disp.  4.  art.  8. 


ART[CULUS  II.  545 

cum  agemus  de  praesentia  futurorum  con-  seipsis,  et  non  solum  secundum  esse  emi- 

tingentium  in    aeternitate.  nentiale  quod  habent   in  divina  essentia 

LXIX.  Objicies  secundo,  Si  Deus  non  co-  et  omnipotentia. 

gnosceret  creaturas  immcdiate  in  seipsis,  sed  LXXI.  Aliam  hujus  argumenti  solutionem 

solum  in  seipso  ut  in  medio  prius   cognito,  insinuavimus  in   tractatu  de   visione  bea- 

non  cognosceret  eas  secundum  esse  formale  ta,  (1)  ubi  diximus  duplicem  dari  continen- 

quod  habent  in  propria  natura,  sed  tan-  tiam    eminentialem  :     unam  imperfectam, 

tum  secundumesseeminentialequod  habent  et  se  extendentem  solum  ad  aliquam  ratio- 

in  essentia  divina  tamquam  in  causa  :  at  nem  communem  et  genericam,   qualis  est 

hoc  falsum  est,  ut  initio  articuli  praeceden-  illa  quae   convenit  soli  et  aliis  corporibus 

tis  contra  Aureolum   ostendimus  :   ergo    et  ccelestibus,  respectu  corporum  inferiorum, 

illud.  Sequela  majoris  probatur  :    Creaturae  quae  causant  solum  quantum  ad  aliquam  ra- 

non  continentur  in  Deo  formaliter,  sed  tan-  tionem  communem  et  genericam,    puta  ra- 

tum  virtualiter,  seu  eminenter,   cum   Deus  tionem  viventis,   vel  corporis  corruptibilis, 

non  sit  formaliter  homo,  vel  leo,    et  omnes  quam  per  se  primo  in  rerum  inferiorum  ge- 

perfectiones  creaturarum  habeant    aliquam  nerationibus  attingunt :  aliam  perfectam,  et 

imperfectionem  admixtam,  quae  Deo  repu-  se  extendentem  non  solum  ad  rationes  com- 

gnat  :ergo  si  Deus  cognoscat  creaturas   so-  munes  et  genericas,  sed  etiam  ad  differen- 

lum  in  seipso  tamquam  in  causa,   et  medio  tias  atomas  et  individuales,   quae  soli  Deo 

prius  cognito,  eas  non  cognoscit  secundum  competit ;  cum  ipse  solus  per  se  primo  at- 

esse  formale  quod  in  se  habent,  sed  tantum  tingat  in  rebus  creatis  rationem  entis  produ- 

secundum  esse  eminentiale  quod  habent  in  cibilis,  in  differentiis  omnium   rcrum   crea- 

essentia  et  omnipotentia  divina,  tamquam  tarum  transcendentaliter  inclusam.  Quam- 

in  causa  prima.  vis  ergo  primum   genus  continentiae  emi- 

LXX.  Prosolutionehujus  argumenti,  ad-  nentialis  non  sufficiat  ad  manifestationem 

vertendum  est,  quod  quando  dicimus  essen-  rei  secundum  esse  formale,  et  quantum  ad 

tiam  divinam  esse  medium  in  quo  Deus  co-  ejus  rationem  specificam  et  individualem, 

gnosoitcreaturas,nonsumimusessentiamdi-  bene  tamen  secundum ;    quia    cum    talis 

vinam  utdistinctam  ab  attributis,  cum  ut  sic  continentia  eminentialis  perfectissima  sit,  et 

non  sit  causa  adaequata  illarum  ,  sed  simul  ad  omnes  rationes,  tam  genericas,  quamspe- 

cum  attributis  quae  ad  productionem  crea-  cificas,  etindividualesseextendat,  aequivalet 

turarum  concurrunt,  nempe  ideis  et  arte  continentiaeformali,subindequepraestarepo- 

divina,  ut  illas  repraesentantibus,  intellectu  test  omnia  quaeilla  praestat,  et  ducere  in  co- 

ut  dirigente  per  scientiam  simplicis  intelli-  gnitionem    rerum  secundum  esse  formale 

gentiae,  voluntate  ut  movente  et  applicante  quod  in  se  habent. 

per  decretum,  et  omnipotentia  ut  exequen-  LXXII.  Objicies  tertio  :  Sunt  aliqua  veri- 

te  per  actum  imperii,  sicut  infra  ostende-  tates  creatae  a  Deo  manifestae»  ut  per  seip- 

mus.  Hoc  praemisso,  ad  argumentum  res-  sas,  absque  ullo  medio,   intellectui  creato 

pondeo,  negando  sequelam  majoris  ;  ad  cu-  innotescant,utprima  principia,  vel  proposi- 

jusprobationem  dico,  quod   licet   creaturae  tiones  identicae  :  ergo  saltem  tales  veritates 

non    contineantur  formaliter    in  essentia  possunt  cognosci  ab  intellectu    divino  in 

divina,  sed  tantum  eminenter ;  continentur  seipsisimmediate,  et  absque  eo  quod  opus 

tamen  formaliter  (non  esse  entitativo,    sed  sit,  ut  prius  seipsum,  vel  suam  omnipoten- 

intelligibili)  in   aliquo   attributo,   quod  ad  tiam  cognoscat. 

earum  effectionem  concurrit,  nempe  in  ideis  Respondeo  concesso  antecedente,  negando 

et  arte  divina  ;  cum  enim   Deus  sit  causa  consequentiam  et  paritatem,   ob  duplicem 

efficiens  intellectualis,  ratione  suae  ideae  et  rationem  discriminis.  Prima  est,  quia  intel- 

verbi,  prachabet  res  omnes  in  se  formaliter,  lectuicreatononrepugnat  specificari  a  veri- 

nonin  esse  entitativo,  sedintelligibili  et  re-  tatecreata,benetamendivino,utsupraosten- 

praesentativo,  sicut  artifex  creatus  sua  ope-  sum  est.  Secunda,  quia  intellectus  divinus 

ra,  juxta  illud,  Qui  fecit  ccelos  in  intellectu  ;  non  potest  cognoscere  veritatem  creatam, 
et  hoc  sufficit  ut  creaturae  cognoscantur  a 

Deo  secundum  esse  formale  quod  habent  in  (i)  Disp.  4.  art.  4.  %.  2.  in  solui.  ad.  1. 


546 


DISPUTATIO  II. 


cognitione  quao  non  sit  comprehensiva : 
comprehensio  autem  veritatis  creatae  non 
potest  haberi,  nisi  omnes  illius  causae  co- 
gnoscantur  ;  et  quia  praecipua  causa  veri- 
tatis  creatae,  est  Deus,  ille  non  potest  co- 
gnoscere  veritates  creatas,  nisi  in  seipso  ut 
medio  prius  cognito  ;  quee  ratio  cum  non 
habeat  locum  in  intellectu  creato,  possunt 
praedictae  veritates  ab  illo  in  seipsis  imme- 
diate  cos;nosci. 

LXXIII.  Ex  dictis  in  hoc  et  praecedenti 
articulo  eruditus  Lector  agnoscet,  quam  al- 
tas    doctrina     Thomistarum     asserentium 
Deum  omnia  in  seipso  ut  in  causa  cognos- 
cere,  radices  egerit,  Patrum  traditionem,  et 
omnium    scientiarum  principia  complexa, 
et  quam  vani  fuerint  hactenus  in  ea  con- 
vellenda  adversariorum  conatus.    Intelliget 
etiam,  sententiam  asserentem  Deum  futura 
contingentia  in  suo  decreto  cognoscere,  non 
esse  novum  Thomistarum  inventum,  ieno- 
tum  antiquis  Patribus,  maxime  D.  Augusti- 
no  et  S.  Thomae,  ut  P.  Annatus  in  libro 
quem  pro  defensione  scientise  mediae  edidit, 
singulis  fere  paginis   objicit:  cum  uterque 
S.  Doctor,  locis  supra  adductis,  non  aliam 
agnoscat  in  Deo  creaturas  quascumque  seu 
possibiles  seu  futuras  cognoscendi  rationem, 
quam  in  seipso  ut  in  causa  ;  et  Dionysius 
omnium  Theologorum  post  Apostolos  anti- 
quissimus,  hanc  doctrinam    clarissime  et 
disertissime  tradat.  Sed  mirum,   quod  curii 
haec  de  cognitione  creaturarum  in  Deo  con- 
troversia,  tanti  sit  momenti  ad  constituen- 
dam  aut  evertendam    scientiam    mediam, 
eam  tamen  praedictus  auctor  ne  leviter  qui- 
dem  attigerit  :   sed  hanc  difficultatem,   ex 
qua,  ut  supra  ostendimus,  omnino  pendet 
positio  vel  destructio  talis  scientiae,   penitus 
dissimulaverit ;   quod    non  leve  indicium 
est,  adeo  firmam  esse  nostram  doctrinam,  ut 
nihil  possint  adversarii  illi  opponere,  quod 
facile  non  excutiamus. 

Articulus  III. 

An  et  quomodo  Deus  non  entia,  mala,  sin- 
gularia,  et  infinita  cognoscat? 

Priusquam  disseramus  de  causalitate  di- 
vinae  scientiae,  et  de  modo  quo  Deus  futura 
eontingentia  tam  absoluta,   quam  conditio- 


nata  cognoscit,  breviterexplicandum  est,  an, 
et  quomodo  non  entia,  mala,  singularia, 
et  infinita  ab  illo  cognoscantur ,  de  quo 
agit  S.  Thomas  art.  10.  11.  et  12.  hujus 
quaestionis. 

LXXIV.  Dico  ergo  primo,  Deum  cognos- 
cere  non  entia,  seu  figmenta,  et  entia  ratio- 
nis,  quae  ab  intellectu  creato  fabricantur,  ea 
tamen  nullo  modo  efformare. 

Prima  pars  colligitur  ex  D.  Thoma  hic 
art.  9.  ubi  sic  ait  :  «  Deus  cognoscit  omnia 
quae  sunt  in  potentia  creaturae,  sive  activa, 
sive  passiva,  sive  in  potentia  opinandi,  vel 
imaginandi.  »  Sed  entia  rationis  continentur 
in  potentia  intellectus  creati,  et  in  eo  ha- 
bent  esse  objectivum  :  ergo  a  Deo  cognos- 
cuntur. 

Confirmatur  :  Deus  cognoscit  omnes  ho- 
minum  cogitationes  ,  etiam  vanas ,  juxta 
illud  Psal.  83.  Dominus  scit  cogitationes 
hominum,  quoniam  mnce  sunt.  Ergo  etiam 
cognoscit  illarum  objecta ,  quae  interdum 
sunt  chimaerae,  et  entia  rationis. 

LXXV.  Secunda  pars  conclusionis  probari 
solet  in  Philosophia.   Ratio   fundamentalis 
est,  quia   formatio   entium  rationis  derogat 
perfectioni  divini  intellectus  :  ille  enim  qui 
format  entia  rationis,  apprehendit  objectum 
aliter  ac  est  in  se,  ex  parte  rei  cognitae  •  id 
est  in  re  cognita  apprehendit  aliquid,  quod. 
revera   ei  non  convenit;  puta  relationem 
rationis  in  re  absoluta  ab  omni  respectu, 
vel  distinctionem  rationis  in  re  omnino  sim- 
plici :  sed  hoc,  ut  constat,  derogat  perfec- 
tioni,   et    veritati   divini   intellectus,    quae 
consistit  in  adaequatione  cognitionis  cum  re 
cognita,  id  est,  in  eo  quod  objectum  cognos- 
catur  eo  modo  quo  est  in  se  :  ergo  efforma- 
tio    entium   rationis   derogat  perfectioni  et 
veritati  divini  intellectus.  Unde  licet  divina 
scientia  se  extendat  ad  entia  rationis  ab  in- 
tellectu  humano  facta,  vel  factibilia  :  quia 
tamen    talis  cognitio  est  mere  speculativa, 
nec  apprehendit  rem  aliter  ac  est  in  se,  vel 
non  ens  ad  modum  entis ;  sed  solum  videt 
non  entia  habere  modum  entis  in  intellectu 
creato,  non  format  entia   rationis.   Sed  hae 
merces  et  quisquiliae,  ad  nundinas  et  Scho- 
las   Philosophorum    remittendae   sunt  :  in 
his  enim  diutius  immorari,  nec  vacat,  nec 
expedit. 

LXXVI.   Dico    secundo,   a    Deo  cognosci 
omnia  mala  naturae,  poenae  et  culpae.  non 


ARTICULUS  III.  U7 

per  bonitatem  increatam  imme  Jiate,  sed  per  ergo  Deus  talia  mala  cognoscit.  Unde  quando 

bonitatem  creatam.  Scriptura  dicit,  Deum  non  cognoscere  mala, 

Prima  pars  conclusionis  est  de  fide,  quam  hoc  intelligendum  est,  vel  quia  dissimulat, 

tamen  videntur  negare  Averroes  relatus  a  differendopunitionem,  velquianon  cognos- 

D.  Thomal.  contra  Gent.   cap.  71.  et  qui-  cit  pcr  propriam  ideam,  vel  quia  non   co- 

dam  Haeretici  Albanenses,  negantes  Deum  gnoscit  per  scientiam  approbationis,  et  ope- 

cognoscere  peccata,  nisi   ex   relatione  Dia-  rativam ,   maxirne  mala  culpae,  ut  supra 

boli   :  quorum   fundamentum  potuit   esse,  annotavimus. 

quia   in  Scriptura    Deus   diciiur    ignorare  LXXIX.  Major  est  difficultas  circasecun- 

peccata.  dam  partem   conclusionis,   Zumel  enim  et 

Probatur  primo  ex   Scriptura  :   dicitur  alii  recentiores  existimant,  mala  cognosci  a 

enimde  malis  naturae  Sapientiae  8.  Monstra  Deo  per  ipsam  essentiam,  et  bonitatem  in- 

scit,  antequam  fiant.  De  malis  pcenae  Amos  5.  creatam  immediate.  Sed  opposita  sententia 

Si  erit  malum  in   civitate  quod  non  fecerit  communis  est  apud  Thomistas  :  pro  cujus 

Dominus.  Et  Proverb.  15.  Infernus  et  per-  intelligeritia,  et  probatione  secundae  partis 

ditio  coram  Domino.  De  malis  culpae  Job.  14.  conclusionis 

Signasti  quasi  in  sacculo  dellcla  mea.  Et  Observandum  est  primo  :  aliud  esse  quod 

Deuteron.  52.  Nonne  hcec  condita  sunt  apud  unum  non  possit  cognosci  sine  alio,   aliud 

te9  et  signata  in  thesauris  tuis  ?  Ubi  allusio  quod  cognoscatur  per  illud  :  relatio  enim  v. 

fit  ad  sacculos  litium,  vel  ad  eos  in  quibus  g.  non  potest  cognosci  sine  extremo,  in  quo 

servari  solebant  pondera,  Deuteron.  15.  tamen  non  cognoscitur  ,   cum  correlativa 

LXXVII.   Probatur  secundo  ratione  de-  sint  simul  cognitione,  et  natura. 

sumpta  ex  Divo  Thoma,  loco  citato.  Bonum  Observandum  secundo,  quod  quando  di- 

intellectus  est  verum  :  sed  verum  habetur  cimus,  Deum   cognoscere  malum  in  bono 

in  cognitione  mali ;  nam  sicut  verum  est  creato  cui  opponitur,  non  intendimus  bo- 

bonum  dari  ,   et   esse  prosequendum ;  ita  num  creatum,  habere  rationem  speciei,  vel 

etiam  verum  est  dari  malum,  et  esse  fu-  objecti  formalis,  respectu  intellectus  divini, 

giendum  :  ergo  Deus  mala  cognoscit.  ad  cognitionem  mali;  sed  tantum  quod  ha- 

Gonfirmatur  :  Gognitio  mali  non  est  dam-  beat  rationem  objecti  materialis  cogniti  in 

nanda,  nisi   quatenus  inducit  voluntatem  divina  essentia,  et  in  eo  sic  cognito,  ut  ob- 

ad  malum  ;  nec  est  deformis,  nec  aliquam  jecto  materiali,  asserimus  cognosci  malum 

inducit  turpitudinem  :  tum  quia  visio,  aut  creatum.  Sic  ergo  explicata  secunda  pars 

pictura  monstri,  potest  esse  pulchra  :  tum  conclusionis. 

etiam,  quia  ut  Deus   cognoscat  mala,»non  LXXX.  Probatur  primo  :  Malum  non  po- 

debet  illis  assimilari,  quandoquidem  non  test  cognosci,  nisi  in  bono,  et  per  bonum 

cognoscit  ea  per  propriam  speciem  illorum,  cui  opponitur  :  sed  malum  creatum  non  op- 

et  ut  objecta  formalia,  sed  tantum  mate-  ponitur  bonitati  increatae  :  ergo  non  cognos- 

rialia.  citur  per  illam,  sed  per  bonitatem  creatam. 

LXXVIII.  Probatur  tertio  :  Deus  perfecte  Major  declaratur  :  vel  enim  malum  consis- 

cognoscit  bona  creata,  ac  proinde  quidquid  tit  in  privatione,  etsic  nonpotest  cognosci, 

illis  potest  accidere,  et  opponi  :  sed  malum  nisi  per  formam  oppositam  bono  :  vel  con- 

opponitur  bono,  etillud  corrumpit  :  ergo  ut  sistit  in  aliquo  positivo  ,  etillud  non  habet 

perfecte  cognoscat  bonum  ,   debet  malum  rationem  mali,  nisi   quatenus  discordat  a 

cognoscere.  regula  :  sed  discordantia  non  cognoscitur, 

Deniqueeadem  pars  suadetur.  Malaculpae  nisi   per  concordantiam  ;    sicut   Gramma- 

Deus  prohibet  et  punit  tamquam  judex  :  ticus  non  cognoscit  incongruam  locutionem, 

mala  autem  pcenae,  et  naturae,  efficit  tam-  nisi   per    congruam    :    ergo    malum    non 

quam  prima  causa,  et  provisor  universalis,  potest  cognosci,  nisi  per  bonum  cui  opponi- 

propter  bonum,  et  conservationemuniversi,  tur.  Minor  etiam  probatur  :  Si  malum  im- 

unde  pertinent  ad  ejus  providentiam  :  at  mcdiate  opponeretur  Deo,  et  bonitati  in- 

quae  cadunt  sub  providentia  Dei,  cadunt  creatae,  deberet  illi  opponi,  vel  contrarie, 

etiam  sub  cognitione,  et  sapientia  ipsius,  vel  privative  :  neutrum  dici  potest  :  ergo, 

alias  Deus  ageret  modo  caeco,  et  ignaro  :  etc.  Minor  probatur  :  Tum  quia  opposita 


548  DISPUTATIO  II. 

contrarie,  vel  privative,  nata  sun  t  fieri  circa  se  extendit  ejus  scientia,  quantum  ejus  cau- 

idem  :  malum  autem,etbonumdivinum  non  salitas  :  at  divina  causalitas  se  extendit  ad 

habent  commune  subjectum.  Tum  etiam,  omnia  singularia,  et  ad  rationes  non  solum 

quiamalumdiminuitbonum  cui  opponitur:  genericas,  et  specificas,  sed  etiam   atomas, 

bonum  autem  divinum  potest  diminui  per  et  individuales;  quiaDeus  omnes  suos  effec- 

malum.  tusattingit  sub  rationeuniversalissimaentis, 

Addo  quod,  bonum  expellit   malum   cui  quae  transcendentaliter  includitur  in  omni- 

formaliter  opponitur  :  sed  bonum  divinum  bus  gradibus,  formalitatibus,  et  differentiis 

non  expellit  formaliter  malum  creatum  ,  rerum  creatarum  :  ergo  ea  omnia  cognoscit. 

sed  tantum  effective ;   si  enim  formaliter  LXXXIV.  Probatur  tertio  alia  ratione  D. 

illud  expelleret,  nullum  daretur  malum  in  Thomae  :  Species  per  quam  Deus  omnia  co- 

rerum  natura  :  sicut  si  daretur  lux  infinita,  gnoscit,  nimirum  ipsa  divina  essentia,  cum 

nullae  darentur  tenebrae  :  eo  quod  lux  tene-  sit  infinita  in  repraesentando,  omnia  cognos- 

bras  formaliter  expellat  :  ergo  malum  crea-  cibilia  divino  intellectui  perfectissime  re- 

tum  bono  divino,  nec  contrarie,  nec  priva-  praesentat  :  acproindenon  solum  secundum 

tive  opponitur.  rationes  genericas,  vel  specificas,  sed  etiam 

LXXXI.  Probatur  secundo  eadem  pars  :  atomas,  et  individuales. 

Deus  non  cognoscit  malum,  nisi  per  ideam  Denique,  Gum  cognitio  quam  Deus  habet 

boni  ut  docetD.  Thomas  quaestione  sequenti  de  creaturis,  non  sit  pure  speculativa,  sed 

art.  5.  ad  i.  atqui  Deus  non  habet  ideam  etiam  practica,  etfactiva  illarum,non  esset 

suae  bonitatis,  sed  tantum  bonitatis  creatae,  perfecta  nisi  ad  singularia  perveniret :  nam 

quia  non  habet  ideam,  nisi  factibilium  :  cognitionis  practicae   finis  ,    est    operatio , 

ergo  persuam  bonitatem  non  potest  cognos-  quae  in  singularibus  est,  et  circa  singularia 

cere  malum.  versatur. 

Quod  diximus  de  malo  naturali,  dicen-  Dico  ultimo  :  Deum  cognoscere  infinita, 

dum  estetiam  demorali,  scilicetde  peccato:  non  solum  per  scientiam  simplicis  intelli- 

illud  enim  simpliciter  cognoscitur  a  Deo  per  gentiae,  sed  etiam  per  scientiam  visionis.  Est 

privationem  rectitudinis  debitae  inesse  ac-  etiam  D.  Thomae  hic  art.  12. 

tui,  in  materia  talis,  vel  talis  virtutis  :  sive  LXXXV.  Prima    pars  probatur    ratione 

dicatur,  quod  peccatum  in  privativo  con-  quam  ibidem  habet.   Deus   per  scientiam 

sistat,  ut  nonnulli  docent :  sive  in  positivo,  simplicis  intelligentiae  comprehendit  suam 

ut  alii  probabilius  sentiunt  :  quia  illud  po-  omnipotentiam,  et  potentiam  ac  virtutem 

sitivum,  ut  dicemus  in  tractatu  de  peccatis,  cujuslibet  creaturae,  ac  proinde  cognoscit 

non  habet  rationem  completam  constitutivi  omnia  ad  quae  illa  potest  se  extendere  :  sed 

peccati,  nisi  per  connotationem  privativi;  divina  omnipotentia,  et  potentia  creaturae, 

et  sic  ad  cognitionem  peccati  semper  istud  possunt  se  extendere  ad  infinita,  saltem  in 

requiritur.  potentia,  et  syncategorematice  :  ergo  Deus 

LXXXII.   Dico    tertio  :  Deum  cognoscere  per  scientiam  simplicis  intelligentiae  cognos- 

singularia,  etiam  materialia.  Ita  D.  Thomas  cit  infinita.   Major  patet,   minor  probatur 

hic  art.  11.  et  Philosophus  1.  de  anima,  et  quantum  ad  utramque  partem.  In  primis 

in  5.  Metaph.  ubi  arguit  Empedoclem,  eo  enim  divina  omnipotentia,  cum  sit  simpli- 

quod  cognitionem  singularium  Deo  denega-  citer  infinita,  potest  producere  perfectiores, 

verit.  et  perfectiores  creaturas  in  infinitum  :  alias 

Probatur  primo  ratione  D.  Thomae.  Om-  posset  dari  perfectissima  creatura,   quam 

nes  perfectiones  simpliciter  simplices,  quae  Deus  posset  producere,  quod  est  absurdum ; 

in  creaturis  reperiuntur  dispersoe  ,    sunt  cum  enim  nulla  possit  dari  creatura  infinite 

unitae  in  Deo  :  sed  cognitio  singularium  est  perfecta  (ut  in  tractatu  de  attributis  osten- 

perfectio  simpliciter  simplex  intellectus  hu-  dimus)  (1)  divinaomnipotentia  exhauriretur 

mani;  melius  est  enim  ea  scire,  quam  igno-  productione  alicujus  finiti,  ac  proinde  non 

rare  :  ergo  illa  reperitur  in  Deo.  esset  infinita  simpliciter. 

LXXXIII.   Probatur  secundo  :   Deus  est  LXXXVI.  Probatur  etiam  minor,   quan- 
causa  rerum  per  suam  scientiam,  ut  dispu- 

tatione  sequenti  ostendemus  :  unde  tantum  (l)  Disp.  4.  art.  4.  S-  *. 


ARTIGULUS  1. 


549 


tum  ad  secundam  partem.  Nam  in  potentia 
intellectiva,  et  volitiva  Angelorum  et  homi- 
num  continentur  infinitae  cogitationes,  et 
affectiones  cordium,  quas  Angeli,  et  Beati, 
successive  producent  per  totam  aeternita- 
tem;  quae  cognitiones,  et  affectiones,  licet 
sibi  invicem  succedant,  nec  possint  in  pro- 
pria  mensura  esse  simul,  in  aeternitate  ta- 
men  simul  existunt  :  quia,  ut  infra  dice- 
mus,  (1)  aeternitas  ratione  suae  infinitatis, 
et  indivisibilitatis,  simul,  et  in  unico  nunc, 
seu  instanti  indivisibili,  continet,  et  ambit 
omnia  quae  sunt  successivefuturain  propriis 
durationibus  et  mensuris.  Ex  quo  probata 
manet  secunda  pars  conclusionis,  cum  enim 
scientia  visionis  terminetur  ad  res  praeteri- 
tas,  et  futuras,  ut  praesentes  in  aeternitate, 
quae  est  mensura  divinae  cognitionis,  et  in 
illa,  ut  jam  diximus,  simul  existant  infinitae 
cogitationes  et  affectiones,  quas  Angeli  et 
Beati  elicient  per  totam  aeternitatem,  sequi- 
tur,  Deum  cognoscere  infinita,  non  solum 
per  scientiam  simplicis  intelligentiae,  sed 
etiam  perscientiam  visionis. 


DISPUTATIO  III. 

De  causalitate    divinae    scientiae    respectu 
creaturarum. 

Explicatis  his  quae  pertinent  ad  existen- 
tiam,  quidditatem,  unitatem,  et  perfectio- 
nem  divinae  scientiae,  modumque  quo  crea- 
turas  in  essentia  divina  tamquam  in  causa, 
et  medio  cognito  attingit,  consequens  est, 
ut  ea  quae  ad  ejus  efficaciamet  causalitatem 
spectant,  declaremus,  et  quatuor  celebres 
difficultates,  quae  hic  agitari  solent,  brevi- 
ter  resolvamus.  Prima  est,  an  scientia  Dei 
sitcausa  rerum,  non  solum  directiva,  sed 
etiam  effectiva?  Secunda,  cuinam  scientiae 
talis  causalitas  et  efficientia  competat  ?  An 
ei  quae  dicitur  simplicis  inteliigentiae,  vel 
illi  quae  visionis  nuncupatur  ?  Tertia,  an 
ideo  res  sint  futurae,  quia  sciuntur  a  Deo, 
vel  econtra  ideo  abillo  sciantur,  quia  futu- 
rae  sunt  ?  Quarta,  an  detur  in  Deo  aliqua 
potentia  executiva,  virtualiter  ab  ejus  in- 
tellectu,  et  voluntate  distincta  ? 


ArticulusI. 

An  scientia   in  Deo   sit  causa  rerum,  non 
solum  directiva,   sed  etiam  effectiva  ? 


I. 


Prcemittuntur  quce  apud  omnes  sunt  certa. 

I.  Suppono  primo  tamquam  certum  se- 
cundum  fidem,  Deum  per  intellectum  et 
voluntatem  producere  creaturas,  ac  proinde 
ejus  scientiam  omnium  rerum  causam  exis- 
tere,  saltem  directivam.  Quam  veritatem  ex 
multissacrae  Scripturae  testimoniis  probant 
recentiores.  Nobissufficiet  illud  PsalmHOS. 
Omnia  in  sapientia  fecisti.  Item  Psalmo 
d55.  Qui  fecit  ccelos  in  intellectu.  Et  ad 
Ephesios  I .  Qui  operatur  omnia  secundum 
consilium  voluntatis  suce.  Unde  Dionysius 
cap.  7.  de  divin.  nom.  «  Scientia  divina 
omnium  est  artifex,  et  semper  omnia  com- 
ponit,  estque  causa  indissolubilis  cohaeren- 
tiae,  et  ordinis  omnium,  finesque  priorum, 
cumsequentium  principiis  semper  connec- 
tit,  et  unam  universi  conspirationem,  con- 
centumque  pulcherrimum  efficit.  » 

II.  Probatur  secundo  eadem  suppositio, 
ratione  tractatu  primo  deducta,  (1)  demons- 
trando  existentiam  et  intellectualitatem  Dei. 
Agens  primum  ordinare  debet  et  dirigere 
res  universi,  ut  ibidem  demonstravimus : 
sed  hoc  non  potest,  nisi  per  scientiam,  et 
sapientiam,  sapientis  enim  est  ordinare  : 
ergo  scientia  in  Deo  est  causa  rerum,  saltem 
directiva. 

Praeterea  ut  docet  D.  Thomas  hic  art.  8. 
scientia  Dei  respectu  creaturarum,  se  habet 
sicutscientia  artificisrespectuartefactorum  : 
at  haec  est  causa  operis, .  saltem  directiva  : 
ergo  et  scientiaDei. 

III.  Eamdem  veritatem  demonstrat  idem 
S.  Doctor  1.  contra  Gentes  cap.  25.  novem 
rationibus,  quarum  haec  praecipua  est.  Per- 
fectissimo  agenti  attribui  debet  perfectissi- 
mus  modus  operandi  :  sed  ille  modus  est 
operari  per  scientiam  et  voluntatem,  agens 
enim  naturale,  non  agit  cum  dominio  suo- 
rum  actuum,  sicut  agens  intellectuale ;  nec 
ejus  virtus  se  extendit  ad  plures  effectus 


0)  Disp.  4.  art.  7. 


(1)  Disp.  1.  arl.  2.  $.  2. 


550  DISPUTATIO  III. 

specie  diversos,  sed  determinatur  ad  unum ;  etiam  imperare,  et  exequi  immediate  earum 

ex  quo  fit  quod  naturalia  uniformiter,  et  productionem,  per   actum  imperii  formali- 

uno  modo  semper  eveniant :  ergo  Deus  cum  ter   immanentem,  et  virtualiter   transeun- 

scientia  et  libertate  ad  extra  operatur,  su-  tem,  quod  ad  eas  immediate  dirigitur  :  unde 

bindeque  ejus  scientia,  directive  saltem,  ad  nullam  aliam  potentiam  executivam  in  Deo 

productionem  rerum  concurrit.  agnoscunt,  quam    ejus  intellectum   practi- 

IV.  Gonfirmatur :  Agens    naturale  debet  cum,    ut     constabit    ex  dicendis  articulo 
ab  alio  dirigi,  ut  finem  attingat,  quem  non  quarto. 

cognoscit  :  sicut  sagitta,  ut  attingat  scopum 

debet  dirigi,  a  sagittario  :  agens  vero  intel-  §.  II. 

lectuale,  seipsum  dirigit,   et  sibi   praestituit 

determinatum  finem  :    ergo  modus  agendi         Hcec  sententia  ut  verior  et  probabilior 

agentis  intellectualis,    perfectior   est  modo  eligitur. 

agendi  agentis  naturalis. 

Hoc  praesupposito,  inquirimus,  an  praeter         VII.  Dico   igitur  ,  scientiam  in  Deo  esse 

vim  illam  directivam,   quam   omnes  attri-  causam  rerum,  non  solum  directivam,  sed 

buunt  divinae   scientiae,   vera    et   propria  etiam  effectivam. 

causalitas,    et  efficientia   respectu    creatu-         Probatur  primo  exScriptura,  diciturenim 

rarum,  illi  conveniat  ?  Quod  ut  plenius  in-  Proverb.  5  Dominus  sapientia  fundavit  ter- 

notescat.  ram,  stabilivit  ccelos  prudentia.   Et  cap.  8. 

V.  Suppono  secundo  quod  ad  formationem  divina  Sapientia  loquens  in  propria  persona, 
artificiati,  scientia,  voluntas,  et  vis  execu-  dicit  :  Quando  prceparabat  ccelos  aderam, 
tiva  concurrunt  :  scientia  dirigendo,  volun-  quando  appendebat  fundamenta  terrce,  cum 
tas  movendo,  vis  executiva  exequendo  :  eo  eram  cuncta  componens.  Et  D.  Joannes 
quod  in  artifice  creato  conspicitur,  qui  si  loquens  de  Verbo  divino,  quod  est  sapien- 
domum  verbi  gratia  est  aedificaturus,  prius  tia  Patris,  affirmat  Omnia  per  ipsum  facta 
scientia  prseconstituit  finem,  quem  voluntas  esse.  Sed  haec  verba,  Facere,  fundare,  sta- 
appetit :  mox  intellectus  consulit  de  mediis,  bifire,  componere,  non  solam  directionem, 
et  domus  fabricandae  meditatur  naturam;  sed  etiam  veram  et  realem  efficientiam 
voluntas  eligitmediapraeconsiliata,  etmovet  significant:  ergo  ex  Scriptura  Jscientia  Dei 
intellectum  utimperet  :  ad  imperium  sequi-  est  causa  rerum,  non  solum  directiva,  sed 
tur  vis  activa,    applicans  vim  executivam  etiam  effectiva. 

ad  opus,  ac  denique  sequitur  executio,  Quse         VIII.  Probatur  secundo  ex  SS.   Patribus, 

omnia  a  creato  artifice,  per  distinctos  actus  dicit  enim  S.  Augustinus  5.   de  Trinitate, 

et  potentias  fiunt.  relatus  a  D.  Thoma,  hic  articulo  8.  «  Uni- 

VI.  Quaerimus  ergo,  an  scientia  Dei  prac-  versas  creaturas  spirituales  et  corporeas, 
tica,  non  solum,  directivumpraestet  concur-  non  quia  sunt  ideo  novit  Deus,  sed  ideo 
sum,  in  productione  creaturarum,  regu-  sunt  quia  novit.  »  Haec  autem  causalis  non 
lando  opus,  ostendendo  finem,  et  modum  potest  esse  vera,  nisi  detur  aliqua  scientia 
illas  producendi  ;  sed  etiam  efficienter  in  in  Deo,  quee  sit  causa  productiva  rerum  : 
illas  influat,  vel  applicando  potentiam  exe-  ergo  scientia  Dei  est  causarerum,  non  solum 
cutivamad  opus,  vel  immediate  imperando  directiva,  sed  etiam  effectiva.  Unde  idem 
earum  productionem ?  S.  Doctorll.de  civitate    cap.  10.  «  Occur- 

Partem  negativam  tenent  plures  recen-  rit,    inquit,    animo    quiddam   mirum,   sed 

tiores  extra  Scholam  D.  Thomae,  qui  divinae  tamen  verum  ;  quod  iste  mundus  nobis-no- 

scientiae  attribuunt  solam  vim  directivamin  tus  esse  non  posset,  nisi   esset  :  Deo  autem 

productione  creaturarum ;  earum  vero  effi-  nisi   notus  esset,  esse  non  posset.  »  Et  Ter- 

cientiam,  volunt  immediate  procedere,  vel  tullianus  in    Apologetico  :   «  Quod   colimus 

a   voluntate   Dei  ,  vel  ab  aliqua   potentia  Deus  unus  est,  qui  totam  molem  istam  cum 

executiva,  virtualiter  ab  ejus  intellectu,  et  omni  instrumento  elementorum,  corporum, 

voluntate  distincta.Thomistae  vero  et  plures  spirituum  ;  verbo   quo  jussit,  ratione  qua 

alii  docent  scientiam  non    solum  dirigere  disposuit,  virtute  qua  potuit ;  de  nihilo  ex- 

Deum   in  productione    creaturarum,    sed  pressit,  in   ornamentum    majestatis  suae.  » 


ARTIGULUS  I.  551 

Hoc    etiam    agnovere  Gentiles  Philosophi :  debet.  VideaturS.  Thomas  1.  2.  quaest.  17. 

nam  Aristoteles  5.  de  anima  textu  4.  appro-  et  1.  parte  quaest.  25. 

bat  opinionem  Anaxagorae,   qui   asserebat  XI.  Probatur  quinto  :  Sicut  se  habet  ars 

primum    principium   rerum  omnium   esse  et  scientia  artificis  ad  res  artificiatas,  sic  se 

sapientiamet  intellectum.  habet  scientia  Dei  ad  creaturas,  ut  saepe 

IX.  Probatur  tertio  ex  D.  Thoma  hic  art.  docet  S.  Thomas  :  atqui  ars  est  causa  rerum 
8.  in  corp.  dicente  :  «  Scientia  Dei  est  causa  artefactarum,  non  solum  directiva,  sed 
rerum,  sicut  scientia  artificis  est  causa  arti-  etiam  effectiva  :  ergo  et  Dei  scientia.  Minor 
ficiatorum  :  »  at  scientia  artificis  est  causa  probatur  ex  eodem  S.  Doctore  1.  2.  quaest. 
artificiatorum,  non  solum  directiva,  sed  57.  art.  5.  ubi  dicit  quod  «  Ars  proprie  lo- 
etiam  effectiva,  ut  idem  S.  Doctor  docet  quendo  habitus  operativus  est. »  Quam  doc- 
locisinfra  referendis  :  ergo  et  scientia  Dei.  trinamdesumpsit  exAristotele  9.  Metaphys. 
ltem  ibidem  dicit,  quod  «  Forma  intellectus  et6.  Ethic.  Item  in  1.  sent.  dist.  58.  quaest. 
est  principium  operationis,  sicut  calor  est  1.  art.  1.  in  corp.  sic  habet : « Sicut  est  cau- 
principium  calefactionis » :  sed  calor  est  prin-  salitas  artificis  per  artem  suam,  ita  conside- 
cipium  effectivum  calefactionis,  ut  constat  :  randa  est  causalitas  divinae  scientiae.  Est 
ergo,  etc.  Denique  inresp.  ad  5.  ponit  dis-  ergo  iste  processus  in  productione  artifi- 
crimen  inter  scientiam  Dei,  et  nostram,quod  ciati.  Primo  scientia  artificis  ostendit  finem. 
nostra  est  a  rebus  accepta,  et  illis  poste-  Secundo  voluntas  ejus  intendit  finem  illum. 
rior  :  divina  veroest  causa  rerum,  et  illis  Tertio  voluntas  imperat  actum,  per  quem 
prior.  educatur  opus :  circa  quod  opus  scientia 

X.  Probatur  quarto  ratione  fundamentali.  artificis,ponit  formam  conceptam.  »  Quibus 
Deus  producit  creaturas  ad  extra  per  actum  verbis  attribuitscientiae  artificis,  non  solam 
imperii,  formaliter  immanentem,  et  vir-  directionem,  etostensionem  finis;  sed  etiam 
tualiter  transeuntem  :  sed  talis  actus  pertinet  inductionem  formae  artificialis  in  materiam, 
ad  intellectum  practicum  :  ergo  et  productio  ac  proinde  veram  etrealem  efficientiam. 
creaturarum.  Major  demonstrabitur  infra,  XII.  Probatur  sexto  ratione  quam  fusius 
(1)  et  sufficienter  constat  ex  variis  locis  art.  4.  prosequemur.  Nisi  daretur  aliqua 
Scripturae,  in  quibus  productio  creaturarum  scientia  practica,  et  factiva  rerum,  scientia 
attribuitur  divino  imperio  :  dicitur  enim  Dei  penderet  a  rebus  creatis,  et  ab  illis  men- 
Genesis  1.  Fiat  lux,  et  facta  est  luxiet  suraretur,  quantumad  veritatem  etcertitu- 
Psalmo  148.  Ipse  dixit,  et  facta  sunt,  ipse  dinem  :  sed  hoc  repugnat  perfectioni  divi- 
mandavit,  et  creata  sunt.  Minor  autem  pro-  nae  scientiae  :  ergo  illa  est  practica  et  factiva 
bari  solet.  1.  2.   quaest.  17.  ubi  ostenditur  rerum. 

actumimperiiproeedereabintellectu,quam-  XIII.  Probatur  ultimo  ratione  desumpta 

vis  supponat  motionem,   et  applicationem  ex  D.  Thoma  quaest.  2.  de  veritate  art.  15. 

voluntatis.   Ratio  fundamentalis  est,  quia  Omnia  quae  habent  convenientiam  ad  invi- 

imperium  est  intimatio,  ordinatio,  et  prae-  cem,  ita  comparantur,   ut  vel    unum    sit 

ceptum  :  sedhaec  omnia  pertinent  ad  intel-  causa  alterius,  vel  ambo  ex  una  causa  cau- 

lectum,  intimatio  enim  est  quaedam  spiri-  sentur  :  in  omni  autem  scientia   reperitur 

tualis  locutio  ;  locutio  autem  pertinet  ad  convenientiaplurium,putaassimilatio  scien- 

intellectum,  qui  est  veluti   os  substantiae  tis   ad  scitum  ;  unde    oportet    quod     vel 

spiritualis,  juxta  illud  Psalmi  oi.Osjusti  scientiasit  causa  sciti,  vel  scitum  sit  causa 

meditabitur  sapientiam.  Item  ordinare  unum  scientiae,   vel  utrumque  ab  una   causetur. 

ad  aliud,  et  unum  cum  alio  conferre,  per-  Non  potest  autem  dici  quod  res  scitae  a  Deo, 

tinet  ad  intellectum  practicum,  et  ad  virtu-  sint  causa  scientiae  in  eo,  cum  res  sint  tem- 

tem  prudentiae  :  sicut  unum   ex  alio  infer-  porales,  et  scientia  Dei  sit  aeterna  :  tempo- 

re,  spectat  ad  scientiam,  et  ad  intellectum  rale  autem  non  potest  esse  causa  aeterni. 

speculativum.  Denique,  praecipere  estactus  Similiter  non  potest  dici  quod  utrumque  ab 

superioris,  et  consequenter  ad  superiorem  una  causa  causetur,  quia  in  Deo  nihil  potest 

potentiam,  qualis  est  intellectus,  pertinere  esse  causatum,   cum  ipse  sit  quicquid  ha- 

bet :  unde  relinquitur   quod  scientia  ejus 

(l)  Ari.  4.  sit  causa  rerum.   Quare  ibidem  S.  Doctor 


552 


DISPUTATIO  III. 


hoc  statuit  discrimen  inter  scientiam  Dei, 
Angelorum,  et  nostram :  quod  scientia  Dei 
non  est  causata  a  rebus,  sed  est  causa  re- 
rum  ;  scientia  nostra  non  est  causa  rerum, 
sed  causata  a  rebus  :  scientia  vero  Angelo- 
rum,  nec  est  causa  rerum,  neque  causata  a 
rebus.  Itaque  secundum  doctrinam  D.  Tho- 
mae  triplex  scientia  distingui  debet  :  una 
quae  pendet  a  scibili,  et  a  speciebus  quae  ab 
illo  effluxerunt ;  et  haec  est  nostra  :  altera 
quae  simul  cum  scibili  a  communi  principio 
dependet  ;  et  illa  est  Angelorum  :  tertia 
tandem  a  qua  scibile  ipsum  pendet,  et  haec 
est  divina.  In  prima  scibile  est  causa  scien- 
tiae,  in  tertia  scientia  est  causa  scibilis  ; 
ideoque  in  eo  qui  tali  scientia  pollet,  idem 
est  noscere  rem,  et  dare  illi  esse  :  in  secun- 
da  vero  quae  media  est,  necscibile  est  causa 
scientiae,  nec  scientia  est  causa  scibilis,  sed 
utrumque  est  a  Deo,  ut  a  communi  causa. 
In  primaet  secunda  ita  se  rem  habere,  fere 
omnes  admittunt  :  in  tertia  quoque  itase 
habere  jam  probavimus,  et  art.  5.  fusius 
ostendemus. 


III. 


Solvuntur  objectiones. 

XIV.  Objicies  primo  cum  P.  Annato, 
in  libro  de  scientia  media  :  Non  magis  per- 
tinet  ad  vim  intellectivam  suum  objectum 
efficere,  quam  ad  potentiam  effectivam 
suum  opus  intelligere  :  sed  potentia  effec- 
tiva  non  intelligit  suum  opus  :  ergo  nec 
intellectiva  efficit  suum  objectum. 

Respondeo  distinguendo  majorem,  et 
concedendo  illam  de  vi  intellectiva,  quae 
est  mere  speculativa  ;  negando  vero  de  vi 
intellectiva,  quae  est  eminenter  speculativa 
et  practica  ;  huic  enim  convenit  intelligere 
simul  et  efficere,  ut  patet  in  intellectione 
nostra,  quae  simul  habet  rationem  intellec- 
tionis,  respectu  verbi  quod  producit ;  illud 
enim  intelligendo  producit,  et  producendo 
intelligit  :  scientia  autem  libera  in  Deo  non 
est  pure  speculativa,  sed  etiam  practica, 
ut  patebit  ex  dicendis  articulo  sequenti ; 
unde  non  mirum  si  illa  simul  suum  objec- 
tum  intelligat  et  efficiat,  ac  eminenti  quo- 
dam  modo  simul  habeat  rationem  potentiae 
cognoscitivae  et  executivae.  De  quo  inf. 
art.  4. 


XV.  Objicies  secundo :  Si  scientia  Dei  esset 
causa  rerum,  non  distingueretur  virtualiter 
ab  arte  divina  ;  respiceret  enim  creaturas  ut 
factibiles,  sicut  ars  in  mente  divina  exis- 
tens  :  sed  hoc  videtur  falsum,  et  contra 
communem  sententiam,  quae  ponit  distinc- 
tionem,  saltem  virtualem,  inter  virtutes 
intellectuales  in  mente  divina  existentes  : 
ergo  et  illud. 

Respondeo  primo,  non  esse  improbabile, 
scientiam  Dei,  quatenus  formaliter  practica 
est,  et  respicit  creaturas  ut  factibiles,  ne 
quidem  virtualiter  in  Deo  distingui  ab  arte 
divina  :  in  nobis  enim  illae  virtutes  intellec- 
tus  distinguuntur,  quia  scientia  habetur  in 
nobis  de  universalibus,  ars  de  particula- 
ribus  ;  prima  procedit  per  causam,  secunda 
vero  per  quamdam  experientiam  et  usum  : 
unde  cum  istae  imperfectiones  procul  sint 
a  Deo,  et  ejus  scientia  sit  de  particularibus, 
etarsin  mente  ejus  existens  procedat  per 
veram  causam  ipsius  operis  ;  non  impro- 
babiliter  dici  potest,  scientiam  practicam, 
et  artem,  in  Deo  ne  quidem  virtualiter 
distingui,  sed  sola  distinctione  rationis, 
quae  petitur  ex  analogia  ad  creaturas,  in 
quibus  illae  virtutes  intellectuales  realiter 
distinguuntur.  Si  quis  tamen  velit  inter  illas 
ponere  distinctionem  virtualem,  sicut  inter 
alia  attributa  :  ad  probationem  in  contra- 
rium,  facilepoteritrespondere,  quod  quam- 
vis  scientia  practica,  et  ars  divina,  respi- 
ciant  creaturas  ut  factibiles,  non  tamen 
eodem  modo  :  scientia  enim  illas  respicit 
ut  factibiles  absolute,  et  quantum  ad  subs- 
tantiam  operis  :  ars  vero  divina  illas  non 
respicit  ut  producibiles,  quantum  ad  subs- 
tantiam,  sed  quantum  ad  modum,  et  qua- 
tenus  sunt  factibiles  modo  quodam  artifi- 
cioso.  Gaetera  argumenta  quae  contra  hanc 
conclusionem  fieri  solent,  commodius  pro- 
ponentur,  et  solventur  articulissequentibus. 

Articulus  II. 

An  scientia  quae  in  Deo  est  causa  effectiva 
rerum,  sit  ea  quaedicitur  simplicis  intelli- 
gentiae,  velquae  visionis  appellatur  ? 

§.  I. 
Prcemittenda  ad    resolutionem   qucestionis. 
XVI.    Notandum    primo,    causalitatem 


353 


§.  II. 


ARTICULUS  IL 

divinae  scientiae  duobus  modis  posse  consi- 
derari  :  nimirum  quasi  in  actu  primo,  ut 
videlicet  habet  divina  scientia  virtutem 
causativam  rerum  ;  et  in  actu  secundo, 
quoad  exercitium  videlicet  causalitatis,  et 
actualem  productionem  creaturarum. 

XVII.  Notandum  secundo  ex  D.  Thoma 
quaest.  2.  de  verit.  art.  9.  ad  2.  et  ex 
Ferrariensi.  1.  contra  Gentes  cap.  62. 
distinctionem  scientiae  divinae,  in  scientiam  nac  quaestione  art.  i6.  ad  1.  ubi  dicit  : 
simplicis  inteliigentiae,  et  visionis,  non  se  *  Scientia  Dei  est  causa,  non  quidem  sui 
tenere  ex  parte  Dei,  sed  tantum  ex  parte  ipsius,  sed  aliorum  :  quorumdam  quidem 
objecti,  et  connotati  materialis  ;  ac  proinde  actu,  scilicet  eorum  quae  secundum  aliquod 
magis  esse  quamdam  explicationem  diver-  tempujs  fiunt;  quorumdam  vero  virtute,scili- 
sarum  terminationum,  seu  terminorum  qui  cet  eorum  qua3  potest  facere,  et  tamen  nun- 
a  Deo  cognoscuntur,  quam  divisionem  unius     quam  fiunt.  »  Et  quaest.  15.  art.  3.   ad  2. 


Quatuor  conclusionibus  difficultas  proposita 
resolvitur. 

XIX.  Dico  primo  ,  scientiam  simplicis 
intelligentiae  esse  causam  productivam  re- 
rum  in  actu  primo.  Ita  docet  D.  Thomas  in 


attributi,  et  unius  scientiae  in  plures  vir- 
tualiter  inter  se  distinctas  :  in  quantum 
enim  divina  scientia  concipitur  terminari 
ad  creaturas  solum  sub  ratione  possibilium, 
non  attenta  ex  vi  hujus  terminationis 
illarum  futuritione,  et  existentia,  Simplicis 
intelligentice    nuncupatur  :   quatenus  vero 


«  Dicendum,  inquit,  quodeorum  quaeneque 
sunt,neque  erunt,  neque  fuerunt,  Deus  non 
habet  practicam  cognitionem,  nisi  virtute 
tantum. » Unde  cum  ex  eodem  S.  Doctore 
hic  art.  9.  scientia  simplicis  intelligentiae  ea 
sit,  quae  versatur  circa  ea  quae  nec  sunt, 
nec  erunt,  nec  fuerunt,  manifestum  relin- 


non  sistit  in  sola  quidditate,  et  possibilitate     quitur,  illam  esse  practicam,  et  factivam 


rerum,  sed  attingit  illarum  futuritionem, 
vel  existentiam,  et  praesentiam  quam 
habent,  aut  in  mensura  propria,  vel  in 
mensura  superiori  aeternitatis,  sumit  deno- 
minationem  Scientice  visionis. 

XVIII.  Notandum  tertio,  scientiam  Dei 
liberam  duplicem  habere  formalitatem  et 
respectum  :  unum  ad  voluntatem  Dei,  et  ad 
decretum  efficax,    et    absolutum    in    quo 


rerum  remote,  in  potentia,  et  veluti  in  actu 
primo. 

XX.  Probatur  insuper  ratione.  Scientia 
simplicis  intelligentiae  continet  in  se  ideas 
rerum  possibilium,  et  se  habet  sicut  ars  in 
mente  artificis,  antecedens  voluntatem  pro- 
ducendi  opus  :  atqui  ars  existens  in  mente 
artificis,  et  antecedens  voluntatem  produ- 
cendi  opus,  est  productiva  in  actu  primo 


fundatur  ;  alterum  ad  objecta  quae  contem-     operum  artificialium,  ut  docent  Aristoteles 


platur  et  videt  ut  praesentia,  vel  in  propria 
eorum  mensura,  vel  in  mensura  superiori 
aeternitatis  :  secundum  primum  respectum 
quemdicit  ad  voluntatem  Dei,et  ad  decre- 
tum  illius,  dicitur  scientia  approbationis ; 
ex  alio  vero  quem  dicit  ad  objectum  quod 
intuetur  ut  praesens,  vel  in  mensura  pro- 
pria,  vel  in  mensura  aeternitatis,  sumit 
denominationem  scientiae  visionis,  ut  docet 


et  D.  Thomas  locis  supra  relatis  :  ergo  et 
scientia  simplicis  intelligentiae. 

XXI.  Confirmatur  :  Scientia  in  Deo  eo 
modo  est  productiva  rerum,  quo  illas  con- 
tinet  :  atqui  scientia  simplicis  intelligentiae, 
in  signo  antecedenti  decretum,  ratione 
divinae  omnipotentiae,  et  idearum  in  mente 
divina  existentium,  continet  creaturas  in 
actu  primo  ;   decretum    enim    voluntatis 


D.   Thomas  locis    supra    relatis.    Denique     divinae  non  est  necessarium,  nisi  ut  moveat 


secundum  primum  respectum,  scientia 
divina  est  practica,  et  factiva  sui  objecti  ; 
et  secundum  alium,  est  speculativa,  et 
intuitiva  illius,  ut  magis  infra  exponemus. 


intellcctum  quoad  exercitium  ;  nam  quoad 
speciem  operis,  antecedenter  ad  illud,  est 
determinatus  per  ideas  divinas  in  eo  exis- 
tentes  :  ergo  scientia  simplicis  intelligentiae 
est  causa  productiva  rerum  in  actu  primo. 

XXII.  Dico  secundo  :  Scientiam  simplicis 
intelligentiae  concurrere  actualiter  ad  rerum 
productionem,  dirigendo  remote,  etmediate. 

Probatur  primo   :   Talis    est    causalitas 


5o4 


DISPUTATIO  III. 


divinae  scientiae  erga  creaturas,  qualis  est 
causalitas  artificis  circa  res  artificiales,  ut 
docet  D.  Thomas  locis  supra  relatis  :  at  in 
artifice  ereato,  non  solum  concurrit  impe- 
rium  intellectus,  quod  sequitur  ad  elec- 
tionem  sed  etiam  judiciumeam  praecedens, 
quod  ostendit  finem  et  modum  quo  debet 
fieri  opus.  Unde  idem  S.  Doctor  in  1«  dist. 
58.  quaest.  1.  art.  1.  dicit  quod«  Primo 
scientia  artificis  ostendit  finem  (opusscilicet 
artificiatum  et  factibile)  secundo  voluntas 
ejus  intendit  finem,  etc.  »  Ergo  pariter  in 
divino  intellectu,  ad  productionem  creatu- 
rarum,  non  solum  concurrit  imperium  quod 
sequitur  ad  electionem,  sed  etiam  judicium, 
quod  eam  antecedit,  et  finem  ac  modum 
faciendi  creaturas  ostendit ;  unde  cum  tale 
judicium  electionem  antecedens,  pertineat 
ad  scientiam  simplicis  intelligentiae,  quae 
antecedit  decretum  ;  sicut  imperium  quod 
illam  subsequitur,  pertinet  ad  scientiam 
visionis,  quae  supponit  decretum,  et  in  eo 
fundatur  :  non  potest  negari,  juxta  prin- 
cipia  D.  Thomae,  scientiam  simplicis  intelli- 
gentiae,  non  solum  in  actu  primo,  sed  etiam 
in  actu  secundo  dirigere  Deum  (remote 
saltem,  et  mediate)  in  productione  creatu- 
rarum.  Dixi  Remote  et  mediaie,  quia  directio 
proxima  et  immediata,  est  ab  ipso  actu 
imperii,  sicut  ea  creaturarum  efficientia, 
ut  patebit  ex  infra  dicendis. 

XXIII.  Probatur  secundo  :  Non  solum 
imperium  divinum,  sed  etiam  consilium, 
ad  creaturarum  productionem  actu  con- 
currit :  juxta  illud  Pauli  ad  Ephesios  1. 
Qui  operatur  omnia  secundum  consilium 
voluntatis  suce.  At  consilium  non  pertinet 
ad  scientiam  visionis,sed  adsimplicem  noti- 
tiam  ;  cum  electionem  praecedat  ut  illius 
regula,  teste  S.  Thoma  1.  2.  quaest.  14. 
art.  1 .  ergo  scientia  simplicis  intelligentiae 
actu  concurrit  ad  creaturarum  produc- 
tionem,  non  quidem  directione  immediata, 
et  proxima,  sed  mediata  saltem,  et  remota. 

XXIV.  Dico  tertio  :  Scientiam  qua  Deus 
res  omnes  efficit  et  causat  in  actu  socundo, 
non  esse  illam,  quae  a  Theologis  vocatur 
Simplicis  intelligentiw,  sed  eam  quam 
Visionis  appellant.  Ita  communiter  nostri 
Thomistae,  contra  recentiores. 

Probatur  primo  conclusio  ex  SS.  Patribus, 
Dicit  enim  Augustinus  libro  15.  Gonfess. 
cap.  58.  «  Nos  itaque  ista  quae  fecisti  vide- 


mus,  quia  sunt  :  tu  autem  quia  vides,  ea 
sunt.  Et  nos  foris  videmus  quia  sunt,  et 
intus  quia  bona  sunt.  Tu  autem  ubi  vidisti 
facta,  ibi  vidisti  facienda.  »  Et  13.  de  Trin. 
cap.  15.  «  Universas  creaturas  spirituales 
et  corporales,  non  quia  sunt  ideo  novit 
Deus  :  sed  ideo  siint,  quia  novit. »  Gregorius 
20.  Moralium  cap.  25.  «  Quae  sunt,  non  ab 
aeternitateejus  ideo  videntur,  quia  sunt; 
sed  ideo  sunt,  quia  videntur.  »  Et  libro 
52.  cap.  6.  «  Non  existentia  videndo  creat, 
existentia  videndo  continet.  Quicquid  ergo 
Creator  non  videt,  essentia  subsistendi 
caret.  » 

Sed  inter  omnes  Ghrysologus  serm.  54. 
hujus  divinae  visionisvirtutem  et  efficaciam 
egregie  et  eleganter  describit  :  loquens  enim 
de  muliere  quae  sanguinis  fluxum  patieba- 
tur,  et  exponens  haec  verba  Evangelistae, 
Conversus  Jesus,  et  videnseam,  sicloquitur  : 
«  Jesus  conversus  non  motu  corporis,  sed 
divinitatis  aspectu,  etc.  Vidit  eam  divinis 
oculis,  non  humanis  :  vidit  ut  saluti  redde- 
ret,  non  ut  agnosceret  quam  sciebat.  Vidit 
eam.   Donatur  bonis,    malis    caret   quem 

viderit  Deus Vidit    ergo  istam   Deus, 

quam  curando  reddidit  sic  felicem.  » 

Alii  etiam  Sancti  Patres  docent,  Ghristum 
videndum  plures  infirmos,  eos  sanasse 
per  suam  visionem  salutiferam,  et  vivi- 
ficum  aspectum.  Qua  de  causa  oculi  Dei 
dicuntur  in  Scriptura  Lucidiores  sole  :  sicut 
enim  sol  vivifico  luminis  sui  radio,  corrup- 
tibilia  quaeque  generat ;  ita  et  Deus  intuitu 
suo,  et  per  scientiam  visionis,  cuncta  pro- 
ducit,  et  conservat :  juxta  illud  Gregorii 
jam  relatum,  «  Non  existentia  videndo 
creat,  et  existentia  videndo  continet.  » 
Unde  oiim  iEgyptii,ut  hujusdivinae  visionis 
efficaciam,  et  potentiam  designarent,  eam 
per  oculum,  supra  sceptri  fastigium  exis- 
tentem,  figurabant ;  ut  per  hoc  significarent, 
Dei  omnipotentiam,  nihil  aliud  esse,  quam 
scientiam  visionis,  ut  innixam  divino  de- 
creto,  et  ab  ilio  ad  agendumapplicatam. 

XXV.  Neque  valet  responsio  Ruisii,  et 
aliorum  recentiorum,  qui  dicunt  Sanctos 
Patres  in  his  locis,  non  loqui  de  scientia 
Dei,  quatenus  visionis  est,  sed  de  scientia 
ut  sic,  abstrahendo  ab  hoc,  quod  sit  simpli- 
cis  intelligentiae,  aut  visionis  ;  et  praeterea 
eos  loqui  solum  de  rebus  necessariis,  non 
vero  de  liberis.  Patet,  inquam,  falsitas  et 


ARTfGULUS  II.  5§5 

insufficientia  hujus  responsionis  :  primo,  dicitur  Simplicis  intelligentice,  non  versatur 

quia  Sancti  Patres  utuntur  expresse  verbis,  circa  res  existentes,  aut  futuras,  nec  illas 

Videri,  intueri,  et  similibus,  qua3  scientiam  cognoscit,  sed  tantum  scientia  quae  vocatur 

visionis  designant,     dicuntque    res    esse,  Visionis  :   ergo  haec  et  non  illa  est   causa 

Quia  videntur  a  Deo,  ut   constat  ex  verbis  rerum.  Minor  probatur  :  Scientia  enim  sim- 

Augustini  et  Gregorii  supra  relatis.  Secun-  plicis  intelligentiae  definitur  a  Theolcis 

do,  idem  Augustinus  loquitur  universaliter  Cognitio  eorum  quoz  nec  sunt,  nec  fuerunt 

de  omnibus  creaturis,  et  dicit :  «  Universas  nec  erunt  unquam  :  e  contra  vero  scientia 

creaturas,  tam  spirituales,  quam  corporeas,  visionis  dicitur  esse   Cognitio  eorum  ,  quce 

ideo   esse  quia    Deus   novit  eas  :    »  ergo  sunt,  fuerunt,  vel  erunt.  Ita  expresse  docet 

restrictio  Ruisii    dicentis    Sanctos    Patres  Sanctus  Thomas  in  hac  quaest.  art.   9.  ubi 

loqui  solum  de  rebus  necessariis,  et  inde-  sic  habet :  <   Quaedam  licet  non  sint  nunc  in 

pendentibus  a    libertate  ,    est  prorsus  ab  actu,  tamen  vel  fuerunt  vel  erunt,  et  om- 

illorum  mente  aliena,     eorumque    verbis  nia  ista  Deus  dicitur  scire  scientia  visionis. 

aperte  repugnat.  Addo  quod,  creaturarum  Quaedam  vero  sunt,  quae  sunt  in  potentia 

liberarum  et  necessariarum,  hac  in  parte,  Dei,  vel  creaturae,  quae  tamen  nec  sunt  , 

eadem   est  ratio  ;  cum  res  a  Deo,  ejusque  nec  erunt,  neque  fuerunt ,  et  respectu  ho- 

scientia,  essentialiter  pendeant.  rum  non  dicitur  habere  scientiam  visionis, 

XXVI.   Probatur    secundo    conclusio  ex  sed    simplicis    intelligentiae.  »   Ex  quibus 

D.  Thoma  in  1.  dist.  ^39.   quaest.  1.  art.   1.  verbis  manifestum  relinquitur,  secundum 

ad.    5\   ubi  haec  scribit  :    «  Licet  esse,   et  doctrinam  D.  Thomae,  scientiam  simplicis 

scire  Dei,  sint  idem  secundum  rem,  tamen  intelligentiae,  non  se  extendere  ad  existen- 

scire  sequitur  voluntatem,  ut  imperatum  tia,  vel  futura,  sed  tantum  ad  possibilia  ; 

ab  ipsa  :  esse  autem  non,  et  ideo  esse  suum  qua  de  causa  a  Theologis,  Scientia  possibi- 

non  subjacet  libertati  voluntatis,  sicut  scire  lium,  communiter  appellatur  ;  sicut  scien- 

operativum  creaturae.   »  Et  art.   2.  ad  1.  tia  visionis,  dicitur  Scientia  existentium,  et 

«   Scire,  inquit,    divinum    respectu  futu-  futurorum. 

rorum,  est  subjectumlibertativoluntatis.  »  XXVIII.  Gonfirmatur  :  Scientia  simplicis 

Sed  manifestum  est,  quod  scientia  subjecta  intelligentiae,  et  visionis,  ut  diximus  in  se- 

decreto,   et  voluntati  divinae,  eam  conse-  cundo  notabili,  non  distinguuntur  ex  parte 

quens,  et  ab  ipsa  imperata,   et  applicata,  Dei,  sed  tantum  ex  parte  creaturarum  ,  et 

non  est  simplicis  intelligentiae,  sed  visionis  :  ratione  diversarum  terminationum,  et  ob- 

ergo  ex  D.  Thoma,  scientia  qua  Deus  res  jectorum  materialium,  quae  a  Deo  cognos- 

omnesefficit  et  causatin  actu  secundo,  non  cuntur  :  ergo  repugnat,  quod  scientia  sim- 

est  ilia  quae  Simplicis  wtelligentice  dicitur,  plicis  intelligentiae ,   ut  ratione  distincta  a 

sed  ea  quae  Visionis  appellatur.  scientia  visionis,  se  extendat  ad  eadem  ob- 

Praeterea,  Gum  D.  Thomas  tum  hicart.  8.  jecta  materialia,  et  habeat  eamdem  termi- 

tum  quaest.  2.  de  veritate  art.  14.  proponat  nationem  cum  illa  :  unde  cum  in  sententia 

et  dissolvat  auctoritates  Origenis  et  aliorum  omnium  Theologorum,  scientia  visionis  sit 

Patrum  quibus   nituntur  adversarii,   quis  illa,  qua  Deus  res  futuras  et  existentes  co- 

non  videat  Sanctum  Doctorem  non  stare  gnoscit,  impossibile  est  quod  scientia  sim- 

pro  illorum  sententia  ?  plicis  intelligentiae  ut  talis  est,  se  extendat 

XXVII,  Probatur  tertio  ratione  plane  de-  ad  illarum  existentiam  et  futuritionem  ,  ac 

monstrativa.  Impossibile  est  scientiam  ul-  proinde  quod  sit  causa  illarum ;  alias  ageret 

lam  ejus  rei  esse  causam,  quam  noncognos-  cieco  modo  et  ignaro,  quod  est  absurdum. 

cit :  sicut  enim  dicunt  medici,   lllud  quod  XXIX.  Gonfirmatur  amplius :  Juxta    Au- 

ignorat  medicina,  non  curat ;  ita  et  illud  gustinum    libro  2.     de-  civitate  cap.   10. 

quod  ignorat  ars   vel  scientia,   non  causat.  «  Deus  non  aliquid  nesciens  fecit  :  »  fecisset 

Unde  videmus  quod  ars  fabrilis  ,   non  facit  autem,  si  actus  et  scientia  qua  causat  rerum 

calceum,  nec  sutoria    scamnum ,  nec  frae-  existentiam,  et    futuritionem  ,  ad  eas  non 

nefactoria  clavem  :   quia  haec  non  cognos-  terminaretur,  ut  ad  objecta  scita  et  cogni- 

cuntur  ab  hujusmodi  artibus,  nec  pertinent  ta,  sed  solum  tamquam  ad  effectus  per  cau- 

ad  illarum  objectum  :   atqui  scientia    quae  salitatem  productos  :  ergo,  etc. 


556  DISPUTATIO  III. 

XXX.  Probatur  quarto  ratione  fundamen-     supra  annotavimus)  non  distinguantur  ex 
tali.  Deus  producit  creaturas  per  actum  im-     parte  Dei,  sed  solum  ex  parte  creaturarum, 
perii,  utinfra  ostendemus  :  (1)  atimperium     et  objectorum  materialium,  quatenus  pri- 
pertinet  adscientiam  visionis  :   ergo  haec     ma  terminatur  ad  res  mere  possibiles,  se- 
est  causa  rerum.   Minor  probatur  :  Impe-     cunda    vero    ad  existentes  ,   et    futuras  ; 
rium  sequitur  efficacem  rerum  electionem     hoc  ipso  quod  scientiaa  simplicis  intelligen- 
in  Deo,  ut  docet  S.  Thomas   1.   2.  qusest.     tiaa  concipitur  advenire  decretum,   quo  res 
17.  art.  1.  etconstat  ex  eo  quod  imperium     possibiles  transferuntur  a  statu  possibilita- 
est  actus  practicus  et  liber  intellectus  ;  om-     tis,  ad  statum  futuritionis  ;  divina  scientia 
nisautem  praxis,  et  libertas  intellectus  ,  ex     fit  visionis,  et  intuitiva  talium  objectorum; 
electione  voluntatis  procedit,  cum  voluntas     quiaratione  talis  decreti,  quo  transferuntur, 
magente  intellectuali,  sit  primum  movens,     a  statu  merae  possibilitatis,  ad  statum  futu- 
etprimum  liberum:  sed  actus  supponens     ritionis,   fmnt   realiter    prsesentia  Deo  in 
efhcacem  electionem,  et  decretum  volunta-     aeternitate  ,  ut  infra  ostendemus,   (1)   ac 
tis  divmaa,  pertinent  ad  scientiam  visionis,     proinde    terminant  scientiam  intuitivam  , 
etnonsimphcis  notitiae,  ut  constat  :  ergo     et  visionis.  Dicere  ergo  quodscientiasimpli- 
et™Penimi-  .  cis  intelligentiae,  ut  habet  adjunctum  de- 

XXXI.  Probatur  quinto  :  Scientia  quae  cretum  efficax  divinse  voluntatis,  sit  causa 
est  causa  rerum,  debet  esse  iibera,  alioquin  rerum,  est  abuti  terminis,  et  ludere  in  ver- 
res  necessanoetnon  libere  a  Deo  procede-  bis,  et  reipsa  attribuere  causalitatem  ,  et 
rent;  et  sic  non  produxisset  illas  in  tempo-  efficientiam  rerum,  ipsimet  scientiee  visio- 
re,  sedabaeterno.   Item  scientia  quse  non     nis. 

virtute  tantum,  sed  actu  est  causa  rerum,         XXXIV.  Secundo,  velilluddecretumquod 
debet  esse   determinata,   et  praesupponere     adversarii  dicunt  adjungi  scientiae  simplicis 
determinationcm  liberam  voluntatis  divi-     intelhgentiae,   etex'ejus  consortio  fieri  li- 
nae  :  ut  emm  dicit  S.  Thomas  hic  art.  8.     beram  ,  et  principium  determinatum  pro- 
«  Um  torma  mtelligibilis  ad  opposita  se     ductionis  rerum  ;    est  antecedens  illarum 
Iiabent,  non  produceret  determinatum  ef-     futuritionem  ,   et   productionem,  prioritate 
tectum,  nisi  determmaretur  ad  unum  per     saltem  naturae,  et  causalitatis  ;   vel  illam 
appetitum.  »  At    scientia  simplicis  intelli-     solum  concomitans,  aut  subsequens  ?   Pri- 
gento,  cum  antecedat  decretum  voluntatis     mum  non  potest  dici,  juxta  illorum  prin- 
oivmae,   non  est  hbera,  sed  naturalis  ,   et     cipia  ;  alioquin  tale  decretum  esset  prasde- 
necessaria  ;  neque  determinata,   sed  indif-     terminans,  cum  nomine  decreti  praedeter- 
lerens  ad  productionem  rerum  :  ergo  non     minantis,  nihil  aliud  intelligatur  apud  Tho- 
6  YYvnT  causam  actu  secundo.  mistas,  quam  decretum  antecedens,   prio- 

AAAU.  Kespondent  adversarii,  scientiam  ritate  naturas  et  causalitatis,  rerum  exis- 
simphcis  mteliigentiae  nude  sumptam,  et  ut  tentiam,  vel  futuritionem.  Si  autem  secun- 
praevenitomne  decretum  divinae  volunta-  dum  vel  tertium  dicatur,  scientia  simplicis 
tis  nonesse  causam  rerum;  cum  sub  hac  intelligentiaa,  ratione  talis  decreti  concomi- 
rationenonsitlibera,sed  naturalis;  neque  tantis,  vel  subsequentis  futuritionem  ,  vel 
aeterminata,  sed  mdifferens  ad  rerum  pro-  productionem  rerum,  non  poterit  esse  cau- 
auctionem  :  illam  tamen  ,  accedente  bene-  sa  efficiens  illarum  :  cum  nulla  possit  dari 
piacito  divmas  voluntatis  ,  et  prout  habet  causa  efficiens,  quae  sit  pure  concomitans, 
aajunctum  ejus  decretum,  ex  cujus  con-  vel  subsequens  suum  effectum,et  quaa  illum 
sortio  sit  libera,  et  determinatur  ad  rerum  non  antecedat,  prioritate  saltem  naturaa  et 
productionem,  esse  causam  illarum  in  actu  causalitatis. 
secundo  ;  nec  eas  solum  repraasentare,  ut         XXXV.  Tertio  adversarii  communiter  do- 

ductionem       ^™  ^™™  ^  ^™™  Pr°"     CGnt'  decretum  illud  ^uod  adjungitur  scien- 
XXYTfT  q  a  tlse  simPn°is  intelligentia?,  non  esse  absolu- 

tin   tim  r  °nnra  Prim°'  Gum  scien"      tum'et  efficax5   saltem  respectu  actuum 

simpncis  mtelligentiaa  et    visionis  (ut     nostrorum  liberorum  :  alias  destrueret  il- 


(1)  Art.  4. 

(1)  Disp.  4.  art.  7. 


ARTIGULUS  II.  557 

lorum  libertatem,  sed  pure  indifferens,  et  supponere  objeetum  existens  ,  sed  solum 

conditionatum    :     repugnat    autem    quod  ad    iilud    pro   eadem    durationis   mensura 

scientia  simplicis  intelligentiae,  ut  habet  ad-  terminari  ;    ut  constat  in  cognitione   qua 

junctum  decretum  indifferens,   et  conditio-  Pater  aetcrnus  producit    Verbum,   quae  in- 

natum,  sit  causa  et  principium  determina-  tuitiva  est,  et  visionis,   quamvis  non  sup- 

tum  futuritionis,   vel   productionis  rerum  :  ponat  suum  objectum  prius  existens.   Item 

cum  enim  indifferens  ,   et    determinatum  si  Deus  daret  meo  oculo   vim  producendi 

interse  opponantur,  sicut  calidum  et  frigi-  objecta,  mea  visio  esset  illorum  intuitiva, 

dum  ;  et  aliunde  scientia  simplicis  intelli-  quamvis  illa  non  supponeret  prius  existen- 

gentiae,  sit  de  se  indifferens  ,   et  indeter-  tia.   Quod   autem   non  repugnet  etiam  ex 

minata  ad  futuritionem  ,  et  productionem  alio  capite,  probatur.  Licet  enim  decretum 

rerum  ;  non  minus  repugnat  iilam,  ut  ha-  efficax  diviiiae  voluntatis  sit   causa   futu- 

bet  adjunctum  decretum  indifferens  ,   esse  ritionis  rerum,  quia  tamen  se  solo  non  cau- 

principium  determinatae    futuritionis  ,    et  sat,  sed  simul  cum  aliis  quae  antecedunt  et 

existentiae  rerum,  quam  ex  glacie  et  nive  subsequuntur,  intor  qua3  praecipue  est  irn- 

simul  junctis,   fieri  principium  caloris  :  aut  perium  divini  intelleetus,  a  quo  proxime  et 

ex  duplici   voluntate,  omnino  indifferenti,  immediate  procedit  creaturarum  productio, 

contrahi   matrimonium.  utostendemus  art.  4.  hocnon  impedit,  quin 

XXXVI.  Denique  probatur  nostra  conclu-  scientia  visionis  possit  esse  et  sit  de  facto 

sio.  Deo,  utpote  perfectissimo  artifici,  conce-  principium  proximum,  et  immediatum   fu- 

di  debet  perfectissimus  modus  agendi  ima-  turitionisrerum  :  quia  ut  dicemus  in  solu- 

ginabilis  ,  dummodo  ille  non  repugnet  :  at  tione  argumentorum,  ex  vi  divini  decreti, 

modus  producendi  creaturas  per  scientiam  resnon  constituuntur  complete  futurae,  et 

visionis,  multo   perfectior  est,  et  nobilior,  in  ordine  executionis  ;   sed  tantum  incom- 

quam  modus  eas  causandi  per  simplicem  et  plete,  et  in  ordine  intentionis  ;   ac  proinde 

abstractivam  notitiam  illarum  ;  et  aliunde  ad  complementum  futuritionis,   potest  me- 

talis  modus  causandi  non  repugnat  :  ergo  diare  scientia  visionis. 
debet  attribui  Deo.  Minor  quantum  ad  pri-         XXXVII.  Dico  quarto  :  Scientia  visionis, 

mam  partem  videtur  manifesta,   tum  quia  quatenus  formaliter  visionis    est  ,   non  est 

scientia  visionis  ciarius  attingit   objectum,  causa  rerum,  sed  solum  quatenus    est  ap- 

quam  abstractiva  :   tum  etiam,  quia  visio  probationis  ,   et  applicata     per  decretum 

illa  quae  est  eminenter  formaliter  specula-  efficax  divinae  voluntatis.  Ita  docet  Alvarez 

tiva  et  practica  ,   et  simul  productiva  et  iibro  1.  responsionum  cap.   G.  et  alii  Tho- 

intuitiva  sui  objecti,  multo  perfectior  est  mistae  communiter. 

ea  quae  est  tantum  speculativa,  et  intuitiva         Probatur  primo  ex  S.  Thoma  hic  art.  8. 

illius  :  prima   enim  est  causa,  et  mensura  in  fine  corporis,  ubi  dicit  :  <  Scientiam  Dei 

sui  objecti  ;   secunda  vero,  ab  illo  mensu-  esse  causam  rerum,  secundum  quod  habet 

ratur  et  dependet ,  ut  infra  ostendemus.  voluntatom  conjunctam,  et  prout  consuevit 

Probatur  vero  quantum   ad  secundam.   Si  nominari  scientia  approbationis.  »  Quo  nihil 

modus  ille  causandi  per  scientiam  visionis  clarius  et    expressius    in  favorem  nostrae 

repugnaret,  vel  esset  ex  eo  quod    scientia  conclusionis  dici  potest. 
visionis  repraesentat  creaturas  ut  de  facto         Probatur  secundo  :  Scientia  Dei   (ut  art. 

existentes,  et  consequenter  illarum   exis-  4.  ostendomus)  producit  creaturas  per  ac- 

tentiam  supponit  :  vel  quia  supponit  de-  tum    divini  imperii  :   sed   imperium    non 

cretum,  a  quo  res  creatae  suam  futuritio-  habot  vim  et  efficaciam  agendi  a  cognitio- 

nem  recipiunt  ?  At  ex  neutro  capite  repu-  ne  et  directione  intellectus,  sed  a  motione, 

gnat:  ergo  modus  producendi  creaturas  per  et  applicatione  voluntatis,  quaeost  primum 

scientiam  visionis  ,  nullam  involvit  repu-  movens  in  executione  ,  ut  docet  S.  Thomas 

gnantiam.  Major  constat,  nullamenimaliam  1.  2.  quoost  47.  art  1.  in  fine  corporis,   his 

rationem  repugnantise  aadu-  imtadversarii :  verbis  :  «  Primum  movens  in  viribus  animae 

minor  autem  probatur.  Et  in   primis  quod  ad  exercitium  actus  est  voluntas  :  cum  ergo 

ex  primocapite  non   repugnet,   sic  osten-  secundum  movens  non  moveat  nisi  in  vir- 

ditur.  De  ratione  scientioe  visionis,  non   est  tute  primi  moventis  ,  sequitur  quod  hoc 
I.  24 


558 


BISPUTATIO  IIL 


ipsum  quod  ratio  movet  imperando  ,  sit  ei  Sequela  majoris  est  evidens  :  nam  scientia 

ex  virtute  voluntatis   :  »   ergo  scientia  Dei  visionis,  qua  visionis  est  formaliter,   attin- 

non  producit  creaturas  ,  nisi  ut  applicata  git  peccata  quantum  ad  malitiam  et  defor- 

per  decretum  efficax  divinae  voluntatis  :  mitatem  quam  important,  cum  illa  sub  hac 

qua  ratione  scientia   Beneplaciti   seu  Ap-  ratione  sint  praesentia  Deo  in  mensura  suae 
probationis  appellatur. 

XXXVIII.  Probatur  tertio  :  Sicut  enim  li- 


aeternitatis  :  ergo  si  scientia  visionis,  redu- 
plicative  quatenus  visionis  est,  esset  causa 
rerum,  Deus  esset  causa  peccatorum,  non 
solum  quantum  ad  entitatem  quam  de 
materiali  includunt,  sed  etiam  quantum 
ad  malitiam  et  deformitatem,  quam  de 
formali  important :  unde  ut  vitetur  hoc 
inconveniens,  dicendum  est,  scientiam 
visionis,  quatenus  formaliter  visionis  est, 
non  esse  causamrerum,  sed  solum  quatenus 
est  libera  et  approbationis,  ac  per  decre- 
tum  efficax  divinae  voluntatis  applicata. 

§.  ni. 

Solvuntur  argumenta  ex  auctoritate 
Divi  Thomoz  petita.    - 

XLI.  Objiciunt  primo  adversarii  :  D.  Tho- 
mas  hic  art.  8.  dicit,  «  Scientiam  Dei  esse 
causam  rerum,  secundum  quod  habet  vo- 
luntatem  conjunctam  :  »  at  scientia  Dei,  ut 
habet  conjunctam  voluntatem,  non  est  vi- 
sionis,  sed  simplicis  intelligentiae  :  ergo 
scientia  qua  Deus  res  efficit  et  causat,  non 
est  ea  quae   Visionis  dicitur,   sed  illa  quae 


cetintellectio  et  dictio  sint  unica  actio  intel 
lectus,  quae  simul  est  productiva  verbi,  et 
contemplativa  illius  ;  illa  tamen,  quatenus 
est  pura  objecti  contemplatio,  et  ut  loquun- 
tur  Philosophi,  quatenus  est  In  esse  quieto, 
non  est  productiva  verbi,  sed  supponit  il- 
lud  prius  natura,  et  ratione  factum  a  seip- 
sa,  quatenus  est  dictio,  ut  explicari  solet 
in  librisde  anima.  Ita  similiter,  quamvis 
scientia  approbationis  et  visionis,  unica  sit 
scientia  in  Deo,  omnino  indistincta  ,  quae 
secundum  diversos  respectus  quos  dicit, 
vel  ad  decretum  quod  supponit,  vel  objec- 
tum  quod  intuetur  ,  diversa  illa  nomina 
sortitur,  ut  exposuimus  in  tertio  notabili  : 
illa  tamen,  quatenus  formaliter  visionis  est, 
et  prout  consideratur,  ut  pur  e  intuitiva, 
et  contemplativa  sui  objecti,  non  est  cau- 
sa  rerum,  sed  eas  supponit  in  aliquo  priori 
naturae  et  rationis  ,  factas  et  productas  a 
seipsa,  quatenus  est  practica,  et  approba- 
tionis. 

XXXIX.  Et  in  hoc  (ut  recte  annotavit  Al- 
varez  loco  citato)  contingit  gravis  hallucina-  Simplicis  intelligentice  appellatur.  Item  in 
tio,  et  aequivocatio  apud  Snarem,  Vazquem,  eodem  articulo  docet,  quod  illa  scientia  est 
Ruizium,  et  alios  recentiores,  qui  in  vanum  causa  rerum,  quae,  cum  de  se  sit  indifferens 
totargumenta  accumulant,  et  multiplicant,  ad  opposita,  ex  determinatione  voluntatis 
ad  probandum  quod  scientia  Dei,in  quantum  producit  determinatum  effectum  :  sed  scien- 
praecise  et  formalissime  visionis  est,  non  tia  visionis  non  se  habet  ad  opposita,  neque 
potest  esse  causa  efficiens  rerum  ;  hoc  enim  indiget  determinari  per  voluntatem,  siqui- 
nullus  Thomistarum  unquam  somniavit  :  dem  in  ipsa  determinatione  voluntatis  fun- 
nam  illi  solum  contendunt,  scientiam  visio-  datur  :  ergo  non  est  causarerum.  Praeterea 
nis,  quatenus  est  approbationis,  et  applicata  idem  S.  Doctor  quaest.  2.  de  veritate  art.  14. 
per  decretum  efficax  et  absolutum  divinae  in  corpore  et  ad  2.  expresse  docet  quod  res 
voluntatis,  esse  causam  rerum  ;  easque  pro- 
ducere  per  actum  imperii,  formaliter  im- 
manentem,  et  virtualiter  transeuntem,  ut 
antea  declaravimus. 

XL.  Deniquesuaderi  potest  conclusio  ratio- 
neevidenti.  Siscientia  visionis,  reduplicative 
quatenus  visionis  est,  esset  causa  rerum, 
Deus  esset  causa  peccatorum,  non  solum 
quantumad  entitatem  quam  de  materiali 
includunt,  sed  etiam  quantum  ad  malitiam 
et  deformitatem  quam  de  formali  important : 
sed  hoc  non  est  dicendum  :  ergo  nec  illud. 


non  sunta  Deo  per  scientiam,  sed  per  liber- 
tatem  voluntatis.  Idem  habet  in  1.  dist.  58. 
quaest.  1.  art.  1.  Denique  quaest.  6.  de  veri- 
tate  art.  5.  in  corpore  ait,  «  Preescientiam 
Dei  non  importare  universaliter  habitudi- 
nem  causae  respectu  eorum  quorum  est :  » 
ergo  ex  D.  Thoma  divina  praescientia  non 
est  causa  rerum. 

XLII.  Ad  primum  locum  D.  Thomae  res- 
pondeo,  concessa  majori,  negando  minorem ; 
ut  enim  dicit  S.  Doctor  quaest.  5.  de  veri- 
tate  art.  5.  ad  8.  «  Scientia  Dei  simplex  no- 


ARTIGULUS  II. 


559 


titia  dicitur,  ad  exctudendam  admixtionem 
ejus  quod  est  extra  genus  notitiae  ;  sicut 
est  existentia  rerum,  quam  addit  scientia 
visionis,  vel  ordo  voluntatis  ad  res  sci- 
tas  producendas,  quem  addit  scientia 
approbationis.  »  Unde  secundum  doctrinam 
D.  Thomae,  scientia  Dei,  ut  habet  volunta- 


nis  praesupponit  res  ut  existentes,  et  factas 
aDeo.-ergonon  est  causa  rerum.  Conse- 
quentia  patet,  nulla  enim  causa  praesuppo- 
nit  suum  effectum.  Antecedens  vero  proba- 
tur  multipliciter,  primo  ex  Scriptura  :  dici- 
tur  enim  Genesis  1 .  Vidit  Deus  cuncta  quce 
fecerat,  et  erant  valde  bona.  Ubi  illud  ver- 


temadjunctam,  et  prout  attingitexistentiam     bum,  Vidit,  non  potest  nisi  de  scientia  visio- 


rerum,  non  est  simplicis  intelligentiae,   sed 
approbationis,  et  visionis. 

XLIII.  Ad  secundum  dicendum,  quod 
quando  D.  Thomas  docet,  quod  forma  intel- 
ligibilis  quae  secundum  se  est  indifferens, 


nis  intelligi,  et  verbum,  Fecerat,  satis  indi- 
cat  illam  visionem,  supposuisse  res  jam 
factas,  et  existentes. 

Secundo,     Scientia    intuitiva    supponit 
suum  objectum,  jam  factum,  et  existens, 


non  causat  nisi  adjuncta  determinatione  vo-     cum  impossibile  sit  videre  etintueri  eaquoe 


luntatis,  per  hoc  non  excludit,  quin  ex  de- 
terminatione  voluntatis,  adjuncta  divinae 
scientiae,  resultet  in  Deo  scientia  visionis, 
quae  ut  est  practica,  et  approbationis,  per 
actum  imperii  immediate  exequatur  rerum 
productionem.  Imo  cum  in  eodem  articulo 
in  resp.  ad  i .  explicando  verbum  Origenis, 
expresse  doceat  quod  res  sint  futurae  ex  eo 
quod  sciantur  a  Deo,  non  obscure  indicat 
scientiam  illam,  quae  attingit  futuritionem 
rerum  (quae  utique  visionis  est,  et  non  sim- 
plicis  notitiae)  esse  causam  illarum. 

XLIV.  Ad  tertium  respondetur,  quod 
quandoD.  Thomasdicit  res  non  esse  a  Deo 
per  scientiam,  sedper  libertatem  volunta- 
tis,  solum  intendit,  quod  scientia  Dei,  non 
est  causa  rerum  ex  eo  praecise  quod  sit 
scientia,  sed  ex  consortio,  applicatione,  et 
motione  voluntatis  divinae,  a  qua,  ut  supra 
diximus,  procedit  omnis  virtus,  et  efficacia 
causandi,  quae  est  in  actu  imperii,  quo 
scientia  visionis  immediate  producit  crea- 
turas. 


non  existunt  :  sed  scientia  visionis  est  in- 
tuitiva  :  ergo  supponit  res  jam  existentes  et 
factas  a  Deo. 

Tertio,  Scientia  Dei  se  habet  sicut  scien- 
tia  artificis,  ut  saepe  docet  D.  Thomas  ;  sed 
scientia  artificis  nonfertur  intuitiveinarte- 
factum,  nisi  postquam  factum  est,  non  vero 
dum  fit  et  ordinatur  :  ergo  etiam  scientia 
visionis,  non  ferturin  res,  nisi  ut  factas  et 
existentes. 

Quarto,  Scienti  a  quae  subsequitur  decre- 
tum,  et  voluntatem  efficacem  de  futuritione 
rerum,  est  posterior  illa  ;  cum  per  tale  de- 
cretum  res  ponantur  extra  statum  merae 
possibilitatis,  et  fiant  determinate  futurae  : 
atqui  scientia  visionis  subsequitur  decre- 
tum  efficax,  et  absolutum,  et  in  illo  fun- 
datur :  ergo  est  posterior  futuritione  rerum. 

XLVII.  Respondeo  primo,  haec  argumen- 
ta  solum  probare,  scientiam  visionis,  qua- 
tenus  formaliter,  et  reduplicative  visionis 
est,  non  esse  causam  rerum  ;  cum  sub  hac 
ratione  iilas  praesupponat,  in   aliquo  priori 


XLV.  Ad  ultimum  dicendum    est,  quod     naturae  et  rationis  factas  a  seipsa,  prout  est 


quando  S.  Doctor  ait,  «  Praescientiam  Dei 
non  importare  universaliter  habitudinem 
causae  respectu  eorum  quorum  est,  »  solum 
intendit  eam  non  esse  causam  malorum,  et 
peccatorum,  quae  videt  et  praescit.  Propte- 
rea  addidit  particulam,  Universaliter  ;  un- 
de  potius  ex  hoc  Loco  inferendum  est,  praes- 
cientiam  divinamesse  causam  aliquorum, 
nempe  bonorum. 

§.   IV. 
Aliai  objectioncs  solvuntur. 
XLVI.  Objicies  secundo  :  Scientia  visio- 


practica,  et  approbationis;  ea  tamen  id  non 
ostendere  de  scientia  visionis,  sub  ea  ratio- 
ne  qua  practica  est,  et  approbationis.  Quare 
haec  etsimiliaargumenta,  ne  leviter  quidem 
attingunt  sententiam  Thomistarum  ;  sed 
sponte  sua  liquescunt,  et  in  fumum  et  auras 
evanescunt  :  ut  supra  cum  Alvare  annota- 
vimus.  Ut  tamen  magis  appareat  illorum 
debiiitas  ac  insufficientia. 

XLVIII.  Respondeo  secundo,  negando  ab- 
soluteantecedens  principale.  Ad  cujus  pri- 
mam  probationem  dicendum  est,  quod  quan- 
do  dicitur  in  Scriptura,  Deum  vidisse  crea- 
turas  jam  factas,  hoc  debet  intelligi  de  scien- 
tia  visionis,  quatenus  estconservativa  crea- 


5f30  DISPUTATIO  III. 

turarum  ;  sub  hac  enim  ratione  supponit  artificis  creati,  et  inmultis  abillla  differre  : 

illas  factas,  et  existentes,  non  vero  quate-  conveniunteniminhoc,  quod  utraque  con- 

nus  est  creativa,  et  facti  va  illarum ;  sic  enim  currit  ad  opus,non  solum  directive,sed  etiam 

illas  non  praesupponit,  sed  facit.  effective,  ut  constat  ex  supra  dictis  ;  diffe- 

XLIX.  Ad  secundam  probationem    ejus-  runt  vero  primo  in  eo  quod  artifex  creatus, 

demantecedentis,distinguomajorem.Scien-  non  operatur  nudo  et  solo  imperio,   neque 

tia  intuitiva  supponit  suum  objectum,  jam  in  instanti,  sed  cum  mora  temporis,  et  cum 

factum,  et  existens  :  quando  est  mere  spe-  applicatione  activorum,  et  passivorum.  Ex 

culativa,   concedo  ;  quando  est  eminenter  quo  fit,  quod  ej  us  scientia,  non  potest  intui- 

speculativa,  et  practica,  nego.  Vel  secundo  tive  ferri  in  opus,  dum  actu  fit,  sed  solum 

distinguo,  scientia  intuitiva  quae  mensura-  postquam  factum  est  :  Deus  autem  produ- 

tur  a  rebus.  concedo  ;  quae  est  mensura  re-  citres  in  instanti,  et  per  solam  dictionem, 

rum,  nego.  Scientia  autem  visionis,  quae  est  et  actum  imperii,  ut  dicemus  art.  4.   nec 

in  Deo,  non  est  pure  speculativa,  sed  etiam  indiget  applicare  activa  passivis,  sed  educit 

practica  ;  nec  mensuratur  a  rebus,   sed  est  res  ex  nihilo  :  unde  ejus  scientia  practica, 

illarum  mensura,  ut  docet  D.  Thomas  hic  potest  in  eodem  instanti  quo  operatur,  in- 

art.  7.  ad  5.  tuitive  ferri   in  creaturas  quas  producit. 

L.  Confirmatur  et  illustratur  haec  doctri-  Secundo    differt    scientia  Dei,  a  scientia 

na,  et  responsio  pluribus  exemplis.  Primum  artificis,    in     eo  quod    scientia     artificis, 

sumitur  ex  mysterio  Trinitatis,  in  quoPater  post    factum    opus,    est    pure    speculati- 

aeternus,  videndo  Filium,  ipsum  producit,  va  ;  quia  artefactum  dependet  abea  tantum 

et  ipsum  producendo  videt  :  unde  quamvis  in  fieri,  non  autem  in  conservari  :    at  vero 

talis  cognitio  sit   intuitiva,   non  suppontt  res  omnes  creatae,  a  scientia  Dei  practica 

tamen  suum  objectum  productum,  et  exis-  dependent,  non  solum  in  fieri,  sed  etiam 

tens,  sed  potius  illud  producit.  Itemsi  visio  in  conservari,  juxta  illud  magni  Gregorii 

oculi  mei,  lumen  autcoiorem  ex  se  fuuderet,  supra  relatum  :  «   Non   existentia  videndo 

ut  sol  lumen  suum,  non  supponeret  co-  creat,   et    existentia    videndo  continet.   » 

lorem,  aut  lumen,  sed  faceret,   et  videndo  Unde   scientia  Dei  respectu  creaturarum, 

illuminaret,  ac  illuminando  videret.  Docent  semper  manet  eminenter  formaliter  specu- 

etiamPhilosophi  in  Logica,  intellectum  hu-  lativa   et    practica,     non    tamen  scientia 

manum  cognoscendo  entia  rationis,  illa  effi-  artificis,  respectu  artefactorum. 

cere  ;   ac  proinde  eamdem  intellectionem         LII.  Ad  ultimam  probationem  principalis 

simul    esse    cognoscitivam,    et     factivam  antecedentis,  respondeo  negando  majorem : 

entium  rationis.  Sicut  ergo  homo  entia  ratio-  ad  cujus  probationem  dicendum  est,  quod 

nisperintellectumformat,  ita  etiam  Deus  per  licet  ratione  divini  decreti,  res  sint  futurae 

suam  scientiam  practicam,   cuncta    entia  inchoative,   et  incomplete,  non  tamen  tota- 

realia  creat,  et  conservat ;  et  in  hoc  appa-  liter  et  complete  ;   quia    (ut  infra  ostende- 

ret  mira  foecunditas,  et  ef ficacia  di vini  intel-  mus)  (1 )  principium  immediate  productivum 

lectus,  ejusque  scientiae  practicae.   Denique  rerum,  et  potentia  executiva  in  Deo,  non 

docetur  in  libris  de  anima,  quod  intellectus  est  ejus  voluntas,  sed  intellectus  practicus, 

noster,  cognoscendo  aliquam  rem,  producit  qui  producit  res  ad  extra ,  per  actum  impe- 

ejus  verbum  ;  et  eadem  actione,   qua  illud  rii  formaliter  immanentem,  et  virtualiter 

producit,  illud  etiam  videt,  et    contempla-  transeuntem.  Unde  donectalis  actusimperii 

tur  :  eademque  actio  intellectus,  simul   ha-  sit  et  intelligatur  in  Deo,  nondum  intelligi- 

bet  rationem  dictionis,  et  intellectionis.  Gur  tur  causa  totalis  et  completa  productionis, 

ergo  idem  non  poteritdici  cum  proportione,  et  futuritionis  rerum,  sed  inchoativa   dum- 

de  scientia  visionis  ?Et  curilla  non  poterit  taxat,  et  incompleta. 

similiter  esse  eminenti  quodam  modo,  spe- 

culativa  simul  et  practica,  et  intuitiva,   ac  &•  *• 

simul  factiva  sui  objecti  ?  Diluuntur  alia  argumenta  adversoe  sententice. 

LI.  Ad  tertiam  probationem  antecedentis         T  TTr   •..„  .  ..       ,  Cn„n(- 

.    .    ,.       ,.      j  *       .    ^.       n  •         LIII.  Obuciunt  tertio  adversarn:  bancti 

pnncipahs,    dicendum  est,  scientiam  Dei  J 

practicam,  convenire  in  aliquo  cum  scientia        (1)  Art.  4. 


Patres,  ut  explicent  qua  ralione  divina 
praescientia  nostram  in  agenclo  libertatem 
non  laodat,  ututunturinterdum  similitudine 
visionis  nostrae,  quae  in  ea  quae  cernimus 
nihil  influit,  et  non  causat,  sed  tantum  in- 
tuetur  res  qua3  sibi  objiciuntur  :  ergo  se- 
cundum  doctrinam  Sanctorum  Patrum, 
scientia  visionis  sit  practica,  et  causa  ac- 
tuum  nostrorum  liberorum,  destruet  illo- 
rum  contingentiam,  et  libertatem :  erit 
enim  quaedam  suppositio  antecedens  noS- 
tros  actus  liberos,  quae  secundum  doctrinam 
Anselmi,  non  potest  cum  libertate  cohaerere. 
LIV.  Respondeo  primo  :  Similitudinem 
hanc  visionis  nostrae,  in  ea  quae  cernimus 
nihil  influentis,  qua  interdum  utuntur 
Sancti  Patres,  et  in  qua  maximam  vim  fa- 
ciunt  adversarii,  sententiam  illorum  nihil 
plane  juvare  ;  quia  si  haec  comparatio  vale- 
ret  contra  nos,  valeret  etiam  contra  illos, 
et  probaret  Deum,  nequidem  scientia  sim- 
plicis  intelligentiae,  causam  esse  actuum 
nostrorum  liberorum ;  eamque  esse  mere 


ARTIGULUS  II.  361 

exemplo  ipsemet  Anselmus  utitur)  tollit 
libertatem. 

Addo  quod  sihoc  principium  esset  verum, 
tolleretur  libertas  in  sententia  adversario- 
rum,  iili  enim  docent  scientiam  simplicis 
intelligentiae,  ut  habet  adjunctum  decretum, 
esse  causam  rerum,  ac  proinde  actuum  nos- 
trorum  liberorum,  et  consequenter  aliquam 
suppositionem  illos  antecedentem  ;  omnis 
enim  causa  debet  esse  prior  suo  effectu, 
prioritate  saltem  naturee  et  causalitatis  : 
ergo  si  verum  sit,  quod  omnis  suppositio 
antecedens  tollat  libertatem  ,  manifestum 
est,  ex  sententia  adversariorum,  sequi  exci- 
dium,  ac  destructionem  libertatis. 

LVII.  Respondeo  secundo  ,  Quod  licet 
suppositio  antecedens,  quae  non  oritur  a 
primo  libero  ,  et  quae  non  descendit  a 
primo  principio,   et  a  prima  veluti  radice 


libertatis,  eam  tollat  et  destruat  ;  secus 
tamen  si  descendat  a  primo  libero,  et  a 
prima  libertatis  radice  procedat  :  scientia 
autem  visionis,  cum  supponat  decretum, 


speculativam,    et    intuitivam  sui    objecti :      quod  est  prima  radix  ,  et  primum  prin- 

cipium  libertatis  creatae,  et  participatae ; 
et  quod  attingit  non  solum  substantiam,  sed 
etiam  modum  libertatis  et  contingentiae  in 
nostris  operationibus,  est  aliqua  suppositio 
descendens  a  primo  libero,  et  procedens  a 
prima  libertatis  radice  ;  ac  proinde  non  tol- 
lens,  sed  causans  libertatem  et  contingen- 
tiaminrebus.  Sed  de  hoc  fuse  in  tractatu 
de  praedestinatione.  (I) 

LVIIL  Objicies  quarto  :  Ea  scientia  Deus 


alias  libertatem  voluntatis  nostrae  destrue- 
ret. 

LV.  Respondeo  secundo  :  Similitudinem 
hanc  visionis,  et  oculi  corporei,  qua  inter- 
dum  utuntur  Sancti  Patres,  popuiarem  esse, 
et  ad  vulgi  captum  accommodatam  ;  et  ea 
solum  intendere  declarare,  scientiam  visio- 
nis  in  Deo,  non  esse  obscuram  et  aenigmati- 
cam,  sicut  est  cognitio  Prophetarum  ;  sed 
claram  et  intuitivam,  sicut  visio  oculi  cor- 


porei ;  eamque  non  plus  detrahere  de  liber-     producit  creaturas,  qua  constituitur  in  actu 


tate  nostra,  quam  visio  qua  cernimus  ali- 
quem  libere  operantem.  Gum  enim  Deus 
per  scientiam  visionis  operetur  omne  ens, 
omnesque  modos  entis,  de  quorum  numero 
est  libertas  nostrarum  actionum,  et  contin- 
gentia  rerum  ;  tantum  abest  quod  destruat 
libertatem,  et  contingentiam  rerum,  quin 
potius  illam  ponat,  tueatur,  ac  conservet, 
et  faciat  ut  actiones  humanae,  non  solum 
sint,  sed  etiam  contingentes  et  liberae  sint. 

LVI.  Adilludquod  diciturin  contrarium, 
in  primis  responderi  potest  falsum  esse 
principium  illud  adversariorum,  quod  sci- 
licet  omnis  suppositio  antecedens  tollat  li- 


bertatem.  Nec  unquam  id  dixit  Anselmus, 

sed  solum  quod  necessitas  antecedens,  sive     tionis,  et  beneplaciti. 

suppositio  quae  oritur  a  causis  naturalibus, 

et  ncccssariis,  qualis  cst  ortus  solis  (quo         (i)  Disp.  «3.  irt.  7.  $.  3. 


primo  agens,  cum  eadem  virtus  quae  actum 
primum  ponit,  debeat  in  secundum  pro- 
dire  :  atqui  scientia  simplicis  intelligentiae 
Deus  habet  actum  primum,  seu  potentiam 
ad  creaturas  producendas  :  ergo  ab  illa , 
non  a  scientia  visionis,  debet  prodire  ope- 
ratio,  qua  creaturae  fiunt. 

LIX.  Respondeo  negando  majorem,  quia 
scientia  quae  est  causa  rerum  in  actu  se- 
cundo,  debet  esse  libera,  scientia  vero  quae 
illas  continet  in  actu  primo,  et  qua  Deus 
constituitur  in  actu  primo  agens,  necessaria 
est  :  si  vero  illi  addatur  decretum,  per  quod 
fiat  libera,  a  scientia  simplicis  intelligentiae, 
transit  in  scientiam  visionis,  seu  approba- 


562  DISPUTATIO  III. 

Addo  quod,  si  hoc  argumentum  aliquid  et  causam  formalem,   aut  virtualem.   Ita 

valeret,   probaret  productionem  creatura-  communiter   nostri  Thomistae,   quibus   ex 

rum  ascribendam  esse  potius  voluntati  Dei  Patribus  Societatis  novissime  se  adjunxit 

necessariae,  quam  liberae,  cum  voluntas  Dei  Glaudius  Typhanius  in  libro  de  Ordine,  de- 

ut  necessaria,   habeat  primum  actum,  seu  que  priori  et  posteriori,  cap.  54. 

potentiam  producendi  creaturas,  juxta  Vaz-  LXI.  Probatur  primo  ex  Sanctis  Patribus 

quem,  et  alios  recentiores  qui   existimant  supra  relatis,  prsesertim  ex  Augustino  15. 

potentiam  executivam  in  Deo,  non  esse  in-  de  Trinitate  cap.  15.  dicente  :  «  Universas 

tellectum,sed  voluntatem.  De  quo  infra.  (1)  creaturas  suas  spirituales  aut  corporales, 

LX.  Objicies  ultimo  :  Si  scientia  Dei  li-  non  quia  sunt  ideo   novit  Deus,  sed  ideo 

bera,  quae  Visionis  appellatur,  esset  causa  sunt,  quia  novit.  Non  enim  nescivit  quae 

rerum,  esset  etiam  causa  peccatorum,  cum  fuerat  creaturus  :  quia  ergo  scivit  creavit, 

ad  illa  etiam  se  extendat,  et  ea  clare  et  in-  non  quia  creavit  scivit.  »  Ubi  S.  Augustinus 

tuitive  cognoscat  :  sed  hoc  est  impium,  et  aperte  loquitur  de  scientia  libera,  et  nullo 

blasphemum  :  ergo  scientia  visionis  non  est  modo  de   scientia   simplicis  intelligentiae ; 

causa  rerum.  loquitur  enim  de  scientia,  qua  Deus  scit  et 

Respondeo  negando  sequelam,  ut  enim  cognoscit  futura  ut  futura,  et  de  ista  ait, 

supra  conclus.  4.  ostendimus,  scientia  Dei  ideo  res  creatas  esse  futuras,  vel  existentes, 

libera,  non  est  causa  rerum,  quatenus  for-  quia  Deus  scit  illas   esse  futuras,  vel  exis- 

maliter  visionis  est,  sed  solum  quatenus  est  tentes,  et  non  e  contra  :  at  scientia  simpli- 

approbationis  :  Deus  autem  non  cognoscit  cis  intelligentiae,  Deus  non  scit  futura,  ne- 

peccata  per  scientiam  liberam,  quatenus  est  que  existentia,  sed  solum  possibilia,  de  qui- 

approbationis,  sed  solum  quatenus  est  visio-  bus  falsum  est  dicere  ipsa  existere,   quia 

nis  :  quia  illa  nullum  supponunt  decretum  sciuntur  a  Deo;  scientia  enim  illa  non  cau- 

positivum  in  Deo,   quo   velit,  et  approbet  sat  omnia  quae  cognoscit,  alias  causaret  om- 

illorum  existentiam,  vel  futuritionem ;  sed  nia  possibilia  :  ergo  de  illa  et  de  ejus  ob- 

permissivum  tantum,  quo  vult  permittere  jecto  non   potest  dici  esse  futurum,   quia 

eorum   malitiam,   et  deformitatem ;  et  sic  scituraDeo;  sed  solum  de  scientia  libera, 

scientia  visionis,  quamvis  sit  causa  rerum,  quae   visionis  appellatur.   Unde   Gregorius 

non  tamen  est  causa  peccatorum,  ut  patet  Magnus  articulo  praecedenti  citatus  :  «  Quae 

ex  dictis  in  ultima  probatione  quartae  con-  sunt,  non  ab  aeternitate  ejus  videntur,  quia 

clusionis.  sunt ;  sed  ideo  sunt,  quia   videntur.  » 

A               rT1  LXII.  Non  est  praetermittenda  insienis  D. 

Articulus  III.  t,™-„d«              ..    -,                       .     i. 

Leonis  Papae  auctontas,  quae  aperte  favet 

An  ideo  res  sint   futurae,  quia  sciuntur  a  nostrae  sententiae.  Ille  enim  serm.  16.  de 

Deo,  vel  ideo  ab  illo  sciantur,  quia  futurae  Passione  cap.  2.  sic  habet  :  «  Gum  ergo  om- 

sunt  ?  nia  quae  in  Ghristum  Judaica  admisit  impie- 

tas,  tanto  ante  praedicta  sint,  ut  non  tam  de 

Resolutio  hujus   difficultatis  pendet    ex  futuris  quamde  praesentibus  propheticus  sit 

dictis  articulis  praecedentibus,  et  ideo  bre-  sermo  contextus  :  quid  aliud  nobis,  quam 

viter  ab  illa  nos  expediemus  conclusione  se-  sempiternarum  dispositionum  Dei  incommu- 

quenti.  tabilis  ordo  reseratur,  apud  quem  et  discer- 

g,  I.  nenda  jam  dijudicata,  et  futura  jam  facta 

sunt  ?  Gum  enim  et  qualitas  actionum  nos- 

Vera  sententia  statuitur.  trarum  ,   et  effectus  omnium  voluntatum 

scientiadivinapraeveniat,  quanto  magis  Deo 

Dico  igitur,  hanc  propositionem,  ldeo  res  nota  sunt  0Dera  sua-  Et  recte  placuit  quasi 

suntfuturce,  quiasciuntur  a  Deo,  esse  veram  facta  reccm>  cIua3  n°n  poterant  omnino  non 

in  sensu  causali ;  et  istam  falsam  :  Ideo  res  fieri*  *  Ubi  S*  Leo  aperte  loquitur  de  scien- 

ut  futurce  cognoscuntur  a  Deo,  quia  futurce  tia  Dei  libera>  et  in   decreto  fundata,  cum 

sunt ;  ly  Quia  dicente  rationem  in  essendo,  illms    tantum  prophetia    participatio  sit; 

docetque  talem  scientiam  pnevenire  omnes 

(1)  Art.  4.  nostras  actiones  et  volitiones  :  en>o  actus 


ARTIGULUS  III.  565 

liberi  nostrae  voluntatis  ante    illam    non  bus,  ut  scilicet  conceptus  hominis  non  sifc 

praeintelliguntur  futuri ;    subindeque  non  verus  propter  seipsum,  sed  dicitur  verus, 

ideo  Deus  illos  praescit,  quia  futuri  sunt ;  ex  eo  quod  consonat  rebus;   ex  hoc  enim 

sed  potius  ideo   futuri  sunt,  quia  per  ta-  quod  res  est  vel  non  est,  opinio  vera  vel 

lem  scientiam  a  Deo  praeseiuntur.  falsa  est :  intellectus  vero  divinus  est  men- 

LXIII.  Probatur  secundo  conclusio  ex  D.  sura  rerum,  quia  unaquaeque  res  in  tantum 

Thoma  hic  art.  8.  in  resp.  ad  4.  et  qu.  2.  de  habet  de  veritate,  in  quantum  imitatur  in- 

veritate  art.  44.  ad  4.  ubi  explicans  verba  tellectum  divinum,  »  ut  dictum  est  4.  parte 

Origenis  dicentis,  «  Quia  futurum   est  ali-  quaest.  scilicet  46.  art.  4.  Quo  nihil  clarius 

quid,  ideo  scitur  a   Deo  antequam  fiat  :  »  et  expressius  dici  potest  in  favorem  nostrae 

addit ;  « Hoc  esse  intelligendum  secundum  sententiae.  Gui   etiam  consonat  illud  quod 

causam  consequentiae,  non  secundum  cau-  dicit  Boetius  5.  de  consolatione,   prosa  ul- 

sam  essendi.  »  Id  est  in  sensu  tantum  illa-  tima,  nempe,  «  Deum  praescientiam  suam, 

tivo,  non  causali.  non  a  rebus  creatis,  sed  a  propria  simplici- 

Nostram    etiam  conclusionem    expresse  tate  sortitum  esse.  »  Sequela  autem  majoris 

docet  *Magister  sententiarum  in  4.  dist.  38.  est  evidens  :  illa  enim  cognitio  dependet  ab 

his  verbis  :  «  Neque  res  futurae^causae  sunt  objecto,  et  ab  illo  mensuratur,  quantum  ad 

Dei  praescientiae,  licet  enim  non  essent  fu-  veritatem  et  certitudinem,  quae  illud  non 

turae,  nisi  praescirentur  a  Deo;   non  tamen  facit,  sed  supponit  :  atqui  si  ideo  Deus  co- 

ideo  praesciuntur  a  Deo,  quia  futurae  sunt  :  gnoscat  et  sciat  res  futuras,   quia  futurae 

si  enim  hoc  esset,  tunc  ejus  quod  aeternum  sunt,  et  non  e  contra  ;  divina  scientia,  non 

est,  aliquid  existeret  causa,  ab  eo  alienum,  facitin  rebus  futuritionem,  nec  proinde  ve- 

ab  eo  diversum,  et  ex  creaturis  penderet  ritatem  etcertitudinem,sed  illam  supponit  : 

scientia  Greatoris,  et  creatum  esset  increati  ergo  quantum  ad  utramque  perfectionem 

causa.  »   Quibus  verbis,  non  solum  aucto-  ab  illis  mensuratur  et  dependet. 

ritate  sua  conclusionem  nostram  confirmat ;  LXIV.   Gonfirmatur  primo  :  Illud    quod 

sed  etiam  rationem  fundamentalem  insinuat,  habet  suam  perfectionem  per  adaequationem 

qua  communiterutuntur  Thomistaead  illam  ad  alterum,  se  habet  ad  illud  ut  mensura- 

demonstrandam ,   et  quae  potest  sub  hac  tum  ad  mensuram ;   etenim    mensura  est 

forma  proponi.  Si  ideo  Deus  praesciret  res  illud  cui  res  debet  adaequari,  ut  sortiatur 

futuras,  quia  futurae  sunt,  et  non  e  contra;  perfectionem  sibi  debitam  :  at  cognitio  quae 

ideo  essent  futurae,  quia  praesciuntur  a  Deo,  non  facit  ,   scd  supponit  suum  objectum, 

scientia  Dei  mensuraretur  a   rebus  creatis,  habet  perfectionem  sibi  debitam,    verita- 

et  ab  illis  dependeret,  quantum  ad  aliquam  tem  scilicet  et  certitudinem,  per  adaequa- 

perfectionem  realem,  et  sibi  intrinsecam;  tionem,  et  conformitatem    cum  illo;   ideo 

nimirum  quantum  ad  certitudinem,  et  ve-  enim  est  vera  et  certa,  quia  illi  adaequatur, 

ritatem  :  sed  hoc  repugnat  perfectioni  di-  et  non  e  contra  :  ergo  pendet  ab  objecto, 

vinae  scientiae,  quae  cum  sit  ipsamet  Dei  quantum  ad  veritatem,  et  certitudinem,  et 

substantia,  non  potest  causari,  vel  depen-  ab  illo  mensuratur. 

dere  a  rebus  creatis,  ut  expresse  docet  D.  LXV.  Gonfirmatur  secundo  :  cum  adver- 

Thomas  hicart.  8.  ado.  dicens  :  «  Sicut  sci-  sarii  asserunt,  ideo  Deum  praescire  res  fu- 

bilia  naturalia  sunt  priora   quam  scientia  turas,  quia  futurae  sunt :  vel  usurpant  par- 

nostra,  et  mensura  ejus  :  ita  scientia  Dei,  ticulas  illas  Ideo,  et  Quia,  in  sensu  pure 

est  prior  quam  res  naturales,  et  mensura  illativo,  vel  in  sensu  causali?  Si  primum, 

ipsarum.  »  Et  infra  quaest.  46.  art.  4.  ponit  nobiscum  sentiunt;  non  negamus  enim  ta- 

hoc  discrimen  inter  intellectum  divinum,  et  lem  propositionem  esse  veram  in  sensu  illa- 

nostrum  ;  quod  noster  pendet  a  rebus,  non  tivo,  et  prout  dicit  solam  rationem  infe- 

vero  divinus,  a  quo  res  potius  pendent,  et  rendi,  sed  tantum  in  sensu  causali,  et  qua- 

dicuntur  verae,  quia  ei  adaequantur.  Item  4.  tenus  importat  causam  essendi,  ut  docet  1). 

2.  quaest.  93.   art.    4 .   ad  3.  haec  scribit  :  Thomas  locis  supra  relatis.  Si  autem  secun- 

«  Ratio  intellectus  divini  aliter  sc  habet  ad  dum  dicant  (ut  necessario  dicendum  est, 

res,  quam  ratio  humani  intellectus;   intel-  juxta  illorum    principia)   manifestum   est, 

lectus  enim  humanus  est  mensuratus  a  re-  scientiam  Dei  pendere  a  rebus  creatis  in 


564 


DISPUTATIO  III. 


aliquo  genere  causae;  alioquin  talis  propo- 
sitio  non  posset  esse  vera  in  sensu  causali, 
sed  tantum  illativo  :  sicut  quia  rationalitas 
in  nullo  genere  causae  a  risibilitate  pendet, 
haec  propositio,  Ideo  homo  est  rationalis, 
quia  risibilis,  non  est  vera  in  sensu  causali, 
sed  tantum  illativo. 

LXVI.  Confirmatur  tertio  :  In  aeternis  ra- 
tio  prioris  et  posterioris  solum  petitur  ex 
dependentia  unius  ab  altero  ,  unde  cum 
praescientia  Dei,  et  futuritio  rerum,  sint  ab 
aeterno  :  si  divina  praescientia  sit  posterior 
futuritione  rerum,  et  illam  praesupponat, 
debet  aliquo  modo,  et  in  aliquo  genere 
causee,  pendere  a  rebus  futuris. 

LXVII.  Piespondent  adversarii,  illas  parti- 
culas,  Ideo,  et  Quia,  non  sumi  in  sensu  pure 
illativo,  sed  etiam  causali ;  easque  denotare 
quidem  modum  quemdam  causalitatis  in 
rebus  futuris,  respectu  divinae  praescientiae ; 
sed  hanc  causalitatem  non  esse  effectivam, 
vel  causae  physice  influentis  in  effectum  ; 
sed  tantum  objectivam,  et  causoe  objective 
moventis,  vel  terminantis  divinam  cognitio- 
nem.  Unde  dicunt,  scientiam  Dei  liberam 
pendere  a  rebus  futuris,  tamquam  ab  ob- 
jectis,  non  vero  tamquam  a  causis  physice 
influentibus. 

LXVIII.  Sed  contra  primo  :  Ostendimus 
ex  D.  Thoma,  scientiam  Dei  non  pendere  a 
rebus,  etiam  tamquam  ab  objectis  ,  nec  ab 
illis  mensurari,  quantum  ad  veritatem  et 
certitudinem ;  sedpotius  esse  causam,  regu- 
lam,  ac  mensuram  totius  veritatis  et  certi- 
tudinis  quae  est  in  illis,  easque  ideo  esse 
veras,  quia  ei  adaequantur  :  ergo  haec  res- 
ponsio  manifeste  contradicit  doctrinae  Divi 
Thomee. 

LXIX.  Secundo,  Si  scientia  divina  pende- 
ret  a  rebus  creatis  tamquam  ab  objectis,  et  in 
illis  supponeret,et  non  faceret  certitudinem 
et  veritatem,  non  esset  quantum  ad  hoc  per- 
fectiorscientiaAngelorum;  cumenimiili  non 
accipiant  species  a  rebus,  sed  habeant  a  Deo 
infusas,  illorum  scientia  non  pendet  a  rebus 
creatis  in  genere  causae  efficientis,  et  phy- 
sice  influentis  in  intellectum  eorum,  sicut 
scientia  nostra,  quae  accipit  species  a  rebus, 
sed  in  genere  tantum  causae  materialis  et 
objectivae  :  ergo  si  hoc  secundo  modo  di- 
vina  scientia  pendeat,  et  causetur  a  rebus, 
non  erit  perfectior,  nec  magis  indepcndens 
ab  illis,  quam  scientia  Angelorum. 


LXX.  Tertio,  Scientia  Dei  non  est  minus 
perfeeta,  nec  minus  independens  a  rebus 
creatis,  quam  ejus  amor  :  sed  divinus  amor 
non  pendet,nec  causaturabonitate  etperfec- 
tione  quae  sit  in  rebus,  nec  illam  supponit, 
sed  potius  efficit,  ut  docet  D.  Thomas  infra 
quaest.  20.  art.  2.  ubi  dicit  :  «  Amor  Dei  est 
infundens  et  creans  bonitatem  in  rebus  :  » 
ergo  similiter  scientia  Dei  non  pendet  a  cer- 
titudine  et  veritate  quae  sit  in  rebus  ,  nec 
illam  supponit,  sed  potius  efficit ;  nec  ideo 
verum  est  eam  praescire  res  futuras,  quia 
futurae  sunt ;  sed  potius  ideo  illae  futurae 
sunt,  quia  ab  ea  sciuntur,  et  cognoscun- 
tur. 

LXXI.  Quarto,  Gum  res  creatae  non  sint 
objectum  .formale  et  primarium  divinae 
scientiae ,  sed  materiale  tantum  et  secun- 
darium  ;  illa  non  potest  ab  eis  dependere, 
et  mensurari,  quantum  ad  veritatem  ,  et 
certitudinem  :  veritas  enim  ,  et  certitudo 
scientiae,  petitur  solum  ex  objecto  formali 
et  specificativo,  non  autem  ex  materiali  et 
secundario. 

LXXII.  Potest  eoiam  probari  conclusio  ex 
dictis  articulo  praecedenti  :  Scientia  visio- 
nis,  quatenus  est  libera  ,  et  approbationis, 
est  causa  futuritionis  rerum  :  ergo  haec 
propositio,  Ideo  res  sunt  futurcc,  quia  sciun- 
tur  a  Deo,  est  vera,  non  solum  in  sensu 
illativo,  sed  etiam  causali.  Gonsequentiapa- 
tet,  nam  quia  rationalitas  v.  g.  est  causa 
risibilitatis,  haec  propositio,  Homo  est  risi- 
hilis,  quia  rationalis,  est  vera  non  solum 
in  sensu  illativo,  sed  etiam  in  sensu  causali  : 
ergo  si  scientia  visionis  in  Deo  sit  causa  re- 
rum,  haec  propositio,  Ideo  res  sunt  futuroe, 
quia  sciuniur  a  Deo,  erit  vera  in  sensu 
causali,  et  non  tantum  in  sensu  illativo. 

%.  ii. 

Exponuntur  atiqua  testimonia  Sanctorum 
Patrum,  quw  videntur  adversari  nostrw  sen- 
tentioz. 

LXXIII.  Gontra  nostram  sententiam  mul- 
ta  congerunt  et  accumulant,  Suarez,  Ruiz, 
et  alii  recentiores  Sanctorum  Patrum  tes- 
timonia,  quibus  docere  videntur,  non  ideo 
res  esse  futuras  ,  quia  praesciuntur  a  Deo  ; 
sed  potius  ideoilJas  a  Deo  praesciri,  quia  fu- 
turse  sunt  :  itaenim  ioquitur  Origenesin  ca- 


ARTICULUS  III.  365 

put  8.  Epistolae  ad  Romanos.  Item  Justinus  destructio  libertatis,  quamex  scientialibera, 

Martyr  in  libro  quaestionum,  quaest.   b'8.  qua3  libertatem  potius  fovere  et  conservare, 

«  Non  est,  inquit,  praenotio  causa  ejus  quod  quam  laedere,   aut  violare  videtur. 

futurumerat,  sed  quodfuturum  erat,  causa  LXXV.  Secundo  respondeo,  Sanctos  Pa- 

est  praenotionis.  »  Idem  sentit  Hieronymus  tres  in  his  locis  manifeste  loqui  de  peccatis, 

Dialogo  3.   adversus  Pelagianos  ,  ubi  ait  :  de  quibus  verissimum  est  dicere,  illa  non 

«  Non  ideo  peccavit  Adam,  quia  Deus  hoc  esse  futura,  quia  sciuntur  et  cognoscuntur 

futurum  noverat ;  sed  praescivit  Deus  quod  a  Deo  per  scientiam  visionis ;  cum  enim  illa 

ille  erat  propria  voluntate  facturus.  » Idem  non  sit  causa   rerum,   quatenus  formaliter 

dicit  Gyrillus  Alexandrinus  libro  9.  in  Joan.  visionis  est  sed  solum  quatenus  est  practica, 

cap.  10.  ubi  hoc  explicat  exemplo  medici,  et  approbationis  ,  et  peccata  non  cognoscan- 

qui  non    est  causa   morbi  quem  eegrotus  tur  a  Deo  per  scientiam  liberam,   quatenus 

intemperantia    sua    sibi    asciscit.    Similia  est  approbationis,  sed  solum  quatenus  est 

docent  Damascenus ,  Ghrysostomus,  et  alii.  visionis  ;   verissimum  est  ,     peccata    non 

LXXIV.  Ad  ha3C  et  similia  loca,  in  pri»  esse  futura,   quia  a  Deo  cognoscuntur  per 

mis  respondeo    illos  auctores,   nimio  zelo  scientiam  visionis. 

ductos  impugnandi  Thomistas,   plura  pro-  LXXVI.  Tertiodici  potest,  quod  si  inter- 

ferre  testimonia  ,   quoe  non  minus  contra  dum  Sancti  Patres  non  loquantur  de  pecca- 

eorum  doctrinam  pugnant  ,  quam  contra  tis,  sed  de  actibus  bonis,  velindifferentibus, 

Thomistarum  sententiam  :  illi  enim  docent  solum  intendunt  divinam  praescientiam  non 

scientiam  simplicis  intelligentiae  ,   adjuncto  esse  causam  totalemet  adaequatam  illorum; 

beneplacito  divinae  voluntatis,  esse  causam  ita  quod  ejus  causalitas  impediat  vel  exclu- 

rerum ,   ac    proinde  tenentur  concedere  ,  dat  liberam  determinationem,   et  coopera- 

istam  propositionem  in  sensu   causali  esse  tionem  nostrae  voluntatis,  tamquam  secun- 

veram  :  Ideoressuntfuturce,  quia  prcesciun-  di  liberi,  et  secundi  determinantis  ;  eique 

tur  a  Deoper  scientiam  simplicis  intelligen-  inferat  aliquam  violentiam  vel  coactionem. 

tice  ;  et  tamen  SS.    Patres  ab  illis  relati  ,  Quae  responsio  et  interpretatio  sumitur   ex 

absolute  dicunt,  praescientiam  Dei  non  esse  D.  Thoma  quaest.  2.  de  veritate  art.  14.  ad 

causam  futuritionis  rerum,  nec  ideo  res  esse  1.  ubi  sic  habet.  «  Dicendum  est,  quod  in- 

futuras,  quia  pracsciuntur  a  Deo  ;  sed  ideo  tentio  Origenis  est  dicere,  quod  scientia  Dei 

ab  illo  praesciri,  quia  futuroe  sunt.  Quod  si  non  est  causa  quae  inducit  necessitatem  in 

illi  contendant  ,  Sanctos  Patres  in  his  locis,  scito,  ut  ex  hoc  cogatur  aliquid  evenire, 

non  loqui  descientia  simplicis  intelligentiae,  quia  Deus  illud  scit.  »  Et  in  hoc  sensu  dixit 

sed  tantum  de  scientia  visionis  :  cur  etiam  Anselmus  in  libro  de  concordia  :  «  Si  praes- 

nobis  non  licebit  similem  expositionem  adhi-  cientia  Dei  traheret  voluntatem  nostram  ad 

bere,  et  uti  eadem  licentia  ipsos  interpretan-  id  quod  pnescivit,  Deus  futura  libera  non 

di;  ac  similiter  dicere,  eosnon  loqui  descien-  praesciret,  sed  fingeret.  » 

tiavisionis,  sed  de  scientia  simplicis  inteili-  LXXVII.  Denique  responderi  potest  cum 

gentioe  ?  Et  hoec  nostra  interpretatio   magis  eodem  Sancto  Doctore  hic  articulo  8.  ad  1. 

erit  consona  illorum  menti  ,   et  intentioni ,  quando  Sancti  Patres  affirmarunt,  non  ideo 

quam  expositio  adversariorum  :  cum    enim  res  esse  futuras,  quia  sciuntur  a  Deo,   eos 

Sancti  Patres  in  his  locis  disputent  contra  locutosessede  scientia  etcognitione  divina, 

Manichaeos,  et  intendant  demonstrare  con-  attendentes  rationem  scientiae,   cui  ut  sic 

tra  illos,  divi  nam  praescientiam  nequaquam  non  competit  ratio  causalitatis  ;  alioquin 

officere  libertati  creatoe,   nec  ullam  inferre  scientia  quamhabet  malorum,  esset  eorum 

rebus  necessitatem,  atitcoactionem :  quando  causa  ;  sed  solum  quatenus  habet  volunta- 

dicunt,  non  ideo  res  esse  futuras  ,   quia  a  tem  adjunctam,  sive  quatenus  est  applicata 

Deosciuntur  ;  hoc  potius   debet  intclligi,  de  per  decretum  ;  cumque  dicunt  Deum  praes- 

scientia  naturali,  et  necessaria,   qualis  est  cirealiqua,quiasuntfutura,idintelligendum 

scientia  simplicis  intelligentiae  ;   quam  de  est  secundum  rationem    consequentiae,  non 

scientia  libera,  qualis  cst  ea  quae  visionis  secundum  rationem  essendi :  id  est  in  sen- 

nuncupatur  :  quia  majus  vidctur  csse   pe-  su  illativo,   non  causali   :   si  enim  aliqua 
riculum,quodexscientianecessariasequatur     sunt  futura,  sequitur  quod  Deus  ea  praes- 


566 


DISPUTATIO  III. 


cierit,  non  tamen  res  futurae  sunt  causa  cur 
Deussciat.  Unde  mirari  licet  adversario- 
rum  consilium  litigandi  de  mente  D.  Tho- 
mae  adeo  comperta  :  cum  enim  ipse  inter- 
pretetur  Origenem,  aliosque  SS.  Patres  as- 
serentes  res  sciri  a  Deo,  quia  futurae  sunt ; 
et  dicat  hoc  esse  verum  a  posteriori,  et  se- 
cundum  causam  consequentiae,  sicut  nos 
respondemus  ;  velint  nostram  responsionem 
alienam  esse  a  mente  D.  Thomae,  cujus  ta- 
men  ipse  est  auctor  conceptis  verbis. 

Lectori  facillimum  erit  quibuslibet  testi- 
moniisSanctorum  Patrum  quae  ab  adversa- 
riis  proferuntur,  quam  voletex  his,  et  quae 
cuique  commoda  erit,  expositionem  appli- 
care. 

LXXVIII.  Sed  contra  ultimam  ex  D.  Tho- 
ma  desumptam,  tripliciter  instant  recentio- 
res,  et  dicunt  primo,  quod  Sancti  Patres 
loquentes  de  peccatis  futuris,  illam  contra- 
positionem  faciunt  :  Non  ideo  sunt  futura, 
quia  sciuntur  a  Deo,  sed  ideo  sciuntur,  quia 
futura  sunt  :  ergo  nisi  aequivoce  nimis  lo- 
quantur,  in  eodem  sensu  accipi  debet  par- 
ticula,  Ideo,  in  utroqiie  extremo  contrapo- 
sitionis  :  at  si  accipiatur  ut  pure  illativa, 
non  minus  est  verum,  si  dicatur  :  Quia  sci- 
tur  peccatum  ideo  erit ;  quam  ideo  sciri  quia 
erit :  cum  non  minus  inferatur  ex  praescien- 
tia  futuritio  peccati,  quam  ex  futuritione 
praescientia  :  ergo  utrumque  concedendum 
esset :  unde  cum  unum  concedant,  et  aliud 
negent,  manifestum  est  illos  in  sensu  cau- 
sali,  non  autem  pure  illativo  locutos  esse. 

Secundo  instant  ex  verbis  Justini  Marty- 
ris  supra  relatis,  quibus  expresse  asserit, 
futuritionem  esse  causam  divinae  praescien- 
tiae  :  «  Non  est,  inquit,  praenotio  causa  ejus 
quod  futurum  est,  sed  quod  futurum  est 
causa  est  praenotionis. » 

Tertio  insurgit  Arrubal  ex  verbis  Orige- 
nis,  qui  reddens  rationem  cur  Dei  praeno- 
tio  non  sit  causa  futuritionis  rerum,  sic  ait : 
«  Et  si  fingamus  Deum  non  praecognoscere 
aliquid  futurum,  tamen  futurum  sine  du- 
bio  erit.  »  Quibus  verbis  Origenes  probat 
Dei  scientiam  non  esse  causam  futuritionis 
rerum,  quia  quamvis  illam  separemus  a 
Deo,  non  ideo  compellimur  negare  rerum 
futuritionem.  Quo  argumento  communiter 
uti  solemus,  ad  probandum  unum  non  esse 
causam  alterius  :  ergo  juxta  Origenem,  non 
ideo  res  futurae  sunt,  quia  sciuntur  a  Deo, 


sed  ideo  ab  illo  sciuntur,  quia  futurae  sunt. 

LXXIX.  Ad  primam  instantiam  dicen- 
dum  est,  non  esse  necessarium  quod  par- 
ticula,  ldeo,  in  utraque  propositione,  in 
eodem  sensu  accipiatur,  sed  illam  in  una 
posse  accipi  in  sensu  iilativo,  et  in  alia  in 
sensu  causali  :  quia  diversitas  illa  acceptio- 
nis  deservit  ad  Sanctorum  Patrum  inten- 
tum,  quod  est  salvare  contra  Manichaeos, 
Deum  non^esse  causam  peccati.  Maxime,quia 
Ecclesiae  Patres,  saepe  quando  unum  erro- 
rem  impugnant,  solent  in  apparentia  in 
oppositum  declinare  ;  et  sic  non  mirum, 
quod  intendentes  salvare  Dei  scientiam  non 
esse  causam  peccati,  utantur  verbis  prae  se 
ferentibus  causalitatem  peccati  in  divinam 
praescientiam.  Unde  in  hoc  sensu  debent 
intelligi  verba  Justini  Martyris  in  secunda 
instantia  relata  ;  et  per  hoc  patet  responsio 
ad  illam. 

Ad  tertiam  dicatur,  Origenem  in  his  ver- 
bis  locutum  esse  de  peccatis  futuris,  quorum 
quia  non  est  causa  divina  praescientia,  rec- 
te  dicit  quod  etiam  si  fingamus  Deum  ea  non 
praecognoscere,  illa  nihilominus  futura  es- 
sent. 


III. 


Solvuntur  alia  argumenta  ex  ratione  petita. 

LXXX.Praeter  haec  testimonia  Sanctorum 
Patrum  in  quibus  praecipuum  robur suae  sen- 
tentiae  constituunt  adversarii,  arguit  Vaz- 
quez  contra  nostram  conclusionem  ,  Jioc 
modo.  Quaelibet  scientia  suum  objectum 
supponit,  et  non  facit  :  ergo  cum  scientia 
visionis  terminetur  ad  res  ,  ut  futuras  et 
existentes  ,  non  facit  ,  sed  supponit  illa- 
rum  futuritionem,  et  existentiam  :  ac  proin- 
de  non  ideo  res  sunt  futurae,  quia  ab  illa 
sciuntur,  sed  potius  ideo  ab  illa  sciuntur  , 
quia  futurae  sunt.  Gonsequentia  patet,  ante- 
cedens  vero  probat  tripliciter.  Primo  ex 
Augustino  libro  4.  super  Genes.  ad  litteram, 
ubi  sic  habet  :  «  Nec  enim  cognitio  fieri 
potest,  nisi  cognoscenda  praecedant. »  Secun- 
do  probat  idem  antecedens  :  Intellectus 
(inquit)  ideo  dicitur  verus,  quia  intelligit 
rem  esse  ut  est  ;  non  vero  e  contra  ideo 
res  sunt  verae  quia  adaequantur  intellectui 
eas  cognoscenti.  Tertio  probat  a  simili , 
scientia  simplicis  intelligentiae  rerum  pos- 


ARTIGULUS  IV. 


o67 


sibilitatem  supponit,  quia  haec  est  illius  ob- 
jectum  :  ergo  cum  existentia  ,  et  futuritio 
rerum  ,  sint  objectum  scientiae  visionis  , 
illa  debet  pariter  supponere  rerum  futu- 
ritionem. 

Gonfirmat  haec  argumenta  :  Omnis  causa 
suum  effectum  praecedere  debet :  at  noti- 
tia  intuitiva,  nequit  praecedere  existentiam 
sui  objecti,  cum  illam  habeat  pro  objecto  : 
ergo  nequit  illam  causare  ,  sed  necessario 
debet  illam  supponere. 

LXXXI.  Ad  haec  argumenta  sufficienter 
responsum  est  articulo  praecedenti,  ubi  simi- 
lia  proposuimus  et  solvimus  :  ut  tamen 
adversariis  plenius  respondeamus  ,  et  illis 
satisfactionem  ,  non  solum  condignam  et 
rigorosam,  sed  etiam  superabundantem  ac 
excedentem  exhibeamus,  iterum  respondeo 
distinguendo  antecedens  :  quaeiibet  scien- 
tia  suum  objectum  supponit,  et  non  facit  : 
si  sit  tantum  speculativa  ,  concedo  ;  si  sit 
eminenter  speculativa  et  practica,  nego. 
Vel  si  sit  mensurata  a  rebus  ,  concedo  ;  si 
sit  mensura  rerum ,  nego.  Scientia  autem 
visionis  in  Deo,  non  est  pure  speculativa, 
ut  supponit  Vazquez,  et  non  probat  (cum 
tamen  in  illius  probatione,  totum  fere  ne- 
gotium  hujus  disputationis  consistat)  nec 
mensuratur  a  rebus,  sed  potius  est  illarum 
regula  et  mensura. 

LXXXII.  Ex  hoc  facile  respondetur  ad 
omnes  probationes,  quas  ille  auctor  inuti- 
literet  otiose  multiplicat.  Ad  primam  enim 
dicendum,  D.  Augustinum  loqui  de  cogni- 
tione  pure  speculativa. 

Ad  secundam  similiter  respondetur,  in- 
tellectum  qui  non  facit,  sed  supponit  suum 
objectum  et  qui  mensuratur  a  rebus,  ideo 
esse  verum,  quia  cognoscit  rem  sicuti  est  : 
si  autem  suum  objectum  faciat ,  et  sit  men- 
sura  rerum,  ideo  res  sunt  verae ,  quia  ab 
illo  cognoscuntur  :  unde,  ut  supra  vidimus, 
D.  Thomas,  variis  in  locis,  hoc  inter  intel- 
lectum  divinum  et  creatum  discrimen  sta- 
tuit,  quod  intellectus  creatus  supponit  ve- 
ritatem  in  rebus,  et  non  facit  ;  intellectus 
verodivinus  est  causa  et  mensura  totius 
veritatis,  quae  invenitur  in  rebus  :  sicut 
ejus  amor  est  ponens  et  infundens  totam 
bonitatem  et  perfectionem,  quae  in  eis  re- 
peritur  :  unde  sicut  res  non  amantur  a  Deo, 
quia  sunt  bonae  ;  sed  potius  icleo  sunt  bo- 
nee,  quia  ab  illo  diliguntur :   ita  similiter 


intellectus  divinus  ,  ideo  non  est  verus  , 
quia  rebus  adaequatur  ;  sed  potius  ideo  res 
sunt  verae,  quia  illi  adaequantur. 

Ad  tertiam,  dato  antecedente,  nego  conse- 
quentiam  et  paritatem  :  scientia  enim  sim- 
plicis  intelligentiae,  cum  sit  pure  specula- 
tiva,  non  facit,  sed  supponit  suum  objectum  : 
scientia  autem  visionis,  cum  sit  eminenter 
speculativa  et  practica,  illud  non  supponit, 
sed  efficit ,  ut  supra  fuse  declaravimus  : 
unde  quamvis  detur  quod  scientia  simplicis 
intelligentiae  non  faciat,  sed  supponat  rerum 
possibilitatem ;  negari  tamen  non  debet, 
scientiam  visionis  esse  causam  existentiae  et 
futuritionis  illarum. 

Ad  confirmationem  dicendum  est  de  ra- 
tione  causae  non  esse  quod  antecedat  effec- 
tum,  prioritate  in  quo,  seu  temporis ;  sed 
solum  prioritate  a  quo,  seu  naturae  :  de  ra- 
tione  autem  notitiae,  seu  cognitionis  intui- 
tivae,  solum  esse  simultatem  in  quo  res- 
pectu  objecti,  non  autem  simultatem  ex- 
cludentem  prioritatem  naturae,  seu  a  quo, 
ut  articulo  praecedenti  declaravimus. 

Articulus  IV. 

An  sit  admittenda  in  Deo  potentia  aliqua 
executiva,  virtualiter  ab  ejus  intellectu 
et  voluntate  distincta  ? 

LXXXIII.  Resolutiohujusdifficultatis,  ne- 
cessaria  est  ad  plenam,  et  perfectam  intel- 
ligentiam  eorum  quae  de  divinae  scientiae 
causalitatehucusque  diximus  :  unde  quam- 
vis  de  illa  disputent  plures  Theologi  cum 
Sancto  Thoma  infra  quaest.  25.  ubi  agit  de 
divina  potentia ;  eam  tamen  hic  inserimus, 
ac  praecedentibus  articulis  adjungimus,  ve- 
luti  appendicem,  et  complementum  hujus 
disputationis.  Ut  autem  status  quaestionis 
clare  percipiatur. 

LXXXIV.  Observandum  est,  quod  in  ac- 
tibus  agentis  spiritualis  duplex  solet  ordo 
distingui  :  unus  dicitur  intentionis,  qui  in- 
cipit  a  cognitione  et  intentione  finis,  et  ter- 
minatur  ad  electionem  mediorum  :  alter 
executionis,  qui  incipit  ab  actu  subsequente 
electionem,  et  terminatur  ad  externam  ope- 
ris  positionem.  In  nobis  ergo  antequam  ali- 
quem  finem  consequamur  ,  debet  primo 
praecedere  cognitio  illius,  secundo  ejus  in- 
tentio,  tertio  consilium  de  mediis  eligendis, 


568  DISPUTATIO  III. 

quarto  judicium  sive  sententia,  qua  judica-  quibus  docet  scientiam  Dei  esse  causam  re- 

tur  hoc  vel  illud  medium  esse  conveniens,  rum  ,   secundum  quod  habet  voluntatem 

quinto  sequitur  electio  ipsius  voluntatis,  et  conjunctam,  et  in  Deo  suum  intelligere,  et 

in  ea  terminatur  ordo  intentionis.  Sed  quia  suum  velle,   esse  suum  facere  :  quae  falsa 

parum  prodesset  bene  eligere,   si  deesset  essent,  si  in  eo  daretur  potentia  aliqua  exe- 

executio,  ideo  post  electionem  sequitur  ac-  cutiva,  ab  ejus  intellectu  et  voluntate  vir- 

tus  intellectus  qui  dicitur  imperium,  quo  tualiter  distincta.  Unde  idem  S.  Doctor,  1. 

scilicet  mediorum  electorum  executio  im-  p.  quaest.  25.  art,  1.  in  secunda  solutione 

peratur  :  post  actum  imperii  est  usus  acti-  4.  argumenti  dicit,  «  Scientia  vel  voluntas 

vus,  quo  voluntas  applicat  potentias  execu-  divina,  secundum  quod  est  principium  ef- 

tivas  ad  opus,  v.  g.  manum  artificis  ad  pa-  fectivum,  habet  rationem  potentiae.  » 

randos  lapides,  dolanda  ligna,  etc.  Denique  LXXXVII.  Eadem  veritas  hac  ratione  sua- 

est  ipse  actus  potentiae  executivae  sic  appli-  detur  :  Deus  est  simplicissimus,  et  naturae 

catee,  qui  dicitur  Usus  passivus,  ad  quem  pure  intellectualis  :  ergo  in  illo  non  debent 

sequitur  positio  operis,  et  consecutio  finis.  admitti  aliae  potentiae,  nisi  illae  quae  perti- 

Quaeritur  ergo,  an  sicut  in  nobis  datur  ali-  nent  ad  gradum  intellectivum  :  sed  ad  gra- 

qua  potentia  executiva,  ab  intellectu,   et  dum  inteliectivum  non  pertinent  aliae  po- 

voluntate  realiter  distincta,  quae  ut  appli-  tentiae,  quam  intellectus  et  voluntas  :  po- 

cata  a  voluntate,  operatur  et  producit  res  tentiaenim  executiva,  secundum  se  est  po- 

ad  extra  :  ita  etiam  in  Deo  similis  potentia  tentia  bruta,  nullamque  praesupponens  es- 

admittenda  sit  ab  ejus  intellectu,  et  volun-  sentialiter  cognitionem  :  unde  in  Angelis 

tate  virtualiter  saltem  distincta?  Vel  an  vo-  non  admittitur  taiis  potentia,  ut  distincta 

luntas  divina,  ut  ab  intellectu  directa,  per  ab  illorum  intellectu  et  voluntate,  sed  illi 

scientiam  simplicis  intelligentiae,  aut  intel-  operantur  ad  extra  per  actum  imperii,  vir- 

lectusejuspracticus,  utmotus,  et  applicatus  tualiter  transeuntem,  ut  docet  Sanctus  Tho- 

a  voluntate,  per  scientiam  visionis,  sit  prin-  mas  opusc.  i\.  art.  3.  ubi  dicit  :  «  Angeli 

cipium  immediate  productivum,  et  effecti-  movent  coelos  conceptione  sui  intellectus 

vum  rerum  ad  extra  ?  efficaci  :  »  ergo  non  datur  in  Deo  potentia 

LXXXV.  Prima  sententia  admittit  in  Deo  executiva,  ab  intellectu  et  voluntate  virtua- 

potentiam  aliquam  executivam,  ab  ejus  in-  liter  distincta. 

tellectu  et  voluntate  virtualiter  distinctam.  LXXXVIII.   Confirmatur  :  Ideo   in  nobis 

Ita  Durandus  in  1.  dist.  58.  et  Suarez  in  admittitur  potentia  executiva,  distincta  ab 

Metaphysica  disput.  30.  intellectu  et  voluntate ;   quia  non  sumus 

Secunda  existimat ,   potentiam  executi-  naturae  simplicis,  sed  mixtae  ex  spirituali, 

vam  in  Deo,  esse   voluntatem,  ut  connotat  et  corporea,  vel  quia  in  nobis  distinguitur 

intellectum  dirigentem.   Ita    Vazquez    hic  usus  activus  ab  imperio  :  nam  postquam 

disp.  102.  cap.  3.  et  plures  ex  recentioribus.  diximus  apud  nos,  Fiat  hoc,  debemus  or- 

Tertia  vero  quae  est  communis  in  Schola  gana  applicare  ad  executionem  illius  deli- 

D.  Thomae,  docet  talem  potentiam  in  Deo  berationis  :  vel  denique,  quia  in  nobis  vo- 

esse  intellectum  ejus  practicum,  ut  motum,  luntas  estinefficax,  nec  volendo  potest  ope- 

et  applicatum  a  voluntate,  illumque  produ-  rari ;  etsimiliter  intellectus  noster,  respectu 

cere  res  ad  extra,  per  actum  imperii,  for-  objectorum,  est  mere  speculativus,  et  non 

maliter  immanentem,  et  virtualiter  tran-  practicus.  Sed  hae  omnes  rationes  cessant 

seuntem.  in  Deo,  ipseenim  est  naturae  simplicissimae, 

et  pure  spiritualis ;  imperium  ejus  quodicit, 

§.  I.  Fiat  hoc,  non  ordinatur  ad  seipsum  appli- 

candum  ad  opus,  sed  ad  ipsam  rem  imme- 

Suaris  sententia  rejicitur.  diate  exequendam.  Denique  intellectus,  et 

voluntas  in  Deo,  non  sunt  potentiae  pure 

LXXXVI.  Dico  primo,  non  dari  in  Deo  speculativae,  sed  etiam  practicae  :  unde  D. 

potentiam  executivam,  ab  intellectu,  et  vo-  Thomas,  et  alii  communiter  ponunt  hanc 

luntate  virtualiter  distinctam.  differentiam  inter  actus  creatos  et  increatos 

Colligitur  ex  D.  Tlioma  variis  in  locis,  in  cognitionis  efc  amoris,  quod  illi  supponunt 


ARTIGULUS  IV.  369 

veritatem,  et  bonitatem  in  objecto  quod  at-  autem  mediante  potentia  executiva,  ab  illis 

tingunt,  isti  vero  illam  faciunt  et  producunt :  virtualiter  distincta. 

ergo  licet  in  nobis  detur  potentia  executiva,  XCII.  Dices  :  Quae  distinguuntur  realiter 

ab  intellectu  et  voluntate  distincta,  in  Deo  in  creaturis,  translata  in  Deum,  distinguun- 

tamen  non  debet  admitti.  turin  eo  virtualiter  :  sed  potentia  executiva 

LXXXIX.  Probatur  secundo   :    Potentia  in  nobis  distinguitur  realiter  ab  intellectu, 

executiva,  distincta  ab  altera  ordinante  et  et  voluntatejuxtaprobabilioremsententiam, 

imperante,  dicit  imperfectionem,  tum  ex  quam  docent  nostri  Thomistae  in  libris  de 

parte  potentiae  imperantis,  tum  ex  parte  anima  :  ergo  in  Deodistinguiturab  illis  vir- 

ipsius  exequentis  :  ergo  non  est  admittenda  tualiter. 

in  Deo.  Gonsequentia  patet,  antecedens  pro-  Gonfirmatur  :  Illae  potentiae  distinguuntur 

batur,  quantum  ad  primam  partem.  Ideo  virtualiter  in  Deo,  quee  habent  distinctos 

enim  ponitur  potentia  executiva,   distincta  actus,  et  diversa  objecta  :  sed  potentia  exe- 

ab  aitera  ordinante,  et  imperante,  quia  ista  cutiva  in  Deo  habet  distinctum  actum  ab 

in  se  non  babet  sufficientcm  efficaciam,  ut  ejus  intellectu,  et  diversum  objectum  ab 

res  mandetur  executioni,  nec  res  ipsae  ad  illo  :  actusenim  intellectusdivini,  est  scire, 

extra  perfecte  ei  obediunt  et  subjiciuntur ;  seu  intelligere ;  et  objectum  illius  formale  et 

et  idcirco  indiget  aliquo  distincto  a  se,  quo  specificativum,  est  ipsa  essentia  divina,  non 

tamquam  instrumento  res  ipsisubjiciantur,  autem  creaturae  :  actus  vero  potentioe  exe- 

et  illa  executionem  habeat  :  sicutquia  homo  cutivae,  est  facere,  seu  producere ;  et  objec- 

manu  sua  non  habet  vim  scindendi,  aut  tum  illius  est  sola  creatura,  non  autem  es- 

frangendi  aliud,  indiget  securi,  aut  malleo  sentia  divina,  quae  non  est  factibilis  :  ergo 

ad  id  exequendum;   et  quia  suae  imagina-  potentia  executiva  in  Deo,  virtualiter  ab 

tioni,  et  appetitui  non  perfecte  subjiciuntur  ejus  intellectu  distinguitur. 

organa  corporis,  et  multo  minus  corpora  XGIII.  Ad  objectionem  respondeo  distin- 

extrase;  indiget  virtute  motiva,  quae  or-  guendo  majorem  :  quae  distinguuntur  reali- 

gana  moveat,  et  corpora  ad  extra  impellat.  ter  in  creaturis  ex  genere  suo,  et  ex  propria 

XG.  Probatur  etiam  antecedens,  quantum  ratione  formali,  distinguuntur  virtualiter  in 

ad  secundam  partem,  quod  scilicet  sit  im-  Deo,  concedo  ;  quaedistinguuntur  ex  limita- 

perfeclioex  parte  virtutis  executivae;  quia  tione,  et  potentialitate  creaturae,  nego.  Po- 

talis  potentia,  et  virtus,  quando  est  distincta  tentia  autem  executiva  non  distinguitur  in 

ab  altera  ordinante,  et  sibi  imperante,  non  nobis  realiter  ab  intellectu  et  voluntate,  et 

se  habet  ut  movens  et  agens,  sed  ut  pure  ex  propria  ratione  formali ;  sed  ratione  po- 

mota,  et  per  modum  instrumenti  respectu  tentialitatis,etlimitationisnaturae  humanae, 

alterius  :  unde  siin  Deo  admittatur  potentia  quae  non  est  pure  intellectualis,  et  simplex, 

executiva,  virtualiterdistinctaabintellectu,  sed  mixta  ex  corpore  et  spiritu,  ut  constat 

et  voluntate,  illa  se  habebit  per  modum  ex  dictis. 

instrumenti,  et  operabitur,  ut  mota  ab  alia,  Ad  confirmationem,  concessa  majori,  nego 

etilli  obediendo,  quod  imperfectionem  po-  minorem,  quantum  ad  utramque  partem  : 

tentialitatis  importat.  actus  enim  intellectus  speculativi,  est  qui- 

XGI.  Praeterea,  in  potentia  imperante  po-  dem  tantum  scire,  et  intelligere;  imperium 

netur  efficacia  minus  plena  et  perfecta,  et  tamen,  quod  est  actus  potentiae  executivae, 

cui  res  ad  extra  non  plene  subjiciantur,  procedit  ab  intellectu  practico,  praesuppo- 

nec  obediant  :  Dei  autem  voluntati,  et  im-  sita  tamen  motione  voluntatis,  ut  dicemus 

perio,  perfectissime  creaturae  subjectae  sunt,  conclusione  sequenti.    Similiter    objectum 

et  multo  magis,  quam  illa  potentia  execu-  specificativum   divinac    omnipotentiae  ,   est 

tiva,  si  in  Deo  daretur;  haec  enim  esset  essentia  divina  ;  quia  licet  illa  non  sit  facti- 

divina,  et  sicnon  operaretur  ex  subjectione  bilis,  et  producibilis,  est  tamen  ratio  fa- 

ad intellectum  imperantem  :  creatura  autem  ciendi,  et  producendi  creaturas,  quae  perti- 

ex  plenissima  subjectione  ad  Deum  opera-  nent  tantum  ad  objectum  materiale,  et  se- 

tur  :  ergo  immediate  voluntas,  seu  intellec-  cundarium  illius. 
tus  Doi  imperans,  agit  in  creaturas,  non 


370  DISPUTATIO  III. 

lectum,  qui  est  veluti  os,  aut  lingua  subs- 

rt   jj  tantiae  spiritualis,  secundum  illud  Psal.  51. 

Os  justi  meditabitur  sapientiam.  Unde  etiam 

divina  Sapientia  Ecclesiastici  24.   dicit  se 

Opinio  Vazquezii  refellitur,  et  D.  Tkoma?,  ac  ex  ore  Altissimi  (id  est  inteliectu  Patris) 

discipulorum  ejus  sententia  stabilitur.  prodiisse  :  ergo  actus  quo  Deus  ad  extra 

producit  creaturas,  non  pertinet  ad  volun- 

XGIV.   Dico  secundo  :  In  Deo  potentia  tatem,  sed  ad  intellectum,  ut  motum  a  vo- 

immediate  executiva,  non  est  voluntas,  sed  luntate. 

intellectus  practicus,  ut  motus  et  applicatus         Sicut  igitur  Pater  aeternus  producit  Fi- 

a  voluntate.  bum  per  dicere  notionale,  ita  et  omnes  per- 

Probatur  primo  ex  D.  Thoma  hic  art.  8.  sonae    Sanctissimae  Trinitatis ,     producunt 

ubi  dicit,  «  Formaintellectus  est  principium  creaturas  per  dicere  commune  et  essentiale  ; 

operationis,  sicut  calor  est  principium  cale-  sive  per  actum  imperii,   formaliter  imma- 

factionis  ,   non  tamen   nisi   voluntate  ad-  nentem,  et  virtualiter  transeuntem.  Impe- 

juncta.   »  Unde   cum  calor  sit  principium  rium    autem  ,    ut    docent    Theologi  cum 

immediate  productivum  caloris,  manifestum  sancto  Thoma  1 .  2.  quaest.  1 7.  tria  importat : 

est,  in  sententia  D.  Thomae,  quod  intellec-  sciiicet  directionem,   intimationem,  et  mo- 

tus  divinus,  per  scientiam  ejus  practicam,  tionem :  duo  prima  habet  intellectus  a  seip- 

est  principium  immediate  productivum  re-  so,  tertium  vero  illi  communicatur  a  volun- 

rum  ad  extra  :  quamvis  ut  operetur,  requi-  tate,  quae  est  primum  movens  quantum  ad 

ratur  motio,  et  applicatio  voluntatis.  Quare  exercitium  :  nam  hae  duae  potentiae,  quoad 

si  interdum  attribuat  productionem  rerum  suas  operationes,  se  mutuo  juvant;  intel- 

voluntati  divinae,  hoc  intelligendum  est  de  lectus  dirigit  voluntatem,  et  illam  determi- 

principio  movente,  et  applicante,  non  au-  nat  ad  speciem  actus  :  voluntas  movet,  et 

tem  de  principio  immediate  exequente.  applicat  intellectum,   illumque  determinat 

XGV.  Probatur  secundo   ratione  funda-  ad  exercitium  :  unde  sicut  ordo  qui  repe- 

mentali.  Illud  attributum  in  Deo  est  imme-  ritur  in  actibus  voluntatis,  est  ab  intellectu 

diate  productivum  creaturarum,  quod  elicit  dirigente,  et  ordinante  ;  ita  et  vis  movendi 

actum  per  quem  Deus  de  facto  producit  quae  reperitur  in  actu  imperii,  est  a  volun- 

creaturas  :  atqui  talis  actus  non  procedit  tate  movente,   et  applicante.  Unde  ex  hoc 

elicitive  a  voluntate,  sed  ab  intellectu  prac-  triplici  actu,  sciiicet  ex  directione,  et  inti- 

tico,   ut  motu  a  voluntate  divina   :   ergo  matione   inteilectus,  ac  motione  voluntatis, 

principium  immediate  productivum  creatu-  coalescit  actus  efficax   imperii  divini,  quod 

rarum,  non  est  voluntas  Dei,  sed  ejus  intel-  non  solum  dirigitur  ad  creaturas  rationales, 

lectus  practicus.  Minor  probatur  :  Deus  ad  sicut  imperium  humanum  et  politicum,  sed 

extra  producit  creaturas  per  actum  imperii,  etiam  ad  insensibiles  et  inanimatas  :  nam 

quo  dicit,  Fiat  hoc,  ut  colligitur  ex  Scrip-  Deus  vocat  ea  quce  non  sunt,  tamquam  ea 

tura  :  dicitur  enim  Genes.  1 .  Dixit  Deus  fiat  quoe  sunt,  et  insensibilia  illi  ut  sensibilia 

lux,  et  facta  est  lux.  Et  Psalmo  148.  Ipse  obediunt.   Unde  Job.  58.  mari  dixit,  Usque 

dixit,  et  facta  sunt  :  ipse  mandavit,  et  creata  huc  venies,  et  non  procedes  amplius,   et  hic 

sunt :  sed  imperium  est  actus  elicitus  ab  confringes  tumehtes  fluctus  tuos.  Et  Joan. 

intellectu  practico,  ut  moto  a  voluntate;  11.  Ghristus  ait  Lazaro  mortuo,  Lazareveni 

sicut  docent  Theologi   cum  Sancto  Thoma  foras.   Et  Matthaei    8.  Imperavit  ventis  et 

1.  2.  quaest.  17.  art.  1.  ergo  actus  quo  Deus  mari.  Ubi  eleganter  Hieronymus  ;  «  Ex  hoc 

ad  extra  producit  creaturas,  non   procedit  loco  intelligimus,  quod  omnes  creaturae  sen- 

elicitive  a  voluntate,  sed  ab  intellectu  prac-  tiunt  Greatorem  imperantem,   non  errore 

tico,  ut  moto  a  voluntate.  Haereticorum,   qui  omnia  putant  animata  : 

XGVI.   Gonfirmatur  :  In  Scriptura  Deus  sed    majestate    conditoris ,  cui     sensibilia 

dicitur  producere  creaturas,  per  dictionem  sunt,  quae  apud  nos  sunt  insensibilia.  »  De 

et  locutionem  internam,  ut  constat  ex  locis  actu  imperii  plura  dicemus  in   tractatu  de 

jam  relatis  :  at  dictio,  et  locutio  interna,  praedestin.  disp.  1.  art.  5.  et  in  tractatu  de 

non  pertinent  ad  voluntatem,  sed  ad  intel-  actibus  humanis,  disputatione  1 1 .  per  totam. 


DISPUTATIO  IV.  ■       57f 

potentiam    exequentem,    significat    ipsum 

«   fM  intellectum,  ut  practicum,  et  ut  motum  ac 

^'      '  applicatum  a  voluntate  :  sub  qua  ratione 

gerit  vices  potentiae  executiva3  in  Deo,  et 

Solvuntur  objectiones.  est  immediatum  principium  operationis  ad 

extra  :  unde  ibidem  ait,  «  Intellectus  specu- 

XGVII.  Gontra  istam  conclusionem  objici  lativus  nihil  dicit  de  opcrando.  » 
potest :  Productio  creaturarum  in  Scriptura         G.  Quod  si  aliquis   contendat,  per  poten- 

saepe  attribuitur  divinae  voluntati :  dicitur  tiam  illam  exequentem,  S.  Doctorem  signi- 

enim  Psal.   134.   Omnia  qucecumque  voluit  ficare    potentiam  aliquam  virtualiter  dis- 

Dominus  fecit.  Etad  Ephes.  1.  Qui  operatur  tinctam  ab  intellectu  et  voluntate,  dicen- 

omnia  secundum  consilium  voluntatis  suce  :  dum  est  cum  Gajetano  et  Alvare,  illum  id 

ergo  potentia  immediate  operativa  in  Deo,  correxisse,  seu  potius  magis  explicasse  infra 

non  est  intellectus,  sed  voluntas.  qusest.  25.  art.  1.  in  2.  solutione  4.  argu- 

Gonfirmatur  :  D.  Thomas  infra  qusest.  19.  menti,  ubi  dicit,   «  Scientia  divina,  secun- 

art.  4.   ad  4.  ait,  quod  «  Ejusdem  effectus  dum  quod  est  principium  effectivum,  habet 

scientia  in  Deo  est  causa  utdirigens.  volun-  rationem  potentias.  »  Quibus  verbis  aperte 

tas  ut  imperans,  et  potentia  ut  exequens  :  »  declarat,  scientiam  Dei  ut  applicatam  per 

ergo  secundum  D.  Thomam,  scientia  in  Deo  decretum,  habere  rationem  potentiae  opera- 

non  concurrit    effective  ad    productionem  tivae  ad  extra,  per  actum  imperii. 
rerum,  sed  tantum  directive. 

XCVIII.   Respondeo  quod  cum  actus  im- 
perii  quo  Deus  producit  creaturas,  perti-  DISPUTATIO  IV. 

neat  partimadintellectum,partim  ad  volun- 
tatem,  modo  supra    explicato  ;   Scriptura 

interdum   attribuit    productionem    rerum         De  scientia  futurorum  contingentium. 
divinae  volitioni,   scilicet  tamquam  causae 

moventi ;   interdum  vero  ejus  dictioni,  et         Hic  aggredimur  gravissimas  hujus  tempo- 

locution',  tamquam  causae  operanti,  et  exe-  ris,  et  tractatus  quaestiones,  ac  controver- 

quenti.   Unde   Apostolus    dicit  quod  Deus  sias  ;   et  relicto,    ut  ita  dicam,   littore,  in 

operatur  omnia  secundum  consilium  volun-  altum  ducimus  :  ut  Ghristus  dicebat  Petro 

tatis  suce.  Ubi,   ut  notavit  Glossa,  prius  po-  Lucse  5.  id  est  (ut  explicat  D.  Ambrosius) 

nitur  Consilium,  quod  pertinet  ad  intellec-  «   In    profundum    disputationum   ingredi- 

tum,  et  postea  additur,  Voluntatis  suce  :  ut  mur. »  (1)  Agimus  enim  de  scientia  futuro- 

per  hoc  significetur,  quod  intellectus  divi-  rum  contingentium,   quae  tot  rixas  et  con- 

nus,  ut  motus  et  determinatus  a  voluntate ,  tentiones  inter  Patres  Societatis  et  Thomis- 

est  causa  rerum.  tas  excitavit.  Verum  cum  notitia  cujuslibet 

XGIX.  Ad  confirmationem  dicendum  est,  scientise  ex  objecti  sui  cognitione  maxime 

quod  quando    Sanctus   Thomas   ait  quod  pendeat,   priusquam  celebres  illas  contro- 

Scientia  in  Deo  est  causa  dirigens,  loquitur  versias  discutiamus,    tria  in  hujus  dispu- 

de  scientia  simplicis  intelligentiae,  quae  con-  tationis  limine  praemittenda  et  declaranda 

currit  tantum  directive  ad    productionem  censuimus,   quae  magnam   lucem    afferent 

rerum,  unde  addit,  Scientia  qua  concipitur  his  quae  in  toto  ejus  decursu  dicturi  sumus: 

forma  operis.  Quibus  verbis  aperte  signifi-  nimirumquid  sit  futurum,  quid  contingens, 
cat,  se  loqui  de  scientia,  quse  continet  ideas     et  quotuplex  detur  futurum   contingens  ? 

rerum  possibilium,  quse  est  scientia  simpli-  Unde  sit. 
cis  intelligentiae.   Gum  vero  subdit,   quod 

Voluntas  se  habet,  ut  caitsa  imperans,  loqui-         (i)  Lib.  iv.  lo  cap.  V.  Lucre. 
tur  de  imperio,   quatenus  importat  motio- 
nem^et  impulsum  :  sub  qua  ratione  (ut  dixi- 

mus)  pertinet  ad  voluntatem,  non  vero  ad  — — — 

intellectum.    Denique    quando    subjungit, 
quod  Potentiasehabet  ut  exequens  :  per  illam 


.72 


DISPUTATIO  IV. 


Articulus  primus. 


Quidet  quotuplex  sit  futururn  contingens  ? 


!-■■!. 


Resolvitur  prima  pars  qucesiti,  et  declaratur 
in  quo  essentialiter  consistat   futuritio. 

I.  Dico  primo  :  Rem  constitui  in  ratione 
futurae,  per  determinationem,  praeparatio- 
nem,  et  ordinationem  causarum,  ad  illius 
productionem  :  ac  proinde  futurum  recte 
definiri,  Quodest  determinatum  in  causa  ad 
habendam  existentiampro  duratione  sequen- 
ti.  Est  contra  plures  ex  recentioribus,  qui 
videntes  ex  hac  definitione  futuri,  sequi 
manifestam  destructionem  scientiae  mediae 


considerari  contingens,  ut  est  in  sua  causa  ; 
et  ita  consideratur  ut  futurum  :  »  ergo  ex 
D.  Thoma,  res  est,  etdenominatur  futura,  a 
praeparatione,  ordinatione,  seu  determina- 
tione  causarum  ad  illius  productionem. 

III.  Probatur  secundo  ex  D.  Augustino, 
qui  cap.  9.  de  corrept.  et  gratia,  et  lib.  6. 
deGenesi  adlitteram  cap.  17.  dicit,  «  Deum 
futura  facere,  nihil  aliud  est,  quam  eorum 
causas  praeparare. »  Et  tractatu  G8.  in  Joan. 
docet  quod  Deus  fecit  futura,  «  Ea  praedes- 
tinando.  > 

IV.  Probatur  tertio  ratione  ex  dictis  locis 
desumpta.  Rem  esse  futuram,  est  aliqua 
denominatio  realis,  non  quidem  intrinseca, 
sed  extrinseca  :  denominatio  enim  intrin- 
seca  non  potest  competere  reinon  existenti : 
ergo  debet  ab  aliqua  forma  reali  et  extrin- 
seca  provenire  :   at  talis  forma  non  potest 


(ut  constabit  ex  infra  dicendis)  illam  negant.  esse  alia,  quam  determinatio  causae  ad  ejus 

Unde  P.  Annatus  in  iibro   quem  edidit  pro  productionem   :   ergo    rem     esse  futuram, 

defensione  scientiae  mediae  disp.  1.  cap.  2.  nihil  est  aliud,  quam  ipsam  esse  determi- 

ait  aliquid  esse  futurum,  nihil  aliud  signi-  natam  in  causa,  ad  habendarn   existentiam 

ficare,  quam  aliquando  contingere  rem  ha-  pro  tempore  sequenti.  Major,  et  prima  con- 

bere  suam  existentiam,  etiamsi   quasi  con-  sequentia   patent,    minor    probatur.  Talis 


tingat  casu,  id  est,  nulla  quoad  hoc  praeces- 
serit  determinatio  in  Deo,  sed  tantum  praes- 
cientia  ;  et  adeo  firmam  putat  hanc  doctri- 
nam,ut  nihil  possimus  illi  opponere,  quan- 
tumvis  nos  excutiamus.  Sed  ut  clare  pateat, 
quam  parum  soliditatis  et  probabilitatis  ha- 
beathaec  sententia. 

II.  Probatur  primo  conclusio  ex  D.  Tho- 
ma,  quaest.  2.  de  verit.  art.  12.  ad  7.  ubi 
ait.  «  Gum  dicitur  hoc  est  futurum,  desi- 
gnat.ur  ordo  qui  est  in  causis  illius  rei  ad 
productionem  ejus.  »  Et  in  1.  dist.  58. 
quaest.  1.  art.  5.  dicit,  «  Deus  videt  ordi- 
nem  sui  ad  rem,  ex  cujus  potestate  res  erat 
futura  :  »  ille  autem  ordo,  nihil  aliud  esse 
potest,  quam  determinatio  divinae  volun- 
tatis,  ad  res  producendas,  per  quam  trans- 
feruntur  a  statu  merae  possibilitatis  ad  sta- 
tum  futuritionis.  Idem  docet.  1.  contra 
Gent.  cap.  67.  1.   Periherm.   cap.  8.  2.  2. 


forma  non  potest  esse  ipsa  causa,  praecise 
ut  potens  ad  producendum  effectum  :  cum 
ut  sic  tantum  tribuat  denominationem  pos- 
sibilis  ;  non  potest  etiam  esse  eadem  causa, 
ut  actu  influens  esse  in  effectum  ;  sic  enim 
dat  denominationem  existentis  :  ergo  so- 
lum  potest  esse  eadem  causa,  ut  determi- 
nata  ad  dandam  illi  existentiam  in  duratione 
sequenti. 

V.  Respondet  Suarez  prolog.  2.  de  gratia 
cap.  7.  rem  non  esse,  nec  denominari  futu- 
ram  a  determinatione  causae,  sed  ex  habi- 
tudine  ad  existentiam  pro  determinato  tem- 
pore  habendam. 

Sed  haec  responsio  magis  confirmat,  quam 
infirmet  vim  argumenti  propositi  :  cum 
enim  habitudo  ad  existentiam  pro  determi- 
nato  tempore  habendam,  nulli  rei  creatae 
conveniat  essentialiter,  et  ab  intrinseco, 
debet    ei  competere  ab  extrinseco,   et  ex 


quaest.  171.  art.  6.  ad  2.   Et  in  hac  parte  aliqua  causa    efficiente  :   unde    cum  non 

quaest.  16.  art.  7.  ad  5.  ita  expresse  loqui-  possit  ei  competere  a  tali  causa,  praecise  ut 

tur,  ut  nullus  dubitationi  relinquaturlocus :  potente,  et  indifferente  ad  dandum  illi  esse : 

dicit  enim,  «  Omne  quod  est,  ex  eo  futurum  ei  convenire  debet  ab  eadem  causa,  ut  prae- 

fuit,  antequam  esset,  quia  in  causasua  erat  parata,  et  disposita,  ac  determinata  ad  ejus 

ut  fieret  :   unde  sublata   causa,   non   esset  productionem. 

futurumillud  fieri,  etc.  »  Et  tandem  in  hac         VI.  Probatur  ultimo  conclusio,  et  magis 

quaest.  art  13.  sic  habet.  «  Alio  modo  potest  confirmatur,  etexplicatur  ratio  praecedens. 


ARTICULUS  f.  573 

Res  futura  constitui  debet  in  ratione  futu-  tantum    secundo  modo  est    futurum,  est 

rse,  per  illud,  per  quod  distinguitur  a  mere  solum  futurum  secundum  quid,  nec  de  eo 

possibili,  et  existenti  :  sed  ab  utraque  dis-  simpliciter  potest  dici,  quod  erit ;  sed  cum 

tinguitur,  per  hoc  quod   sit  determinata  in  addito  tantum,  ex   vi  scilicet  inclinationis, 

causa  ad  habendam  aliquando  existentiam  :  et  determinationis  causae.    Unde  D.  Thomas 

ergo  per  talem  determinationem  constitui-  quaest.  12.  de  verit  art.  10.  ad  12.  «  Causae 

tur  in  ratione  futurae.  Major  est  evidens,  ut  superiores    quae    sunt    rerum    ratlones  in 

enim  dicunt  Philosophi,   idem  est  constitu-  divina  praescientia,   nunquam   deficiunt  ab 

tivumrei,  ac  distinctivum  iilius  a  quolibet  impletione  suorum  effectuum,sicutdeficiunt 

alia.   Minor  vero  deciaratur,   et  probatur.  causae  inferiores  ;  et  ideo  in  causis  superio- 

Res  mere  possibilis  continetur  in  causa  in-  ribus  cognoscuntur  rerum  eventus  absolute, 

determinata,  et  indifferenti  ad  dandum  illi  sed  in    inferioribus  ,    nonnisi  sub  condi- 

esse.     Res    existens ,   est    totaliter    extra  tione.  »  Ubi   per  Raliones  rerum,  intelligit 

suas  causas ;   cum  existentia  idem  sit,  ac  ideas  ut  determinatas  per  decretum  divi- 

sistentia  rei  extra  causam :  atqui  sola  deter-  num :  sicut  ipse  docet  quaest.  3.  de  verit. 

minatio  incausa,  facit  differrerem  futuram,  art.  G.  in  corp.  ubi  ait,  «  Ideae  rerum  quae 

a  re  quae  est  omnino  extra  causas,  et  a  re  sunt,  fuerunt,  vel  erunt,   determinantur  ex 

quae  est  in  causa    omnino  indifferenti,  et  proposito  divinae   voluntatis. »   Sentit  ergo 

indeterminata  :  ergo  determinatio  in  causa,  S.  Doctor,  res  creatas  ex   ordine  tantum  ad 

distinguit  rem  futuram,   ab  existente,    et  divinum    decretum,   accipere  infallibilita- 

mere  possibilis.  Major  constat,  minor  etiam  tem  eventus:  non  vero  ex  ordine  ad  causas 

non  est  minus  evidens.  Res  enim  futura,  inferiores,    praesertim  ad  contingentes,  et 

nondum  est  extra  suas  causas,  alias  esset  liberas.  Etin  hacparte  quaest.  19.  art.  7.  ad 

praesens,   et  existens  ;   nec  etiam  estintra  2.  haec  scribit :  «  Deus  aliquando  pronuntiat 

causam   omnino  indifferentem,  et  indeter-  aliquid  futurum,    secundum   quod  conti- 

minatam,  addandamilii  existentiam  ;  alio-  netur  in  ordine  causarum  inferiorum,  puta 

quin  esset  mere  possibilis,  nec  magis  esset  secundum  dispositionem  naturae,  vel  meri- 

futura,  quam   non  futura  ;   et  cum  conti-  torum,  quod  tamen  non  fit  :  quia  aliterest 

neatur  intra  causas,   et  per  hoc  differat  a  in  causa  superiori  divina.   Sicut  cum  Isaias 

re  existente,  quae  est  omnino  extra  causas  ;  praedixit  Ezechiae,  Dispone  domui  tuae,  quia 

ut  differat  a  mere  possibili,  debet  esse  intra  morieris,  et  non  vives,  ut  habetur  Isaiae  58. 

causam    cum   determinatione  ;   et  sie   res  neque  tamen  ita  evenit,   quia   ab  aeterno 

futura,  erit  illa  quae  est  determinata  in  sua  aliter  fuit  in  scientia,   et  voluntate  divina, 

causa,  ad  habendam  existentiam  pro  dura-  quae  immutabilisest.  »  Et  2.  2.  quaest.  184. 

tione  sequenti.  art.     1.  distinguit   duplicem    prophetiam, 

unam    comminationis,    quae     non  semper 

§.  II.  impletur,  sicut  quando  dictum  fuit  Jonae  5. 

Adkuc  quadraginta  dies,  et  Ninive  subver- 

Corollaria  prcecedentis  doctnnce.  tetur  :  alteram  praedestinationis,  quae  sem- 

per,  et  infallibiliter  impietur :  qualiserat 

VII.  Ex  dictis  colliges  primo,  quod  cum  ista,  Ecce  Virgoconcipiet,  et  pariet,  etc. 

sit    duplex    determinatio    causarum,    una  VIII.  Colliges  secundo,  Ex  ordine  ad  cau- 

infallibilis  ,   et  immutabilis,  quaiis  est  de-  sas  secundas  necessario  operantes,  dici  ali- 

terminatio  causae  primse  :   altera  fallibilis,  quid  futurum  simpliciter,  id  est  absolute. 

et  mutabilis  ;  qualis  est  determinatio  causae  Ex  ordine  ad  causas  secundas  contingentes, 

secundae  contingentis,   vel  liberac,  duplex  adunumextremum  propensas,   dici   futu- 

etiam  distingui  solet  futuritio  :  una  certa  et  rum  cum  addito.  Ex  ordine  vero  ad  causas 

infaJlibilis,  per  ordinem  ad  causam  primam  ;  secundas  conlingentes,  ad  utrumque  se  ha- 

et  altera  fallibilis,  et  impedibilis,  perordi-  bentes,  nullatenusdicifuturum. 

nem  ad  causas  inferiores  conlingentes,  vel  IX.  Probatur  :  Illud  est  futurum,  quodest 

liberas.  Quod  est  futurum  primo  modo,  est  in  causa  determinatum  ut  fiat  :  at  quod  ha- 

simpliciter,   et  absolute  futurum,  et  de  eo  bct  esse  in  causa  necessaria,    immutabili- 

potest  dicisimpliciter,  quod  erit ;  quod  vero  ter  operante,  est  determinatum  simpliciter, 

I-  28 


574 


DISPUTATIO  IV. 


in  causa  autem  contingenti,  ad  unam  par- 
tem  magis  propensa,  tantum  habet  deter- 
minationem  secundum  quid;  et  in  causa 
contingenti  omnino  indifferenti,  nullam 
habet  determinationem  :  ergo  ex  prima 
dicitur  futurum  simpliciter,  ex  secunda, 
secundum  quid  tantum,  ex  tertia  autem 
nullo  modo. 

X.  Gonfirmatur  :  Id  est  futurum,  de  quo 
potest  aliqua  certitudine    cognosci,   quod 
erit  :  sed  quodhabet  esse  in  causa  necessa- 
ria,  et  immutabiliter  operante,  potest  co- 
gnosci  quod  erit,  certitudine  tali  simpliciter 
nempe  scientifica  :  quodautemesse  habetin 
eausacontingenti,  magis  ad  unam  partem 
propensa,  quam  ad  aliam  ;  solum  potest  co- 
gnosci  quoderit,   certitudine   conjecturali, 
quse  est  certitudo  tantum  secundum  quid  : 
quod  demum  continetur  in  causa  contin- 
genti,  indifferenti  ad  utrumlibet,  nulla  cer- 
titudine  potest  cognosci  quod  erit  :  ergo 
primum   est    futurum  simpliciter,   secun- 
dum  solum    secundum  quid,  tertium  nul- 
lo  modo,   sed  tantum   possibile.    Ita  ex- 
presse  docet  S.  Doctorinl.  dist.  58.  qusest. 
4.  art.5.  circa  medium   corporis,   ubi  ait  : 
«  Sciendum  igitur  est,    quod  antequam  res 
sit,  non  habet  esse  nisi  in  suis   causis  :  sed 
causae  quaedam  sunt  ex  quibus    necessa- 
rio  sequitur  effectus,  quae    impediri  non 
possunt  et  in  illis  habet  causatum,    esse 
certum  et    determinatum,  ideoque  potest 
sciri  demonstrative,  sicut  est  ortus   solis, 
eclipsis,  et  hujusmodi.  Quaedam  autem  sunt 
causae  ex  quibus  sequentur  effectus  utinma- 
joriparte,  sed  tamen  deficiunt   in  minori 
parte  :  unde  in  istis  effectus  non  habent 
certitudinemabsolutam,  sed  quamdam,  in 
quantum  sunt  magis  determinatae  causae  ad 
unum,  quam  ad  aliud;   et  ideo  per  istas 
causas  potest  accipi  scientia  conjecturalisde 
futuris.  »  Et  paucis  interpositis  addit.  «  Sed 
quaedam     causae  sunt,  quae  se  habent  ad 
utrumque,  et  in  istis  effectus  de  futuro  nul- 
lam  habent  certitudinem,  aut  determina- 
tionem  et  ideo  contingentia  ad  utrumlibet 
in  causis  suis  nullo  modo  cognosci  possunt. » 
Idem  docet  1.  Periherm.  lect.  15.  et  de  ve- 
rit.  qusest.  2.  art.  12. 

XI.  Dices  :  Quando  Sanctus  Thomas  in 
his  locis  ponit  hoc  discrimen  inter  causas 
naturales,  et  contingentes  ,  quod  in  primis 
effectus    habent   certam  et  determinatam 


futuritionem,  non  autem  in  secundis :  vel 
in  causis  naturalibus  ,  et  necessario  ope- 
rantibus,  involvit  decretum  divinum  prae- 
determinans,  et  applicans  causas  secundas 
ad  operandum  ,  vel  illud  excludit.  Si 
primum  ,  nulla  erit  differentia  ,  quam  sta- 
tuit  inter  causas  naturales,  et  contingen- 
tes  :  cum  in  istis,  prout  subduntur  decre- 
to  efficaci ,  et  praedeterminanti  ,  effectus 
contingentes  non  minus  infallibiliter  sint 
determinati,  quam  effectus  naturales  in 
causis  necessariis.  Si  vero  secundum  dica- 
tur  ,  non  erit  verum  dicere,  quod  effectus 
naturales  infallibiliter  evenient ;  cum  se- 
cluso  decretopraedeterminante,  etapplican- 
te  causas  secundas  ad  operandum,  nullae 
causae,  etiam  naturales,  et  necessariae  ope- 
rentur. 

XII.  Respondeo,  D.  Thomam  in  his  locis, 
neque  includere,  neque  excludere  ,  ta- 
le  decretum  ;  sed  ab  illo  abstrahere  , 
non  abstractione  negativa  ,  sed  mere 
praecisiva  :  id  est  ad  illud  non  atten- 
dere,  nec  tamen  illud  negare ;  sed  inten- 
dere  solum,  quod  quia  effectus  naturales, 
et  necessarii,  sunt  determinati  in  suis  cau- 
sis,  in  illis  habent  certam,  et  infallibilem 
futuritionem ;  non  tamen  effectus  contin- 
gentes  in  causis  contingentibus,  quae  sunt 
indifferentes  ad  utrumlibet.  Nec  obstat  , 
quod  Deo  suspendente  concursum,  effectus 
etiam  naturales,  non  ponerentur  extra  cau- 
sas  :  nam  cum  talis  suspensio  foret  miracu- 
losa ,  etiam  miraculosum  esset  ,  quod  talis 
effectus  extra  causas  non  poneretur :  ex  quo 
non  fit  falsa  propositio,  qua  dicitur,  quod 
ille  absolute  erit. 


III. 


Solvitur  objectio  Suaris. 

XIII.  Objicit  Suarez  loco  supra  citato  con- 
tra  nostram  conclusionem,  et  definitionem 
futuri  in  eatraditam.  Si  futurum  esset  illud 
quod  est  determinatum  in  causa  ,  posset 
aliquid  fieri  in  tempore,  quod  antecedenter 
non  esset  futurum.  Item  posset  aliquid  esse 
futurum  ,  quod  nunquam  esset  praesens  : 
sed  utrumque  videtur  absurdum  :  ergo 
futurum  non  recte  definitur  id  quod  in 
causa,  ad  habendam  aliquando  existentiam, 
determinatum  est.  Probatur  sequela  majo- 


ARTICULUS  f. 


0/0 


ris,  quantum  ad  primam  partem  ,  nam  pos- 
set  aliquid  in  tempore  fieri,  ad  quod  non 
praecederet  in   causa  determinatio ,   et  in- 
clinatio  ad  unam  partem   magis  quam  ad 
aliam,  sed  omnimoda  indifferentia  :   ergo  si 
futuritio  consistat  in  determinatione  causae, 
poterit  aliquid  fieri,  et  esse  praesens  in  tem- 
pore,  quod  antecedcnter  non  fuit  futurum. 
Probatur    etiam  quantum  ad  secundam  : 
Pottst  enim  contingere  causam  secundam, 
esse  ad    aliquem  effectum  determinatam, 
et  inclinatam,  qui   tamen  in   re  non    po- 
netur ,  sed  ejus  oppositum,  quia  impedie- 
tur  ab  alia  causa  superiori  et  potentiori  : 
ergo  si  futuritio  non  sit  aliud  quam  deter- 
minatio  in  causa,   poterit   aliquid  esse  fu- 
turum,  quod    nunquam    erit  prsesens  et 
existens. 

XIV.  Respondeo  negando  sequelam  ma- 
joris,  quantum  ad  primam  partem  :  cum 
enim  nihil  in  tempore  fiat,  quod  non  fue- 
rit  ab  seterno  a  Deo  determinatum,  nihil 
potest  esse  prsesens  in  tempore,  quod  non 
fuerit  futurum  ab  seterno,  saltem  respectu 
causae  primae;  licet  respectu  causarum  se- 
cundarum  possit  interdum  contingere,  quod 
aliquid  producatur  in  tempore,  quod  prius, 
prioritate  temporis,  et  durationis,  non  fuit 
in  eis  determinatum,  nec  consequenter  fu- 
turum.  Dixi  Prioritate  temporis  ,  quia  in 
sententia  Thomistarum,  nulla  creatura  po- 
test  in  actum  exire,  nisi  prius  natura  fuerit 
a  Deo  ad  operandumdeterminata. 

XV.  Ad  secundam  partem  majoris  simili- 
ter  dicendum  est ,  nihil  posse  esse  futurum 
per  ordinem  ad  causam  primam  infallibi- 
lem,  et  immutabilem  ,  quod  non  ponatur 
aliquando  in  tempore  :  per  ordinem  tamen 
ad  causas  secundas  fallibiles,  et  contingen- 
tes,  non  repugnat  quod  aliquis  effectus  sit 
futurus,  qui  tamen  nunquam  erit  praesens 
et  existens,  ut  colligitur  ex  Aristotele  2.  de 
Generat.  text.  64.  ubi  dicit,  «  Futurus  quis 
incedere  ,  non  incedet.  »  Quia  interdum 
determinatio  illa  qua  quis  volendo  incedere, 
faciebatfuturam  deambulationem,  velmuta- 
tur  a  voluntate,  vel  impeditur  ab  alio,  ne 
sortiatur  suum  effectum.  Idem  docet  S. 
Thomas  I.Periherm.  cap.  8.  lect.  15.  Quare 
mirum  est  Suarem,  in  doctrina  Arrstotelis 
et  D.  Thoma^  esse  adco  peregrinum,  ut  pro 
absurdo  et  inconvenienti  reputet  quod  uter- 
queapertissime  tradit. 


MV. 


Explicantur  alia  duo  qace  restant  examinan- 
da,  quid  scilicetsit  contingens  ,  ct  quotu- 
plex  sit  futurum. 

XVI.  Ut  clare  percipiatur  quid  sit  con- 
tingens,  supponendum  est  ex  Ferrariensi  1 . 
contra  Gent.  cap.  67.  effectum  necessarium, 
et  contingentem,  dupliciter  posse  conside- 
rari  :   scilicet  sub  ratione  entis,  et  sub  ra- 
tione  effectus.   Primo  modo  considerantur 
absolute  in  seipsis  :  secundo  autem  ,  per 
comparationem  ad  causas.  In  prima  consi- 
deratione    dicitur    necessarium  ,  id   quod 
quantum  est  ex  propria  natura  ,  non  po- 
test  deficere,  uti  coelum,  et  Angelus,   quae 
ab  intrinseco  petunt  conservari  in  esse  ,  ex 
suppositione  quod  fiant ;  quia   carent  prin- 
cipio  corruptionis  inclinantead  illorum  non 
esse  :  cum  quo  tamen  stat,  quod  ab  extrin- 
seco  annihilari  possint  ,  Deo  suspendente 
concursum.  Gontingens  autem  dicitur,  quod 
quantum  est    ex  propria  natura ,  deficere 
potest,  quod  etiam   corruptibile  ab  intrin- 
seco  dicitur,   eo   quod  habeat  intrinsecum 
principium,  inclinans  ad  illius   non   esse  , 
scilicet  materiam  primam,    quae  appetendo 
formam  contrariam,  ex  consequenti  appetit 
iiliusnonesse;  et  iila  necessitas,  et  contin- 
gentia  est    essentialis  ,    et  invariabiliter 
conveniens  rebus  :    ita  ut  in  quocumque 
statu  res  contingens  ponatur  ,  sit  semper 
contingens,  et  necessaria,  semper  necessa- 
ria.  In  secunda  autem  consideratione  .  ef- 
fectus  necessarius  diciturille,  qui  procedit 
a  causa  necessaria,  immutabiliter  agente, 
et  quse  ab  alia  causa  impediri   non  potest  : 
contingens  vero  dicitur  ille,  qui  procedit  a 
causa  quse  impediri  potest,   et   consequen- 
ter  ,   etsi  causa  aliquando  in  ejus  produc- 
tionem  inclinet,  potest  tamen  non  evenire. 
XVII.  Notat  tamen  ibidem  Ferrariensis, 
effectum  contingentem,  in  ratione  effectus, 
per  ordinem   ad  causas  posse   considerari 
clupliciter.  Primo  quantum  ad  naturam  ef- 
fectus  :  secundo  quantUm  ad  modum.  Sub 
prima  consideratione  ,  semper  ei  convenit 
contingentia  :     quia   in  quocumque   statu 
sit,  semper  est  effectus  causae  impedibilis  : 
consideratus    autem  quantum   ad  modum 
essendi  ,    aliquando    habet    modum   con- 
tingentiae  ,  aliquando   necessitatis    :     pri- 


576 


DISPUTATIO  IV. 


mum  quamdiu  est  intra  causam,  quia  etsi 
sit  inclinata  ad  ejus  productionem  ,  potest 
non  evenire  :  secundum  autem  habet,  quam- 
diu  est  extra  causas  ;  quia  omne  quod  est, 
dum  est,  necesse  est  esse,  ex  suppositione, 
et  in  sensu  composito,  non  absolute  ,  seu 
in  sensu  diviso.  Ex  quibus  omnibus  colli- 
gi  potest  hsec  definitio  contingentis  :  Con- 
tingens  est  id  quod  habet  esse  in  causa  impedi- 
bilis,  siveab  intrinseco,  sive  ab  extrinseco. 

XVIII.  Girca  tertium  quod  examinandum 
restat,  dicendum  est,  futurum  primo  dividi 
in  absolutum,etconditionatum.  Primumest 
cujus  futuritio  a  nulla  conditione  non  futu- 
ra  dependet.  Dixi  Non  futura  :  quia  si  con- 
ditio  qua  pendet,  futura  sit,  non  ideo  amit- 
tit  rationem  futuri  absoluti ;  ut  constat  in 
Incarnatione  Ghristi,  quae  habuit  dependen- 
tiam  a  peccato  Adami  ;  quia  tamen  pecca- 
tum  erat  futurum,  ideo  Incarnatio  etiam 
absolute  futura  erat. 

XIX.  Futurum  conditionatum,  est  illud 
quod  absolute  non  erit,  esset  tamen  si  ali- 
qua  conditio  ponetur  :  Ut  si  Judas  ageret 
pamitentiam  ,  veniam  consequeretur.  Si 
Christus  prcedicasset  Evangelium  Tijriis,  et 
Sidoniis,  illi  credidissent,  et  egissent  paini- 
tentiam. 

Rursus  hoc  futurum  est  duplex  :  unum 

quod  cum  conditione  nullam    connexionem 

habet,  et  solet  appellari  Disparatum.  Aliud 

quod  cum  illa,  aliqua  connexione  connecti- 

tur.  Exemplum  primi ,    Si  capra  saltet , 

arbor  florebit.  Si  gallus  cantet,  Turca  con- 

vertetur.  Secundum  quod  Non  disparatum 

vocatur/estmultiplex.  Unum  quodcumcon- 

ditione,  metaphysica  certitudine  est  con- 

nexum,  quale  est  istud  in  nostra  sententia  : 

Si  Deus  voluntatem  creatam  ad  poenitenduirt 

prcemoveat,  pcenitebit.  Aliud  quod  cum  con- 

ditione  habet  connexionem   certam  tantum 

moraliter,  consistentem  in  hoc,  quod  con- 

ditione  posita  ,  semper  eveniet,  licet  possit 

physice  non  evenire,  etiaminsensu  composi- 

to  :  v.  g.  Sihomo  gravi  tentatione  pulsetur , 

et  speciali  gratia  non  adjuvetur,  tentationi 

succumbel.     Licet    enim     possit     potentia 

physica  resistere,  absque  speciali  gratia  Dei, 

gravi  tentationi  contra  praecepta  naturalia ; 

moraliter  tamen  non  potest,   sed  semper 

succumbet. De quo in  tractatu  degratia.  (1) 

(1)  Disp.  2.  art.  6.  S-  3. 


Aliud  est  quod  cum  conditione  habet 
connexionem  tantum  probabilem,  v.  g.  Si 
fuerit  mater,  diliget  fihum.  Si  Petrus  cons- 
titutus  in  necessitate,  a  Paulo  sibi  amicisimo 
eleemosynam  petat,  accipiet.  In  quibus  tan- 
tum  probabiliter,  futura  cum  conditione 
connectuntur ;  et  hoc  conditionatum  proba- 
bile,  suscipit  magis  aut  minus,  juxta  plura, 
vel  paucioraprobabilitatis  motiva. 

Articulus   II. 

An  sit  in  Deo  certa  et  infallibilis  futurorum 
contingentium  scientia  ? 

Quidam    antiqui    Philosophi  futurorum 
contingentium  praescientiam  Deo    denega- 
runt.  Ex  illorum  numero  insignis  est  maxi- 
me  Gicero,  qui  libro  2.  de  divinatione,  no- 
titiam  adimit  Deo  horum    futurorum,  quse 
a  causis    liberis  pendent.    Gommotus  est 
autem  ad  hoc  sentiendum,   ea  re  maxime, 
quod  «   Utrumque   arbitrabatur  esse    non 
posse  (ut  ait  Augustinus)  sed  si  alterum  con- 
firmatur,  alterum  tolli.  Si  elegerimus  prae- 
scientiam  futurorum  ,  tolli  voluntatis  arbi- 
trium.  Si  elegerimus  voluntatis   arbitrium, 
tolli  praescientiam  futurorum.   Ipse  itaque, 
ut  vir  magnus,  et  doctus,  et  vitee  humanae 
plurimum  ac  peritissime  consulens,  ex  his 
duobus  elegitliberum  voluntatis  arbitrium. 
Quod  ut  confirmaretur,   negavit  praescien- 
tiam  futurorum  ;  atque  ita  dum  vult  facere 
liberos,  fecit  sacrilegos.  » (1 ) 

Addunt  aliqui,  quod  si  in  Deo  esset  certa 
et  infallibilis  futurorum  contingentium 
scientia,  vana  esset  et  otiosa  providentia  ac 
sollicitudo  hominum,  tam  circa  temporalia, 
quam  circa  spiritualia :  sive  enim  de  illis 
simus  solliciti,  sive  non  ,  ea  infallibiliter 
evenient,  cum  divina  praescientia  non  pos- 
sit  falli. 

XXI.  Deum  tamen  certo  et  infallibiliter 
omnia  futura  contingentia  proescire,  certa 
et  indubitata  fide  tenendum  est  :  id  enim 
aperte  Scriptura  variis  in  locis  testatur. 
Psal.  158.  Intellexisti  cogitaliones  meas  de 
longe,  et  omnes  vias  meas  pravidisti.  Eccle- 
siast.  25.  Domino  Deo  antequam  crearentur 

(1)  Lib.  de  civit.  cap.  9. 


ARTIGULUS  il. 


377 


omnia  sunt  cognita.  Item  Danielis  15.  Su- 
sanna  sic  Deum  alloquitur  :  Deus  ceterne 
qui  absconditorum  es  cognitor,  qui  nosti  om- 
nia,  antequam  fxant,  etc.  Denique  Scriptura 
asserit  praescientiam  futurorum  certissi- 
mum  esse  divinitatis  argumentum.  Nam 
Isaiae41.  Dominus  ad  falsos  convincendos 
Deos,  istam  ipsam  divinitatis  notam  objicit : 
Annuntiate  quce  ventura  sunt  in  futurum,  et 
sciemus  quia  dii  estis  vos.  Et  cap.  44.  Ego 
primus,  et  ego  novissimus,  et  absque  me  non 
est  Deus.  Quis  similis  mei  ?  Vocet  et  annun- 
tiet,  et  ordinem  exponat  mihi,  ex  quo  consti- 
tui  populum  antiquum  ;  ventura  et  quce  fu- 
tura  sunt  annuntient  eis. 

XXII.  Favent  SS.  Patres  :  Origenes  enim 
libro  5.  contra  Celsum,  ait  quod  «  Futuro- 
rum  praedictio,  divinitatis  nota  est  et  cha- 
racter.  »  Tertullianus  in  Apologetico  cap. 
20.  «  Idoneum  (inquit)  testimonium  divini- 
tatis,  veritas  divinationis.  »  Augustinus  5. 
de  Givitate  Dei  cap.  9.  «  Gonfiteri  esse 
Deum,  etnegare  preescium  futurorum,  aper- 
tissima  insania  est.  »  Quare  Giceronem  ait, 
ut  praescientiam  tolleret,  divinitatem  sub 
aliena  persona  negasse  :  «  Nam  qui  non  est 
preescius  futurorum,  non  est  utique  Deus.  » 
Unde  quisquis  Dei  qualemcumque  notitiam 
efformare  potest,  is  profecto  non  aiiter  illum 
sibi  cogitatione  depingit,  quam  omnia  scien- 
tem,  maxime  vero  futura,  ut  ille  apud  Pce- 
tam  qui  noverat, 

Quae  sunt,  quae  fuerant,  et  quae  ventura  se- 
quentur.  (1) 

Hinc  praescientia  futurorum,  Divinatio 
appellari  solet,  ut  per  hoc  significetur,  eam 
aliquid  esse  divinum,  et  Deo  maxime  pro- 
prium  ;  illamque  evidens  argumentum  esse 
Divinitatis,  vel  inhabitationis  Dei  in  homi- 
ne.  Unde  Apostolus  1.  ad  Gorinth.  14.  Si 
conveniat  universa  Ecclesia  in  unum,  etom- 
nes  linguis  loquantur ;  intrent  autem  idiotce, 
et  infideles,  nonne  dicent  quid  insanitis  ?  Si 
auiem  omnes  prophetent,  intret  autem  quis 
infidelis,  vel  idiota,  convinciiur  ab  omnibus, 
dijudicatur  ab  omnibus,  occulta  cordis 
ejus  manifesta  fiunt  ;  et  ita  cadens  in  faciem 
adorabit  Deum,  pronuntians  quod  vere  Deus 
xn  vobis  sit. 

Idipsum  confirmantomnes  prophetiae  quae 
in  Sacra  Scriptura  continentur,  cum  lumen 


propheticum  sit  imperfecta  quaedam  parti- 
cipatio  divinae  praescientiae :  quare  illam 
«  Tantos  habere  testes,  merito  scribit  Tertul- 
lianus,  quantos  fecit  Prophetas.  »  (1)  Et  Jus- 
tinus,  vel  alius  auctor  quaestionum  ad  Or- 
thodoxos,  asserit  :  «  Quorum  dii  non  sunt 
dii,  neque  vates  veritatis  sunt  Prophetae  : 
ut  enim  longe  distant  a  vera  divinitate,  ita 
etiam  a  vera  praesensione.  »  Praescientia 
ergo  futurorum,  sine  scelere,  et  ut  Augusti- 
ni  verbo  utar,  sine  sacrilegio,  Deo  eripi 
non  potest. 

XXIII.  Plures  etiam  ad  eamdem  veritatem 
demonstrandam  rationes  adduci  possunt. 
Prima  est  :  Scientia  Dei,  ut  habet  adjunc-- 
tum  decretum,  seu  beneplacitum  divinae 
voluntatis,  est  causa  futuritionis  omnium 
futurorum  contingentium,  ut  praecedenti 
disputatione  fuse  ostendimus :  atqui  scientia 
non  potest  aliter  operari  et  causare  res, 
quam  sciendo  et  cognoscendo  ;  sicut  calor 
non  potest  causare  calorem,  nisi  calefa- 
ciendo,  nec  aqua  frigus,  nisi  frigefaciendo  : 
ergo  Deus  futura  contingentia  certo  cognos- 
cit.  Hinc  est  quod  Deus  Isaiae  4o.  fecisse 
jam  dicitur  quae  futura  sunt,  ut  interpre- 
tatur  Ambrosius  libro  1.  de  fide  cap.  7.  his 
verbis  :  «  Quae  futura  sunt,  vel  quasi  prae- 
sentia,  vel  quasi  facta  dicuntur,  etc.  Deo 
enim  quae  sunt  futura,  praesentia  sunt ;  et 
ei  cui  praecognita  sunt  omnia,  ventura 
perfecta  sunt,  sicut  scriptum  est  qui  fecit 
quae  ventura  sunt.  »  Qui  locus  ex  Isaiae  45. 
sumptus  est  ex  septuaginta  seniorum  edi- 
tione.  Idem  docet  Hilarius  libro  12.  de 
Trinitate,  ubi  sic  ait :  «  Quae  futura  sunt, 
licet  in  eo  quod  creanda  sunt,  adhuc  fient, 
Deo  tamen,  cui  in  creandis  rebus  nihil 
novum  ac  recens  est,  jam  facta  sunt :  dum 
et  temporum  dispensatio  est,  ut  creantur ; 
et  jam  in  divinae  virtutis  et  praescientiae 
efficientia  sint  creata.  » 

XXIV.  Secunda  ratio  :  Gertum  est  Deum 
certo  scire  futura  contingentia,  dum  suo 
determinato  tempore  habent  existentiam, 
seu  quando  illa  producit  in  tempore  ;  alias 
ageret  modo  caeco  et  ignaro,  et  sine  provi- 
dentia  et  sapientia  ;  nec  posset  esse  judex 
actionum  liberarum  voluntatis,  nec  proinde 
illis  debitum  praemium  aut  poenam  tri- 
buere  :  unde  cum  scientia  divina  sit  inva- 


(1)  Virgilius  ex  illo  versu  Homcri. 


(1)  Libro  ii.  conlraMarcionem,  cap.  2. 


578 


DISPUTATIO  IV. 


riabilis,  nec  possit  aliquid  cognoscere  in 
tempore,  quod  non  cognoverit  ab  aeterno, 
dicendum  est  Deum  habuisse  ab  aeterno 
omnium  futurorum  praescientiam  ;  quae 
non  potest  non  esse  certa  et  infallibilis  ;  tum 
quia  cognitio  dubia  et  conjecturalis,  utpote 
imperfecta  et  incerta,  Deo  repugnat  :  tum 


jam  esse  facta    dicantur.    Unde  Hercules 
furens  apud  Senecam  ; 
Lycus  Creonti    debitas  posnas  dabit. 
Lentum  est  dabit,  dat,  hoc  quoque  est  lentum, 

dedit. 
Ut  certo  res  futura  monstretur. 
XXV.  Tertia  ratio  sumitur  ex  D.  Thoma 


etiam,   quia  iumen   propheticum,  quod  ut  opusculo  contra  errores  Grsecorum  cap.  40. 

supra  dicebamus,  est  participatio  quaedam  ubi  egregio  et  profundissimo  discursu,  con- 

divinae  praescientiae,  certissimum  et  infalli-  tingentiam  rerum,  et  Jibertatem  hominum, 

bile  est,  juxta  illud  1.   Petri   1.  Habemus  cum     divinae     praescientiae    infallibilitate 

firmiorem   propheticum    sermonem.     Unde  conciliat.   «    Gonsiderandum    est    (inquit) 

cum  futura    praedicuntur,     praeteriti   pro  quod  Deus  aliter  habet  scientiam  de  rebus, 

futuro  ponendi  temporis  consuetuclo   fami-  quam    homo.   Homo    enim   subjectus    est 

liaris  est  in  Prophetis.   Ut   cum   Isaiae.  9.  tempori,  et  ideo  res  temporaliter  cognoscit, 

dicitur   :  Puer  natus  est  vobis.   Etcap.  55.  quaedam  respiciens  ut  praesentia,  quaedam 

Oblatusest,  quia  ipse  voluit.   Et   Psal.  21.  ut   praeterita,   et  quaedamae  praevidens  ut 

Super  vestem  meam  miserunt  sortem.  Dinu-  futura  :  sed   Deus    est    superior  temporis 

meraverunt  omnia  ossa  mea.  Sic  etiam  Apos-  decursu,    et    esse    suum    est    aeternum  ; 

tolus  in  Epistola  ad  Ephesios  :  Conresusci-  unde  et  ejus  cognitio  non  est    temporalis, 

tavit   (nos)   et  consedere  fecit  in  c&lestibus,  sed  aeterna.   Gomparatur  autem  aeternitas 

etc.  (1)  Quod  de  futuro  statu  >esurrectionis  ad    tempus,    sicut  indivisibile  ad    conti- 

vulgo  interpretantur  SS.  Patres.  Innumera  nuum.  In    tempore  enim  invenitur  diver- 

aliasuntScripturarumloca,inquibusfutura  sitas    quaedam   partium,    secundum  prius 

tempora  praaterito  declarantur.   Gujus  ra-  et  posterius  succedentium  ;  sicut  in  linea 

tionem  hanc  subjicit  Hieronymus  :    «  Ne  inveniuntur    diversae    partes,     secundum 

scilicet  quia  futura  semper  incerta  sunt,  situm  ad  invicem  ordinatae  ;  sed  aeternitas 

hominum  spes  fluctuet  et  vacillet,  ea   quae  prius  et    posterius   non    habet,    quia  res 

Deusfutura  cognovit,  apud  quem  nihil  am-  aeternae  mutatione  carent.  Et  sic  aeternitas 

bismum  est,  quasi  jam  facta  memorantur.  est  tota  simul,  sicut  et  punctum  partibus 


caret  secundum  situm  distinctis.  Punctum 
autem  dupliciter  ad  lineam  comparari 
potest  :  uno  quidem  modo,  sicut  intra 
lineam  comprehensum,  seu  sit  in  principio 
lineae,  seu  in  medio,  seu  in  fine  ;  alio  modo 
ut  extra  lineam 


existens.   Punctum  ergo 


Ut  quia  praeterita  secundum  Philosophos 
quoque  kfieri  infecta  non  possunt,  qui 
audierunt,  quasi  jam  facta  habeant,  quae 
futurasunt.  »  (2) 

Addit  Anselmus  in  libro  de  Goncordia 
praescientiae  Dei  et  liberi  arbitrii,  Scrip- 
turam  hunc  loquendi  modum  usurpare,  et  intra  lineam  existens,  non  potest  omnibus 
pro  futuro  praeteritum  tempus  ponere  ;  partibus  lineae  adesse,  sed  in  diversis  parti- 
quia  «  Quae  tempore  praeterita  sunt,  ad  bus  lineae  oportet  diversa  puncta  signari. 
similitudinem  aeterni  praesentis,  omnino  Punctum  vero  quod  extra  lineam  est,  nihil 
immutabilia  sunt.  In  hoc  siquidem  magis  prohibet  aequaliter  omnes  lineae  partes 
similia  sunt  aeterno  praesenti  temporaliter  respicere,  ut  patet  in  circulo,  cujus  cen- 
praeterita,  quam  praesentia  :  quoniam  quae     trum  cum  sit  indivisibile,  aequaliter  respicit 


ibi  sunt,  nunquam  possunt  non  esse  prae- 
sentia  ;  sicut  temporis  praeterita  non  valent 
unquam  praeterita  non  esse  ;praesentia  vero 
temporis  omnia  quae  transeunt,  fiunt  non 
praesentia.    »   Huic  rationi   Anselmi   favet 


omnes  circumferentiae  partes,  et  omnes 
quodammodo  sibi  sunt  praesentes,  licet  non 
unaearum  alteri.  Puncto  autem  incluso  in 
linea  similatur  instans  quod  est  terminus 
temporis,  quod  quidem  non  adest  omnibus 


frequens  modus  loquendi,  communis  enim     partibus  temporis,  sed  in  diversis  partibus 
usus  obtinuit,  ut  quae  certo  fore  pollicemur,     temporisdiversainstantiasignantur.  Puncto 

vero  quod  est  extra  lineam,  scilicet  centro, 
(1)  Cap.  ii.  6.  —  (2)  in  2.  cap.  Epist.  ad  Ephesios.     quodammodo  similatur  aeternitas,  quae  cum 


ARTICULUS  III. 


379 


sit  simplex  et  indivisibilis,  toLum  decursum 
temporis  comprehendit,  et  quaelibet  pars 
temporis  est  ei  aequaliter  praesens,  licet 
partium  temporis  una  sequatur  aliam.  Sic 
igitur  Deus  qui  de  aeternitatis  excelso  omnia 
respicit,  semper  totum  temporis  decursum, 
et  omnia  quae  geruntur  in  tempore,  prae- 
sentialiter  intuetur.  Sicut  ergo  cum  video 
Sortem  sedere,  infallibilis  est  et  certa  mea 
cosnitio,  nulla  tamen  exhoc  Sortinecessitas 
sedendi  imponitur  :  ita  Deus  omnia  quae 
sunt  nobis  praetorita,  vel  futura,  vel  prae- 
sentia,  quasi  praesentia  inspiciens,  infalii- 
biliter  et  certitudinaliter  cognoscit,  ita 
tamen  quod  contingentibus  nulla  nccessitas 
imponitur  existendi.  Hujus  autem  exem- 
plum  accipi  potest,  si  comparomus  decur- 
sum  temporis  ad  transitum  viae.  Si  quis 
enim  sit  in  via,  per  quam  transeunt  multi, 
videt  quidem  eos  qui  sunt  anfce  se  :  qui  vero 
post  ipsum  transeunt,  per  certitudinem 
scire  non  potest.  Sed  si  quis  sit  in  aliquo 
excelso  loco,  unde  totam  viam  aspicere 
possit,  simul  videt  omnes  qui  transeunt  per 
viam.  Sic  ergo  homo  qui  est  in  tempore, 
non  potest  totum  cursum  temporis  simul 
videre,  sed  videt  ea  solum  qiuae  coram 
assistunt,  praesentiascilicet,  et  de  preeteritis 
aliqua  :  sed  ea  quae  ventura  sunt,  per 
certitudinem  scire  non  potest.  Deus  autem 
deexcelso  suae  aeternitatis,  per  certitudinem 
videt  quasi  prsesentia  omnia  quae  per  totum 
temporis  decursum  aguntur,  absque  hoc 
quod  rebus  contingentibus  necessitas  impo- 
natur.  »  Quo  discursu  S.  Doctor  divinae 
praescientiae  certitudinem  et  infallibili- 
tatem,  cum  hominum  libertate,  et  rerum 
contingontia,  mirum  in  modum  conciliat; 
subindeque  praecipuum  fundamentum  quo 
Gicero  movebatur  aut  auferendam  Deo 
horum  futurorum  quae  a  causis  liberis 
pendent  praescientiam,  penitus  convellit. 
Seddehac  difficili  concordia,  tum  in  hoc 
tractatu,  tum  in  sequentibus,  ex  professo 
agemus  ;  unde  in  ea  explicanda  hic  immo- 
rari  non  expedit,  ne  eadem  saepius  repe- 
tamus. 

XXVI.  Ad  illud  vero  quod  subditur,  nem- 
pe  quod  si  in  Deo  esset  certa  et  infallibilis 
futurorum  contingentium  scientia,  vana  es- 
set  et  otiosa  providentia  ac  sollicitudo  homi- 
num,  tam  circa  temporalia  quam  circa 
spiritualia.  Neganda  est   scquela,   quando 


enim  Deus  proescit  et  praedefinit  aliquem 
effectum  futurum  ;  simul  etiam  proescit  et 
prsedefinit  causas  et  media  quibus  debet 
evenire;  subindeque  scit  quidem  illum  in- 
faliibiliter  eventurum,  sed  pertales  causas, 
et  talia  media  :  unde  cum  industria  et  solli- 
citudo  humana  sit  unum  ex  illis  mediis  et 
causis,  quibus  mediantibus  res  tam  spiri- 
tuales  quam  temporales  fieri  et  continere 
debent  ;  illa  necessario  est  adhibenda,  tam 
in  spiritualibus  quam  in  temporalibus :  juxta 
illud2.  Petri  i.  Satagite  ut  per  bona  opera 
certamvestram  vocationcm  faciatis.  De  quo 
etiam  rursusredibitsermo  in  tractatibus  de 
voiuntate  Dei,  et  de  praedestinatione  ;  cum 
de  divinis  praedefinitionibus,  ac  certitudine 
et  infallibilitate  praedestinationis  disseremus. 

Articulus  III. 

An  Deus  certo  cognoscat  futura  contingen- 
tia,  ante  decretum,  et  praedefinitionem 
suae  voluntatis  ? 

Gum  in  qualibet  scientia  seudivinahuma- 
na,  duo  observanda  sint,  nempe  res  scita,  et 
medium  seu  modus  sciendi,  demonstrata 
in  Deo  certa  et  infallibili  futurorum  contin- 
gentium  notitia,  modum  inquirimus  quo 
illa  cognoscit,  seu  medium  in  quo  illa 
intuetur,  et  utrum  ante  vel  post  suae 
voluntatis  decretum  ea  praesciat,  investi- 
gamus. 


g.  i. 

Quibusdam  prccmissis  referuntur  scntentiop. 

XXVII.  Notandum  primo,  quod  quando 
queeritur,  an  Deus  cognoscat  futura  contin- 
gentia,  ante  vel  post  decretum  :  per  illas 
particulas,  Ante,  et  Post ,  non  significatur 
prioritas,  vel  posterioritas  realis  (quae  non 
potest  esse  in  Deo,  cum  omne  quod  in  illo 
est,  sit  eeternum)  sed  rationis,  cum  funda- 
mento  in  re.  Id  est,  quod  intellectus  habeat 
fundamentum  concipiendi  unum  prius  alio, 
v.  g.  decretum  futuritione  :  hoc  autem 
fundamentum  nullum  aliud  esse  potest, 
quam  dependentia  unius  ab  altero,  hoc  est 
futuritionis  a  decreto.  Unde  inquirere,  an 
Deus  cognoscat  futura  ante  decretum,  idem 


580  DISPUTATIO  IV. 

ac  postulare,  an  ea  cognoscat  independenter  cognoscens  ducitur  quibusdam    signis,  et 

ab  illo.  conjecturis   ad    proferendum  judicium  de 

XXVIII.  Notandum  secundo  ,  Theologos  aliqua  re  :  quo  pacto  medicus  explorando 
distinguere  duplex  genus  decretorum  in  pulsum  infirmi,  vel  inspiciendo  ejus  san- 
Deo  :  quaedam  ex  sua  natura,  et  ex  propria  guinem,  aut  urinam,  judicat  conjecturaliter 
virtute  efficacia  ,  antecedenter  ad  ipsum  deejus  valetudine,  velmortefutura.  Et  haec 
effectum  contingentem,  et  determinationem  cognitio  conjecturalis,  cum  sit  imperfecta, 
ejus,  utpote  causativa  hujus  determinatio-  et  importet  dubietatem,  et  incertitudinem 
nis,  et  contingentiae,  seu  libertatis  actualis,  ex  parte  cognoscentis,  non  potest  Deo  com- 
unde  et  Prcedeterminantia  appellantur;  et  petere.  Secundo  modo  cognitio  dicitur  con- 
haec  decreta  asseruntur  a  Thomistis,  reji-  jecturalis,  quando  aliquis  cognoscit  habitu- 
ciuntur  a  recentioribus,  qui  putant  ea  in-  dinem  et  inclinationem  quam  habet  aliqua 
ferre  necessitatem,  hoc  ipso  quod  antece-  causa  ad  producendum  aliquem  effectum, 
dentiefficacia,immutabili,determinationem  qui  regulariter,  et  ordinarie,  non  tamen 
causse  contingentis,  et  liberae  inferunt.  Alia  semper  et  infallibiliter,  ab  illa  provenit  : 
sunt  decreta,  quae  ipsi  vocant  Benigna  et  v.  g.  quando  aliquis  cognoscit  nubes  hi- 
Temperata  :  quia  videlicet  ex  propria  effi-  berno  tempore  esse  inclinatas  ad  pluendum, 
cacia  sua,  non  efficiunt  determinationem  et  arbores  tempore  verno,  vel  aestivo,  ad 
causas  liberae,  sed  illam  supponunt  a  Deo  emittendos  flores,  vel  producendos  fructus  : 
praevisamperscientiam  mediam  :  undetalia  dicitur  habere  cognitionem  conjecturalem 
decreta  non  praebent  causis  liberis  concur-  ex  parte  objecti  et  rei  cognitae.  Et  haec  co- 
sum  determinativum,  et  causativum  deter-  gnitio,  cum  nullam  dicat  imperfectionem 
minationis  illarum  :  sed  pure  indifferentem,  ex  parte  cognoscentis,  sed  solum  ex  parte 
et  ab  illis  determinabilem,  saltem  quantum  rei  cognitae,  non  debet  Deo  denegari.  His 
ad  speciem  actus.  praemissis. 

XXIX.  Notandum  tertio  ,  ad  hoc  ut  ali-  XXXI.  Girca  propositam  quaestionem  va- 
quid  possit  habere  rationem  medii  ducentis  riae  sunt  Theologorum  sententiae  :  licet  enim 
in  cognitionem  alterius,  duo  necessario  re-  omnes  recentiores  in  eo  conveniant,  quod 
quiri.  Primo  ut  antecedat,  prioritate  saltem  Deus  futura  contingentia  et  libera  certo  co- 
naturae  et  causalitatis,  rem  quam  manifes-  gnoscat,  ante  decretum,  et  praedefinitionem 
tat :  si  enim  esset  pure  concomitans,  et  ei  suae  voluntatis  :  in  assignando  tamen  me- 
correlatum ,  cum  concomitantia  et  relata  dio,  in  quo  illa  contemplatur,  ita  inter  se 
sint  simul  cognitione  et  natura  (ut  docent  dissident  ac  discordant,  ut  vix  possit  tam 
Philosophi)  illa  simnl  cognoscerentur,  et  multiplex  opinandi  et  sentiendi  diversitas 
utrumque  reciproce  esset  ratio  cognoscendi  in  ordinem  redigi.  Ut  tamen  aliqualiter  id 
aliud,  ut  constat  in  paternitate,  et  filiatione.  possitintelligi. 

Secundo,  illud  quod  habet  rationem  medii         XXXII.  Notandum  quinto  ,  futura  contin- 

respectu  alterius,  debethabere  necessariam,  gentia   non  posse  nisi  duplici  via  cognosci, 

velsalteminfallibilemcumeo  connexionem;  scilicet  vel  in  se,  vel  in  suis  causis.  In  se^ 

quia  cum  cognitio  unius  ex  alio,  vel  in  alio  vel   ratione  veritatis   determinatae  ,   quam 

aequivaleat  eminenter  discursui,  et   nullus  habeantinseipsis,  vel  ratione  praesentiae  seu 

discursus  sit  bonus,  nisi  hujus  medium  et  existentiae  quam  habeantin  aliqua  mensura 

antecedens,  habeat  necessariam,  vel  saltem  superiori.  in  qua  non  tam  ut  futura,  quam 

infallibilem  connexionem  cum  consequenti,  ut  praesentia  attingantur,  et  consequenter 

oportet  ut  medium  quod  certo  et  infallibili-  ut  determinata.  Item  in  causis  suis  possunt 

ter  ducit  in   cognitionem  alterius,  habeat  considerari,  vel  in  causis  proximis  creatis , 

necessariam,  vel  saltem  infallibilem  cum  eo  vel  in  causa  increata  et  divina.  In  causis 

connexionem.  creatis,  vel  prout  continentur  in  virtute 

XXX.  Notandum  quarto,  aliquam  cogni-  propria  talis  causae  creatse  secundumse, 
tionem  possediciet  esse  conjecturalem  duo-  vel  ut  continentur  in  ea,  quatenus  determi- 
bus  modis  :  subjective  scilicet,  et  objective;  nata  a  Deo.  In  causa  etiam  divina  et  increata 
sive  ex  parte  cognoscentis,  et  rei  cognitae.  possunt  considerari,  vel  ut  contenta  in  ipsa 
Dicitur  conjecturalis  primo  modo,  quando  divina  virtute  secundum  se,  velut  contenta 


ARTJGULUS  III. 


581 


fn  virtute  divina,  quatenus  determinata  de- 
creto  divinae  voluntatis  ;  quod  decretum 
potest  esse  vel  determinans  et  causans  ip- 
sam  causa3  liberae,  et  contingentis  determi- 
nationem,  vel  indifferens,  et  expectans  de- 
terminationem  a  causa  libera,  ut  in  ejus 
actus  influat.  Denique  divinum  decretum 
potest  considerari  ut  actuale  et  exercitum , 
vel  ut  futurum  et  ponendum  ,  et  juxta  om- 
nes  istas  considerationes,  diversae  orta3  sunt 
sententiae,  circa  modum  quo  Deus  cognoscit 
futura  contingentia  et  libera,  seu  circa  me- 
dium  in  quo  illa  contemplatur. 

Prima  est  ^Egidii  Romani  in  1.  dist.  58. 
ubi  docet  Deum  cognoscere  futura  contin- 
gentia  ante  decretum,  in  suis  ideis,  vel  in 
sua  essentia,  ut  habet  rationem  ideae,  aut 
speciei  impressoe. 

Secundaest  Molinae  hic  disp.  4.  et  Becani 
tomol.  summae  Theol.  cap.  10.  quacst.  9. 
qui  asserunt  Deum  antecedenter  ad  suum 
decretum,  et  determinationem  suae  volunta- 
tis,  sua  infinita  intelligentia,  penetrare  et 
cognoscere  quidunaquaeque  voluntas  creata, 
sub  quocumque  statu  et  conditione  pona- 
tur,  de  facto  volet,  et  in  quam  partem  se 
inclinabit,  dummodo  Deus  praebeat  illi  con- 
cursum  ad  hoc  necessarium,  nec  suspendat 
illum.  Quem  concursum,  pro  causis  liberis, 
Molina  vult  esse  indifferentem,  et  sub  in- 
differentia  voluntati  oblatum,  ut  illa  eligat, 
et  determinet :  et  ita  in  vi  illius,  Deus  non 
cognoscit  actus  nostros  liberos,  sed  tota  illo- 
rum  certitudo,  et  determinata  cognitio,  ad 
penetrationem  voluntatis  humanae,  sub  illo 
concursu  indifferenti  seipsam  determinantis 
reducitur.  Hanc  autem  penetrationem,  et 
perfectissimam  cognitionem  voluntatis  hu- 
manae,  vocat  Molina  Super  comprehensionem> 
ad  distinctionem  coenitionis  divinae  ab  An- 
gelica,  quae  licet  comprehendat  voluntatern 
hominis,  in  ea  tamen  non  cognoscit  actus 
nostros  liberos,  sicut  Deus. 

Tertia  sententia  est  Fonsecae  tomo  5. 
Metaph.  et  Suaris  libro  2.  de  scientia  Dei 
cap.  8.  ubi  docent  Deum  cognoscere  futura 
contingentia,  et  nostros  actus  liberos,  in  suo 
decreto,  non  quidem  actuali,  et  exercito, 
(ut  volunt  Thomistae)  sed  futuro,  et  po- 
nendo  in  sequenti  signo  rationis. 

Quarta  quae  his  temporibus  apud  recen- 
tiores  invaluit,  asserit  Deum  non  cognoscero 
futura  contingentia  in  aliquo  medio  objec- 


tivo,  sed  immediate  in  seipsis,  et  secundum 
propriam  illorum  cognoscibilitatem,  et  ve- 
ritatem  objectivam,  quam  dicunt  habere 
independenter  a  divino  decreto,  ex  natura 
et  vi  contradictionis  :  vel  ex  suppositione 
eventus  futuri,  et  ex  eo  quod  propositio  de 
futuro,  aliquando  habebit  unam  de  prae- 
senti,  seu  de  inesse  veram.  Ita  docent  Vaz- 
quez,  Herice,  Martinonus  etalii.Quamsen- 
tentiam  probabilem  reputat  Suarez  libro  2. 
de  scientia  Dei  cap.  2. 

Non  est  praetermittenda  Theophili  Rai- 
naudi  singularis  sententia,  qua  asserit, 
Deum  per  scientiam  mediam  cognoscere 
quid  factura  esset  voluntas  creatain  his  vel 
illis  circumstantiis,si  sibi  ipsirelinqueretur, 
et  si  se  sola  sine  concursu  illius  operari  pos- 
set.  Ita  expresse  docet  in  libro  cui  titulus 
est,  Nova  libertatis  explicatio,  parte  2.  cap. 
4.  num.  55.  ubi  haec  scribit  :  «  Operatio 
creaturae  non  antecedit  actu  et  reipsa  con- 
cursum  divinum,  sed  tantum  conditionate, 
quatenus  ante  Dei  concursum  actu  exhibi- 
tum,  objicitur  divino  intellectui  operatio 
voluntatis  creatae,  tamquam  exoritura  ab  ea, 
si  ipsa  voluntas  se  sola  posset  agere.  » 

XXXIII.  Doctrina  Thomistarum  in  tot  opi- 
nionum  varietates  non  scinditur,  hec  in  tot 
sese  implicat  sententiarum  labyrinthos  : 
«  Vera  enim  sapientia  (inquit  Dionysius) 
est  a  multis  opinionibus  convertens,  et  ad 
unam,  veram,  et  uniformem  congregans  co- 
gnitionem,  et  uno  unitivo  lumine  com- 
plens.  »  (1)  Super  quae  verba  D.  Thomas 
ibidem  lect.  4.  sic  habet  :  «  Illi  qui  cognos- 
cunt  veritatem,  conveniunt  in  una  senten- 
tia  ;  sed  illi  qui  ignorant,  dividuntur  per 
varios  errores.  »  Vera  ergo  sententia  sistit 
in  unico  medio,  in  quo  docet  Deum  ab 
aeterno  futura  contingentia  certo  et  infalli- 
biliter  praescire  :  decretum  scilicet  efficax 
suae  voluntatis,  attingens  non  solum  subs- 
tantiam,  sed  etiam  modum  libertatis,  et 
contingentiae,  in  rebus  liberis,  et  contin- 
gentibus  ;  illasque  transferens  a  statu  merae 
possibilitatis,  ad  statum  determinatae  futu- 
ritionis  ;  ac  proinde  faciens  illas  praesentes 
in  mensura  aeternitatis,  quae  cum  sit  infi- 
nita  simul  et  indivisibilis,  ambit  totum 
tempus,  et  omnes  differentias  ejus,  ut  dicit 
D.  Thomas  hic  art.  15.  Ita  docent  antiqui 

(1)  Cap.  4.  dc  divia  uomiu. 


582  DISPUTATIO  IV. 

Thomistae,  Capreolus,  Cajetanus,  et  Ferra-  (inquit)  nescio,  quia  quid  habeat  de  hac  re 

riensis ;   et  ex  recentioribus  Bannez,  Naza-  voluntas  Dei  me  latet :  illud  me  tamen  non 

rius,  Zumel,  Albeda,   aliique  plures,   quos  latet,  sine  dubio  futurum,  si  hoc  Dei  volun- 

referunt  Salmanticenses,  et  sequuntur  dis-  tas  habet.  »  Quibus  verbisapertissimedocet 

cipuli  Scoti,  imitantes  Subtilem  Magistrum  nostram  conclusionem,  et  futuritionem  re- 

in  1.   dist.   55.  quaest.  unica,  et  dist.  59.  rum,  in  decretum  et  determinationem   vo- 

quaest.  1.  §.  Viso  de  contingentia  rerum.  Et  luntatis  divinae,  tamquam  in  primam  cau- 

ex  Societate  Henriques,  Granadus,  et  Rui-  sam  reducit. 

sius,  citati  ab  Alarcon  tomo  2.  disp.  2.  cap.  XXXY.  Vestigia  Augustini  fideliter  secu- 

6.  qui  duo  ultimi  admittunt  praescientiam  tus  est  fidelissimus  ejus  discipulus  D.  Tho- 

absolutorum  fundari  in  decreto  absoluto  :  mas  :  nam  in  hac  parte  quaest.  16.   art.  7. 

primus  vero  docet  praescientiam,  etiam  con-  ad  5.  haec  scribit  :  «  Illud  quod  nunc  est, 

ditionatorum,  a  decreto  conditionato   pen-  ex  eo  futurum  fuit  antequam  esset,  quia  in 

dere,  ut  constabit  ex  ejus  verbis  disputa-  causa  sua  erat  ut  fieret,  unde  sublata  causa 

tione  sequenti  referendis.  non  esset  futurum  illud  fieri ;  sola  autem 

causa  prima  est  aeterna,  unde  non  sequitur 

§.  II.  quod  ea  quae  sunt,  semper  fuit  verum  ea 

esse  futura,  nisi   quatenus  in  causa  sempi- 

Demonstratur  nihilessedeterminate  futurum  terna  fuifc  ufc  essent  futura,  quae  quidem 

ante  decretum,  et  prcedefinitionem  divince  causa  esfc  solus  Deus-  »  Ex  quibus  ita  arguo. 

voluntatis,  Eatenus  tantum   aliquid  est  futurum   ab 

aeterno,  quatenus  in   causa  prima  fuit  ut 

Antequam  varias  illas  extraneorum  sen-  esset  futurum  :  at  non  fuit  ut  esset  futurum 

tentias,  quas  praecedeuti  %.  exposuimus,  et  in  causa  prima,   ratione  omnipotentia?,  ut 

diversa  illa  media,   in  quibus  recentiores  consideratae  in  actu  primo,  nam  ut  sic  tan- 

docent ,  Deum  futura   contingentia,   certo  tum  dat  denominationem  possibilis  :  ergo 

cognoscere  ante  decretum,  sigillatim,  et  in  fuifc  ut  essefc  futurum  in  causa  prima,  ut 

particulari  confutemus ;  firmiter  statuendum  Per  decretum  liberum  determinata,  ad  dan- 

ac  demonstrandum  est,  nihil  esse  determi-  dam  effectui  existentiam  in  tempore ;   et 

nate  futurum  ante  decretum  et  praedefmi-  consequenter  ,    non    praeintellecto    divino 

tionem  voluntatis  divinae,  nec  proinde  co-  decreto,  nihil  potest  esse  aut  intelligi  sub 

gnoscibile  ut  tale  ab  intellectu  divino;  ut  ratione  futuri,  ex  mente  et  doctrina  Sancti 

ex  hoc  generali  principio,  tota  adversario-  Thomae. 

rum  doctrina  funditus  evertatur,  et  scientia  XXXVI.  Probatur  secundo  ratione  funda- 

media,  pro  cujus  defensione  variailla  media  mentali,  desumpta  ex  natura  et  definitione 

excogitata  sunt,  penitus  corruat,  et  in  ipso  futuri,   supra   a  nobis   exposita.  Futurum 

hujus  disputationis  exordio   veluti  praefo-  enim  est  illud  quod  est  determinatum  in 

cetur.  suis  causis  ad  habendam  existentiam  pro 

XXXIV.  Dico  igitur,  nihil  esse  certo  et  duratione  sequenti  :  sed  antecedenter  ad 

determinatefuturum,antedecretum  etprae-  decretum  et  praedefinitionem  voluntatis  di- 

definitionemdivinae  voluntatis,  determinan-  vinae,  nulla  res  est  determinata  in  suis  cau- 

tis  extrahere  res  ex  statu  et  massa  possibi-  sis,  ad  habendam  existentiam  pro  duratione 

litatis,  eisque  dare   existentiam  in  aiiqua  sequenti :  ergo  in  signo  rationis  illud  ante- 

differentia  temporis.  cedente,  nihil  est  determinate  futurum,  sed 

Conclusio  posset  probari  variis  auctorita-  mere  possibile.  Minor  constat,  Deus  enim 

tibus  Sanctorum  Patrum,  praesertim  D.  Au-  est  una  et  praecipua  ex  causis  quae  debent 

gustini,  et  S.  Thomae  :  sed  quia  plures  infra  concurrere  ad  productionem  rerum   :  sed 

referemus  ,    hic  unicum  ,  sed  egregium  ,  antecedenter  ad  suum  decretum,  Deus  non 

utriusque  Sancti  Doctoris  testimonium  pro-  est  determinatus    ad    productionem    illa- 

ferre  satis  erit.  Invictissimus  ergo  divinae  rum,   ut  constat,  cum  decretum  sit  ipsa- 

gratiae  defensor  libro  26.  contra  Faustum  met  determinatio  causae  primae  :  ergo  ante- 

cap.  4.  reddens  rationem  cur  fateatur  se  cedenteraddecretum,nullares  est  determi- 

nescire  an  aliquid  sit   futurum   :   «  Ideo  nata  in  suis  causis,  ad  habendam  existen- 


ARTIGULUS  III. 


585 


tiam  pro  duratione  sequenti.  Major  autem 
initio  hujus  disputationis  fuit  a  nobis  de- 
monstrata,  auctoritate  Sanctorum  Patrum, 
et  efficaci  ratione,  petita  ex  differentia  quae 
intercedit  inter  possibile,  futurum,  et  exis- 
tens.  Res  enim  mere  possibilis  continetur 
intra  potentiam  causa3  omnino  indifferentis 
et  indeterminatae  ad  ejus  productionem.  Res 
existens  est  totaliter  egressa  e  suis  causis, 
et  posita  extra  dependentias  illarum.  Res 
vero  futura,  cum  sit  media  inter  mere  pos- 
sibilem,  et  existentem,  etiam  medio  modo 
se  habet ;  nec  est  totaliter  posita  extra  suas 
causas,  sicut  existens;  neque  contenta  in 
sola  potentia  causae  omnino  indifferentis  ad 
ejus  productionem,  sicut  mere  possibilis; 
sed  continetur  in  determinatione  ipsius 
causae,  inclinatae,  ac  determinatae  ad  dan- 
dam  illi  existentiam  in  aliqua  differentia 
temporis.  Unde  D.  Thomas  quaest.  16.  de 
malo  art.  7.  «  Gognoscere  futura  in  causa 
sua,  nihil  aliud  est  quam  cognoscere  prae- 
sentem  inclinationem  causae  ad  effectum.  » 
Et  quaest.  2.  de  verit.  art.  12.  ad  7.  «  Cum 
dicitur  hoc  est  futurum,  vel  fuit  futurum  , 
designatur  ordo  qui  est  in  causis  illius  rei 
ad  ejus  productionem.  » 

XXXVII.  Probatur  tertio  alia  ratione  fun- 
damentali.  Decretum  Dei  est  prima  radix, 
et  primum  principium  determinatae  futu- 
ritionis  in  rebus  :  ergo  antecedenter  ad  il- 
lud,  non  possunt  esse,  vel  concipi  res  ut 
determinate  futurae.  Gonsequentia  patet , 
effectus  enim  non  potest  esse  vel  conci- 
pi  ante  suam  causam.  Antecedens  vero  pro- 
batur.  Illud  est  prima  radix,  et  primum 
principium  determinatae  futuritionis  in  re- 
bus,  quod  primo  determinat  primum  prin- 
cipium  possibilitatis  illarum  :  at  primum 
determinans  primum  principium  possibili- 
tatis  rerum  ,  est  divinum  decretum  :  ergo 
illud  est  prima  radix,  primumque  princi- 
pium  determinata)  futuritionis  illarum. 
Major  constat,  possibile  enim  est  quid  supe- 
rius  adfuturumet  non  futurumsicutanimal 
ad  hominem  et  leonem  :  quare  sicut  illud 
quod  determinat,  et  contrahit  rationem 
animalis  ad  speciem  v.  g.  hominis  ,  illam 
constituit  ;  ita  et  illud  quod  determinat 
primum  principium  possibilitatis  rerum  , 
est  prima  radix,  primumque  principium 
futuritionis  illarum.  Minor  vero  probatur. 
Primum  principium  possibilitatis  rerum  est 


divina  omnipotentia,  ut  notum  est  lumi- 
ne  naturali  :  sed  illud  quod  primo  deter- 
minat  divinam  omnipotentiam  ad  produc- 
tionem  rerum  in  aliqua  differentia  tem- 
poris  ,  est  divinum  decretum  ,  ergo  illud 
estid  quod  primo  determinat  primumprin- 
cipium  possibilitatis  rerum.  Minor  constat, 
cum  enim  Deus  non  sit  agens  naturale,  sed 
liberum,  non  operatur  nisi  ex  libera  de- 
terminatione  suae  voluntatis  ;  ac  proinde 
ejus  omnipotentia,  quae  de  se  est  indiffe- 
rens  et  indeterminata  ad  productionem 
rerum,  non  potest  ad  illam  determinari , 
nisi  a  libero  decreto  suae  voluntatis. 

XXXVIII.  Gonfirmatur  et  magis  illustratur 
haec  ratio.  Res  omnes  creatae  possunt  in  tri- 
plicistatu  considerari,  scilicet  in  statupossi- 
bilitatis  futuritionis,  et  existentiae  ;  et  in 
his  tribus  statibus,  a  Deo,  ut  a  primo  princi- 
pio  dependent.  Nam  in  statu  possibilifcatis 
pendent  a  divina  omnipotentia  quae  potest 
eas  producere,  et  illis  dare  esse  :  in  statu 
futuritionis,  a  divino  decreto,  Dei  potentiam 
determinante,  ut  det  illis  esse  in  aliqua  dif- 
ferentia  temporis  :  in  statu  vero  existen- 
tiee,  ab  actuali  influxu  et  causalitate  Dei 
illas  creantis  et  conservantis  in  esse.  Sicut 
ergo  repugnat  aliquid  esse  possibile  ,  inde- 
pendenter  a  divina  omnipotentia  ;  et  exis- 
tens,  independenter  ab  influxu  et  causali- 
tate  Dei  :  ita  implicat,  aliquid  esse  vel  con- 
cipi  ut  futurum,  independenter  a  decreto 
et  determinatione  voluntatis  divinae  ,  su- 
bindeque  in  signo  rationis  illam  ante- 
cedente. 

XXXIX.  Haec  argumenta  adeo  evidentia 
et  demonstrativa  sunt,  ut  Suarez  fateatur 
ex  illis  evidenter  demonstrari ,  nihil  esse 
absolute  futurum,  independenter  a  decreto 
Dei  absoluto.  (1)  Addittamen,  res  contin- 
gentes  et  liberas  esse  conditionate  futuras, 
independenter  a  decreto  conditionato  actua- 
li  et  exercito.  Quia,  inquit,  talia  futura  in- 
volvunt  decretum  ex  parte  conditionis  , 
non  tamquam  praesens,  et  actu  positum,sed 
tamquam  futurum,  et  ponendum. 

XL.  Verum  haec  responsio  et  doctrina 
Suaris,  fuse  impugnabitur  infra,  (2)  osten- 
demusenim  futura  conditionata  non  minus 
dependere  a  decreto  conditionato,  actuali 
et  exercito  ;  quam  absoluta  ab   absoluto,  et 

(1)  Prolojjom.  2.  de  gratia.  —(2)  Disp.  6.  art.  6.  S.~. 


584 


DISPUTATIO  IV. 


decretum  divinum  non  posse  habere  ratio- 
nem  futuri,  etiam  virtualiter,  nec  ut  tale  a 
Deo  cognosci. 

Addo  quod,  haee  responsio  non  cohaeret 
cum  principiis  illius  auctoris  ,  et  aliorum 
recentiorum,  qui  docent  unam  ex  propo- 
sitionibus  contradictoriis  de  futuro  condi- 
tionato,  esse  determinate  veram,  et  alteram 
falsam,  pro  priori  ad  divinum  decretum,  ex 
vi  et  natura  oppositionis  contradictoriae,  vel 
ex  suppositione  eventus  futuri  ,  et  ex  eo 
quod  propositio  de  futuro  conditionato,  ha- 
bebit  vel  haberet  aliquando  unam  de  ines- 
se  ,  seu  de  praesenti  veram.  Nam  cum  ante 
decretum  absolutum,  possint  formari  pro- 
positiones  contradictoriae  de  futuris  abso- 
lutis,  et  conditionatis,  ac  fieri  eadem  suppo- 
sitio  eventus  futuri,  manifestum  est,  juxta 
principia  adversariorum  ,  propositiones 
contradictorias  de  futuris  contingentibus, 
tam  absolutis  ,  quam  conditionatis  ,  esse 
determinate  veras,  pro  priori  ad  decretum, 
ac  proinde  illarum  objectum  determinate 
futurum  ;  et  quantum  ad  hoc  nullum  posse 
ab  illis  inter  absoluta  et  conditionata  dis- 
crimen  assignari.  Sed  de  hoc  fuse  infra  de- 
monstrando  inutilitatem  scienliaemediae.  (1) 

XLI.  Non  valet  etiam  responsio  aliorum 
recentiorum,  qui  dicunt  contingentia  ha- 
bere  determinatam  futuritionem  a  decreto 
generali  et  indifferenti  concurrendi  ad 
quodcumque  creatura  voluerit :  non  autem 
a  decreto  praedeterminante,  et  a  praedefini- 
tione  voluntatis  divinae.  Haec  enim  respon- 
sio  ex  principiis  supra  statutis  confutata 
manet ;  (2)  si  enim  futurum  est  illud  quod 
est  determinatum  in  suis  causis,  ad  haben- 
dam  existentiam  pro  duratione  sequenti, 
manifeste  sequitur,  futura  contingentia  aut 
libera  non  posse  habere  futuritionem  de- 
terminatam,  a  decreto  illo  generali  et  in- 
differenti  quod  adversarii  fingunt  in  Deo, 
cum  ab  illo  non  possint  habere  determi- 
nationem  in  causa  prima  ;  haec  enim  a  de- 
creto  pure  indifferenti  determinari  nequit, 
alioquin  tale  decretum  non  deberet  dici  in- 
differens,  sed  determinans. 

XLII.  Gonfirmatur  :  Gum  indifferens  et 
determinatum  inter  se  opponantur  ,  non 
minus  repugnat  ex  duplici  principio  indif- 
ferenti  simul  conjuncto,  procedere  determi- 


natum  effectum,  quam  ex  nive  et  glacie 
simuljunctis  produci  calorem  ,  vel  ex  du- 
plici  voluntate  omnino  indifferenti  ,  con- 
trahi  matrimonium,  ut  supra  dicebamus  : 
(1)  ergo  cum  omnipotentia  divina  sit  de  se 
indiiferens  ad  productionem  rerum  ,  si  illi 
adjungaturdecretum  etiam  indifferens,  non 
poterit  esse  principium  et  causa  determina- 
tae  futuritionis  illarum. 

XLIII.  Probatur  tertio  conclusio  alia  ra- 
tione  fundamentali.  Si  res  contingentes,  aut 
liberae,  essent  determinate  futurae,  absolute, 
vel  conditionate  ,  antecedenter  ad  decre- 
tum,  et  praedefinitionem  voluntatis  divinae  : 
vel  talis  futuritio  conveniret  illis  ex  se,  et 
ex  sua  natura,  vel  ex  causalitate  Dei,  aut 
alterius  causae  ?  Nullum  ex  his  potest  dici  : 
ergo,  etc.  Major  constat  a  sufficienti  enume- 
ratione  :  minor  vero  probatur,  quantum  ad 
singulas  partes.  Et  in  primis  quod  futura 
contingentia  et  libera  non  possint  habere 
futuritionem  ex  se,  et  ex  sua  natura,  evi- 
dens  est  :  tum  quia  essent  futura  necessa- 
rio,  et  ex  natura  rei,  non  vero  libere  et 
contingenter,  et  sic  Deus  non  posset  facere  ut 
non  essent  futura  ;  quod  enim  convenit 
alicui  ex  se,  et  ex  sua  natura  ,  convenit 
ei  necessario,  nec  potest  a  Deo  impediri. 
Tum  etiam,  quia  ab  eodem  principio  res 
habent  futuritionem  ab  aeterno,  a  quo  ha- 
bent  existentiam  in  tempore  :  at  futura 
contingentia  non  habent  existentiam  in 
tempore  a  se,  et  ex  sua  natura  :  ergo  neque 
futuritionem  ab  aeterno. 

Secunda  etiam  pars  non  minus  est  certa, 
cum  enim  Deus  non  sit  agens  naturale,  sed 
liberum,  nulla  potest  in  illo  esse  vel  concipi 
causalitas,  aut  determinatio  circa  creatu- 
ras,  antecedenter  ad  decretum,  et  liberam 
determinationem  suae  voluntatis. 

Denique  tertia  pars  minoris  probata  ma- 
net  ex  dictis  :  cum  enim  omnis  causalitas, 
et  efficientia,  ac  determinatio  causarum  se- 
cundarum  ,  pendeat  a  causalitate,  et  de- 
terminatione  Dei ,  si  nulla  possit  esse  vel 
concipi  causalitas,  et  determinatio  Dei  circa 
creaturas  ,  ante  decretum,  per  quam  extra- 
hantur  a  statu  merae  possibilitatis  ,  et 
transferantur  ad  statum  determinatae  fu- 
turitionis  ;  nulla  etiam  poterit  in  tali  signo 
esse  vel  concipi  causalitas  ,  vel  determina- 


(1)  Disp.  6.  art.  5.  $.  7.  (2)  Art.  1. 


(1)  Disp.  3.  art.  2.  $.  2. 


ARTICULUS  III.  585 

tio  causarum    secundarum  ,  a  qua  futura  Si  secundum ,  sequitur  suppositionem  il- 

contingentia  habeant  determinatam  futu-  lam  esse  mere  chimaericam  ,    nec  habere 

ritionem.  fundamentum,  nisi  in  imaginatione  adver- 

XLIV.  Confirmatur  et   magis"illustratur  sariorum. 
haec  ratio.  Res  futura  in  hoc  distinguitur  a         XLVII.  Secundo,  vel  suppositio  illa  even- 

inere  possibili,  quod  res  mere  possibilis  est  tus  futuri,  a  qua  adversarii  volunt  contin- 

indifferens  ad  esse  vel  non  esse,  nec  ullum  gentia  habere  futuritionem    determinatam 

dicit  ordinem  ad  existentiam  ;  res  vero  fu-  ante  decretum,  est  necessaria,   vel    libera. 

tura,  est  determinata  ad  habendam  exis-  Neutrum   dici  potest  :    ergo  ,   etc.    Minor 

tentiam  in    aliqua  differentia    temporis   :  quantum  ad  primam  partem  evidens  est : 

unde  in  futuritione  includitur  aliqua   ac-  si  enim  talis  suppositio    esset  necessaria 

tualitas  ,  ordo  scilicet  ad  existentiam,  qui  futuritio  quae  ex  ea  oriretur,  et  in  illa  fun- 

non  includitur  in  mera  possibilitate.  Cum  daretur,  non  posset  esse  libera  et  contin- 

ergo  antecedenter  ad  decretum,  nihil  possit  gens  ;  et  sic  contingentia  necessario  et  non 

esse  vel  concipi,  a  quo  res  contingentes  vel  libere  evenirent.  Probatur  vero   quantum 

liberae,  habeant  talem  actualitatem,  et  or-  ad  secundam  :  cum  enim  decretum  Dei  sit 

dinem  ad  existentiam  (ut  enim  jam  osten-  primum    liberum  ,   et    prima  radix  totius 

dimus,  non  possunt  in  tali  signo  illum  habe-  libertatis  creatae,  et  participatae  ,  ut  infra 

re  a  se,  nec  a  causa  prima,  nec  a  secun-  ostendemus  :  (1)  est  etiam  primum  funda- 

da )  manifestum  est,   in  tali  signo  illas  non  mentum  omnis  suppositionis  liberae  et  con- 

posse  esse,   nec  cognosci    a  Deo  ,  ut  de-  tingentis  ;   ac  proinde  antecedenter  ad  il- 

terminate  futuras,  sed  tantum  ut  mere  pos-  lud,   nulla  potest  esse  vel  concipi  suppo- 

sibiles.  sitio  libera  vel  contingens  ,  sed  naturalis 

XLV.  Respondent  adversarii  :  Contingen-  tantum,  et  necessaria. 
tia  antecedenter  ad  divinum  decretum,  non         XLVIII.   Tertio  ,   Cum  talis    suppositio 

habere  futuritionem,  nec  a  se,   nec  a  de-  eventus  futuri  possit  fieri  et  concipi  in  quo- 

terminatione  causae  primae  ,   vel  secundae,  cumque  signo  imaginabili ,  poterit  fieri  et 

sed  ex  suppositione  eventus  futuri  :  ex  eo  concipi  in  signo  antecedenti  divinam  om- 

enim  quod  aliquando  in  tempore  verum  nipotentiam,  ac  proinde  rerum  possibilita- 

erit  dicere  de  Petro  v.  g.   quod    disputat ,  tem  ;  et  sic   res  contingentes  et  liberae  , 

vel  convertitur ;  verum  fuit  ab  aeterno,  in  poterunt  prius  esse  et  concipi  ut  futurae  , 

signo  antecedenti  decretum,  et  in  quocum-  quam  ut  possibiles,   quod  implicat  mani- 

que  alio  signo  imaginabili,  dicere   de  illo  festam  contradictionem  ;  cum  enim  futuri- 

quod  disputabit ,  vel  convertetur.  tio  rerum  supponat  illarum  possibilitatem, 

XLVI.  Verum    haec  responsio    est  mera  si  illae    conciperentur  futurae,   anteceden- 

elusio,  ac  illusio,  et  manifesta  petitio  prin-  ter  ad  signum  possibilitatis  illarum  ;  con- 
cipii.  Cum  enim  antecedenter  addecretum,  ciperentur  ut  futurae  ,  priusquam  essent 
res  omnes  sint  in  statu  merae  possibilita-      futurae. 

tis,  et  indifferentiae  ad  existendum,  vel  non  XLIX.  Probatur  ultimo  conclusio  ratione 
existendum  :  ex  vi  talis  signi,  et  disposi-  desumpta  ex  Aristotele  et  D.  Thoma  1.  de 
tionis  factae  in  illo  ,  non  potest  magis  sup-  interpretatione  cap.  8.  Si  res  essent  deter- 
poni  quodres  eveniet,  quam  quod  non  eve-  mirate  futurae,  ante  decretum,  et  liberam 
niet,  etquod  Petrus  disputabit,  et  conver-  determinationem  voluntatis  divinae  ,  essent 
tetur,  quam  quod  non  disputabit,  et  non  futurae  necessario,  et  ex  natura  rei  ,  non 
convertetur.  Quare  sic  potest  formari  ar-  vero  libere,  et  contingenter ;  et  sic  tolle- 
gumentum.  Vel  suppositio  illa  eventus  fu-  retur  omnis  libertas,  et  contingentia  rerum, 
turi  antecedenter  ad  decretum  ,  habet  ali-  quod  est  haereticum.  Sequela  majoris  pro- 
quod  fundamentum  ,  vel  nullum  :  si  pri-  batur,  ut  enim  ibidem  subtiliter  discurrunt 
mum  quaeritur  quodnam  illud  sit,  vel  na-  Aristoteles,  et  D.  Thomas  :  «  Si  semper  (id 
tura  ipsius  rei  contingentis ,  quae  postulet  est  pro  omni  signo  rationis  imaginabili ) 
existere  in  aliqua  differentia  temporis  ,  verum  est  dicere  de  futuro,  quod  erit,  non 
vel  determinatio  causae  primae,  aut  secun- 
dae  :  etsic  recurrunt  argumenta  proposita.        (l)  Art.  seq.  $.  4. 


m 


DISPUTATIO  IV. 


potest  hoc  non  esse  :  quod  autem  non  po-  iEgidio  Romano,  et  aliis  antiquis  Theologis, 
testnon  esse,  idem  significat  ac  quod  estim-  qui  docent  Deum  cognoscere  futura  contin- 
possibilenon  esse.  Quodvero  est  impossibile     gentia  et  libera  in  suis  ideis,  antecedenter 


non  esse,  idem  est  cum  eo  quod  necesse  est 
esse  :  unde  sequitur,  quod  ea  quae  futura 
sunt,  necessario  erunt. » 

L.  Gonfirmatur  et  magis  illustratur  haec 
ratio  Aristotelis  et  D.  Thomae.  Si  Deus  non 
potuit  impedire,  quin  futura  contingentia 
habeant  determinatam  futuritionem,  illam 
habent  necessario  et  ex  natura  rei,  non  vero 
libere,  et  contingenter  :  Deus  enim  impedi- 
re  potuit  quicquid  convenit  rebus  contin- 
genter,  etlibere  :  at  sires  sint  determinate 
futurae  ante  decretum,  Deus  non  potuit 
impedire  talem  determinatam  futuritionem : 
ergo  iliam  habent  necessario,  et  ex  natura 
rei ;  non  vero  libere,   et  contingenter.   Mi- 


ad  decretum.  Qui  modus  dicendi  omnino 
repugnat  D.  Thomae,  et  aliquo  modo  favet 
scientiae  medise,  et  idcirco  rejiciendus  est. 
Unde 

LII.  Dico  primo  :  Deum  non  cognoscere 
futura  contingentia  antecedenter  ad  decre- 
tum  insuisideis;  siveinsuaessentia,  ut  ha- 
bet  rationem  ideae,  vel  speciei  intelligibilis. 

Probaturprimo  ex  D.  Thomainl.  dist.  19. 
quaes.  1 .  art.  2.  ad  1 .  sic  dicente  :  «  Sicut 
scire  divinum  est  subjectum  libertati  volun- 
tatis,  ita  et  idea,  secundum  quod  ad  eam 
terminatur  actus  divinae  scientiae.  »  Quibus 
verbis  aperte  docet,  quod  sicutdivina  scien- 
tia  nihil  cognoscitut  futurum,  nisi  quatenus 


nor  probatur  :  Deus  non  potuit  impedire  est  subjecta  deereto  ;  ita  nec  idea  aliquid 
ne  alicui  conveniat  illudquod  ipsicompetit,  ut  futurum  repraesentat,  nisi  prout  illi  su- 
priusquam  de  illo  possit  libere   disponere  ;     best,  et  abeodeterminatur. 


atqui  si  res  sint  determinate  futurae  ante 
decretum,  et  liberam  determinationem  vo- 
luntatis  divinae,  futuritio  illis  conveniet, 
priusquam  Deus  possit  de  illis  libere  dispo- 


LIII.  Hinc  formari  potest  haec  ratio  fun- 
damentalis  nostrae  conclusionis.  Deus  non 
potest  cognoscere  creaturas  in  suis  ideis, 
siveinsuaessentia,  ut  habet  rationem  ideae, 


nere  ;  Deus  enim  non  potest  libere  dispone-  et  exemplaris,  nisi  eo  modo  quo  in  illa  reprae- 

re  de  rebus,  nisi  mediante  libero  decreto  sentantur  :  sed  antecedenter  ad  decretum, 

suae  voluntatis  :  ergo   si  res  sint  determi-  creaturae  non  repraesentantur  in  esssentia 

nate  futuraeante  decretum,  Deus  non  po-  divina,  ut  habet  rationem  ideae,  ut  futurae, 

tuitimpedire  illarum   futuritionem.   Argu-  sed  ut  mere  possibiles :  ergo  in  illa  non  pos- 

menta  quaecontra  hanc  conclusionem  fieri  sunt  cognosciut  futurae,  sed  tantumutmere 


possent,  infra  commodius  proponentur  ac 
diluentur.  (1) 

§•  ni. 

Rejiatur  sententia  JEgidii  Romani. 

LI.  Licet  ex  dictis  §.  praecedenti  evidenter 
constet  futura  contingentia  non  esse  a  Deo  cer- 
to  cognoscibilia,  ante  decretum,  et  praedefi- 
nitionem  suae  voluntatis  ;  ut  tamen  haec  ve- 
ritas,quaeestunum  ex  praecipuis  doctrinae     sandum  determinat :  ergo  per  solum   libe- 


possibiles.  Major  constat,  minor  vero  pro- 
batur.  Tum  quia,  ut  ostendimus  §.  praece- 
denti,  res  omnes,  antecedenter  ad  divinum 
decretum,  sunt  in  statu  merae  possibilitatis, 
et  indifferentiae  ad  futuritionem,  velnonfu- 
turitionem.  Tum  etiam,  quia  divina  essem- 
tia  repraesentat  creaturas  ut  illarum  causa  : 
ergo  per  id  solum  poterit  determinari  in 
ratione  representantis  futura  contingentia, 
per  quod  determinatur  in  ratione  causae 
illorum  :  at  solum  decretum  illam   ad  cau- 


Thomisticae  fundamentis,  plenius  innotes- 
cat,  et  magis  confirmetur,  ac  stabiliatur ;  va- 
riae  illae  recentiorum  sententiae,  supra  a  nobis 
expositae,  sigillatim,  et  in  particulari  confu- 
tandae  sunt,  uthisdestructis,  veram  D.  Tho- 
mae  et  discipulorum  ejus  sententiam  stabi- 
liamus.  Prima  igitur  quae  impugnanda  oc- 
currit,  est  illa  quae   communiter  tribuitur 

(1)  Art.  sequenti  §.  4. 


rum  decretum  determinari  potest,    ut  illa 
repraesentet. 

LIV.  Gonfirmatur  :  Gontinentia  creatu- 
rarum  in  esse  repraesentativo  in  essentia 
divina,  tamquam  in  idea  et  exemplari,  fun- 
datur  in  continentia  illarum  in  essendo  :  at 
essentia  divina  non  continet  creaturas  in 
essendo,  sub  esse  existentiae  vel  futuritio- 
nis,  nisi  per  decretum  determinata  :  ergo 
non  continet  etiam  illas  ut  existentes,  aut 


ARTIGULUS  in. 


m 


futuras,  in  esse  intelligibili  aut  repraesen-  tum  repraesentent  futura  contingentia,  cum 

tativo,  nisi  ut  per  illud  determinata.  Sicut  ea  ante  illud  non   repraesentarent,  sequitur 

divina  scientia,  ut   supra  ostendimus,  non  quod  ex  decreto  illis  adveniat  aliqua  nova 

est  causa  rerum,  nisi  ut   habet  adjunctam  perfectio,  et  consequenter  aliqua  mutatio. 

voluntatem.  Quare  S.  Doctor  quaest.  5.  de  LYII.  Ad  objectionem,  concesso  antece- 

verit.  art.  6.  dicit :  c  Idea  in  Deo  ad  ea  quae  dente,    neganda   est  consequentia.    Ex   eo 

sunt,  vel  fuerunt,  vel   erunt  producenda,  enim  quod  ideae  divinae    sint  infinitae  in 

determinatur  ex   proposito  divinae  volun-  repraesentando,   solum  sequitur  quod  illae 

tatis. »  (1)  repraesentent  omnia  quae  sunt  repraesentabi- 

LV.  Probatur  rursus  conclusio.  Reprae-  lia  et  eo  modo  quo  sunt  repraesentabilia  : 

sentatio  idearum  antecedenter  ad  decretum,  unde  cum  antecedenter  ad  divinum  decre- 

est  repraesentatio  naturalis,  et  necessaria,  tum  defuturitionererum,  nihilsit  repraesen- 

pertinens  ad  scientiam  naturalem,  etsimpli-  tabile  ut  futurum,  sed  solum  ut  possibile  ; 

cis  intelligentiae,  non  vero  ad  scientiam  libe-  eo  quod  in  eo  signo,  res  omnes  sint  in  statu 

ram,  et  visionis  :  quare  si  Deus  cognosceret  purae  possibilitatis  ;  ideae   divinae,  quamvis 

futura  contingentia   in  suis  ideis,  antece-  infinitae  in   repraesentando,  non   repraesen- 

denteraddecretum,  talis  cognitio  rion  esset  tant,  nec  repraesentare  possunt  ante  decre- 

libera,sed  necessaria,  et  pertineret  adscien-  tum,  res  sub  esse  futuro,  sed  tantum  sub 

tiam  simplicis  intelligentiae,  non   vero  ad  esse  possibili. 

scientiam  visionis.   Unde  cum  Verbum  di-  Haec  responsio  et  doctrina  explicari  po- 

vinum  procedat  ex  scientia  simplicis  intel-  test,  et  illustrari  exemplo   speculi.   Sicut 

ligentiae,  et  ex  cognitione  objectorum  quae  enim  speculum,    quantumcumque  perfec- 

ab  illa  attinguntur,  procederet  ex  cogni-  tum,  non    repraesentat    nisi  objecta    quae 


tione  futurorum  contingentium  ;  et  sicejus 
productio  non  esset  necessaria,  sed  libera? 
quod  principiis  fidei  et  Theologiae  repugnat, 
utin  tractatu  de  Trinitate  ostendemus.    (2) 


g.IV. 


sunt,  non  vero  quae  erunt,  vel  fuerunt ; 
non  defectu  virtutis  repraesentativae  in 
ipso,  sed  defectu  objecti,  quod  non  est 
repraesentabile :  ita  similiter  essentia  divina 
habet  rationem  veluti  purissimi  speculi, 
in  quo  res  omnes  relucent,  et  repraesentan- 
tur  intellectui  divino,  eo  modo  quo  sunt 
cognoscibiles,  et  repraesentabiles  :  id  est  ut 
Prcecipimmadversce  sententia  fundamentum  mere  possibiles,  si  sint  in  statu  meraa  pos- 
convellitur.  sibilitatis ;  ut  futurae,  si  sint  determinatae 

in  suis  causis  ad  habendam  existentiam,  et 
LVI.  Contra  nostram  conclusionem  istud  ut  praesentes  et  existentes,  si  sint  in  actu 
potest  fieri  argumentum.  Ideae  divinae  ante-  positae  extra  suas  causas.  Sicut  ergo  quando 
cedentcr  ad  decretum  sunt  infinitae  in  re-  speculum  repraesentat  aliquod  objectum 
praesentando  :  ergo  in  illo  priori  repraesen-  quod  antea  non  repraesentabat,  hoc  non  fit 
tant  non  solum  possibilia,  sed  etiam  futura  per  mutationem  ipsius  speculi,  sed  potius 
contingentia,  ac  proinde  possunt  esse  me-  per  mutationem  objecti  quod  fit  illi  prae- 
dium,  in  quo  Deus  antecedenter  ad  suum  sens,  eique  objicitur :  ita  similiter  quando 
decretum,  ea  cognoscat.  essentia  divina,   ut  habet  rationem   ideae, 

Gonfirmatur  :  Si  ideae  divinae  solum  post  repraesentat  post  decretum  res  ut  futuras 
decretum  repraesentarent  futura  contingen-  cum  ante  illud  repraesentaret  eas  solum  ut 
tia,  non  vero  ante  decretum;  sequeretur  possibiles  :  nulla  advenit  ei  mutatio  ex  de- 
quod  illis  ex  decreto  accresceret  aliqua  per-  creto,  sedsolum  per  illud  res  transferuntur 
fectio,  et  adveniret  aliqua  mutatio  :sed  hoc  astatu  merae  possibilitatis,  ad  statum  futu- 
non  potestdici:  ergo  nec  illucl.  Sequela  ma-  ritionis,  et  fiunt  cognoscibiles  ut  futurae, 
joris  probatur.  Repraesentare  objecta,  per-  cum  antea  essent  solum  cognoscibiles  et 
tinet  ad  perfectionem  ideae,  et  speciei  intel-  repraesentabiles  ut  mere  possibiles.  Ex  quo 
ligibilis  :  ergo  si  ideae  divinae,  post  decre-     patet  responsio  ad  confirmationem. 


(1)  Disp.  3.  art.  2.  —  (2)  Disp.  9.  art.  8. 


588 


DISPUTATIO  IV. 


V. 


lmpugnatur  sententia  Molince. 

LVIII.  Molina  loco  supra  citato  certam 
futurorum  tam  absolutorum,  quam  condi- 
tionatorum  notitiam,  reducit  ad  altissimam, 


minatae  ad  ponendum  vel  non  ponendum  ef- 
fectus  contingentes,  etactusliberos:  et  pos- 
suntvel  ab  extrinsecoimpediri,  nein  actum 
exeant,  vel  sedeterminare  adactum  opposi- 
tum.Ergo  cumeffectusincausa  eo  modo  se 
habeant  in  cognosci ,  quoad  esse  ;  cum  illa  sit 
medium  cognitionis,  quia  est  medium ,  et  cau- 
sa  essendi :  sicut  effectus  contingentes  et  libe- 


et  imperscrutabilem  comprehensionem  di-  ri?seclusadivinapraedeterminatione,  incau- 

vini  intellectus,  qua  comprehenditarbitrium  sis  contingentibus  et  liberis,  non  habent  esse 

creatum,  et  in  illo  quid  esset  acturum,  si  certo  et  infallibiliter  :  ita   nec  in  illis,  aut  ex 

in  hac  aut  illa  occasione  poneretur,  certo  illis  possunt  certo  et  infallibiliter  cognosci, 

cognoscit.   Ex  quo  infert,  nec  Deum  in  sua  sed  conjecturaliter  tantum.  Quam  rationem 

voluntate,  decreta  sua  ut  futura,   nec  An-  tangit  Sanctus  Doctor  art.  44.  hujus  quaes- 

gelum  in  voluntate  humana,  futuros  ejus  tionis,  his  verbis :  «  Gausa  contingens  se  ha- 

actus  liberos,  certo  posse  cognoscere  :  quia  bet  ad  opposita,  et  sic  contingens  ut  futu- 

nec  Deus  suam  voluntatem,   nec  Angelus  rum,  non  subditur  per  certitudinem  alicui 

voluntatem     huraanam     supercomprehen-  cognitioni.  Unde  quicumquecognosciteffec- 

dunt,  sed  tantum    comprehendunt.   Quem  tum  contingentem  in  sua   causa  tantum, 


modum  dicendi  nonapprobant,  necsequun- 
tur  alii  Theologi  ejusdem  familiae,  excepto 
Becano.  Ut  ergo  haec  sententia  Moiinae  effi- 
caciter  confutetur. 

Dico  secundo  :  Futura  contingentia  abso- 
luta  vel  conditionata,  non  possunt  a  divino 
intellectu  certo  cognosci  in  suis  causis  libe- 
ris,  aut  contingentibus,  prout  prseveniunt 
praedeterminationem  divinam. 


non  habet  de  eo  nisi   conjecturalem   cogni- 
tionem.  » 

LXl.  Confirmatur  et  magis  declaratur 
haec  ratio.  Voluntas  humana  v.  g.  antece- 
denter  ad  decretum,  et  praedefinitionem 
voluntatis  divinae,  potest  considerari,  vel 
secundum  se,  vel  ut  in  his  aut  illis  oceasio- 
nibus  et  circumstantiis  constituta,  aut  ut 
mota  et  excitata  tali  vel  tali  motione  morali : 
LIX.  Probatur  primo  conclusio  ex  Sancto     sed  quocumque  ex  his  modis    consideretur, 


Thoma  1.  Periherm.  lect.  15.  in  1.  dist.  58. 
quaest.  1.  art.  S.quaest.  2.  de  verit.  art.  12. 
quaest.  12.  art.  10.  Primo  contra  Gentes 
cap.  67.  Item  2.  2.  quaest.  171.  art.  6.  1. 
parte  quaest.  57.  art.  5.  quaest.  86.  art.  4. 
et  hic  art.  15.  quibus  locis  expresse  docet, 


non  potest  esse  medium  in  quo  certo  et 
infallibiliter  ,  possint  cognosci  ejus  actus 
liberi  futuri :  ergo  illi  non  possunt  antece- 
denter  ad  decretum  et  praedefinitionem 
voluntatis  divinae,  in  voluntate  humana 
certo     et    infallibiliter     cognosci.     Minor 


in  causis  contingentibus  non  possefutura     probatur  :  Voluntas  humana,   non  solum 


contingentia  certo  cognosci,  sed  conjectu- 
raliter  tantum.  Ergo  modus  ille  dicendi 
Molinae,  apertissime  contrariatur  doctrinae 
D.  Thomae. 

LX.  Probatur  secundo  ratione  ex  iilis  lo- 
cis  desumpta.  Deus  non  potest  cognoscere 
futura  contingentia,  et  libera  in  causis  se- 
cundis,  aut  in  voluntate  creata,  nisi  eo  mo- 
do  quo  in  illis  continentur  :  alioquin  talis 
cognitio  esset  falsa,  et  induceret  imperfec- 
tionem  in  cognoscente  :  at  secluso  decreto 
praedeterminante,  futura  contingentia  et 
libera  non  continentur  certo  in  causis  secun- 
dis,  aut  in  voluntate  creata  :  ergo  non  pos- 
sunt  in  illis  certo  cognosci.  Major  constat, 


secundum  se  spectata,  sed  etiam  ut  stat 
sub  illis  circumstantiis  et  occasionibus,  et 
prout  hac  vel  iila  motione  morali  move- 
tur,  et  excitatur,  manet  indeterminata,  et 
indifferens  ad  utrumlibet  ;  ad  amorem 
verbi  gratia,  vel  ad  odium,  etiam  in  sensu 
composito,  ita  ut  utrumque  possit  conjun- 
gere,  et  componere  cum  tali  excitatione 
morali,  et  cum  illis  occasionibus  et  circums- 
tantiis  :  maxime  in  sententia  adversario- 
rum,  qui  volunt  ad  libertatem  necessario 
requiri,  ut  positis  quibuscumque  ad  agen- 
dum  praerequisitis,  voluntas  maneat  semper 
indifferens  ad  utrumlibet  ,  etiam  in  sensu 
composito.  Ergo  seclusa  divina  praedeter- 


minor  probatur.  Gausae  contingentes,  et  li-     minatione,  non  possunt  in  voluntate  huma- 
berae,  ex  se  sunt  indifferentes,  et  indeter-     na,  certo  cognosci  actus  ejusliberi  futuri. 


ARTICULUS  nr. 


589 


LXII.  Respondet  Molina,  haec  argumenta 
solum  demonstrare  actus  liberos  futuros,  non 
posse  certo  cognosci  in  voluntate  humana, 
per  comprehensionem  illius,  non  tamen  pro- 
bare  de  supercomprehensione  :  unde  cum 
Deus  non  solum  comprehendat  voluntatem 
creatam,  sed  etiam  supercomprehendat;  eo 
quod  lumen  intellectus  divini,  in  infmitum 
excedat  cognoscibilitatem  voluntatis  creatae, 
iri  illa  certo  cognoscit  ejus  actus  liberos  fu- 
turos. 

LXIII.  Sed  contra  primo  :  Vel  actus  liberi 
possunt  in  arbitrio  creato  certo,  et  infallibi- 
liter  cognosci,  vel  non.  Si  primum,  sequi- 
tur  quod  illi  possunt  certo  cognosci  ab  An- 
gelo,  per  comprehensionem  voluntatis  crea- 
tae  ;  de  ratione  siquidem  comprehensionis 
est,  quod  nihil  objecti  lateat  cognoscentem, 
et  quod  attingat  in  causa  id  omne  quod  in 
se  continet,  et  cujus  potest  esse  medium 
infallibile.  Si  secundum,  illi  non  poterunt 
certo  cognosci  ab  intcllectu  etiam  divino, 
per  supercomprehensionem ;  cum  illa  non 
possit  attingere  effectus  in  causis  secundis, 
et  actus  liberos  in  voluntate  creata,  nisi  eo 
modo  quo  in  illis  sunt  cognoscibiles,  et  quo 
in  eis  continentur  :  alioquin,  ut  antea  dice- 
bamus,  talis-cognitio  mutaret  objectum,  et 
induceret  imperfectionem  in  cognoscente. 

Secundo,  Id  tantum  est  cognoscibile  in 
aliquo,  quod  ex  vi  illius  cognosci  potest  : 
ergo  si  supercomprehensio  non  terminatur 
ad  actiones  liberas,  ut  cognoscibiles  ex  vi 
liberi  arbitrii  creati,  sed  ex  vi  eminentiae 
divinae  scientiae  :  non  cognoscit  illas  in  ar- 
bitrio  creato,  ut  in  medio. 

Tertio,  Cognitio  non  praestat  objecto  vim 
motivam,  aut  quasi  motivam,  per  quam  pos- 
sit  certo  cognosci,  sed  potius  eam  in  illo 
supponit  :  ergo  si  voluntas  creata,  ratione 
suae  indifferentiae,  et  defectibilitatis,  non 
habeat  ex  se  vim  quasi  motivam,  qua  possit 
ducere  in  certam  et  infallibilem  suorum  ac- 
tuum  futurorum  cognitionem,  non  poterit 
illam  recipere  a  lumine  infinito  divini  intel- 
lectus,  eam  supercomprehendente,  et  in  in- 
finitum  excedente  ejus  cognoscibilitatem. 

Quarto,  Si  Deus  discursive  cognosccret 
effectum  per  causam,  non  posset  exarbitrio 
creato,  ut  supercomprehenso,  certo  colligere 
determinationem  actuum  liberorum :  ergo 
necetiam  non  utens  discursu.  Consequentia 
patet,  nam  licet  Deus  non  utatur  formali 
I. 


discursu,  virtualiter  tamen,  seu  eminenter 
discurrit;  ac  proinde  quod  in  objecto,  for- 
mali  discursu  nequit  .cognoscere,  neque 
etiam  poterit  per  virtualem  aut  eminentem. 
Antecedens  autem  probatur.  Ut  per  discur- 
sum  certo  unum  ex  alio  inferatur,  sive  in- 
tercedat  comprehensio,  sive  supercompre- 
hensio  objecti,  debet  cumillo  connecti  infal- 
libiiiter,  et  per  bonam  consequentiam  infer- 
ri  :  at  ex  arbitrio  creato  (utpote  causa  falli- 
bili,  et  defectibili)  ad  esse  determinatum 
actuum  liberorum,  consequentia  infallibilis 
effici  nequit ;  sicut  ex  principio  solum  pro- 
babili,  et  incerto,  non  potest  deduci  conclu- 
sio  demonstrativa :  ergo,  etc. 

LXIV.  Probatur  tertio  conclusio  :  Quoties 
aliquis  effectus  per  se  essentialiter  dependet 
a  duabus  causis,  ut  cognoscatur  certo,  et 
infallibiliter  futurus,  oportet  quod  determi- 
natio  utriusque  causae  cognoscatur:  sicut 
enim  in  sua  existentia,  ab  utriusque  influxu 
et  causalitate  ,  ita  et  in  sua  futuritione,  ab 
utriusque  determinatione  dependet  :  atqui 
futura  contingentia,  et  actus  liberi  nostrae 
voluntatis,  perse  etessentialiterdependent, 
non  solum  a  causis  secundis,  et  a  voluntate 
creata ;  sed  etiam  a  Deo,  et  a  voluntate  di- 
vina,  tamquam  a  prima  et  universalissima 
causa  :  ergo  ut  iiii  cognoscantur  certo  et 
infallibiliter  futuri,  debet  cognosci  non  so- 
liim  determinatio  causarum  naturalium,  et 
voluntatis  humanae,  sed  etiam  decretum  ac 
determinatio  voluntatis  divinae. 

LXV.   Denique   probari  potest  conclusio 

argumento  ad  hominem    contra  Molinam. 

Deus  non  cognoscit   certo  in  sua  voluntate, 

sua  decreta  ut  futura,  antecedenter  ad  ac- 

tualem  illorum  existentiam,  ut  fatetur  Mo- 

lina  :  ergo  nec  in  voluntate  creata,   certo 

praescit  ejus  actus  liberos  futuros.  Probatur 

consequentia,  si  enim    voluntas  divina  non 

potest  esse  medium  in  quo   Deus    cognos- 

cat  suos  actus  liberos  futuros  ;  a  fortiori 

nec  voluntas  creata  poterit  esse  medium  ad 

suos  actus  liberos  futuros,   certo  et  infalli- 

biliter  cognoscendos.   Et  mirum  est,  quod 

Molina  velit  in  sola  voluntate  creata  cognos- 

ci  ejus  actus  liberos,   non  autem  in  volun- 

tate  divina    ejus  decreta.   Et  quod  magis 

mirum,  autabsurdum  est,  quod  adcognos- 

cendos  actus  liberos  futuros  voluntatis  crea- 

tae,  velitnon  requiri  cognitionem  divini  de- 

creti,  et  determinationis  voluntatis  divinae. 

26 


590  DISPUTATIO  IV. 

LXVl.  Neque  valet  responsio  hujus  auc-  sariam    connexionem  :    ergo  ejus   super- 

toris  dicentis  ideo  Deum   non  cognoscere  in  comprehensio  non  sistet  in  effectibus  neces- 

sua  voluntate   sua  decreta,  sicut  in  volun-  sario  connexis,  sed  ad  actus  liberos  eviden- 

tate  creata  praescit  ejus  actus  liberosfutu-  ter  cognoscendos  utfuturos  pertinget.  Patet 

ros   :   quia  non  supercomprehendit    suam  consequentia  ,     nam    supercomprehensio  , 

voluntatemdivinam,sicut  voluntatem  crea-  cum   sit  perfectior  comprehensione,  plura 

tam.   Licet  enim  Deus  supercomprehendat  attingitin  objecto,  quam  comprehensio. 

voluntatemcreatam,  et  tantum  comprehen-  LXX.  Denique  in  nostra  sententia,  Deus 

dat  voluntatem  suam  :  attamen  illa  utsu-  certo  cognoscit  in  libero  arbitrio  ut  praemo- 

percomprehensa,  non  est  perfectius  cognita,  to  efficaciter,  actus  liberos,  ut  determinate 

quam  voluntas  divina  ut  tantum  compre-  futuros  ;    et    tamen  ut   sic     praemotum  , 

hensa  :   alioquin  perfectius  a  Deo  cognos-  cum    illis    indifferenter   connectitur,  alias 

ceretur  voluntas  creata,  quae  est  objectum  praemotio  tolleret  libertatem.  Ergo  in  medio, 

remotius  divinae  scientiae,  quam  voluntas  et    in  causa    indifferenti,    potest  effectus 

divina,  quae  estejus  objectum  propinquius,  certo  cognosci,  et  consequenter  in  arbitrio 

etimmediatus-.quodestprorsusabsurdum.  creato,  etsi  sit  indifferens,  poterunt  certo 

Ergo  si  cognitio  Dei,ut  terminata  ad  volun-  cognosci  actus  liberi  futuri. 

tatem  divinam,  et  ut  est  ejus  comprehensio,  LXXI.  Ad  primum   respondeo  primo,  hoc 

nequit  certo  in  illa  attingere  ejus  libera  de-  testimonium  D.  Thomae  magis  nocere  quam 

creta ;  non  poteritetiam  eadem  cognitio,  ut  favere  Molinae  :  in  eo  siquidem  docet  Sanc- 

terminata  ad  voluntatem  creatam,  et  qua-  tus  Doctor,  futura  contingentia  posse  certo 

tenus  est  illius  supercomprehensio,  certo  cognosci,  in  causis   secundis  non  impeditis, 

attingere  in  illa  actus  ejus  liberos  futuros  :  et  supposito  quod  cognitio  impedimentorum 

vel  sf  ad  ipsos  potest  certo  terminari,  pote-  certo  innotescat  :  unde  cum  illa  non  possit 

rit  etiam  ad  illa  se  extendere.  certo  Deo  innotescere,  nisi  in  decreto  quod 

habet,  de  non  impediendis  causis  secundis, 


§.VI. 

Solvuntar  argumenta  Molince. 


ne  suos  effectus  producant ;  antecedenter  ad 
tale  decretum,  Deus  non  potest  in  causis 
secundis  effectus  contingentes  certo  cognos- 
cere. 

LXXII.  Respondeo  secundo,  quod  quam- 
LXVII.  Primo  arguit  Molina  ex  S.  Thoma  vis  Deus  in  causis  secundis  non  impeditis, 
1.  contra  Gentes  cap.  67.  ratione  5.  ubi  independenter  a  quocumque  decreto,  certo 
docet  quod  sicut  ex  causa  necessaria,  certo  cognosceret  futura  contingentia  ;  secluso 
cognoscitur  effectus  necessarius  ;  ita  ex  tamen  decreto  praedeterminante,  non  posset 
causa  contingenti  non  impedita,  certo  co-  jn  Hbero  arbitrio  creato,  ejus  actus  liberos 
gnoscitur  effectus  contingens :  ergo  etiam  in  futuros  certo  praescire.  Ratio  disparitatis  est 
libero  arbitrio  non  impedito,  secundum  evidens,  causae  enim  naturales  sunt  ex  se 
doctrinam  Divi  Thomae,  Deus  certo  poterit  et  ex  sua  natura  determinatae  ad  suos  effec- 
ejus  actus  liberos  futuros  cognoscere.  tus  producendos  :   v.  g.   arbor  ad  fructifi- 

LXVIII.  Secundo  aliter  arguit  ,  Saepe  candum,  nubes  ad  pluendum  hiberno  tem- 
(inquit)  contingit,  ut  pater  ex  indole  filii  sibi  pore  ;  unde  nisi  ab  extrinseco,  et  a  causis 
innata,  conjecturaliter  cognoscat  in  quam  superioribus  et  potentioribus  impediantur, 
partem  libere  inclinabitur  :  ergo  cum  Deus  infallibiliter  tales  effectus  producunt  :  arbi- 
inclinationem  voluntatis  nostrae,  infinite  trium  vero  creatum,  cum  ex  se  sit  inidffe- 
perfectius  penetret,  et  cognoscat,  quam  rens,  et  indeterminatum  ad  operandum,  vel 
quilibet  pater  indolem  sui  filii,  evidenter  non  operandum,  et  ad  eliciendos  actus  hu- 
cognoscet  in  quam  partem  liberum  arbi-  jus  vel  illius  speciei ;  et  in  principio  omni- 
trium  creatum,hac  vel  illa  occasione  oblata,  no  indifferenti,  et  indeterminato,  non  pos- 
seipsum  determinabit,  sub  concursu  indif-  sit  cognosci  certus,  et  determinatus  effectus 
ferenti  quem  illi  offert.  (ut  supra  ostendimus)  (1)  in  voluntate  crea- 

LXIX.  Tertio,  Gomprehensio  arbitrii  creati 
terminatur  ad  omne  cum  quo  habet  neces-        (i)  $.  prsecedenti. 


ARTIGULUS  III.  591 

ta,  seclusa  praedeterminatione  divina,  non  connectitur  :  indifferentia  libertatis,  conce- 

possunt  ejus   actus  liberi  futuri,  certo   et  do;  indifferentia  suspensionis,  nego.  Siveut 

determinate  cognosci.  alii  loquuntur  :  indifferentia  actuali,  et  po- 

LXXIII.  Ad  secundum,  concesso  antece-  sitiva,  concedo :  indifferentia  potentiali,  et 

dente,  nego  consequentiam :  licet  enim  Deus  privativa,  nego. 

infinite  perfectius  cognoscat  voluntatem  ho-  Explicatur    breviter  :   In  libero  arbitrio 

minis,  quam  pater  indolem,   et  mores  sui  creato   duplex  solet  indifferentia  distin^ui : 

filii  :  in  illa  tamen,  non  potest  certo  cognos-  una  potentialis,  et  privativa,  quae  consistit 

cere  ejus  actus  futuros,  cum  in  ea  non  sint  in  carentia,  et  suspensione  actus,  et  quae 

certo  cognoscibiles,   seclusa  preedetermina-  idcirco  a  quibusdam,  Indifferentia  suspen- 

tionedivina  :  in  principio  enim  indifferenti,  sionis,  appellatur,  quam  voluntas  habet  an- 

ut  indifferens  est  (ut  saepe  diximus)  non  tequam  operetur  ;   et  haec  est  imperfectio 

potest    cognosci    certus,     et  determinatus  libertatis  creatae,  illi  conveniens  ex  eo  quod 

effectus.   Imo  quanto  magis  penetratur,  et  non  est  actus  purus,  ideoque  non  competit 

quanto  perfectius  cognoscitur  causa  indif-  libertati  divinae.  Alia  dicitur  positiva,  et  ac- 

ferens  etindeterminata,  tanto  magis  cognos-  tualis,  quam  alii  vocant Indifferentiamliber- 

citur  ejus  contingentia,  et  indifferentia  ad  tatis,   quae  consistit  in  eo   quod  voluntas 

operandum  vel  non  operandum.  quando  actu  operatur,  et  elicit  aliquem  ac- 

LXXIV.   Ad  tertium  nego  etiam  conse-  tum,  retineat  potentiam  ad  oppositum.  Dici- 

quentiam  :  licet    enim  supercomprehensio  mus  ergo,  liberum  arbitrium  creatum,  ante- 

excedat  comprehensionem,   ille  tamen  ex-  cedenter  ad  efficacem  Dei  motionem,   esse 

cessus  non  se  tenet  ex  parte  objecti  ;  ita  indifferens  primo  modo ;  ac  proinde  in  iiio 

quod  comprehensio  attingat  in  objecto  ali-  (seclusadivina  praedeterminatione)  non  pos- 

quid  quod  non  cognoscat  comprehensio  (de  se  certo  cognosci  ejus  actus  liberos  futuros. 

ratione    enim   comprehensionis,  ut   supra  Supposita  vero  divinamotione,  et  praedeter- 

dicebamus,   (I)   est  ut  nihil   objecti   lateat  minatione,  licetmaneat  indifferens  secundo 

cognoscentem)  sed  tantum   ex   parte  modi  modo  (id  est  taliter  agens,   ut  retineat  po- 

cognoscendi,    quatenus    clarius  per  iilam  tentiam  ad  oppositum)  non  est  tamen  indif- 

videtur  illud  quod  per  comprehensionem  ferensprimomodo,etindifferentiapotentiali, 

obscurius    cognoscitur.   Unde  ex   eo  quod  et  suspensionis,  id  est  suspensum,  etabsque 

Deus  voluntatem  humanam  supercompre-  ulla  determinatione  ;  sed  determinate  respi- 

hendat ,  solum  potest  inferri  quod  in   ea  cit  aliquem  actum  liberum,  ut  infallibiliter 

antecedenter  ad  decretum,   habeat  perfec-  simul  et  libere  eliciendum.  Quomodo  autem 

tiorem  et  clariorem  cognitionem  conjectura-  cum  illa  determinatione  libertas  subsistat, 

lem  de  actibus  ejus  liberis  futuris,  quam  suo  loco  dicetur. 
Angelus    qui    eam  tantum  comprehendit. 

Quando  autem  dicimus  Deum  antecedenter  §.  VII. 
addecretum,  actus  nostros  liberos  cognos- 

cere  conjecturaliter  ;  non  intendimus  ad-  Theophili Raynaudi sententia  exploditur : 
mittere    in    intellectu    divino  cognitionem 

conjecturalem  ex   parte  subjecti  (haec  enim  LXXVI.  Ex  dictis  facile  confutari  potest 

importat  imperfectionem  dubietatis   et  in-  sententia    Theophili    Raynaudi,   asserentis 

certitudinis,    ex     parte  cognoscentis )   sed  loco  supra  citato,  Deum  scientia  media  ex- 

cognitionem  conjecturalem  tantum  ex  parte  plorare,  quid  factura  esset  nostra  voluntas, 

objecti,  et  rei  cognitae,  ut  supra  exposui-  in  his  vel  illis  circumstantiis,  si  se  sola, 

mus :  haec  enim  nullam  dicit  imperfectio-  et  absque  divino   concursu  agere    posset. 

nem  in  cognoscente,  sed  tantum  in  objecto  In  primis  enim,  si  voluntas  creata,  ut  habet 

cognito.  adjunctum  solum  concursum  simultaneum, 

LXXV.    Ad  ultimum,   concessa    majori,  et    ut    subest    motioni,    et  gratiae  solum 

distinguo  minorem  :   liberum  arbitrium  ut  moraliter  excitanti,nonpotestesse  medium, 

praemotum,  cum  actibus  liberis  indifferenter  in  quo  Deus  certo  et  infallibiliter  cognoscat 

ejus  actus  liberos  futuros,  ut  contra  Moli- 

0)  S.  proecedenti.  nam  ostendimus  :  a  fortiori  eadem  voluntas, 


592  DISPUTATfO  IV. 

nude  et  solitarie  sumpta,    et  sine  divino  speculator  qui  referret  duci  exercitus,  non 

concursu  considerata,  nonpoterithaberera-  longe  abesse  agrum  carduis  et  arbustis, 

tionem  medii  ducentis  in  certam  et  infalli-  instar  aciei  ordinatis,  plenum  ,   ut  ex  illo 

bilem,  suorum  actuum  futurorum  notitiam.  nuntio  paret  se  perinde  ad  pugnam,  ac  si 

LXXVIi.  Secundo  ,    Absurdissimum  est  hostis  accederet.  «  Quis  credidisset  eo  pru- 

fingere    Deum    hujusmodi  hypotheses  im-  riginem  et  licentiam  ingeniorum  devenisse, 

possibiles  facere,  ad  dirigenda  sua  decre-  aut  ea  vertigine  circumagi  potuisse,  ut  to- 

ta  vel  ad  temperandum  suum  cum  causa  tum  providentiae  divinae   cardinem  consti- 

libera  concursum,  ne  ejus  libertatem  leedat,  tuantin  cognitione,  nescio  qua,  exploratrice 

eis  uti.  Nos  quidem  eas  facimus,  quando  ex  actionis  Chimaericae,  eliciendee  a  creatura, 

absurdo,  et  impossibili  nobis  notiori  ,  quod  si  esset  Deus  ,  aut  quod  perinde  est,  si  se 

consequitur  ex  antecedente ,  aliud  absur-  sola  posset  agere  independenter  a  Deo  : » 

dum ,  nobis  vel  omnino  ignotum,  vel  saltem  inquit  eleganter  P.   Baronius  libro  de  liber- 

minus  cognitum,  inferimus  :  Deo  autem  om-  tate  humana  et  gratia  divina.  (1)  «  Dum 

nia  seque  nota  sunt,  nec  unum  ex  alio  in-  hanc  Theophili  sententiam  paulo   attentius 

fert,  nulliusque  rei  possibilitatem,   ex  al-  perpendo  (subdit  idem  auctor)   venit  mihi 

terius  impossibilitate,  dijudicare  potest.  in  mentem,  dictum  illius  Hispani,  qui  ins- 

LXXVIII.  Tertio,  Implicat  Deum  concipe-  pecta  mole  magnificentia  templi  Divo  Lau- 

re  aliquid  possibile,  independenter  ab  om-  rentio  Sacri,  et  HieronymitarumMonasterii, 

nipotentia  sua  :   ergo   cum    futura  ,  etiam  quod  infinitis  sumptibus  extruxit  Rex  Ga- 

sub  conditione,    aeqne,  imo    magis  a    Deo  tholicus  Philippus  II.  voti  reus,  post  victo- 

dependeant,  quam  mere  possibilia,  a  fortiori  riam  ad  Sanctum  Quintinum  die  Festo  Di- 

repugnabit  Deum  posse  concipere  actum  vo-  vi  Laurentii  de  Gallis  reportatam  ,   quasi 

luntatis  creatae  ut    conditionate  futurum  ,  attonitus  exclamavit :  horrendum  fuisse  pe- 

independenter  a    sua   causalitate  et    con-  riculum,  cujus  evadendi  causa,  tam   grandi 

cursu.  sacramento  se  Rex  obstrinxerat.  Ita  de  hac 

LXXIX.   Quarto  ,   Inquirere  quid   homo  Theophili  sententia  censeo  :    nisi  causam 

faceret,  si  se  solo  ageret,  et  sine  concursu  suam  gravissime  periclitari ,  ac  pene  des- 
Dei ;  idem  est,  ac  investigare,  quid  factu-  peratam  sensisset,  nunquam  instar  Gurtii, 
rus  esset  homo,  si  esset  Deus ;  soli  enimDeo  prosalute  publica,  se  in  profundam  abys- 
convenitagere  independenter  a  quocumque  sum  praeeipitem  dedisset.  Nam  prseter  mul- 
alio,  et  sine  auxilio,  et  concursu  alte-  ta  quae  objecimus,  quid  dicturus  esset,  si 
rius  :  at  ridiculum  est  fingere  quod  Deus  adhuc  viveret,  ad  argumentum  de  opera- 
exploret  per  scientiam  mediam,  quid  homo  tionibus  supernaturalibus  ?  Responderetne 
facturus  esset,  si  esset  Deus  :  ergo  et  ab-  eas  cognosci  certo  futuras,  etiam  si  finga- 
surda  ac  plane  ridicula  est  Theophili  sen-  mus,  nullo  Dei  adjutorio  egere  ,  quasi  se 
tentia,  qui,  ut  ab  hac  difficultate  se  expe-  sola,  et  vi  naturali  possit  voluntas  prorum- 
diat,  in  omne  latus  se  vertit ,  sed  eo  arc-  pere  in  operationes,  cujuscumque  sint  ge- 
tius  se  implicat  ,  quo  magis  enititur  se  neris,  etiam  supernaturalis  ?  »  (2) 
exsolvere,  ut  plane  esse  mus  in  pice  videa- 

tur.  „  YIII 

LXXX.  Denique,  Gum  Deus,  juxta  Theo-  &' 

philum,  inspicit  voluntatem  ex  se  quasi 

operantem ,  vel  prsevidet  eosdem  numero  Rejiciturmodus  dicendi  Suaris. 

etspecie  actus,   vel  diversi  generis.     Pri- 

mum  aperte  repugnat,  nam  voluntas  ope-  LXXXI.  Suarez  libro  de  scientia  conditio- 
rativa  ex  se  independenter  a  Deo ,  esset  natorum  cap.  8.  cui  adhaesit  Fasolus  hic 
impeccabilis  ,  et  infinita  :  qui  ergo  fieri  dubio  18.  docet  Deum  in  aliquo  signo  ra- 
potest,  ut  conveniat  iisdem  numero  et  spe-  tionis,  antecedenter  ad  decretum,  ut  exer- 
cie  actibus,  cum  voluntate  peccabili  et  in-  cite  in  illo  existens  ,  ipsum  cognoscere  ut 
diga  concursus  Dei  ?  Si  vero  secundum  di-  futurum;  etinilloutsiccognito,  futuracon- 
catur,  scientia  media  non  magis  inserviet 
ad  dirigendam  providentiam  divinam,quam        (1)  Pagiaa  122.  —  (2)  Pagina  188. 


ARTIGULUS  III. 


595 


tingentia  ,  et  libera  certo  pra^scire.  Nec 
quantum  ad  hoc  ,  aliquod  discrimen  cons- 
tituitinter  futura  absoluta  et  conditionata. 
Quem  etiam  modum  dicendi  amplectitur 
Fonseca  in  Metaphysica,  loco  supra  citato. 
Haec  tamen  sententia  merito  displicet,  non 
solum  Thomistis,  sed  etiam  caeteris  Socie- 
tatis  auctoribus,  et  seientiae  mediae  de- 
fensoribus  ;  illamque  suppresso  auctoris 
nomine  rejiciunt  Vazquez  disp.  65.  cap.  4. 
Arrubal  disp.  47.  Herice  disp.  7.  cap.  9. 
et  alii  plures  ejusdem  familiae,  cum  qui- 
bus 

Dico,  Deum  non  cognoscere  futura  con- 
tingentia ,  et  actus  liberos  nostrae  volunta- 
tis,  antecedenter  ad  suum  decretum  ,  ut 
exercite  existens,  in  ipsomet  decreto  cognito 
ut  futuro. 

LXXXH.  Probatur  primo  :  Deus  non  cog- 
noscit,  nec  potest  cognoscere  sua  decreta 
ut  futura  :  ergo  neque  praescire  futura 
contingentia  et  libera  in  suo  decreto  ,  co- 
gnito  ut  futuro  in  sequenti  signo  rationis. 
Consequentia  patet,  antecedens  vero  mul- 
tipliciter  probatur.  Primo  ex  D.  Thoma  qu. 
6.  de  veritate  art.  5.  ad  10.  ubidicit  : «  Ac- 
tus  praedestinationis,  cum  mensuretur  aeter- 
nitate,  nunquam  cadit  in  praeteritum,  sicut 
nunquam  est  futurus;  sed  semperconside- 
ratur,  ut  ingrediens  a  voluntate  per  modum 
libertatis.  »  Quibus  verbis  clarissime  docet, 
decreta  in  Deo  non  posse  esse,  vel  concipi 
ut  futura,  sed  solum  ut  praesentia,  et  ut 
actu  egredientia  a  voluntate  divina. 

LXXXIII.  Secundo,  Deus  cognoscit  suum 
decretum  intuitive  :  ergo  illud  cognoscit  ut 
praesens,  non  vero  ut  futurum.  Gonsequen- 
tia  patet,  in  hoc  enim  distinguitur  cogni- 
tio  intuitiva  ab  abstractiva  ,  quod  prima 
terminatur  ad  rem,  ut  praesentem  ,  et 
existentem  ;  secundavero  abstrahit  abejus 
praesentia,  vel  existentia. 

LXXXIV.  Tertio,  lllud  quod  concipitur 
ut  futurum,  concipitur  sub  non  esse  ,  seu 
>ub  expectatione  et  transitu  a  non  esse 
ad  esse  :  sed  nihil  in  Deo  potest  concipi 
sub  non  esse,  vel  sub  transitu  a  non  esse 
adesse,  cumDeus  sit  actus  purus,  et  ipsum 
esseper  essentiam  :  ergo  nihil  potest  in  illo 
esse,  vel  concipi  ut  futurum. 

LXXXV.  Denique ,  Decretum  Dei  est  aeter- 
num,  et  ut  tale  a  Deo  cognoscitur  :  ergo  non 
cognoscitur  abillout  futurum.Gonsequentia 


manifesta  est  ;  futuritio  enim  repugnat 
aeternitati,  et  destruit  conceptum  ejus  es- 
sentialem  :  cum  enim  sit  indivisibilis  et  tota 
simul,  non  novit  praeteritum  et  futurum  , 
sed  quicquid  in  ea  est,  nonnisi  est,  ut  di- 
cit  D.  Augustinus  super  Psalmum  101.  Ergo 
si  decretum  Dei  ,  ab  illo  cognoscatur  ut 
aeternum,  non  potest  cognosci  ut  futurum. 

LXXXVI.  Respondet  Suarez,  haec  argu- 
menta  solum  demonstrare,  Deum  non  co- 
gnoscere  suum  decretum,  ut  realiter  futu- 
rum,  quia  futuritio  realis  repugnat  aeterni- 
tati  ,  et  enti  per  essentiam  ;  non  tamen 
probare,  illud  non  posse  cognosci  a  Deo,  ut 
virtualiter  futurum :  sicut  enim  admittitur 
a  Theologis  prioritas  virtualis  inter  essen- 
tiam  divinam,  et  ejus  attributa  ,  et  inter 
attributa,  quorum  unum  est  ratio  a  priori 
alterius  (ut  immutabilitas  aeternitatis)  sic 
nihil  vetat  in  divinis  decretis  ,  admittere 
futuritionem  virtualem ;  ita  ut  si  per  im- 
possibile  non  essent  aeterna,  et  Deo  prae- 
sentia,  illaut  futura  cognosceret. 

LXXXVII.  Verum  haec  responsio  multas 
patitur  instantias  ,  pluresque  congerit ,  et 
accumulat  difficultates.  In  primis  enim  ,  ut 
Deus  cognosceret  sua  decreta  virtualiter 
futura;  deberet  in  se  distinguere  priorita- 
tes  illas,  et  signa  rationis,  quae  format 
intellectus  noster  ;  siquidem  ille  solus 
potest  concipere  unum  virtualiter  fu- 
turum  respectu  alterius,  qui  eorum  distinc- 
tionem  virtualem  potest  apprehendere  : 
sed  hoc  repugnat  perfectioni  divini  intellec- 
tus,  haec  enim  distinctio  virtualis  fingitur, 
et  apprehenditur  ab  intellectu  humano  , 
propter  debilitatem,  et  imperfectionem  sui 
luminis,  quod  unico  conceptu  infinitam  Dei 
cognoscibilitatem  adaequare  et  exhaurire 
nequit  :  ergo  Deus  nequit  cognoscere  sua 
decreta,  ut  virtualiter  futura. 

LXXXVIII.  Secundo,  Licet  inter  duo  at- 
tributa  divina,  quorum  unum  est  ratio  a 
priori  respectu  alterius,  possit  concipi 
prioritas  virtualis  unius  ad  alterum  ;  non 
tamen  in  uno  et  eodem  virtualiter  indistinc- 
to,  imo  nec  inter  duo;  quorum  unum  non 
est  ratio  a  priori  alterius  :  atqui  decretum 
divinum  non  distinguitur  virtualiter  a  seip- 
so,  et  cognitio  Dei  respectu  futurorum,  non 
se  habet  ut  ratio  a  priori,  respectu  divini 
decreti  :  ergo  divinumdecretumnon  potest 
cognosei  a  Deo,  ut  virtualiterfuturum. 


594 


LXXXIX.  Tertio,  Etsi  gratis  concederemus, 
dari  divinis  decretis  prioritatem  virtualem, 
haec  tamennon  sufficeretadfuturitionem  vir- 
tuaiem ;  nam  illud  idem  virtualiter  exigitur 


DISPUTATIO  IV. 

XGI.  Si  dicas,  Praeter  signum  indifferen- 
tiae  voluntatis  divinae,  et  signum  existen- 
tiae  decreti  ,  dari  aliud  medians  inter 
utrumque,  posterius  primo,  et    praecedens 


ad  futuritionem   virtualem  ,    quod  realiter     secundum  ,  in  quo  intelligi  potest  decretum 
requiritur  adfuturitionem  realem  :  atqui  ad     sub  ratione  futuri.  Contra  est,  nam  pro  hoc 


istam  non  sufficit  quaecumque  distinctio  aut 
prioritas,  vel  posterioritas  realis,  sed  exigi- 
tur  quod  unum  sit  realiter  prius  existens 
quam  aliud ;  ut  constat  exemplo  essentiae 
et  proprietatum,  quae  licet  realiter  inter  se 
distinguantur,  et  essentia  sit  realiter  prior 


signo  inter  utrumque  medio,  vel  intelligi- 
tur  divina  voluntas,  ut  omnino  indifferens 
ad  velle  et  non  velle,  vel  intelligitur  de- 
terminata  ad  velle.  Si  primum  ,  non  po- 
test  intelligi  decretum  ut  futurum,  magis 
quam  ut   non    futurum.    Si    secundum  : 


proprietatibus,  utpote  illarum  principium  ;     ergo  antecedenter  ad  decretum,ut  exercite 


tamen  inter  essentiam  et  propnetates  ,  non 
datur  vera  successio,  nec  proprietates  vere, 
et  realiter  sunt  futurae  respectu  essentiae  ; 
quia  simul  cum  illa  existunt ,  et  essentia 
non  est  illis  prior,  prioritate  existentiae,  et 
instantis  in  quo,  sed  prioritate  tantum  na- 
turae  ,  et  instantis  a  quo  :  ergo  similiter 
ad  futuritionem  virtualem ,  non  sufficit 
quaecumque  virtualis  distinctio,  aut  prio- 
ritas,  sed  requiritur  quod  cum  distinctio- 
nevirtuali,  unum  existat  prius  alio,  priori- 
tate  existentiae  et  instantis  in  quo  :  at  haec 
prioritas  non  potest  reperiri  in  Deo  :  tum 
quia  omnia  divina  existunt  per  unicam  in- 
divisibilem  existentiam  :  tum  etiam,  quia 
se  mutuo  transcendunt  ,  et  unum  in  alio 
intrinsece  imbibitur,  ac  proinde,  cum  nul- 
la  res  possit  prius  existere,  iis  quae  intrin- 
sece  in  illa  imbibuntur,  nihil  in  Deo  prius 
prioritate  instanti  in  quo  ,  existit  quam 
alterum  :  ergo,  etc. 

XG.  Probatur  secundo  conclusio  :  Si  pos- 
set  divinum  decretum  cognosci  utfuturum, 
maxime  pro  illo  signo  rationis,  quo  divina 
voluntas  intelligitur  ut  indifferens  ad  hoc 
vel  illud  decretum  ponendum.  Ita  Suarez 
ubi  supra  num.  7.  Atproillo  priori  nequit 
decretum  intelligi  sub  ratione  futuri ,  sed 
tantum  sub  ratione  possibilis,  omni  imper- 
fectione  possibilitatis  creatae  seclusa  :  ergo 
pro  nullo  signo,  potest  decretum  ab  aeterno 
existens,  obtinere  rationem  futuri.  Proba- 
tur  minor  :  Pro  signo  possibilitatis  rerum  , 
nulla  res  creata  intelligitur  ut  determinate 
futura  :  ergo  nec  pro  signo  possibilitatis  de- 
creti,  illud  cognosci  potest ,  ut  determinate 
futurum  :  at  signum  indifferentiae  volunta- 
tisdivinae,  est  signum  possibilitatis  decreti  : 
ergo  in  tali  signo  divinum  decretum  non 
potest  cognosci  ut  futurum. 


existens  ,  intelligitur  aliquid  divinam  vo- 
luntatem  determinans,  quod  est  implica- 
torium  :  ergo  illud  signum  medium  est 
omnino  fictitium. 

Explicatur  illud  amplius  :  Ideo  pro 
signo  indifferentiae  voluntatis,  nequit  intel- 
ligi  decretum  ut  futurum,  quia  illa  est  om- 
nino  indifferens  ad  decretum,  ,et  ejus  ne- 
gationem  :  at  haec  indifferentia  non  potest 
auferri ,  nisi  per  decretum  ,  quod  est  li- 
bera  determinatio  voluntatis  divinae  :  ergo 
divinum  decretum  non  potest  concipi  ut 
futurum,  in  aliquo  signo  rationis  illudan- 
tecedenti. 

XGII.  Tertio  probatur  conclusio,  et  magis 
impugnatur  hic  modus  dicendi  Suaris.  Si 
propter  aliquam  rationem,  scientia  futu- 
rorum  contingentium,  existentiam  decreti 
praecederet  :  maxime  quia  si  per  impossi- 
bile  non  existeret  decretum,  nec  esset  ab 
aeterno  praesens,  Deus  illud  futurum  co- 
gnosceret.  Ita  arguit  Suarez  ubi  supra  nurn. 
6.  At  haec  ratio,  et  falsum  supponit,  etni- 
hil  concludit  :  ergo  hujus  auctoris  funda- 
mentum  ruinosum  est.  Probatur  minor  ,  in 
primis  quod  supponat  falsum  ,  patet ;  nam 
scientia  qua  Deus  cognoscit  decretum,  est 
intuitiva  respectu  illius  ,  et  consequenter 
ab  existentia  illius,  ut  a  ratione  a  priori 
dependens  :  ergo  ex  hypothesi  quod  decre- 
tum  non  esset  Deo  praesens  ab  aeterno , 
talis  scientia  per  locum  a  priori  desineret 
esse. 

Quod  vero  nihil  concludat,  probatur  : 
Nam  eadem  ratione  cognosceret  Deus  Ver- 
bum  ut  futurum  :  consequens  est  falsum  : 
ergo,  etc.  Probatur  sequela  :  Si  enim  per 
impossibile,  Verbum  ab  aeterno  non  esset, 
sedesset  in  tempore  futurum  ,  Deus  ab 
aeterno  cognosceret  ejus  futuritionem  ;  quod 


ARTIGULUS  III. 


o95 


non  potest  negare  Suarez,  si  vera  est  hypo- 
thesis,  quam  cirea  decretum  confingit :  ergo 
si  ex  illa  hypothesi  circa  decretum  facta, 
recte  colligit  Deum  cognoscere  suum  decre- 
tum  ut  futurum  ,  antequam  intelligatur 
existens  :  idipsum  tenetur  fateri  respectu 
Verbi  divini,  quod  nempe  ut  futurum  co- 
gnoscitur  a  Deo  ,  antequam  intelligatur  ut 
exercite  existens. 

XGIII.   Probatur    quarto    conclusio ,    et 
magis    impugnatur    sententia  Suaris  ,   ex 
absurdo  quod  ex  ea  sequitur.  Si  enim  Deus 
in  signo  rationis  antecedente  existentiam 
sui  decreti,   illud   ut   futurum    cognoscat, 
cognoscet  illud   ut  futurum  necessario,  et 
non  libere  :  sed  hoc  est  absurdum,  et  repu- 
gnans  libertati  divinae  :  ergo,  etc.  Sequela 
majoris  probatur :  Omne  quod   cognoscitur 
ut  futurum,  debet  cognosci  ut  habensdeter- 
minationem  in  sua  causa,  ad  existendum 
in   duratione    vel   instanti    sequenti   :   at 
divinum  decretum,    in  eo  signo,  in  quo 
secundum  Suarem  cognoscitur  ut  futurum, 
non  potest  cognosci    ut  habens    determi- 
nationem  liberam,  sed  naturalem  etnecessa- 
riam  in  voluntate  divina  :  ergo   non  potest 
cognosci  ut  libere,  sed  ut  necessario  futu- 
rum.  Minor  probatur  :  Si  enim  in  eo  signo 
in  quo'secundum  Suarem,  decretum  a  Deo 
cognoscitur    ut    futurum,    supponeret    in 
voluntate  divina  aliquam  determinationem 
liberam,  supponeret  in  illa  aliud  decretum 
(omnis  enim  determinatio  libera  voluntatis 
divinae,  decretum  est)  et  sic  daretur  decre- 
tum  de  decreto,  et  processus  in  infinitum. 
Unde  si  in  tali  signo  illud  concipiatur,  ut 
habens  aliquam  determinationem  in  volun- 
tate  divina,  non  potest  concipi  habere  in 
illa  aliam    determinationem,   quam  natu- 
ralem    et   necessariam.  Quare  ille  auctor, 
ut  humanam  libertatem  astruat,   destruit 
divinam ;  ac  proinde  etiam  et  humanam, 
quae  sine  divina  subsistere  nequit ;  sicut 
nec  rivulus  sine  fonte,   neque   radius   sine 
sole,  nec  universaliter  ullus  effectus  sine 
sua  causa. 

XGIV.  Denique  rejici  potest  haec  sen- 
tentia  Suaris,  ex  alio  inconvenienti,  quod 
sequitur  ex  illa  :  sequitur  enim  scientiam 
absolutorum  in  Deo,  non  minus  esse  me- 
diam  inter  liberam  et  naturalem,  quam 
scientiam  conditionatorum,  in  adversa- 
riorum  sententia :  sed  hoc  illi  non  admit- 


tunt  :  ergo,  etc.  Probatur  sequela  majoris  * 
Scientia  conditionatorum  objective  involvit 
liberum  decretum,  ut  jam  fere  omnes 
adversarii  fatentur  ;  et  tamen,  quia  non 
supponit  illud  subjective,  ut  exercite  exis- 
tens,  non  est  scientia  libera,  sed  vel  libera 
imperfecte,  vel  media  inter  naturalem  et 
liberam  ;  juxta  diversas  illorum  sententias, 
infra  referendas  :  ergo  similiter  si  scientia 
absolutorum,  non  supponat  decretum  sub- 
jective,  et  ut  exercite  existens  in  Deo,  sed 
objective  tantum  iliud  involvat,  ut  docet 
Suarez,  non  erit  libera  perfecte,  sed  media 
inter  liberam,  etnecessariam. 

g.   IX. 

Diluuntur  argumenta  Suaris. 

XGV.  Objicit  primo  Suarez  :  Deus,  pro 
illo  signo  rationis,  in  quo  nondum  intelli- 
gitur  habere  liberum  decretum,  compre- 
henditsuam  essentiam,  et  voluntatem  :  sed 
non  potest  illam  comprehendere,  nisi  in  ea 
cognoscat  sua  decreta  futura  in  sequenti 
signo  ;  cum  enim  cognitio  comprehensiva 
sit  omnibus  modis  perfectissima,  debet  se 
extendere  ad  id  omne  quod  in  objecto  com- 
prehenso  continetur :  ergo  Deus  cognoscit 
sua  decreta  ut  futura. 

XGVI.  Secundo,  Decreta  Dei  libera  in 
illo  signo  rationis,  in  quo  voluntas  divina 
non  concipitur  adhuc  determinata  ad 
creandum  v.  g.  hoc  universum,  non  sunt 
actu  praesentia  in  seipsis  ;  cum  in  tali  signo 
non  habeant,  nec  concipiantur  habere  exis- 
tentiam  :  ergo  sunt  futura,  ac  proinde  ut 
talia,  ab  intellectu  divino  cognoscuntur,  et 
in  illis  futura  contingentia,  et  actus  liberi 
nostrae  voluntatis. 

XCVII.  Tertio,  In  illo  signo  jn  quo  Deus 
antecedit  sua  decreta  libera,  et  concipitur 
habere  scientiam  simplicis  intelligentiae, 
ista  propositio,  Deus  non  decernetin  sequenti 
signocreare  universum,  est  falsa  ;  cum  sit 
difformis  suo  objecto,  ac  proinde  ejus  con- 
tradictoria,  nempe ;  Deus  clecernet  in  sequen- 
ti  signo  creare  universum,  vera  :  ergodecre- 
tumdecreationemundi,  in  tali  signo  est  de- 
terminate  futurum,  ac  proinde  cognoscibile 
ut  tale  ab  intellectu  divino. 

XGVIII.  Quarto,  Si  Deus  non  posset  co- 
gnoscere  suum  decretum  ut  futurum,  ma- 


596 


DISPUTATIO  IV. 


xime  quia  illud  est  eeternum,  et  aeternitate  essentiae,  et  Pater  aeternus  posset  cognos- 
mensuratum  :  sed  liocnon  obstat;  ergo  illud  cere  suum  Verbum  ut  futurum,  ut  ibidem 
cosnoscit  ut  futurum.   Major  patet,  minor     dicebamus. 


probatur  dupliciter.  Primoquia  licet  decre- 
tum  sit  aeternum,  hoc  tamen  non  obest, 
quin  illud  sitetcognoscaturaDeo  utpossibi- 
le,  perscientiamsimplicisinteliigentiae,  qua 


Explicatur  et  magis  illustratur  ha&c  res- 
ponsio  ex  Salmanticensibus  hic  disput.  7. 
dubio  4.  ubi  docent,  quod  licet  inter  actus 
liberos  Dei  et  necessarios,  sit  aliqua  prioritas 


comprehendit  suam  voluntatem,  ut  poten-  instantis  a  quo,  quatenus  scilicet  actus  ne- 
tem  adlibere  se  determinandum,  ad  crea-  cessarii  ,  sunt  rationes  liberorum,  a  quibus 
tionem  v.  g.  hujus  universi :  ergo  a  fortiori     quasi  a  priori  pendent ;  et  etiam  prioritas 


aeternitas  divini  decreti  non  obstabit  qum 
illud  in  aliquo  signo  rationis  possit  habere 
rationem  futuri,  et  ut  tale  a  Deo  cognosci. 
Gonsequentia  videtur  manifesta,  quia  futu- 
rum  minus  distat  a  praesenti,  quam  possi- 
bile ;  cum  istud  non  transeat  in  prsesens, 
nisi  mediante  futuro. 


instantis  in  quo,secundummodumnostrum 
imperfectum  concipiendi,  qui  tamen  non 
habet  fundamentum  in  re  :  non  tamen  de- 
bet  admitti  prioritas  instantis  in  quo,  in 
ordine  ad  intellectum  divinum,  et  fundata 
inipso  objecto.  Nam  ut  egregiedicitD.  Tho- 
mas  loco  supra  citato,  in  Deo  non  concipitur 


Secundo  probatur  eadem  minor.  Si  Deus  actus  liber  ut  egressurus,  sed  ut  egrediens: 

ab  aeterno  creasset  Angelum  operantem,  v.  sicut  a  causa  agente  in  actu  secundo,  non 

g.  diligentem,  posset  cognoscere  talem  di-  concipitur  effectus    egressurus,     sed  actu 

iectionem,  ut  posteriorem,  et  quodammodo  egrediens  :  undesicut  licet  principium  ac- 

futuram,  respectu  naturae  illius  Angeli   :  tuale  operationis,  sit  prius  illa,  prioritate 

ergo  non  repugnat  aliquid  esse  aeternum,  et  naturae,  et  instantis  a  quo  ;  operatio  tamen 

nihilominus  cognosci  a  Deo  ut  futurum,  sal-  non  est,  nec  concipi  potest  ut  futura  respec- 

tem  virtualiter.  tu    imus>  ^11^  existit  in  eodem  instanti 

XGIX.    Ad    primum    dicendum,     quod  cum  illa  :  prioritas  enim  a  quo ,   non  est 

quamvis  Deus  in  illo  priori  in  quo  in  eo  prioritas    durationis,    et    existentiae,    sed 

concipiuntur  tantum  actus  naturales  et  ne-  causalitatis  tantum,  et  naturae.  Ita  similiter, 


cessarii,  comprehendat  per  scientiam  sim 
plicis  intelligentiae  suam  essentiam,  et  vo- 
luntatem  ;  in  ea  tamen  non  cognoscit  sua 
decreta  ut  futura,  quia  cum  in  taii  signo 
divina  voluntas  sit  omnino  indifferens,  et 
indeterminata  ad  productionem  rerum,  non 


cum  actus  liberi  sint  posteriores  necessariis, 
secundum  instans  tantum  a  quo,  et  non  in 
quo,  non  possunt  esse,  nec  concipi  ut  futuri, 
saltem  ab  intellectu  divino. 

GI.  Dices  :  Si  actus  liberi  sint  in  eodem 
instanti  in  quo  sunt  necessarii,sequitur  quod 


est  medium  in  quo  divina  decreta  possint  Pater  aeternus^producendo  Verbum,  sua 
cognosci,  ut  determinate  futura  :  ut  enim 
supra  dicebamus  (1)  contra  Molinam,  in 
principio  indifferenti  et  indeterminato,  non 
potest  cognosci  certus  et  determinatus  effec- 
tus.  Addo  quod,  iliud  argumentum  Suaris 
supponit  dari  in  Deo  aliquam  prioritatem 
in  quo,  inter  actus  necessarios  et  liberos  : 
quodessefalsum,constabitexstatimdicendis. 
G.  Ad  secundum  nego  antecedens,  quia 
signum  iliud  in  quo  divina  voluntas  conci- 
pitur  ut  indifferens,  et  indeterminata  ad 
creandum  v.  g.  hoc  universum,  non  est  ali- 
qua  prioritas  inquo,  sedtantum  a  quo,  quae 
non  sufficit  ad  futuritionem  etiam  virtua- 


decreta,  et  in  illis  creaturas  ut  futuras  co- 
gnoscat,  et  sic  quod  Verbum  divinum  pro- 
cedat  ex  cognitione  futurorum  ;  quod  est 
contra  communem  Theologorum  senten- 
tiam.  t 

Respondent  Salmanticenses  ubi  supra, 
negando  sequelam  majoris,  quia  cum  Ver- 
burn  divinum  sit  ens  omnimode  necessa- 
rium,  duo  requirit  ex  parte  cognitionis  a 
qua  procedit  :  primum  quidem,  quod  talis 
cognitio  sit  in  eodem  signo  in  quo  prae- 
dictum  Verbum  intelligitur  procedere.  Se- 
cundum,  quod  illa  sit  de  objecto  omnino 
necessario,  non  vero  contingenti,  aut  libero; 


lem,  ut  ostendimus  g.  praecedenti :  alioquin     ac   proinde  quod  sit    cognitio    simpliciter 
proprietates  possent  dici  futnree,  respectu     necessaria  :  quod  secundum  deest  divinae 

coiznitioni,  utterminatur  adactusliberos  ip- 
sius  Dei,  et  ita  praedicti  actus,  et  eorum  cogni- 


(!)$• 


ARTIGULUS  IV. 


597 


40,  se  habentmere  concomitanter  ad  produc- 
ionem  Verbi  divini,  nec  formalitcradillam 
concurrunt.  Ut  in  tractatu  de  Trinitate  di- 
cemus.(l) 

CII.  Ad  tertium,  Negandum  est  supposi- 
tum  antecedentis,  in  quo  supponitur  quod 
Deus  antecedat  sua  decreta  libera,  aliqua 
^rioritatein  quo,  et  non  solum  a  quo.  Si  vero 
intecedens  intelligatur  de  signo  rationis  a 
^uo,  negandum  est  istam  propositionem, 
Deus  non  decernet  creare  mundum,  esse  fal- 
sam  :  quia  cum  Verbum  Decernet,  aut  non 
decernet,  significet  de  futuro,  et  actus  divi- 
nae  voluntatis,  quo  Deus  determinatur,  sit 
ei  praesens  in  omni  signo  in  quo  (eo  quod 
mensuretur  aeternitate,  et  intuitive  ab  illo 
cognoscatur)  oportet  ut  respectu  intellectus 
divini,  semper  sit  falsa  illa  propositio  de 
futuro,  Deus  decernet ;  ac  proinde  ejus  con- 
tradictoria,  nimirum,  De  futuro  non  decernet, 
semper  vera.  Addo  quod,  falsum  est  quod 
supponit  Suarez  in  argumento  :  unam  sci- 
licet  ex  propositionibus  contradictoriis  de 
futurocontingenti,  esse  determinate  veram, 
et  alteram  determinate  falsam,  in  signo  an- 
tecedenti  divinum  decretum,  de  quo  fuse 
articulo  sequenti. 

GIII.  Ad  ultimum  nego  minorem  :  Ad  cu- 
jus    primam  probationem    dicendum  est, 
Deum  cognoscere  per  scientiam  simplicis 
intelligentiae,  suum  decretum  ut  possibile; 
sumendo  possibile  improprie,  etlargo  modo : 
secus  si  in  propria  et  stricta  significatione 
usurpetur.  Possibile  enim  potest  sumi  duo- 
bus  modis  :  primo  improprie,  et  in  ampla 
quadam  significatione  ;  prout  scilicet  signi- 
ficat  illud  quod  absolutenon  repugnat.  Se- 
cundo  proprie  et  stricte,   et  prout  denotat 
illud  quod  continetur  solum  inpotentiacau- 
sae,  omnino  indifferentis  et  indeterminatae 
adejusproductionem.  Quamvis  ergo  divina 
decreta  possint  dici  possibilia  primo  modo, 
quia  non  repugnant  esse  (in  quo  etiam  sen- 
su,  divina  essentia,  attributa,  divinae  per- 
sonae,  et  omnia  quae  sunt  in  Deo,  possibilia 
dici  possunt)  in  secunda  tamen  acceptione 
divina  decretanon  possunt  esse,  neccognos- 
ci  a  Deo  ut  possibilia  :  ad  hoc  enim  necessa- 
rium  esset,  ut  Deus  cognosceret  in  aliquo 
signo,  et  instanti  rationis  in  quo,  et  non 
solum  a  quo,  suam  voluntatem,  ut  omnino 

(1)  Disp.  6.  arl.  3. 


indifferentem,  et  indeterminatam  ad  futu- 
ritionem,  vel  non  futuritionem  rerum :  quod 
repugnare  jam  ostendimus. 

Ad  secundam  probationem  minoris  prin- 
cipalis,  respondeo  primo  negando  antece- 
dens  :  supposito  enim  quod  Deus  ab  aeterno 
creasset  Angelum  diligentem,  ejus  dilectio 
non  posset  ab  illo  cognosci  ut  futura,  quia 
essentia  Angeli  esset  eatantumprior,  priori- 
tate  a  quo,  quae  (ut  ostendimus)  non  sufficit 
ad  futuritionem,  etiam  virtualem. 

Secundo,  dato  et  non  concesso  antece- 
dente,  negatur  consequentia  et  paritas.  Ratio 
disparitatis  est,  quia  in  tali  casu,  substantia 
Angeli,  ejusque  dilectio,  per  accidens  tan- 
tum  mensurarentur  aeternitate,  tamquam 
mensura  non  sibi  propria,  et  essentiali :  at 
vero  divinum  decretum,  mensuratur  aeter- 
nitate,  tamquam  mensura  propria,  et  sibi 
essentiali. 

Articulus  IV. 

An  Deus  certo  praesciat  futura  contingentia, 
et  libera  in  eorum  veritate  objectiva  ? 


!.  I. 


Proponitur  status  qucestionis. 

GIV.  Notandum  primo  :  Duplicem  a  Phi- 
losophis  distingui  veritatem,  unam  forma- 
lem  quae  residet  in  intellectu  cognoscente  ; 
alteram  objectivam,  quae  est  in  ipso  objecto 
cognito,  et  quae  consistit  in  connexione 
praedicati  cum  subjecto  :  quae  si  sit  necessa- 
ria,  et  fundata  in  natura,  et  quidditate 
objecti,  propositio  quae  illam  enuntiat, 
dicitur  necessaria,  et  aeternae  veritatis  :  sin 
autem  contingens,  et  proveniens  ab  extrin- 
seco,  vocatur  de  futuro  contingenti. 

GV.  Notandum  secundo,  sive  potius 
supponendum,  propositiones  de  futuro  con- 
tingenti,  esse  determinate  veras,  aut  falsas 
ab  eeterno,  pro  omni  instanti  reali  :  quia 
nullum  potest  assignari  instans  reale,  in 
quo  Deus  non  se  determinaverit,  absolute, 
vel  conditionate,  circa  futuritionem,  vel 
non  futuritionem  omnium  rerum  possibi- 
lium,  mediante  decreto  absoluto,  vel  condi- 
tionato  :  unde  dependenter  a  tali  decreto, 
ab  teterno  in  Deo  existente,  res  omnes  con- 


598 


DISPUTATIO  IV. 


tingentes,  et  liberae,  sunt  ab  aeterno  deter- 
minate  futurae,  vel  non  futurae,  et  conse- 
quenter  propositiones  de  illis  enuntiatae, 
determinate  verae,  vel  falsae  in  omni  instanti 
reali.  Hoc  tamen  non  obstante,  Theologi 
distinguunt  in  Deo  duo  signa  vel  instantia 
rationis  (abstrahendo  ab  eo  quod  sint  ins- 
tantia  rationis  in  quo,  vel  solum  a  quo)  in 
quorum  priori  Deus  intelligiturin  sua  natu- 
ra  constitutus,  cum  suis  attributis  essen- 
tialibus,  et  ut  cognoscens  omnia  possibilia 
per  scientiam  simplicis  intelligentiae,  nihil 
tamen  adhuc  determinans  circa  futuri- 
tionem,  vel  non  futuritionem  rerum.  In 
secundo  vero  concipitur  in  Deo  decretum, 
quo  se  libere  determinat  ad  illas  produ- 
cendas  in  aliqua  differentia  temporis,  vel 
ad  illas  relinquendas  in  statu  merae  possi- 
bilitatis.  Quaeritur  ergo,  an  in  illo  primo 
signo  rationis,  in  quo  adhuc  non  concipitur 
in  voluntate  divina  decretum  absolutum, 
vel  conditionatum,  circa  futuritionem,  vel 
non  futuritionem  rerum  contingentium, 
illae  sint  determinate  futurae,  vel  non  futu- 
rae,  absolute,  vel  conditionate ;  et  propo- 
sitiones  de  illis  enuntiatae  determinate 
verae,  vel  falsae  ?  Sive  quod  idem  est,  an 
futuritio  determinata  rerum  contingentium, 
earumque  veritas  objectiva,  sit  dependens, 
vel  independens  a  divino  decreto  ?  Si  enim 
ab  illo  non  dependeat,  erit  eo  prior,  et  illud 
antecedens  ;  si  autem  dependeat,  erit  eo 
posterior,  et  subsequens  ad  illud. 

GVI.  Notandum  tertio,  Quod  sicut  quan- 
do  dicitur,  quod  alter  oculus  est  necessa- 
rius  ad  videndum,  hoc  potest  intelligi  duo- 
bus  modis  :  primo  ut  ly  Alter  supponat  de- 
terminate,  et  pro  aliquo  in  particulari,  et 
individuo :  secundo,  ut  supponat  confuse, 
et  indeterminate,  pro  aliquo,  quicumque 
ille  sit,  vel  dexter  vel  sinister,  ut  explicari 
solet  in  Logica.  Ita  similiter,  quando  quaeri- 
tur  an  aliqua  ex  propositionibus  contradic- 
toriis  de  futuro  contingenti,  sit  vera  vel 
falsa,  ante  decretum,  hoc  potest  intelligi, 
vel  de  aliqua  indeterminate,  et  confuse, 
quaecumque  illa  sit,  vel  de  aliqua  determi- 
nate,  in  particulari,  et  individuo.  Si  quaes- 
tioinprimo  sensu  intelligatur,  extra  dubium 
et  controversiam  est,  aliquam  ex  propositio- 
nibus  contradictoriis  de  futuro  contingenti, 
in  determinate  et  confuse,debere  esse  veram, 
vel  falsam  :  id  est  ambas  non  posse  esse  si- 


mul  veras,  et  simul  falsas.  Unde  solum  est 
difficultas,  et  controversia  inter  Theologos  ; 
an  aliqua  determinate,  in  particulari,  et  in 
individuo,  v.  g.  haec  Antichristus  erit.  Petrus 
convertetur,  habeat  determinatam  veritatem 
objectivam,  ante  decretum  et  praedefinitio- 
nem  voluntatis  divinae,  in  qua  Deus  certo 
cognoscat  futura  contingentia  et  libera. 

GVII.  Partem  affirmativam  tenent  com- 
muniter  recentiores  extra  Scholam  D.  Tho- 
mae.  Sententiam  tamen  negativam  expresse 
tradit  Aristoteles  cap.  8.  Periherm.  D.  Tho- 
mas  ibidem  lectione  12.  omnesque  fere  anti- 
qui  Aristotelis  interpretes  :  Ammonius, 
Averroes,  Boetius,  Julius  Paccius,  aliique 
Peripatetici,  in  illum  locum:  quibus  ex  re- 
centioribus  subscribunt  Fonseca  4.  Metaph. 
cap.  7.  in  explanatione  textus,  et  3.  Institu- 
tionum  cap.  6.  Henriques  tomo  2.  lib.  de 
ultimo  fine  hominis  cap.  4.  Bellarminus  lib. 
2.  de  gratia  et  libero  arbitrio  cap.  4.  et  45. 
Toletus  ad  cap.  8.  Periherm.  aliique  plu- 
res.  Eamdem  sententiam  tuetur  Scotus  in  1 . 
dist.  39.  quaest.  1.  §.  Visode  contingentia  , 
lerum,  ubi  haecscribit  :  «  Inillo  primo  ins- 
tanti  (antecedenti  decretum)  non  sunt  vera 
contingentia,  quia  nihil  est  tunc  per  quod 
habeant  veritatem  determinatam :  posita 
autem  determinatione  voluntatis  divinae, 
jam  sunt  vera,  videlicet  pro  illo  secundo 
instanti.  »  Quod  nihil  clarius  et  expressius 
in  favorem  nostrae  sententiae  dici  potest. 


II. 


Verasententiastabilitur,et  auctoritate  Aris- 
totelis  et  D.  Thomce  firmatur. 

GVIII.  Dico  igitur  :  Propositiones  de  futu- 
ro  contingenti,  ante  decretum,  nullam  ha- 
bere  veritatem  objectivam  determinatam,  in 
qua  Deus  futura  contingentia  ,  vel  libera 
certo  cognoscat.  Ita  (ut  dixi)  expresse  docet 
Aristoteles  1 .  de  interpret.  cap.  8.  ubi  lo- 
quens  de  futuris  contingentibus ,  qua  tali- 
bus,  et  prout  continentur  in  suis  causis  in- 
differentibus,  antequam  salva  earum  indif- 
ferentia,  ad  illorum  productionem  determi- 
nentur  ;  ac  proinde  loquens  implicite  et 
virtualiter  de  illis,  ut  praecedunt  efficax 
decretum  Dei ,  quo  causae  praedictae  deter- 
minatur,  in  ipso  capitis  exordio,  sic  ait :  « In 
iis  igitur  quae  sunt ,  et  fuerunt,  necesse  est 


ARTIGULUS  IV. 


399 


affirmationem,  vel  negationem,  veram  vel 
falsam  esse.  In  singularibus  autem  ,  atque 
futuris,  non  similiter  sese  res  habet,  etc.  » 
Quaeverba  exponens  Divus  Thomas  ibidem 
lect.  13.  haec  scribit  :  «  In  praeteritis  et 
praesentibus  necesse  est  quod  altera  oppo- 
sitarum  determinate  sit  vera,  et  altera  fal- 
sa,  in  quacumque  materia  :  sed  in  singu- 
laribus  quae  sunt  de  futuro,  hoc  non  est  ne- 
cesse,  quod  una  sit  determinate  vera  ,  et 
altera  falsa  ;  et  hoc  quidem  dicitur,  quan- 
tum  ad  materiam  contingentem.  » Idem  do- 
cet  in  1 .  sent.  dist.  38.  quaest.  1 .  art.  5.  ad  2. 
his  verbis  :  «  Futurum  contingens  non  est 
determinate  verumantequam  fiat,  quia  non 
habet  causam  determinatam.  »  Et  quaest.  16. 
demaloart.  7.«  Ea,  inquit,  qu3e  sunt  ad 
utrumlibet,  non  possunt  praecognosci  insuis 
causisdeterminate,  sed  subdisjunctione:  ut- 
pote  quia  erunt  vel  non  erunt,  sic  enim  ha- 
bent  veritatem.  »  Videndus  est  etiam  in  hac 
parte  quaest.  16.  art.  7.  ad  3.  ubi  expressissi- 
me  loquitur. 

GIX.  Ex  quibus  habes  Gabrielem  Vaz- 
quem,  et  alios  recentiores,  non  solum  male 
de  Aristotele  mereri,  sed  etiam  in  D.  Tho- 
mam  graviter  peccare,  dum  asserunt  Aris- 
totelem  errasse,  in  eo  quod  docuit  propo- 
sitionum  contradicentium  de  futuro  con- 
tingenti,  neutram  esse  determinate  veram 
vel  falsam  :  quia  (inquiunt)  per  hoc  certam, 
et  infallibilem  futurorum  contingentium 
praescientiam  Deo  denegavit.  Patet,inquam, 
hanc  responsionem  non  solum  esse  frivo- 
lam,  sed  etiam  S.  Doctori  injuriosam.  Si 
enim  in  hoc  errasset  Aristoteles,  non  de- 
buisset  S.  Thomas  ei  adhaerere ,  ejusque 
sententiam  sequi,  sed  potius  illum  corrige- 
re,  ac  emendare.  Praeterquam  quod  ,  male 
omnino  discurrunt  illi  auctores,  dum  ex 
eo  quod  Aristoteles  docuit  contradicentium 
de  futuro  contingenti,  neutram  esse  deter- 
minate  veram,  vel  falsam,  inferunt  illum 
Deo  certam  futurorum  notitiam  abstulisse. 
Aliud  enim  est,  quod  Deus  futura  contin- 
gentia  ante  decretum,  et  determinationem 
suae  voluntatis  non  cognoscat ;  cum  pro  eo 
priori  non  sint  determinate  vera,  nec  proin- 
de  cognoscibilia  ;  et  aliud  quod  ea  absolute 
non  praesciat,  nec  praevideat ;  et  si  ex  pri- 
mo  posset  deduci  secundum,  eodem  modo 
posset  quis  inferre  ,  in  Deo  nullam  esse 
libertatem,   quia  in  eo  signo  rationis,   in 


quo  actus  notionales ,  et  necessarii  in  Deo 
concipiuntur,  nullumin  eo  intelligitur  liber- 
tatis  exercitium.  Item  ex  eo  sequeretur  , 
Deum  non  esse  omnipotentem,  nec  justum, 
nec  misericordem  ;  quia  in  eo  signo  rationis, 
in  quo  concipimusdivinam  naturam,  ut  est 
intra  propriam  lineam  ,  praecisis  per  intel- 
lectum  attributis,  non  apprehendimus  ip  illo 
omnipotentiam,  nec  justitiam  ,  aut  miseri- 
cordiam.  Denique  in  Deo  non  esset  Trini- 
tas  personarum,  quia  in  illosigno  rationis, 
in  quodivina  natura,  abstactisper  intellec- 
tum  personalitatibus  ,  apprehenditur  ,  nul- 
lae  in  eo  concipiuntur  relationes  ,  aut  per- 
sonae,  vel  actus  notionales. 

GX.  Non  valet  etiam  aliorum  responsio  , 
qui  dicunt  Aristotelem  et  D.  Thomam  non 
negare  unam  ex  propositionibus  contradic- 
toriis  de  futuro  contingenti  esse  determinate 
veram,  quoad  se  ,  et  respectu  intellectus 
divini ,  sed  solum  quoad  nos,  et  respectu 
intellectus  humani,  cui  talis  veritas  occul- 
ta  et  incognita  est.  Non  valet,  inquam,  haec 
elusio  :  tum  quia,  juxta  illam  ,  discrimen 
quod  Aristoteles  et  D.  Thomas  inter  proposi- 
tiones  de  futuro  contingenti,  et  de  praesenti 
ac  de  praeterito  statuunt,  subsistere  nequit, 
cum  non  solum  propositiones  de  futuro 
contingenti,  sed  etiam  de  praesenti  et  de 
praeterito,  possint  esse  nobis  occultae  et 
incognitae.  Tum  etiam,  quia  non  aliam  red- 
dunt  rationem,  quare  neutra  ex  proposi- 
tionibus  contradictoriis  de  futuro  contin- 
genti  sit  determinate  vera  vel  falsa  ,  nisi 
quia  futurum  contingens  non  habet  esse 
determinatum  in  suis  causis,  ut  patet  ex 
verbis  D.  Thomae  in  l.distin.  38.  quaest.  I. 
art.  5.  ad2.  supra  relatis,  aitenim  :  «  Fu- 
turum  contingens  non  est  determinate  ve- 
rum  antequam  fiat,  quia  non  habet  causam 
determinatam.  »  Sed  haec  ratio  probat  fu- 
tura  contingentia  non  habere  veritatem 
objectivam  determinatam  ante  decretum  , 
etiam  quoad  se  ,  et  respectu  intellectus 
divini  :  ergo  praedicta  interpretatio  non  est 
legitima. 


III. 


Conclusio  ratione  suadetur. 

GXI.   Potest    insuper  probari    conclusio 
ratione    fundamentali  ,  quam  sic  breviter 


400 


DISPUTATIO  IV. 


propono.  Veritas  objectiva  determinata  ,  de 
objecto  absolute,  vel  conditionate  futuro, 
praesupponit  ipsum  objectum  ut  absolute  , 
vel  conditionate  f  uturum :   sed  nullum  con- 


quam  habeant ,  non  potest  fundari  in 
esse  quod  habeant  in  se.  Probatur  vero 
quantum  ad  secundam.  Nulla  res  futura 
habet    esse  certum    et    determinatum    in 


tingens  ante  decretum,  et  praedefinitionem     causa  indifferenti,  et  impedibili,   ut  supra 

voluntatis  divinae,  est  absolute,  vel  con- 

ditionate  futurum  :  ergo  nec  ulla  propositio 

de  futuro  contingenti  determinate  vera  vel 

falsa.  Major  constat  ex  illo  communi  Philo- 

sophorum  axiomate,   Ex  eo  quod  res  est  vel 


contra  Molinam  ostendimus :  sed  ante  decre- 
tum  omnis  causa  libera  et  contingens,  est 
indifferens,  et  impedibilis,  saltem  a  Deo  : 
ergo  ante  illud  non  habet  esse  certum  et 
determinatum  in  suis  causis.  Unde  D.  Tho- 


non  est9  propositio  dicitur  vera  vel  falsa  :     mas  in  d.  dist.  58.  quaest.  4.  art.  h\  «  Quae- 

cujusratio  est,  quia  verum  praesupponit     dam  causae  sunt  quae  se  habent  ad  utrum- 

ens,  sicut  proprietas  essentiam.  Minorautem 

constat  ex  dictis  §.  2.  articuli  praecedentis, 

ubi  demonstravimus  ante  decretum,  et  prae- 

definitionem  divinae  voluntatis  ,  nihil  esse 

determinate  futurum  :  tum  quia  ante  illud 


que,  et  in  istis  causis  effectus  de  futuro  nul- 
lam  habent  certitudinem,  vel  determinatio- 
nem.  » 

GXIV.  Gonfirmatur  :  Veritas  objectiva,  ut 
diximus  in  primo  notabili,  consistit  in  con- 


res  omnes  sunt  in  statu  merae  possibilita-     nexione  praedicati  cum  subjecto :  at  in  signo 

tis,  et  solum  habent  esse  in  virtute  et  om- 

nipotentia  Dei ;  et  tunc  adhuc  nihil  amplius 

habebat  mundus  hic  productus  ,  quam  qui 

solum  est  possibilis  :  tum  etiam,  quia  ante 

Dei  decretum,  futura  contingentia  non  ha- 

bent  esse  futurum    ex  natura  sua  ,  alias 

Deus  non  possetfacere  ut  non  essentfutu- 

ra ;  neque  ex  Dei  causalitate,   cum  enim 

Deus  sit  agens  liberum,  non  potest  intelli- 

gi  aliqua  ejus  causalitas,  ante  decretum  ,  et 

liberam  determinationem  suae  voluntatis. 

GXII.  Addo  quod,  futurum  (ut  supra  os- 
tendimus)  est  illud  quod  est  determinatum 
in  causa  ,  ad  habendam  existeritiam  pro 
duratione  sequenti  :  unde  cum  ante  decre- 
tum,  quod  est  libera  determinatio  divinae 
voluntatis,  nihil  sit  determinatum  in  causa 
prima,  ad  habendam  existentiam  pro  du- 
ratione  sequenti,  nihil  etiam  antecedenter 
ad  illud,  potest  esse,  vel  concipi  ut  deter- 
minate  futurum :  sicut  nec  ante  Dei  po- 
tentiam  ,  nihil  potest  esse,  vel  concipi  ut 
possibile. 

CXIII.  Probatursecundo  conclusio  :  Omnis 
veritas  objectiva  determinata,  debet  funda-     propositionum  de  futuro  contingenti. 


rationis  antecedente  divinum  decretum, 
nulla  potest  esse  aut  concipi  connexio  inter 
praedicatum  et  subjectum  propositionum  de 
futuro  contingenti :  ergo  nec  ulla  veritas 
objectiva.  Minor  probatur,  in  tali  signo 
nulla  potest  esse"  vel  concipi  causa,  quse 
certo  et  infallibiliter  conjungat  extrema 
propositionis  de  futuro  contingenti,  v.  g. 
existentiam  cum  Antichristo,  vel  conver- 
sionem  cum  Petro :  nam  in  tali  signo  non 
concipitur  in  Deo,  nisi  omnipotentia  nude 
sumpta,  et  omnino  indeterminata  ad  pro- 
ductionem  rerum,  et  secundum  principia 
adversariorum,  decretum  indifferens  con- 
currendi  ad  quodcumque  homo  voluerit  : 
at  connexio  iliorum  extremorum,  non  potest 
procedere,  nec  a  divina  omnipotentia  nude 
sumpta,  et  indeterminata,  neque  a  decreto 
indifferenti  :  quia  (ut  saepe  diximus  cum  S. 
Thoma)  a  causa  indifferenti,  ut  indifferens 
est,  non  potest  oriri  certus  et  determinatus 
effectus  :  ergo  in  signo  antecedenti  decre- 
tum,  nulla  potest  esse  aut  concipi  connexio 
determinata  inter  praedicatum  et  subjectum 


ri  in  aliquo  esse ;  cum  veritas  consequatur 
ad  ens ;  vel  ergo  veritas  objectiva  futuro- 
rum  contingentium  ante  decretum,  funda- 
tur  in  esse  quod  habent  in  se,  vel  in  esse 
quod  habent  in  suis  causis.  Neutrum  dici 
potest :  ergo  nullam  habent  veritatem  objec- 
tivam  ante  decretum.  Minor,  quantum  ad 
primam  partem,  constat :  contingentiam 
enim,  quamdiu  sunt  futura,  non  sunt  in  se, 
ut  patet :  ergo  veritas  objectiva  eorum,  si 


GXV.  Probatur  tertio :  Adversarii  dum  in- 
tendunt  suadere  determinationem  veritatis 
objectivae  in  futuris  contingentibus,  pro 
priori  ad  decretum,  committunt  circulum 
vitiosissimum  :  etenim  determinationem 
veritatis  objectivae  suadere  nituntur,  ut 
probent  determinationem  veritatis  formalis 
existentis  in  divino  intellectu  ;  quod  patet, 
ponunt  enim  determinatam  veritatem  objec- 
tivam  in  futuris  contingentibus,  ut  in  ea 


ARTICULUS  IV. 


401 


certo  a  Deo  cognoscantur,  cognitione  omni- 
no  infallibili,  quaeque  non  sit  exposita  fal- 
sitati  :  hoc  autem  idem  est  ac  probare  de- 
terminationem  veritatis  formalis.  At  etiam 
determinationem  veritatis  objectivae,  colli- 
gunt  ex  determinatione  veritatis  formalis  ; 
ergo  committunt  circulum  vitiosum.  Minor 
subsumpta  probatur  :  nam  pro  illa  deter- 
minatione  sic  arguunt.  Tunc  propositio  est 
vera  determinate,  quando  significat  rem  si- 
cuti  est:  sed  hoc  habet  propositio  de  futuro 
contingenti  ante  decretum:  ergo  ante  illud 
veritatem  determinatam.  At  propositio  si- 
gnificans,  estformaiis,  non  autem  objectiva, 
haec  enim  non  significat,  sed  significatur. 
Ergo  etiam  ex  veritate  determinata  proposi- 
tionis  formalis,  conantur  inferre  determina- 
tam  veritatem  objectivam  futurorum  con- 
tingentium,  ac  proinde  circulum  commit- 
tunt  vitiosissimum.  Ita  egregie  iilustrissi- 
mus  et  sapientissimus  Magister  Petrus  Go- 
doy,  Episcopus  Oxomensis,  in  manuscriptis 
tractatus  de  scientia  Dei. 

CXVI.  Probatur  quarto  conclusio,  ever- 

tendo    praecipuum    adversariorum  funda- 

mentum.  Si  propositiones  de  futuro  contin- 

genti  essent  verae  determinate,  pro  priori 

ad  decretum,    maxime   quia    in  tempore 

futuro  habebunt  suam  de  inesse  veram  :  v. 

g.  ista  propositio,  Si  Deus  Petrum  vocaverit, 

consentiet,  ideo  secundum  adversarios,   est 

determinate  vera  antedecretum,quia  adve- 

niente  tempore,  pro  quo  consensus  futurus 

dicitur,  et  conditione  posita,  Petrus  consen- 

tiet  determinate  :  at  ex  veritate  proposi- 

tionis  de  inesse,  non  licet  colligere  veri- 

tatem    determinatam,    in  propositione  de 

futuro,  pro  omni  priori  naturae,   sed    ad 

summum  pro  omni  instanti  reali  antece- 

denti :  ergo  ruit  praecipuum  fundamentum 

adversae    sententiae.    Major    patet,    minor 

probatur.  Ex  tali  veritate  de  praesenti,  non 

sequitur    fuisse    veras    propositiones    de 

futuro,  pro  omni  instanti  naturae  ;  alias  ex 

hoc  quodPetrus  modo  consentiret  vocationi 

Dei,  licebit  inferre  fuisse  consensurum,  sub 

conditione  quod  vocaretur,  pro  signo  possi- 

bilitatis  rerum  ;  imo  et  pro  signo  antece- 

dente  divinam    omnipotentiam,   et  ipsius 

Dei  existentiam,    quod  nemo   dicet :  ergo 

nec  recte  colligitur  futuritio  determinata, 

pro  priori  ad  decretum,  et  praedefinitionem 

voluntatis  divinse. 


CXVII.  Probatur  quinto,  et  simili  argu- 
mento  aliud  adversariorum  fundamentum 
convellitur  :  Illi  enim  ex  natura  et  vi  oppo- 
sitionis  contradictoriae,    inferunt    determi- 
natam  veritatem  aut  falsitatem  in  propo- 
sitionibus  de  futuro  contingenti  ante  decre- 
tum  ;  sed  ex  natura  et  vi  oppositionis  contra- 
dictorice,  male    infertur  talis  determinata 
veritas  aut  falsitas,  pro  priori  ad    divinum 
decretum  :   ergo  aliud  ipsorum  fundamen- 
tum  corruit.   Major  est  certa,   et  constabit 
ex  verbis  Patris  Martinoni  infra  referen- 
dis.  (1)  Minor  vero  probatur.  Vis  contra- 
dictionis  non  petit  quod  una  propositio  sit 
determinate    vera    et    altera    falsa  ,    pro 
priori  ad  decretum  divinum  ;  secl  ad  sum- 
mum  petit  quod  pro  omni  instanti  reali,  una 
sit  vera,   et  altera  falsa  :  ergo  ex  vi  lege 
contradictionis,  non  bene  infertur  deter- 
minata  veritas  aut  falsitas  in  propositioni- 
bus  contradictoriis  de  futuro   contingenti, 
pro  priori  ad  decretum.   Consequentia  est 
legitima,    antecedens    vero  probatur.   Vis 
contradictionis  non  petit  quod  una  propo- 
sitio  sit  determinate  vera,  et  altera  falsa, 
pro  omni  priori  :  ergo  nec  etiam  pro  priori 
ad  decretum.  Antecedens  est  certum,  alias 
propositiones  contradictoriae  de  futuro  con- 
tingenti,  essent  verae,  etiam  pro  priori  ad 
reruni  possibilitatem  ;  imo  quod  magis  est, 
sequeretur  quod  pro  priori  ad  existentiam 
Dei,  et  ad  praedicata  necessaria  illius,  debe- 
rent  verificari.  Ex  quo  ulterius  fieret,  prius 
aliquid  creatum,  esse  futurum,  quam  Deus 
conciperetur  existens  :  quo  nihil  absurdius 
dici  potest.   Consequentia    autem  videtur 
manifesta,   quia    nulla    est  ratio   probans 
veritatem  determinatam  m  propositionibus 
de  futuro  contingenti,  pro  priori  ad  decre- 
tum,  ex  vi    et  lege  contradictionis,   quae 
pari  efficacia  non  militet,  pro  omni  prioriet 
signo  imaginabili,  ut  constabit  cum  motiva 
adversae  sententiae  expendemus. 

GXVIII.  Probatur  sexto  conclusio  des- 
truendo  aliud  fundamentumadversariorum. 
Si  ob  aliquam  causam,  ex  vi  contradic- 
tionis  una  ex  contradictoriis  deberet  esse 
determinate  vera,  et  altera  determinate 
falsa,  maxime  quia  propositio  disjunctiva 
composita  ex  contradictoriis,  v.  g.  ista, 
Petrus  in  his  occasionibus  et  circumstantiis 

(l)Disp.  6.  art.  5.  $.  4. 


402 


DISPUTATIO  IV. 


positus  operabitur,  vel  non  operabitur,  habet 
pro  illo  priori  determinatam  veritatem,  sic 
enim  arguunt  adversarii  :  at  hsec  ratio  est 
nulla  :  ergo  adversarii  ruinoso  nituntur 
fundamento.  Probatur  minor  :  Illa  propo- 
sitio  non  solum  est  vera,  sed  etiam  est 
omnino  necessaria  :  at  nulla  ex  suis  par- 
tibus  est  necessaria  :  ergo  veritas  preedictae 
propositionis  non  sumitur  ex  veritate   par- 


tate  absoluta,eamdem  sortitur  cum  ea  neces- 
sitatem  :  atqui  vis  et  natura  oppositionis 
contradictoriae,  est  causa  necessaria  necessi- 
tate  absoluta  ;  cum  ilia  fundetur  in  hoc 
primo  principio,  Quodlibet  est  vel  non  est, 
quo  nihil  potest  dari  magis  necessarium  : 
ergo  si  futuritio  rerum  contingentium  pro- 
cedat  ex  vi  et  natura  oppositionis  contra- 
dictoriae,  aut  in  illa  fundetur,  erit  necessaria 


tium,  et  consequenter  ex  eo  quod  sit  deter-  necessitate  absoluta.  Minor  autem  probatur. 
minate  vera  pro  priori  ad  decretum,  non  Ex  eodem  principio  oriri  debet  futuritio  in 
recte  colligitur  determinata  veritas  partium  rebus  contingentibus,  ex  quo  oritur  veritas 
illius,  pro  illo  priori.  objectiva  in  propositionibus  contradictoriis, 

GXIX.  Gonfirmatur  :  Illa  propositio  non  quae  de  illis  enuntiantur :  cum  talis  veritas 
tantum  est  vera,  pro  priori  ad  decretum,  objectiva,  supponat  futuritionem  in  rebus 
subsecuto  adsignumpossibilitatis,sedetiam  contingentibus,  vel  sit  ipsamet  futuritio 
pro  signo  possibilitatis  rerum  :  atqui  pro  rerum,  ut  objecta  intellectui  divino  ,atqui 
isto  signo  nulla  ex  suis  partibus,  est  vera 
determinate,  ut  fatentur  adversarii  :  ergo 
ex  eo  quod  sit  vera  pro  priori  ad  decretum, 
non  recte  colligitur  determinata  veritas 
alicujus  partis,  proillo  priori.  Minor  patet, 
major  probatur.  Ista  propositio  est  seternse 
veritatis,  non  minus  quam  ha3C  :  Homo  est 
animalrationale  :  imo  est  veritas  primorum 
principiorum,  sicut  et  ista,  Quodlibet  est  vel     lex,  et  natura  contradictionis,  ut  una  pars 


talis  veritas  objectiva,  secundum  principia 
adversariorum,  oritur  exnatura  et  vi  oppo- 
sitionis  contradictorise  :  ergo  et  futuritio 
rerum  contingentium.  Minor  constat,  ideo 
enim  adversarii  volunt  unam  contradicen- 
tium  de  futurocontingenti  esse  determinate 
veram,  et  alteram  falsam  ante  decretum, 
quia  sunt  contradietoriae,  et  quia  talis  est 


non  est,  quae  est  unumex  primis  prmcipns, 
ex  solis  terminis  manifestum.  Ergo  sicut 
hsec  propositio,  Homo  est  animal  rationale, 
quia  est  necessaria,  gaudet  veritate,  pro 
signo  possibilitatis  rerum,  terminatque 
scientiam  necessariam  Dei ;  ita  etiam  pra> 
dicta  propositio,  pro  signo  possibilitatis,  erit 
vera,  scientiamque  necessariam  terminabit. 


IV. 


Demonstratur   ex  adversariorum  sententia, 
tolli  libertatem  et  contingentiam  rerum. 

GXX.  Prima  ratio  sumitur  ex  ipsis  prin- 
cipiis  adversariorum,  et  potest  sub  hac 
forma  proponi.  Illud  quod  est  futurum  ex 
vi  et  natura  oppositionis,  quae  est  inter 
duaspropositionescontradictorias,  est  futu- 
rum  necessario,  necessitate  absoluta  et 
antecedente  :  at  juxta  principia  adversa- 
riorum,  contingentia  sunt  futura,  ex  vi  et 
natura  oppositionis  contradictoriae  :  ergo 
sunt  futura  necessario,  necessitate  absoluta 
etantecedente.  Major  constat,  effectus  enim 


debeat  semper  esse  determinate  vera,  et 
altera  falsa  :  ergo  veritas  illa  objectiva  in 
propositionibus  de  futuro  contingenti,  non 
aliunde  oritur,  quam  ex  ipsa  natura  contra- 
dictionis,  seu  oppositionis  contradictorise. 
GXXI.  Secunda  ratio  potest  sic  formari. 
Illud  quod  est  futurum  ante  primum  prin- 
cipium,  et  primam  veluti  radicem  totius 
libertatis,  et  contingentiae  in  rebus,  est 
necessario,  et  non  libere  futurum ;  implicat 
enim  dari,  vel  concipi  aliquam  libertatem, 
aut  contingentiam  in  rebus,  ante  primum 
principium,  et  primam  radicem  illius  :  at 
juxta  principia  adversariorum,  res  sunt 
futurae,  saltem  conditionate,  ante  primum 
principium,  primamque  radicem  totius 
libertatis,  et  contingentiae :  ergo  sunt  neces- 
sario,  et  non  libere  futurae.  Major  constat, 
minor  vero  probatur.  Decretum  divinum 
est  primum  principium,  et  veluti  prima 
radix  libertatis  et  contingentise  in  rebus  :  at 
in  sententia  adversariorum,  res  sunt  deter- 
minate  futurae,  saltem  conditionate,  ante 
decretum  :  ergo  sunt  futurae  ante  primum 
principium,  et  primam  radicem  totius  liber- 
tatis,    et   contingentiae    in    rebus.    Minor 


subsequens  ad  causam  necessariam  necessi-     constat,  major  vero  probatur  ex  eo  quod 


ARTICULUS  IV. 


m 


divinum  decretum  est  primum  liberum,  et 
tale  per  essentiam  ;  e  contra  vero  libertas 
quae  est  in  rebus,  est  creata  dependenS,  et 
participata  a  Deo  :  unde  cum  primum  in 
quolibet  genere,  sit  causa  caeterorum,  et 
illud  quod  est  tale  per  essentiam,  sit  causa 
eorum  quae  sunt  talia  per  participationem, 
manifestum  est,  divinum  decretum  esse 
primum  principium,  et  primam  radicem 
totius  libertatis  creatae,  et  participatao  a 
rebus :  sicut  sol  est  fons,  et  origo  totius 
lucis,  et  caloris  in  corporibus  inferioribus. 
Ex  quo  principio  D.  Thomassupra  quaest.  2. 
art.  5.  ex  variis  gradibus  bonitatis,  et  per- 
fectionis,  quae  relucent  in  rebus  creatis, 
demonstrat  dari  unum  primum  ens,  summe 
bonum,  etperfectum,  quod  estprima  causa, 
primumque  principium  totius  entitatis,  et 
bonitatis  in  rebus  creatis. 

CXXII.  Confirmatur  primo  :  Nulla  potest 
dari  perfectio  simpliciter  simplex  in  rebus 
creatis,    quae  non    procedat  immediate  a 
Deo,   tamquam   a     primo    principio,  sicut 
nullus  potest  esse  radius,  qui  non  procedat 
a  sole,  nec  ullus  rivulus,  qui  non  promanet 
a  fonte.  Unde  dicitur  Jacobi  1.  Omne  datum 
optimum,    et   omne    donum  perfectum,  de- 
sursum    est  descendens  a   Patre  luminum. 
Secl   libertas  actualis  est  aliqua  perfectio 
simpliciler  simplex,   quae   competit  solum 
perfectissimis  et  nobilissimis  creaturis  hujus 
universi,   hominibus   scilicet   et  Angelis  : 
ergo  debet  immediate  procedere  et  emanare 
a  Deo,  tamquam   a   primo   principio  :  non 
potest  autem  ab  illo  immediate  procedere, 
nisi  ratione  liberi  decreti  suae   voluntatis, 
quo  efficaciter  praedefinit,  creaturam  infalli- 
biliter  simul  et  libere  operaturam,   et  quo 
attingit,  et  causat,  non  solum  substantiam, 
sed  etiam  modum  libertatis,  et  contingentiae 
in   nostris  operationibus  ;  decretum  enim 
indifferens,  ut  infra  dicemus  non  causat, 
sed  expectat,   vel  supponit  liberam  deter- 
minationem   voluntatis  humanae   :  ergo  si 
res  ponantur,  vel  supponantur  determinate 
futurae,  antecedenter  ad  decretum  praede- 
terminans,  ponuntur  et  supponuntur  futu- 
rae,  ante  primum  principium,   et  primam 
veluti  radicem  totius    libertatis  actualis  : 
ac  proinde  supponuntur  futurae  necessario, 
et  ex  natura  rei,  non  vero  libere  et  contin- 
genter. 
CXXIII.  Confirmatur  secundo  :  Futuritio 


quoe  antecedit  omnem  libertatem  tam  Dei, 
quam  creaturarum,  est  necessaria,  et  non 
libera  :  at  futuritio  quae  est  prior  decreto, 
antecedit  omnem  libertatem,  tam  Dei,- 
quam  creaturarum  :  ergo  est  necessaria,  et 
non  libera.  Minor  quantum  ad  primam 
partem  constat,  cum  enim  decretum  sit 
libera  determinatio  voluntatis  divinae,  evi- 
dens  estquod  futuritio  quae  est  prior  decre- 
to,  est  prior  libertate  divina.  Probatur  vero 
quantum  ad  secundam  :  cum  enim  omnis 
libertas  creata,  sit  participata  a  divina ;  et 
quod  est  tale  per  participationem,  non 
possit  esse,  nec  concipi  in  eo  signo,  in  quo 
adhuc  nonest,  nec  concipiturillud  quod  est 
tale  per  essentiam,  manifestum  est  futuri- 
tionem  rerum  contingentium,  non  posse 
esse,  vel  concipi  ut  liberam,  per  ordinem 
ad  voluntatem  creatam,  in  signo  ahtece- 
denti  decretum,  in  quo  nullum  adhuc  est, 
nec  concipitur  exercitium  libertatis  in- 
creatae,  nec  ulla  libera  determinatio  volun- 
tatis  divinae,  circa  res  creatas,  et  illarum 
existentiam,  vel  futuritionem. 

CXXIV.  Confirmatur  tertio  :  Libertas 
divina  et  humana  essentialiter  inter  se 
subordinantur,  et  se  habent  per  modum 
primi,  et  secundi  liberi :  unde  cum  repu- 
gnet  quod  aliquid  praecedat  primum  alicujus 
ordinis,  et  non  praecedat  secundum,  ei 
essentialiter  subordinatum,  implicat  quod 
futuritio  rerum  contingentium,  antecedat 
decretum,  et  liberam  determinationem 
voluntatis  divinae,  et  non  praecedat  similiter 
electionem,  ac  determinationem  voluntatis 
humanae.  Sicutrepugnat  quod  aliquis  motus 
corporalis,  sit  prior  motu  primi  mobilis,  et 
posterior  motibus  aliorum  corporum  coeles- 
tium  inferiorum,  quae  illi  subordinantur, 
et  ab  ejus  impulsu,  et  motione  dependent. 
CXXV.  Tertia  ratio  quam  supra  insi- 
nuavimus,  potest  sub  hac  forma  breviter 
proponi.  Quod  convenit  alicui  ex  se,  et  ex 
sua  natura,  convenit  ei  necessario,  et  non 
libere,  seu  contingenter  :  at  futuritio  quae 
antecedit  decretum,  convenit  rebus  ex  se, 
et  ex  sua  natura :  ergo  convenit  illis  necessa- 
rio,  et  non  libere.  Major  constat,  minor 
vero  probatur.  lllud  quod  non  convenit 
rebus  ab  extrinseco,  competit  illis  ex  se, 
et  ex  sua  natura  :  sed  futuritio  quae  ante- 
cedit  decretum,  non  competit  rebus  ab 
extrinseco  :  ergo  illis  competit  ex  se,  et  ex 


404 


DISPUTATIO  IV. 


sua  natura.  Minor  probatur  :  Futuritio  non 
potest  convenire  rebus  abalia  causa  extrin- 
seca,  nisi  vel  a  Deo,  vel  a  causa  secunda  : 
sed  antedecretumnon  potest  illis  convenire, 
nec  ex  causalitate  Dei,  nec  ex  efficientia 
alicujus  agentis  creati  :  ergo  non  potest  illis 
convenire  ab  extrinseco.  Minor  quantum 
ad  primam  partem  est  evidens,  cum  enim 
Deus  non  sit  agens  naturale,  sed  liberum, 
nulla  potestineo  esse  velconcipi  causalitas, 
antecedenter  ad  liberum  decretum  suae 
voluntatis.  Probatur  vero  quantum  ad  se- 
cundam.  Gum  omne  agens  creatum  sit 
subordinatum  Deo  in  agendo,  et  ab  eo  essen- 
tialiter  dependens,  non  potest  esse  vel  con- 
cipi  ut  agens,  et  ut  exercens  aliquam  cau- 
salitatem  circa  alias  res  creatas,  in  eo  signo 
rationis,  in  quo  Deus  non  est  nec  conci- 
pitur,  ut  libere  agens  ;  alioquin  tale  agens 
creatum,  esset  et  conciperetur  ut  prima 
causa,  et  pri.mum  principium  talis  effectus  : 
ergo  futuritio  non  potest  competere  rebus 
ante  decretum,  exefficientia  seu  causalitate 
alicujus  agentis  creati. 

GXXVI.  Ultima  denique  ratio,  quametiam 
supra  attigimus,  et  quam  egregie  prosequi- 
tur  Sanctus  Thomas  lect.  15.  super  cap.  8. 
Periherm.  fundatur  in  eo  quod  omne  quod 
est  verum  et  futurum  pro  omni  signo  ima- 
ginabili,  est  tale  necessario,  et  ex  natura 
rei,  et  non  libere  seu  contingenter.  Ut  enim 
ibidem  cum  Aristotele  discurrit  S.  Doctor  : 
«  Si  semper  ponitur  aliquid  esse  praesens, 
vel  futurum,  non  potest  non  esse  quin  illud 
sit  praesens,  vel  futurum  :  sed   quod  non 
potest  non  esse,  idem  significat  ac  quod  est 
impossibile  non  esse  :  quod  autem  est  im- 
possibile  non  esse,  necesse  est  esse.  »  At 
juxta  principia  adversariorum,  veritas  ob- 
jectiva,  et  determinata  futuritio,   convenit 
contingentibus  pro  semper,  et  pro  omni 
signo  rationis  imaginabili  :  ergo   convenit 
illis  necessario,  et  ex  natura  rei,  non  vero 
libere  et  contingenter.    Minor   constat  ex 
supra  dictis,  nam  juxta  principia  adversa- 
riorum,  veritas  objectiva,  ac  proinde  deter- 
minata  futuritio,  convenit  rebus  contingen- 
tibus,  ex  natura  et  vi   oppositionis   contra- 
dictoriee,  quae  habet  vim  in  omni  signo  ima- 
ginabili,  cum  contradictio  fundetur  in  illo 
primo  principio,  Quodlibet  est  vel  non  est, 
quod  est  verum  pro  omni  instanti,  et  signo 
rationis  excogitabili  :  ergo,  etc. 


V. 


Duo  corollaria  prajcedentis  doctrince, 

GXXVII.  Ex  dictis  in  primis  habetur,  ad- 
versarios  qui  se  libertatis  patronos  et  vin- 
dices  profitentur,  reipsa  esse  ejus  destruc- 
tores,ac  peremptores;  eamquein  suo  primo 
principio,  primaque  veluti  radice,  extin- 
guere  ac  preefocare;  in  eo  scilicet  quod  do- 
cent,  contingentia  habere  veritatem  objecti- 
vam,  et  futuritionem  determinatam  ante 
decretum ,  et  determinationem  voluntatis 
divinee,  quee  (ut  ostendimus)  est  primum 
principium,  et  prima  veluti  radix  totius  li- 
bertatis  et  contingentiee  in  rebus  creatis. 
Quare  D.  Thomas,  ut  conciliet  libertatem  et 
contingentiam  rerum  cum  divinis  decretis, 
semper  recurrit  ad  efficaciam  voluntatis 
divinae,  attingentis  non  solum  substantiam, 
sed  etiam  modum  libertatis  in  nostris  ope- 
rationibus  :  ut  videri  potest  1.  parte  quaest. 
49.  art.  8.  queest.  22.  art.  4.  queest.  23.  art. 
6.  1.  2.  quaest.  10.  art.  4.  ad  1.  in  2.  ad 
Annibaidum  dist.  44.  queest.  1.  art.  4.  ad 
4.  1.  Periherm.  lect.  14.  ubi  sic  loquitur  : 
«  Voluntas  divina  est  inteiligenda  ut  extra 
ordinem  entium  existens,  velut  causa  quae- 
dam  profundens  totum  ens,  et  omnes  ejus 
differentias.  »  Quam  pulchra  consideratio 
ad  habendam  divinam  magnitudinem  ubi- 
que  praesentem  !  «  Sunt  autem  differentiae 
entis,  possibile,  et  necessarium,  et  ideo  ex 
ipsa  voluntate  divina  originantur  neces- 
sitas  et  contingentia  in  rebus,  etc.  »  Idem 
habet  6.  Metaph.  lect.  3.  ubi  etiam  videndus 
est. 

CXXVIII.  Habes  secundo,  futura  contin- 
gentia  absoluta,  vel  conditionata,  in  propo- 
sitionibus  contradictcrie  oppositis,  seu  in 
vi,  et  lege  contradictionis,  non  possecerto  et 
determinate  a  Deo  cognosci,  antecedenter 
addecretum,  utdocent  recentiores.  Ut  enim 
ostendimus  ,  vis  contradictionis  non  magis 
petit  veritatem  unius  partis  determinatae, 
v.  g.  affirmativae,  quam  alterius,  scilicet 
negativee;  sed  tantum  exposcit  quod  illae 
sint  incompossibiles  in  veritate,  vel  falsi- 
tate  :  at  in  medio  indifferenti  non  potest 
sciri  aliquid  determinatum,  ut  constat  ex 
supra  dictis  contra  Molinam  :  ergo  in  pro- 


ARTICULUS  IV.  405 

positionibus  contradictoriis,  ex   vi  contra-  CXXXII.  Hanc  solutionem   et  probo,  et 

dictionis,  non  possunt  futura  contingentia,  laudo,  aliter  tamen   argumento  respondeo, 

ut  determinate  vera,   vcl   ut   determinate  nempe  distinguendo  majorem  :  vis  ct  na- 

falsa,  cognosci.  tura  contradictionis  exigit,  ut  una  ex  con- 

tradictoriis  sit  determinate  vera,  et  altera 

§.  VI.  determinate  falsa  :  pro  omni  instanti  reali, 

concedo  majorem  :  pro  omni  priori  naturae, 

Respondetur  argumentis  adversce  senteniix.  nego  majorem,  et  concessa   minori,  ne^o 

consequentiam  ;  et  insto  in  signo  possibili- 

CXXIX.  Argumenta  adversariorum  in  hac  ta}*s>  et  ni  signo  antecedenti;  nempe  prae- 

materia,  valde  frigida  ac  jejuna  sunt ;   ex  dicatorum  quae  Deo  necessario  conveniunt, 

dictisenim  satis  apparet,  quam  sit  infirmum  *n  quubus  nulla  ex  istis  propositionibus  po- 

ac  imbecille  fundamentum,  quod  ex  vi  con-  test  esse   vera  aut  falsa  determinate,  et  ta- 

tradictionis  desumunt,  ita  argumentantes  :  men  potest  idem  argumentum  pro  iliis  si- 

Vis  contradictionis  exigit,  ut  una  ex  contra-  Sn*s  formari.  Insto  etiam  in  propositionibus 

dictoriis  sit  determinate  vera,  et  altera  de-  de  praesenti :  haec  namquepropositio,  Volun- 

terminate  falsa  :  at  istae  propositiones,  Si  tas  diligit  ,   contradictorie   opponitur  isti, 

vocavero  Petrumin tali  occasione,  consentiet;  Voluntas  non  diligit !;  et  tamen  licet  una  sifc 

et  si   vocavero  Petrum  in  tali  occasione,  non  vera,  et  altera  falsa   determinate,  pro  ins- 

consentiet  :  sunt  contradictoriae,  pro  priori  tanti  reali,  neutra  determinate  est  vera,  aut 

ad  decretum   divinum  :  ergo  pro  priori  ad  falsa,  pro  priori  natune,  pro  quo  in  eodem 

decretum,  una  illarum  est  determinatevera,  instanti  reali,  voluntas  ut  indifferens,  per 

et  altera  determinate  falsa ;  et  consequen-  modum  actus  primi  praecedit. 

ter  Deus  prout  sic  illas  cognoscit,  ante  de-  CXXXIII.  Tertio  responderi  potest,  quod 

cretum  voluntatis  suae.  V]s  et  natura  contradictionis,  exigit  ut  una 

CXXX.  Confirmant  hoc  argumentum,  ex  ex  contradictoriis,  sit  determinate  vera,  et 

eo  quod  propositio  disjunctiva,  constans  ex  altera  falsa  :  una  determinate  formaliter, 

illis  contradictoriis,  est  vera,  pro  priori   ad  concedo    :   una  determinate    materialiter  , 

decretum,  determinata  veritate  :  at  veritas  nego.  Sensus  distinctionis  est,  ex  contradic- 

disjunctivae,  ex  veritate  alicujus  partis  de-  ^0116  provenire,  quod  de  facto  utraque  pro- 

sumitur,  et  consequenter  determinata  illius  positio  nunquam  sit  vera,  vel  utraque  falsa. 

veritas,   ex   determinata   veritate  alicujus  sed  quod  si  una  sit  vera,  altera  debeat  esse 

partis  dependet  :  ergo  aliqua  pars  praedicta?  falsa  :  quod  vero  haec   materialiter,   et  in 

disjunclivae,  debet  esse  determinate  vera,  individuo  sit  vera,  determinate  prae  alia, 

pro  illo  priori  ad  decretum  divinum  ;  et  noe  non  provenit  ex  contradictione,  sed  vel 

consequenter    poterit  a  divino  intellectu,  exmateria,  utinpropositionibusnecessariis, 

pro  illo  priori,  ut  determinate  vera   co-  v°l  °x  determinatione  praesentialitatis,  aut 

gnosci.  praeteritionis,  ut  in  propositionibus  de  prae- 

GXXXI.  Ad  hoc  argumentum,  quidam  ex  senti,  et  praeterito;  aut  ex  determinatione 

nostris  respondent  ,   concessa  majori,  ne-  causarum,  ut  in  propositionibus  de  futuro 

gando  minorem  ;  scilicet  quod  pro  priori  ad  contingenti  :  unde  antecedenter  ad  decre- 

decretum,  iliae  propositiones  sint  contradic-  tum,  quod  est  determinatio  causoe  primae, 

toriae  :  nam  pro  illo  priori,  non  sunt  propo-  nulla  potest    esse  determinate   vera  ,   vel 

sitiones,  eo  quod  Deus  pro  illo  priori,  nihil  falsa;  sed  una  tantum   indeterminate,   et 

de  futuritione,  aut  non  futuritione   conci-  sub  disjunctione,  eo  fere  modo,  quo   alter 

piat,  et  propositiosignificare  non  possit,  nisi  oculus  dicitur  necessarius  ad  videndum,  ut 

mediante  conceptu  :  unde  hae  voces,  Homo  exposuimusg.  1.  annotatione  tertia.  Ex  quo 

est  animal,  prolatae  a  psittaco,   non   sunt  patet  responsio  ad  confirmationem,   dicen- 

propositiones,  quia  proferens  iilas,  nihil  de  dum  enim  est,  quod  sicut  disjunctiva   est 

re  concipit  :  cum  autem  ad  contradictionem  necessaria,  si  constct  ex  partibus  incom- 

necessario  debeat  supponi  essentia  proposi-  possibilibus;  licet  neutra  earum  sit  neces- 

tionis,  consequens  fit,  quod  inter  illas,  pro  saria,  ut  patet  in  hac,  Petrus  est   albus,  vel 

priori  ad  decretum,  non  sit  contradictio.  non  albus  :  ita  tota  disjunctiva  potest  esse 

I.  27 


406 


DISPUTAT 10  IV. 


determinate  vera,  etiam  si  nulla  pars  sit 
determinate  vera;  quia  ad  necessitatem, 
aut  veritatem  determinatam  disjunctiva?, 
suf ficit  incompossibilitas  partium  secundum 
veritatem  aut  falsitatem. 


qua  differentia  temporis,  hoc  non  provenit, 
ex  vi  dispositionis  factae  in  signo  antece- 
denti  decretum;  sed  ex  vi  ipsius  decreti, 
quo  voluntas  divina  se  determinavit  ab 
aeterno   ad  producendum  aliquando  Anti- 


GXXXIV.  Objicies  secundo  :  Illa  proposi-      christum;  et  quia  tale  decretum  et  deter- 


tio  est  determinate  vera,  quae  est  conformis 
suo  objecto  :  sed  haec  propositio,  Antichris- 
tus  erit,  etiam  pro  priori  ad  decretum,  est 
conformis  suo  objecto  :  ergo  est  determinate 
vera.  Major  patet,   minor  probatur :  Tunc 


minatio  causae  primee,  in  Scriptura  revela- 
tur,  ideo  haec  propositio  Antickristus  erit, 
modo  non  solum  est  determinate  vera,  sed 
etiam  certa  de  fide. 

GXXXVIII.  Ad  confirmationem  similiter 


propositio  est   conformis    objecto,   quando     respondeo,   concessa  majori,   distinguendo 

illud  ita  se  habet,  ut  per  eam  enuntiatur  : 

sed  objectum  hujus  propositionis,  Antichris- 

tus  erit,  ita  se  habet  ut  enuntiatur  per  il- 

lam  ;  cum  revera  Antichristus  sit  habiturus 

existentiam  in  aliqua  differentia  temporis, 

ut  est  certum  de  fide,  et  in  Scriptura  reve- 

latum   :  ergo   heec   propositio  ,    etiam  pro 


priori  ad  decretum 
jecto. 
GXXXV.  Gonfirmatur 


est  conformis  suo  ob- 


Illa  propositio  de 


minorem.  Heec  propositio,  Antichristus  erit, 
formata  pro  priori  ad  divinum  decretum, 
habebit  aliquando  suam  de  inesse  veram, 
ex  vi  talis  prioris,  et  dispositionis  in  eo 
factee,  nego  minorem  ;  ex  vi  signi  posterio- 
ris  ,  et  divini  decreti  determinantis  ali- 
quando  producere  Antichristum,  concedo 
minorem,  et  eodem  modo  distinguo  conse- 
quens. 
GXXXIX.  Ad  secundam  confirmationem, 


futuro  est  determinate  vera,  quee  aliquando     dicendum  est  objectum  propositionis  de  fu- 

turo  contingenti,  neque  esse  solam  deter- 
minationem  causae,  neque  solam  existentiam 
rei,  ut  habendam  pro  tempore  futuro  :  sed 
existentiam  rei  ,  ut  habendam  ex  vi 
praesentis  determinationis  causoe  :  unde 
quamvis  decretum,  et  determinatio  cau- 
see  primae,  vel  secundee  ,  non  sit  objec- 
tum  harum  propositionum,  est  tamen  ejus 
fundamentum,  et  prima   regula,  primaque 


habebit  suam  de  praesenti,  seu  de  inesse 
veram  :  veritas  enim  propositionis  de  fu- 
turo,  per  suam  de  inesse,  seu  de  praesenti 
regulari  et  cognosci  debet  :  sed  haec  propo- 
sitio,  Antichristus  erit,  habebit  aliquando 
suam  de  inesse  veram ;  aliquando  enim  ve- 
rum  erit  dicere,  Anticliristus  nunc  est,  ut 
est  certum  de  fide  :  ergo  est  determinate 
vera. 


CXXXVI.   Confirmatur   amplius  :  Objec-  radix  conformitatis  quam  habent  cum  illo ; 

tumhujus  propositionis,  Antichristus  erit,  eo  proportionali  modo  quo  indifferens  judi- 

non   est  determinatio   causoe  primee,    alio-  cium  rationis  est  prima  regula  liberae  deter- 

quin  non  esset  de  futuro,  sed   de  preesenti,  minationis  voluntatis,  quamvis  non  sit  ob- 


sed  existentia  ipsius  Antichristi,  habenda 
pro  tempore  :  ergo  quamvis  causa  prima,  in 
signo  antecedenti  decretum,  non  sit  deter- 
minata  ad  producendum  Antichristum,  hoc 
tamen  non  obstat,  quin  talis  propositio,  pro 
illo  priori,  sit  determinate  vera. 

CXXXVII.  Ad  objectiohem  respondeo  , 
concessa  majori,  negando  minorem  :  ad  cu- 
jusprobationem,  distinguo  majorem/Tunc 
propositio  est  conformis  objecto,  quando  ita 
se  habet,  ut  per  eam  enuntiatur  :  si  hoc 
habeat  ex  vi  illius  signi,  in  quo  enuntia- 
tur,  sive  ex  vi  dispositionis  factae  in  tali 
signo,  concedo  :  si  hoc  habeat  ex  vi  alterius 
signi,  sive  ex  vi  dispositionis  factae  in  alio 
signo  subsequenti,  nego.  Qaod  autem  Anti- 
christus  sit  habiturus  existentiam,  pro  ali- 


jectum  ipsius.  Unde  ut  aliqua  res  in  aliquo 
signo  sit,  et  concipiatur  ut  futura,  non  suf- 
ficit  quod  sit  aliquando  habitura  existen- 
tiam  (hoc  enim  potest  verificari  de  re  possi- 
bili,  considerata  in  statu  merae  possibilitatis, 
ut  supra  dicebamus)  (4)  sed  insuper  requi- 
ritur,  quod  sit  habitura  existentiam,  ex  vi 
proesentis  determinationis  causae  :  quod  non 
potest  verificari  de  Antichristo,  pro  priori 
ad  divinum  decretum,  cum  pro  tali  signo 
divina  voluntas  sit  omnino  indifferens,  et 
indeterminata  ad  ejus  productionem. 

GXL.  Dices,  Sequitur  ex  hac  responsione, 
omnem  propositionem  affirmativam  de  fu- 
turo  contingenti,  esse  falsam,  pro  priori  ad 

(1)  S-  2. 


ARTIGULUS  IV. 


407 


decretum,  et  negativam,  ejus  contradicto- 
riam,  veram.  Probatur  sequela,  quantum 
ad  primam  partem,  quia  propositionis  affir- 
mativae  falsitas,  consistit  in  hoc,  quod  ali- 
quid  affirmet  aliter  ac  est  :  at  dicta  propo- 
sitio  affirmat  aliquid  pro  illo  priori,  aliter 
ac  est,  enuntiat  enim  rem  esse  futuram, 
quae  revera  pro  illo  priori  non  est  futura  : 
ergo  est  falsa.  Ex  quo  probata  manet  se- 
cunda  pars  sequelae,  nam  id  quod  sufficit 
ad  falsitatem  affirmativae  ,  suffieit  etiam 
ad  veritatem  negativae  contradictoriae,  ut 
patet. 

GXLI.  Respondeo  distinguendo  minorem  : 
affirmat  aliquid  quod  pro  illo  priori  non 
est,  ly  Non  est,  accepto  praecisive,  id  est 
quod  pro  illo  priori,  non  intelligatur  esse, 
concedo  minorem  ;  accepto  repugnanter,  et 
contrarie,  negominorem,  et  consequentiam. 
Quia  ut  falsa  esset  haec  propositio,  necessa- 
rium  erat,  quod  affirmaret  aliquid,  quod 
pro  illo  priori  non  esset,  contrarie,  aut  re- 
pugnanter  :  id  est,  quod  haberet  aliquid  ex 
vi  illius  prioris,  repugnansfuturitioni  quam 
affirmat. 

Haec  solutio  potest  hocexemplo  elucidari. 
Quando  aiiquis  considerando  hominem 
secundum  se,  et  sua  praedicata  essentiaiia, 
dicit,  Homo  non  est  albus,  tunc  ly  Non 
albits,  potest  dupliciter  sumi  ;  primo  repu- 
gnanter,  et  contrarie  ;  et  in  hoc  sensu,  pro- 
positio  est  falsa,  quia  significat  albedinem 
homini  repugnare  :  secundo,  mere  praeci- 
sive,  et  sic  talis  propositio  est  vera,  signi- 
ficat  enim,  hominem  non  esse  essentialiter 
album,  et  naturam  humanam  esse  de  se 
^ndifferentem  ad  albedinem,  vel  non  albe- 
dinem.  Ita  similiter,  quando  dicitur  ,  Anti- 
christus  pro  priori  ad  decretum  non  est 
futurus,  ly  Non  futurus,  potest  sumi  repu- 
gnanter  etcontrarie,et  denotarefuturitionem 
Antichristo  repugnare  ;  et  in  hoc  sensu,  haec 
propositio  est  falsa,  neccstin  materia  con- 
tingenti,  sed  impossibili :  impossibile  enim 
est,  futuritionem  Antichristo  repugnare. 
Secundo  ly  Non  futurus,  potest  sumi  pure 
proecisive,  prout  significat  Antichristum,  ex 
vi  signi  antecedentis  decretum,  esse  indif- 
ferentem  ad  futuritionem,  vel  non  futuri- 
tionem,  et  ab  utraque  praescindere  ;  et  sic 
propositio  est  verissima,  sed  non  est  in 
materia  contingenti,  sed  necessarium  ;  cum 
necessarium   sit,  ante  decretum ,  et  deter- 


minationem  voluntatis  divinae,  res  omnes 
esse  in  statu  merae  possibilitatis,  et  indiffe- 
rentesad  futuritionem  vel  non  futuritionem. 
Aliam  hujus  instantiae  solutionem  dabimus 
in  tractatu  de  Angelis.  (\) 

GXLII.  Objicies  ultimo  :  Veritas  et  falsi- 
tas  sunt  proprietates  propositionis,  ut  do- 
ccnt  Philosophi  in  Logica  :  at  determinatae 
essentioe  convenire  debent  determinatae 
proprietates,  in  omni  signo  imaginabili  : 
ergo  veritas  et  falsitas  debent  convenire  pro- 
positionibus  de  futuro  contingenti,  in  omni 
signo  imaginabili,  subindeque  in  signo  ra- 
tionis  antecedenti  divinum  decretum. 

Respondeo  primo  hoc  argumentum  nimis 
probare,  quia  ex  illo  sequitur,  propositio- 
nes  de  futuro  contingenti  esse  determinate 
veras  aut  falsas,  ac  proinde  illarum  objec- 
tum  determinate  futurum,  vel  non  futu- 
rum,  non  solum  pro  prioriaddecretum,  sed 
etiam  pro  signo  possibilitatis  rerum  ; 
cum  pro  tali  signo,  et  quocumque  alio  ima- 
ginabili,  proprietates  debeant  convenire 
essentiae. 

GXLIII.  Respondeo  secundo  distinguendo 
majorem.Veritas  et  falsitassuntproprietates 
propositionis,  formalis,  ^oncedo  :  materialis, 
nego.  Propositiones  autem  de  futuro  contin- 
genti,  pro  priori  addivinum  decretum,  non 
sunt  formaliter  propositiones,  sed  tantum 
materialiter,  ut  supra  annotavimus. 

Respondeo  tertio  distinguendo  majorem. 
Veritas  et  falsitas  sunt  proprietates  propo- 
sitionis,  proprietates  respectivae,  concedo  ; 
absolutae,  nego.  Similiter  distinguo  mino- 
rem :  determinatae  essentiae  convenire  de- 
bent  determinataeproprietates,  si  sint  abso- 
lutae,  concedo  :  si  sint  respectivae,  nego. 

Explicatur  :  Sicut  aequalitas  vel  inaequa- 
litas  sunt  proprietates  quantitatis,  non  ab- 
solutae,  sed  respectivae  :  quia  una  quantitas 
dicitur  aequalis  per  ordinem  ad  alteram  cui 
commensuratur,  et  inaequalis  per  ordinem 
ad  aliam  quam  excedit,  vel  aquaexcedi- 
tur.  Ita  similiter  veritas  et  falsitas  sunt 
proprietatespropositionis,  non  absolutae,  sed 
respectivae  ;  quia  sumuntur  per  ordinem 
ad  objectum,  et  ex  conformitatc,  vel  diffor- 
mitate  quam  habet  ad  illud  :  unde  sicut  si 
darctur  una  tantum  quantitas,  neque  essefc 
aequalis,  neque  inaequalis,  sed  indifferens 

(I)  Disp.  7.  arl.  4.  $  3. 


408 


DISPUTATIO  IV. 


ad  utrumque  :  ita  si  detur  aliquod  signum 
rationis,  in  quo  objectum  propositionis  de 
futuro  contingenti,  non  sit  determinate  fu- 
turum  vel  non  futurum  ;  illa  etiam,  in  tali 
signo,  non  erit  determinate  vera  vel  falsa, 
sed  non  vera  et  non  falsa,  id  est  indifferens 
ad  veritatem  et  falsitatem. 

Articulus  V. 

Vera  sententia  stabilitur,  et  medium  in 
quo  Deus  futura  contingentia  cognoscit, 
explicatur. 

Sapienter  monet  Ecclesiastes,  omnia  tem- 
pus  iiabere,  et  tempus  esse  plantandi,  tem- 
pusevellendi;tempusdestruendi,  et  tempus 
aedificandi.  Articulis  praecedentibus,  falsas 
recentiorum  sententias  confutavimus,  nunc 
tempusest,  ut  veram  D.  Thomae  etdiscipu- 
lorum  ejus  sententiam  stabiliamus,  et  me- 
dium  in  quo  Deus  futura  contingentia  certo 
et  infallibiliter  cognoscit,  breviter  declare- 
mus.  Hic  soium  agemus  de  futuris  absoiutis, 
de  conditionatis  vero  dicemus  disputatione 
sequenti. 


I. 


Prcescientiam  futurorum  fundariin  decreto, 
seu  prcedefinitione  voluntatis  divince,  SS. 
Patrum  testimoniis  ostenditur. 

GXLIV.  Dico  igitur  :  Deum  cognoscere 
certo  et  infallibiliter  futura  contingentia 
absoluta,  in  decreto  et  praedefinitione  suae 
voluntatis,  sive  potius  in  essentia  et  omni- 
potentia  divina,  ut  per  tale  decretum  deter- 
minata. 

Probatur  primo  ex  Dionysio,  et  aliis  SS. 
Patribus  supra  citatis,  qui  aperte  docent 
Deum  omnia  in  sua  essentia  tamquam  in 
causa  cognoscere  :  (1)  sed  essentia  divina 
non  est  causa  futuritionis  rerum,  nisi  ut 
determinata  per  liberum  divinae  voluntatis 
decretum  ;  cum  Deus  non  agat  ex  necessi- 
tate  naturee,  sed  ex  beneplacito  suae  volun- 
talis  :  ergo  omnia  futura  Deus  cognoscit  in 
suo  decreto. 

Probatur  secundo  ex  Hilario  9.  de  Trinit. 

(1)  Disp.  2.  art.  1.  $.  2. 


sic  dicente  :  sed  «  Quae  Deus  facere  decre- 
vit,  in  sua  voluntate  cognovit  :  »  sed  Deus, 
cum  non  sit  agens  naturale,  sed  liberum, 
decrevit  ab  aeterno  faeere  universa  qua3  in 
tempore  operatur,  etiam  futura  contingentia 
et  libera,  juxta  illud  Apostoli  ad  Ephesios 
i.  Operatur  omnia  secundum  consilium 
voluniatis  suce :  ergo  Deus  in  decreto  suae 
voluntatis,  futura  contingentia  et  libera 
cognoscit. 

GXLV.  Probatur  tertio  ex  Augustino  libro 
de  praedestin.  Sanctorum  cap.  10.  ubi  cer- 
tam  de  futuris  et  promissis  notitiam  repetit 
a  praedestinatione  et  decreto  Dei,  ait  enim : 
«  Praedestinatione  Deus  ea  praescivit  quae 
fuerat  ipse  facturus.  »  Et  ibi  agens  de  pro- 
missione  facta  Abrahae,  Patrem  multarum 
gentium  esse    constituendum,   post  multa 
haec   adjungit :    «  Gredidit  Abraham  dans 
gloriam  Deo,  quoniam  quae  promisit,  potens 
est  et  facere.  Non  ait  praedicere,  non  ait 
praescire,  nam  et  aliena  facta  potest  prae- 
dicere  atque    praescire,   sed  ait  potens  est 
facere,   ac  per  hoc  facta  non  aliena,  se  d 
sua.  »  Et  supra  dixerat  :  «  Non  de  nostraB 
voluntatis  potestate,   sed  de  sua  praedesti- 
natione  promisit.  »  Item  libro  26.  contra 
Faustum  cap.  4.  reddens  rationem   cur  nes- 
ciat  an  aliquid  sit  futurum  :  «  Ideo  (inquit) 
nescio,  quia  quid  habeat  hac  de  re  voluntas 
Dei  melatet :  iliud  me  tamen  non  latet,  sine 
dubio  futurum,  si  hoc  Dei  voluntashabet.  » 
Insuper  in  libro  de  bono  persever.  cap.  17. 
loquens  de  bonis  operibus,  ait  :    «  Si  Deus 
ea  se  daturum  esse  preescivit,  profecto  pree- 
destinavit.  »  Quae  consequentia  nulla  esset, 
si  praescientia  bonorum   operum  non  esset 
fundata  in  decreto  et  praedefinitione  volun- 
tatis  divinae.  Denique  idem  S.  Doctor  9.  de 
civitate  cap.   22.   docet  quod  rerum  etiam 
contingentium  aeternae    et  incommutabiles 
rationes,  id  cst  ideae,  in  divina  insunt  sa- 
pientia,   quas  beati  Angeli   contemplantes, 
mutationes  rerum  praevident.  Si  autem  An- 
gcli  in  divinis  ideis,  non  nude  sumptis  (quo 
pacto  res  solum  ut  possibiles  repraesentant) 
sed  ut  per  liberum  divinae  voluntatis  decre- 
tum  determinatis,  beati  Angeli  futura  con- 
tingentia    praevident,  a    fortiori    Deus  in 
tali  medio  ea  cognoscit,   cum  visio  beatifica 
sanctorum  Angelorum,  sit  divinae  scientiae 
et  cognitionis  participatio. 


ARTICULUS  V. 


409 


g.n. 


Eadem  prwscientia  fundala  in  decreto,  auc- 
toritate  D.  Thomce  fulcitur. 

GXLVI.  Cum  recentiores  quidam  cum 
Campaneila  contendant,  D.  Thomam,  neque 
scientiam  mediam,  neque  decretum  praede- 
terminans  admittere,  nullumque  aliud  me- 
dium  in  quo  futura  contingentia  praesciat, 
quam  eorum  in  acternitate  praesentiam  assi- 
gnare  :  ut  hujus  sententiae  falsitas  aperte 
constet,  duo  breviter  hic  praestanda  sunt. 
In  primis  demonstrandum  est,  S.  Doctorem 
variis  in  locis  suorum  operum,  nempe  in 
sententiis,  et  ad  Annibaldum  ,  necnon  in 
quacstionibus  disputatis,  et  in  Summa  contra 
Gentes,  utrumque  medium  in  quo  Deus 
futura  contingentia  praesciat  (nimirum  de- 
cretum,  et  praesentiam  futurorum  in  aeter- 
nitate)  nec  semel,  nec  obscure  expressisse. 
Deinde  ratio  reddenda  est,  cur  in  Summa 
Theologica,  art.  17.  hujus  quaestionis  agens 
de  scientia  Dei  respectu  futurorum  '  contin- 
gentium,  ut  demonstret  Deum  talia  futura 
cognoscere,  non  recurrit  ad  decretum,  sed 
ad  praesentiam  futurorum  in  aeternitate. 
Sic  enim  discurrit  :  «  iEternitas  tota  simul 
existens  ambit  totum  tempus,  ut  supra  dic- 
tum  est ;  unde  omnia  quae  sunt  in  tempore, 
sunt  Deo  ab  aeterno  praesentia  ;  non  solum 
ea  ratione  qua  habet  rationes  rerum  apud 
se  praesentes,  ut  quidam  dicunt ;  sed  quia 
ejus  intuitus  fertur  ab  aeterno  supra  omnia, 
prout  sunt  in  sua  praesentialitate.  Unde 
manifestum  est,  quod  contingentia  etin- 
fallibiliter  a  Deo  cognoscuntur,  in  quantum 
subduntur  divino  conspectui  secundum 
suampraesentialitatem,  et  tamen  sunt  futu- 
ra  contingentia  suis  causis  comparata.  • 

GXLVII.  Primum  demonstro,  assignando 
loca  in  quibus  S.  Thomasutrumque  medium 
(nempe  decretum,  et  praesentiam  futuro- 
rum  in  aeternitate)  expressit,  vel  saltemin- 
sinuavit.  In  primis  ergo  S.  Doctor  in  1- 
sentent.  dist.  58.  qu.  1.  art.  5.  explicans 
modum  quo  Deus  futura  contingentia  co- 
gnoscit,  sic  ait  :  «  Deus  non  solum  vidit  or- 
dinem  sui  ad  rem,  ex  cujus  potcst^te  res 
erat  futura,  sed  ipsum  esse  rei  intuebatur, 
etc.  »Quoinloco  non  solum  exprimitprae- 
sentiam  rerum  in  aeternitate,  in  qua  Deus 


(ut  infra  ostendemus)  (I)  futura  contingen- 
tia  intuitive  cognoscit,  sed  etiam  decretum 
suae  voluntatis,  a  quo  res  habent  futuritio- 
nem  :  nam  per  ordinem  Suce  voluntatis  ad 
res,  ex  cujus  potestate  dicit  illas  esse  futu- 
ras,  nihil  aliud  intelligi  potest,  quam  divi- 
num  decretum,  a  quo  res  extrahuntur  e 
statu  meree  possibilitatis,  et  transferuntur 
ad  statum  determinatae  futuritionis. 

GXLVIII.  Secundo,  D.  Thomas  ad  Anni- 
baldum  lib.  1.  dist.  58.  qu.  2.  art.  4.  utrum- 
que  medium  indicavit  :  nam  ibi  agens  de 
scientia  Dei  respectu  futurorum  contingen- 
tium,  et  recurrens  ad  praesentiam  aeterni- 
tatis  in  corpore  articuli,  prius  in  secundo 
argumento  Sed  contra,  sic  ait :  «  Deus  scit 
res  in  quantum  est  causa  rerum,  ut  ex 
supra  dictis  patet :  sed  est  causa  non  solum 
necessariorum,  sed  etiam  contingentium  : 
ergo  ipse  scit  non  solum  necessaria  futura, 
sed  etiam  contingentia.»  Ubi  notitiam  quain 
Deus  habet  futurorum  contingentium,  re- 
ducit  ad  causalitatem  ejus,  in  qua  includi- 
tur  divinum  decretum,  determinans  "scien- 
tiam  Dei,  ejusque  omnipotentiam  appli- 
cans. 

CXLIX.  Tertio  idem  S.  Doctor  in  quaes- 
tionibus  disputatis  utrumque  medium  desi- 
gnavit.  Nam  qu.  2.  de  verit.  art.  12.  quae- 
rit  «UtrumDeusfutura  contingentia  cognos- 
cat  ?  »  Et  in  corpore  articuli  reducit  cogni- 
tionem  illorum  ad  praesentiam  in  aeternitate, 
sed  antea  in  argumentis  Sed  contra,  recur- 
rit  ad  divinam  causalitatem,  in  qua,  ut 
dicebamus,  divinum  decretum  involvitur. 
Nam  in  argumento  quarto  Sed  contra,  sic 
ait  :  «  Deus  cognoscit  res  in  quantum  est 
causa  earum  :  sed  Deus  non  tantum  est 
causa  necessariorum,  sed  etiam  contineen- 
tium  :  ergo  tam  necessaria,  quam  contin- 
gentia  cognoscit.  »  Et  in  argumento  sexto 
Sed  contra,  sic  discurrit  :  «  Scire  est  causam 
rei  cognoscere  :  sed  Deus  scit  omnium 
contingentium  causas,  scit  enim  seipsum, 
qui  est  causa  omnium  :  ergo  ipse  scit  con- 
tingentia.  » 

GL.  Quarto,  scientia  quac  subjacet  liber- 
tati  voluntatis  divinae,  subjacet  divino 
decreto,  illique  ut  medio  innititur  :  sed 
juxta  D.  Thomam,  scicntia  Dei  respectu 
futurorum  contingentium,  subjacet  libertati 

i 

(1)  Arl.  6. 


410 


DISPUTATIO  IV. 


voluntatis   divinac  :   ergo  divino  decreto  ut 

medio  innititur.  Major  patet,  decretum  enim 

est  ipsum     exercitium    divinae  libertatis. 

Minor  vero  docetur  a  D.  Thoma  in  1.  dist. 

39.  qu.  4.  art.  4.   ad  5.  his  verbis  :   «  Licet 

esse   et  scire  in  Deo  sint  idem  secundum 

rem,  tamen   scire  sequitur   voluntatem,  ut 

imperatum  ab  ipsa,   esse  autem  non  ;  et 

ideo  esse  suum  non  subjacet  libertati  vc- 

luntatis  ;  sicut  scire  operativum  creaturae.  » 

Denique  in  Summa  contra  Gentiles  plura 

exstant  testimonia,  ex  quibusmanifeste  col- 

ligitur,  D.  Thomam  existimare  Deum  cog- 

noscere  futura  contingentia,  non  solum  in 

praesentia  quam  habent  in  aeternitate,  sed 

ciiam  in  suo  decreto.  Nam  1 .  contra  Gentes 

cap.  68.  ait  quod  «  Deus  scit  nostras  volun- 

tates  (id  est  volitiones)  videndo   suam   vo- 

luntatem.  »  Id  est  in  decreto  seu  praedefini- 

tione  suae  voluntatis.  Et  lib.  3.  cap.  56.  di- 

cit  quod  Deus  scit  omnes  nostras   volunta- 

tes,  seu  volitiones,  «  Per  hoc  quod  est  nobis 

causa  volendi :  »  at  in  causalitate  divina  (ut 

supra  dicebamus)  decretum  divinum  invol- 

vitur  ;  cum  Deus  non  sit  agens  naturale, 

sed  liberum  :  ergo  juxta  D.   Thomam  Deus 

cognoscit  nostras  volitiones,  seu  actus  libe- 

ros  nostrae  voluntatis  in  suo  decreto,  et  non 

solum  in  praesentia  quam  habent  futura  in 

aeternitate.  Id  etiam  manifeste  demonstrant 

plura  ejusdem  S.  Doctoris  testimonia,  qui- 

bus  aperte  docet  Deum  futura  contingentia 

inseipso  tamquam  incausa  cognoscere.  Nam 

1.  contra  Gentes  cap.  68.   ratione  2.  sic  dis- 

currit :  «  Deus  cognoscendo  suam  essentiam, 

alia  cognoscit,  sicut  per  cognitionem  causae 

cognoscuntur  effectus  :    omnia  igitur  Deus 

cognoscit,  suam  essentiam  cognoscendo,  ad 

quae  sua  causalitas  extenditur  :  extenditur 

autem  ad  operationes  inteilectus  et   volun- 

tatis  :  cognoscit  igitur  Deus  cogitationes  et 

affectiones  mentis.  »  Et  ratione  3.  sic  loqui- 

tur  :  *  Sicut  esse  Dei  est  primum,  et  per  hoc 

omnis  esse  causa  :  ita  suum  intelligere  est 

primum,  et  per  hoc  omnisintellectualis  ope- 

rationis  causa.  Sicut  igitur  Deus  cognoscen- 

do  suum  esse,  cognoscit  esse  cujuslibet  rei  : 

ita  cognoscendo  suum  intelligere  et  velle, 

cognoscit  omnem  cogitationem,  et  volunta- 

tem.  »  Id  est  volitionem.  Tandem  concludit : 

«  Etsic  remanet  causalitas  in  causa  prima, 

quae  Deus  est,  respectu  moluum  voluntatis, 

ut  sic  Deus  seipsum  cognoscendo,  hujusmo- 


di  cognoscere  possit.  »  Ex  quibus  locis  istud 
argumentum  deduci  potest.  Juxta  D.  Tho- 
mam  Deus  cognoscit  actus  liberos  nostree 
voluntatis,  in  sua  essentia  tamquam  in  cau- 
sa:  sed  divinaessentianon  est  causa  rerum, 
nisi  ut  determinata  per  liberum  decretum 
suae  voluntatis;  cum  Deus  non  sit  agens  na- 
turale,  sedliberum  :  ergo  juxta  D.  Thomam 
Deus  cognoscit  actus  liberos  nostrae  volun- 
tatis  in  suo  decreto.  Non  ergo  res  difficilis 
est  invenire  in  D.  Thoma  decreta  in  quibus 
praescientia  futurorum  fundetur  :  imo  mi- 
rumest,  quod  in  illo  noninveniantur  ;  nisi 
forte  quia  non  alio  modo  quaeruntur,  quam 
quo  sacerdos  ille  qui  breviarium  suum  cum 
perdidisset,  ita  illud  quaerebat  ut  invenire 
timeret,  ne  teneretur  ad  recitationem  offi- 
cii. 

GLI.  Dices,  Si  D.  Thomas  tale  medium 
agnovit,  cur  illud  non  assignavit  art.  13. 
hujus  quaestionis,  agens  de  scientia  Dei  res- 
pectu  futurorum  contingentium  ;  sed  recur- 
rit  tantum  ad  praesentiam  futurorum  in 
aeternitate  ? 

Respondeo  duplicem  hujus  rei  posse  assi- 
gnari  rationem.  Prima  est,  quia  D.  Thomas 
dumhanc  difficultatem  hic  art.  13.  explica- 
ret,  nondum  egerat  de  decreto,  de  quo  pos- 
tea  quaest.  19.  disserit ;  egerat  vero  supra 
quaest.  10.  de  asternitate  :  ideoque  satius  et 
convenientius  illi  visum  est,  ad  seternitatem 
quamaddecretum  recurrere.  Aliam  rationem 
assignat  Gaspar  Ram  Primarius  Academiae 
Gscensis,  in  regno  Arragonia?,  libro  de  divi- 
nis  praemotionibus,  relect.  2.  folio29.  Verba 
ejus  sunt :  «  Observandum   quinto  :  Quam- 
vis  ex  duplici  capite  possit  ostendi  contin- 
gentia  futura  esse  cognoscibiiia  a  Deo,  certa 
et  infallibili  cognitione  ;  scilicet  ex  efficacia 
quam  habet  scientia  Dei  a  divina  volunta- 
te,  atque  coexistentia  futurorum  in  aeterni- 
tate,  merito  recurrere  S.  Thomam  ad  aeter- 
nitatem,   dum  agit  de  certitudine  divinae 
cognitionis  circa  futura.  Ratio  hujus,  et  sane 
digna  S.  Doctoris  ingenio   mirabili,  ea  est, 
quod    scientia  a  seipso  habet    mensurari 
aeternitate,  tamquam  propria  mensura,  ac 
habet  coexistentiam  ad  omnia  quae  habue- 
runt  esse,  vel  habitura  sunt  in  aliqua  diffe- 
rentia  temporis  :  non  tamen  habet  a  seipsa 
scientia  divina  efficaciam  in   futura,  sive 
esse  causam  futurorum,  sed  a  voluntate : 
ut  ergo    ex   propriis    procederet,  consul- 


ARTIGULUS  V. 


441 


to  reservavil  rationem  infallibilitatis  scien- 
tia?  divinao,  qua3  sumitur  ab  efficacia, 
pro  qua3Stione  19.  (1)  ibi  enim  docet  quod 
Dei  voluntas  semper  impletur,  quamvis 
effectus  futuri  penes  proximas  causas  li- 
berisintet  contingentes.  Coeterum  art.  13. 
hujus  quaestionis,  et  aliis  locis  in  quibus 
de  scientia  Dei,  sive  de  divina  cognitione 
disputat,  pracipue  recurrit  ad  aeternitatem 
divinae  cognitionis,  ut  ostendat  nihil  obstare 
indeterminationem  causarum  contingentium 
et  incertitudinem  futurorum,  certitudini  et 
infallibilitati  cognitionis  divinoe.  » 

S- ni. 

Rationes  Thcologicce  expenduntur. 

CLII.  Prima  et  praecipua  ratio  insinuatur 
a  D.  Thoma  locis  citatis,  et  potest  sic  brevi- 
ter  proponi.  Futura  omnia  contingentia  a 
Deo  cognoscuntur  in  sua  essentia,  ut  in  cau- 
sa,  et  objecto  prius  cognito  :  at  non  in  illa 
secundum  formalitates  necessarias  :  ergo 
secundum  aliquam  formalitatem  liberam,  et 
consequenter  in  illa,  ut  determinata  per 
liberum  decretum.  Minor  est  certa,  medium 
enim  quod  cognitum,  est  ratio  cognoscencli 
aliud,  debet  cum  illo  connecti,  connexione 
infallibili  :  divina  autem  essentia  secun- 
dum  prasdicata  necessaria,  talem  connexio- 
nem  cum  futuris  non  habet ;  bene  autem  ut 
per  decretum  determinata.  Majorem  autem 
docet  S.  Thomas  1.  contra  Gent.  cap.  66. 
ratione  5.  his  verbis  §.  prajcedenti  relatis  : 
«  Gognitio  Dei  est  per  causam,  se  enim  co- 
gnoscendo  qui  est  omnium  causa,  alia  qua- 
si  suos  effectus  cognoscit.  » Idem  docet  cap. 
68.  per  totum,  quaest.  3.  deverit.  art.  6.  et 
in  hac  qua^st.  14.  art.  6,  et  insuper  ratione 
suadetur.  Tum  quia  Deus  creaturas  possi- 
biles  cognoscit  in  seipso  ut  in  causa  et  me- 
dio  prius  cognito,  ut  supra  ex  Dionysio,  et 
Augustino  ostendimus  :  (2)  ergo  etiam  fu- 
turas.  Tum  etiam,  quia  si  divina  cognitio, 
primario  et  independenter  ob  essentia  divina 
prius  cognita,  terminaretur  ad  creaturas 
possibiles,  vel  futuras,  ab  illis  speciem  de- 
sumeret,  cum  omnis  actus  specificetur  ab 
objecto  primario.  Item  ab  illis  mensuraretur 
et  dependeret,  quantum  ad  aliquam  perfec- 


tionem  cssentialem,  scilicct  quantum  ad 
veritatem,  et  certitudinem,  quod  repugnat 
perfectioni  divinno  scientiae,  ut  supra  osten- 
dimus,  (1)  agentes  deejus  causalitate  :  ergo 
ut  hrec  inconvenientia  vitentur,  concedi 
debet  Deumfutura  contingentia,  in  seipso 
ut  in  causa  et  objecto  primario  cognos- 
cere,  subindeque  in  suo  decreto  ;  cum 
enim  non  sit  agens  naturale,  sed  liberum, 
non  est  causa  illarum;  nisi  per  actum  seu 
decretum  liberum  suae  voluntatis. 

GLIII.  Dices  cum  ^Egidio  Romano,  Deum 
non  cognoscere  quidem  futura  contingentia 
immediate  in  seipsis,  sed  in  sua  essentia, 
tamquam  in  idea  et  exemplari ;  ea  tamen 
independenter  a  divino  decreto  praescire  ut 
futura  :  quia  essentia  divina  nude  sumpta, 
et  absque  decreto  libero,  potest  repracsen- 
tare  futura,  ex  suppositione  quod  sintfutu- 
ra  ;  et  consequenter  facta  hac  suppositione, 
potest  esse  ratio,  et  medium  cognitionis 
illorum,  absque  superadditione  decreti. 

GLIV.  Sedhascresponsio,  etdoctrina  mul- 
tipliciter  impugnari  potest.  Primo  ex  D. 
Thoma  queest.  3.  de  verit.  art.  6.  ubi  ait  : 
«  Idea  in  Deo,  ad  ea  quce  sunt,  vel  erunt, 
vel  fuerunt  producenda,  determinatur  ex 
proposito  divinae  voluntatis.  »  Et  in  1.  dist. 
59.qua3st.  1.  art.  2.  adl.  docet  quod  Deus 
non  habet  ideas  determinatas,  nisi  ex  pro- 
posito,  seu  decreto  voluntatis  sua3 :  unde 
cum  non  possit  cognoscere  futura  contin- 
gentia,  nisiinideis  determinatis,  nonpotest 
ea  cognoscere  in  suis  ideis,  nisi  ut  habent 
adjunctum  decretum. 

Sccundo,  Divina  essentia  reprassentat 
creaturas,  ut  illarum  causa  :  ergo  per  icl 
solum  poterit  determinari  in  ratione  repra3- 
sentantis  futura  contingentia,per  quod  de- 
terminatur  in  ratione  causa3  illorum :  at  so- 
lum  decretum  illam  ad  causandum  determi- 
nat  :  ergo  per  solum  liberum  decretum  de- 
terminari  potestut  illa  repraesentet. 

Tertio,  Gontinentia  creaturarum  in  esse 
repro3sentativo  in  essentia  divina,fundatur 
in  continentia  illarum  in  cssendo  :  at  non 
nisiper  decretum  determinata,  continet  in 
essendo  creaturas,  subesse  existentia3,  seu 
futuritionis  :  ergo  nonnisi  ut  sic  determi- 
nata,  continet  cas  in  esse  rcpncsentativo,  et 
intelligibili. 


(1)  Art.  6.  —  (2)  Disp.  2.  art.  1. 


(1)  Disp.  3.  art.  3. 


412 


DISPUTATIO  JV. 


Denique,  Quod  objectum  aliquod  aliud 
repraesentet,  et  in  illo  cognito  cognoscatur, 
solum  potest  provenire  ex  connexione  inter 
utrumque  reperta  :  at  etiam  data  suppositio- 
ne  futuritionis  rerum,  non  est  in  divina  es- 
sentia,  connexio  infallibilis  cum  illis,  nisi 
solum  ratione  decreti  :  ergo  etiam  in  dicta 
liypothesi,  nequit  repraesentare  futura  con- 
tingentia,  nisi  ratione  decreti.  Minor  proba- 
tur  :  Gonnexio  cum  creaturisfuturis,  non  est 
formalitas  necessaria  Deo,  sed  libera,  alias 
Deus  sine  illis  non  posset  subsistere  ;  at 
omnis  libera  formalitas  Deo  competens,  illi 
competit  ratione  decreti  cum  vohmtas  sit 
prima  radix  libertatis  :  ergo  quacumque 
suppositione  facta  nequit  divina  essen- 
tia  repraesentare  futura  contingentia,  nisi 
determinata  per  liberum  decretum. 

CLY.  Secunda  ratio  sumitur  etiam  ex 
principiis  disputatione  praecedenti  statutis, 
potestque  sic  breviter  proponi.  Scientia  fu- 
turorum  contingentium  bonorum,  estscien- 
tia  approbationis  seu  beneplaciti,  ut  docet 
S.  Thomas  hic  art.  8.  sed  haec  includit,  imo 
et  supponit  praevium  decretum  divinae  vo- 
luntatisj  ut  ibidem  expresse  docet  idem  S. 
Doctordicens  :  «  Scientia  Dei  est  causa  re- 
rum,  secundum  quod  habet  voluntatem 
conjunctam  :  unde  scientia  Dei,  secundum 
quodestcausa  rerum,  consuevit  nominari 
scientia  approbationis  :  »  ergo  Deus  futura 
contingentia  in  decreto  cognoscit. 

GLVL  Tertia  ratio  potestsic  proponi.  Qui- 
libet  effectus  potest  certo  cogaosci  in  causa 
ex  qua  infaliibiliter  sequitur  :  sicut  ex  prin- 
cipio  certo  et  infallibili  ,potestdeducicon- 
clusio  demonstrativo  :  sed  ex  decreto  effica- 
ci  divinae  voluntatis,  tamquam  ex  causa  in- 
fallibili  ,  sequuntur  omnia  futura  contin- 
gentia  etlibera,  juxta  illud  Apocalypsis  2. 
Ta  creasti  omnia,  et  propter  voluntatem 
tuamerunt,  et  creaia  sunt.  Et  Psal.  154. 
Omnia  quozcumque  voluit  Dominus  fecit  in 
coelo  et  in  terra.  Quae  verba  expendens  Au- 
gustinusinEnchir.  cap.  95.  sichabet : «  Deus 
noster  in  coelo  sursum  et  omnia  in  terra 
deorsum,  quaecumque  voluit  fecit.  Quod 
utique  non  est  verum,  si  aliqua  voluit,  et 
non  fecit,  et  quod  est  indignius,  ideo  non 
fecit,  quoniam  ne  fieret  quod  volebat  omni- 
potens  voluntas  hominis  impcdivit.  »  Et 
statim  addit  :  «  Nisi  hoc  credamus,  pericli- 


tatur  ipsurn  nostrae  fidei  confessionis  ini- 
tium,  qua  nos  in  Deum  Patrem  Omnipoten- 
tem  credere  confitemur,  etc.  »  Idem  docet 
S.  Thomas  variis  in  locis,  quibus  divinae 
voluntatis  efficaciam  mirum  in  modum 
commendat :  vocateam  «  Efficacissimam,»  in 
hac  parte  quaest.  19.  art.  8.  «Immutabilemet 
invincibilem,  »  in  1.  dist.  47.  quaest.  1.  art. 

I.  ad  2.  «  Agens  fortissimum,  »  quaest.  23. 
de  verit.  art.  5.  dicit  «  llli  resisti  non  pos- 
se,  »  quodlib.  12.  art.  5.  «  Eam  non  pos- 
se  deficere,  »  quaest.  6.  de  malo  art.  unico 
ad5.  «  Non  posse  impediri,  »  in  2.  dist.  47. 
quaest.  1.  art.  1.  «  Gum  illa  non  posse  stare 
negationem  effectus  quem  vult,  »1.  2. 
quaest.  10.  art.  4.  ad  5.  2~.  2.  queest.  24.  art. 

II.  in  corp.  et  quaest.  25.  de  verit.  art.  5. 
ad5. 

GLVII.  Gonfirmatur  :  Inter  voluntatem 
Dei  antecedentem  et  consequentem,  hoc  in- 
tercedit  discrimen,  quod  prima  non  habet 
infallibiliter  annexos  rerum  eventus,  bene 
tamen  secunda  ;  ut  cum  D.  Thoma  tenet 
communis  Theologorum  sententia,  infra 
quaest.  19.  art.  6.  ergo  decretumad  volun- 
tatem  consequentem  spectans,  habet  infal- 
libilem  connexionem  cum  futuris  contin- 
gentibus,  seu  cum  eventu  futuro.  Unde 
Isaiae  14.  Juravit  Dominus  exercituum  di- 
cens  :  Si  non  ut  putavi  ita  erit,  et  quomodo 
mente  tractavi,  sic  eveniet,  ut  conteram  As- 
syrium  in  terra  mea.  Et  paucis  interpositis 
additur  :  Hoc  consilium  quod  cogitavi  super 
omnem  terram,  Dominus  enim  exercituum 
decrevit,  et  quis  poterit  infirmare  ?  Et  ma- 
nus  ejus  extenta,  et  quis  avertet  eam? 

CLVIII.  Quarta  ratio  sumitur  a  sufficienti 
inductione.  Ostendimus  enim  articulis  prae- 
cedentibus,  Deum  non  posse  certo  cognosce- 
re  futura  contingentia  et  libera  ante  decre- 
tum  :  neque  in  suis  ideis,  ut  docet  ^Egidius, 
neque  in  supercomprehensione  causarum 
secundarum,  et  liberi  arbitrii  creati,  ut  as- 
serit  Molina  :  neque  hvdecreto,  ut  futuro  in 
sequenti  signo  rationis,  utexistimatSuarez  : 
nec  denique  in  eorum  veritate  objectiva,  ut 
contendunt  alii  recentiores :  ergo  ea  solum 
potest  cognoscere  in  decreto  praedetermi- 
nante. 

GLIX.  Dicesprimocum  Vazque,  decretum 
Dei  constitui  per  respectumrationisadcrea- 
turas,  subindeque  non  posse  a  divino  intel- 


ARTIGULUS  V. 


Mo 


lectu  cognosci  ut  medium  in  quo  futura 
contingentia  presciat,  alias  talem  respectum 
rationis  intellectus  divinus  confingeret. 

Verum  haec  responsio,  et  doctrina,  non 
solum  falsa  est,  ut  in  tractatu  deN  voluntate 
Dei  ostendemus,  (1)  sedetiam  Deo,  et  Ghris- 
tianae  religioni  injuriosa.  Quid  enim  impiis 
et  atheis  potest  esse  acceptius,  quam  volun- 
tatem  Dei  liberam,  qua  omnia  constitui  et 
mutari  clamant  Scripturae  ;  mero  enteratio- 
nis  constare,  et  divina  decreta,  a  quibus 
omnis  ordo  divinae  providentiae,  et  tota  hu- 
jus  universi  series  pendet,  in  mera  entia  ra- 
tionis  resolvere  ? 

Deinde,  Quidquid  sit  de  hac  sententia,  an 
decretum  Dei  per  respectum  rationis  ad  crea- 
turas  constituatur,  negari  non  potest,  Deum 
per  suum  decretum  esse  causam  liberam 
futuritionis  rerum :  at  quod  sufficit  ad  cau- 
sanda  futura,  sufficit  etiam  ut  per  modum 
medii  deserviat  illorum  cognitioni,  cum  ra- 
tio  repraesentandi  sequatur  ex  ratione  cau- 
sancli :  ergoquamvis  decretum  Dei  liberum, 
per  respectum  rationis  constitueretur,  ad- 
huc  posset  esse  ratio  repraesentancli  futura 
contingentia,  et  deservire  ut  medium  ad  il- 
lorum  cognitionem. 

Dices  secundo  cum  aliis  recentioribus  : 
Esto  Deus  cognoscat  futura  contingentia  et 
libera  in  suo  decreto,  illud  tamen  non  esse 
praedeterminans,  ut  docent  Thomistae,  sed 
indifferens,  ac  supponens  praevisionem  nos- 
tri  consensus  per  scientiam  mediam. 

GLX.  Sed  contra  :  Gum  decretum  indiffe- 
rens  non  determinetvoluntatem  humanam, 
sed  potius  ab  ea  determinetur,  quantum  ad 
speciem  actus,  prius  natura  cognosci  debet 
a  Deo  futura  determinatio  voluntatis  huma- 
nae  ad  speciem  actus,  quam  cognoscatur 
tale  decretum,  ut  determinate  influens  in 
ejus  actus :  ergo  repugnat  quod  Deus  in  tali 
decreto  cognoscat  futuram  determinationem 
voluntatis  nostrae,  subindeque  actus  nostros 
liberos,  ut  certo  etinfaliibiliter  futuros. 

GLXI.  Gonfirmatur :  In  causa  indiffe- 
renti  ut  indifferens  est,  non  potcst  cognosci 
determinatus  effectus,  ut  supra  contra  Mo- 
linam  arguebamus  :  (2)  ergo  neque  in  decre- 
to  indifferenti  actus  nostri  liberi  ut  deter- 
minate  etinfallibiliter  futuri,  a  Deo  praes- 
cire  possunt :  cum  tale  decretum  non  ha- 


beat  infallibilem  nexum  cum  aliquo  actu 
determinato  nostrae  voluntatis,  sed  possit 
indifferenter  cum  ejus  assensu  vel  dissensu 
componi.  Quod  ut  magis  declaretur,  et  ma- 
nifeste  constet  solum  decretum  praedeter- 
minans  quod  in  Deo  admittunt  Thomistae, 
posseilli  deservire  ut  medium  in  quafutura 
contingentia  et  libera  certo  cognoscat :  reco- 
lendum  est  id  quod  supra  observavimus,  (1) 
nimirum,  quod  ut  aiiquid  habeat  rationem 
medii  ducentis  in  cognitionem  alterius,  duae 
requiruntur  conditiones,  nempe  quod  ha- 
beat  infailibilem  cum  eo  connexionem,  et 
illud  prioritate  saltem  naturae  et  causali- 
tate  antecedat.  Illas  vero  conditiones  soli 
decreto  praedeterminanti  convenire,  mani- 
festum  est ;  nam  decreto  indifferenti  utra- 
que  conditio  deest,  cum  illud  non  causet, 
sed  expectet  determinationem  voluntatis 
humanae,  ut  determinate  in  ejus  actus  in- 
fluat,  et  possit  indifferenter  cum  ejus  con- 
sensu  vel  dissensu  componi.  Decretis  autem 
supponentibus  praevisionem  nostri  consen- 
su  per  scientiam,  mediamquae  a  recentiori- 
bus,  Benigna  et  toj9erataappellantur,deficit 
saltem  secunda  conditio  ;  cum  enim  suppo- 
nant  praevisionem  futuri  consensus  et  de- 
terminationis  voluntatis  humanae,  illam 
non  causant,  nec  per  consequens  prioritate 
naturae  et  causalitatis  antecedunt.  Decreto 
vero  praedeterminanti  utraque  conditio 
competit ;  cum  enim  efficiat  liberam  nostrae 
voluntatis  determinationem,  et  efficaciter 
applicet  voluntatem  ad  operandum,  cum 
actibus  ejus  liberis  habet  infallibilem  et 
indissolubilem  nexum,  eosque  prioritate 
naturae  antecedit ;  a  qua  prioritate,  Prcede- 
terminans  a  Thomistis  appellatur,  id  est 
causans  liberam  nostrae  voluntatis  determi- 
nationem. 


IV. 


Corollarium  prwcedentis  doctrina\ 

CLXII.  Ex  dictis  inferes,  Deum  certo  co- 
gnoscere  futura  contingentia  et  libera,  in 
causis  secundis,  aut  in  libero  arbitrio  crea- 
to,  ut  stant  sub  physica  praedetermina- 
tione,  qua  illud  physiee  movet:  et  applicat 


(l)Disp.  3.  art.  2.  $.  i.  —  (2)  Art.  3.  $.  4. 


(1)  Arl.  2.  $.  1.  notabiti  3. 


414 


DISPUTATIO  IV. 


ad  suos  actus  liberos,  infallibiliter  simul  et 
libere    eliciendos. 

Hoc  corollarium  evidenter  sequitur  ex 
principiis  jam  statutis  :  cum  enim  physica 
praedeterminatio  sit  vis  quaedam  intentio- 
nalis,  derivata  a  divino  decreto,  ejusque 
veluti  causalitas,etinstrumentum  ;  estdese 
efficax,  et  habet  connexionem  infallibilem 
cum  nostris  actibus  liberis,  sicut  et  divi- 
num  decretum  :  quare  si  in  illo  tamquam  in 
medio,  Deus  potest  futura  contingentia  et 
libera,  certo  praescire,  etiam  in  causis  se- 
cundis,  naturalibus,  vel  liberis,  ut  a  Deo 
praedeterminatis,  eodem  modo  poterit  illa 
certo  cognoscere. 

GLXIII.  Dices,  D.  Thomas  hic  art.  13.  et 
pluribus  aliis  in  locis,  docet  futura  contin- 
gentia  non  posse  certo  cognosci  in  suis  cau- 
sis,  ex  quo  infert,  Deum  ut  certo  illa  co- 
gnoscat,  ea  debere  cognoscere  in  seipsis, 
quatenus  coexistunt  aeternitati  :  ergo  doc- 
trina  hujus  corollarii  aperte  contradicit  S. 
Doctori. 

Respondeo  primo,  duasdistinguia  S.  Doc- 
tore  futura  cognoscendi  rationes  :  unam 
singularem  per  existentiam  futurorum  in 
aeternitate  :  alteram  communem  nobis  cum 
Deo,  nempe  ex  causarum  dispositione ;  qua 
ratione  Astrologus  cognoscit  ex  inspectione 
cceli  eclipsim  solis,  mutationem  temporum, 
sicut  medicus  morborum  progressus.  Haec 
itaque  ratio  cognoscendi  futura  in  causis,  si 
spectetur  ut  est  nobis  cum  Deo  communis, 
non  est  infallibilis,  nisi,  ut  loquuntur  Lo- 
gici,  Permissive,  qua  divina  est,  et  suppo- 
nens  divini  decreti  determinationem.   Unde 

Respondeo  secundo,  quodquando  D.  Tho- 
mas  negat  futura  contingentia  posse  certo 
cognosci  in  suis  causis,  loquitur  de  causis 
secundis,  nude  sumptis,  et  indeterminatis 
ad  agendum ;  non  autem  de  illis,  prout  sub- 
sunt  divinae  motioni,  et  praedeterminationi  : 
nam  quod  in  talibus  causis  certo  cognoscat 
futura,  expresse  docet  1.  contra  Gent.  cap. 
67.  ratione  5.  et  quaest.  12.  de  verit.  art.  10. 
Itaque  in  causis  determinatis  a  causa  prima, 
et  in  ipsa  causa  prima,  immutabili  modo 
determinata,  et  determinante ;  futurorum 
contingentium  et  liberorum  certa  et  infalli- 
bilis  cognitio  haberi  potest,  non  autem  in 
causis  proximis  indeterminatis,  ut  supra 
contra  Molinam  ostendimus.  (1) 

(1)  Art.  2.  $.  4. 


V. 


Solvitur  argumentum  ex  auctoritate  D. 
Thomce  desumptum. 

CLXIV.  Objiciunt  in  primis  adversarii  : 
Quotiescumque  D.  Thomas  agit  de  scientia 
Dei  respectu  futurorum  contingentium,  re- 
currit  ad  iliorum  praesentiam  in  aeternitate, 
ut  demonstret  illa  certo  a  Deo  cognosci  : 
sicut  videri  potest  in  1 .  dist.  58.  quaest.  1 . 
art.  5.  etaliis  in  locis  infra  referendis  :  ergo 
non  existimat  Deum  ea  praescire  in  suo  de- 
creto  efficaci,  et  absoluto.  Gonsequentia  pro- 
batur  :  Si  enim  Deus  ea  cognosceret  in  suo 
decreto,  superfluum  esset  et  vanum  recur- 
rere  ad  illorum  praesentiam  in  aeternitate, 
ad  reddendam  rationem  certitudinis  divinae 
praescientiae ;  cum  ea  semota,  Deus  in  suo 
decreto  ea  certo  praesciret  :  ut  enim  antea 
dicebamus,  in  causa  infaliibili  et  immuta- 
bili,  potest  certo,  et  infallibiliter  cognosci 
effectus. 

GLXV.  Confirmatur  :  D.  Thomas  locojam 
citato,  hoc  statuit  discrimen  inter  effectus 
necessarios,  et  contingentes,  seu  liberos, 
quod  primi  possunt  certo  cognosci  in  suis 
causis,  non  autem  secundi  :  at  hoc  discri- 
men  nullum  esset,  si  praescientia  Dei  res- 
pectu  futurorum  sit  innixa  decreto,  et  in  eo 
fundata  :  ergo  tali  medio  non  innititur. 
Minor  probatur  :  Vel  enim  D.  Thomas  sepa- 
raret  tale  decretum  a  determinatione  cau- 
sarum  secundarum,  vel  non.  Si  primum, 
sequeretur  quod  effectus  saltem  naturales 
et  necessarii,  quales  sunt  illuminatio  solis, 
calefactio  ignis,  etc.  possent  a  Deo  certo  co- 
gnosci  ut  futuri,  in  causis  secundis,  inde- 
pendenter  a  decreto  praedeterminante,  quod 
repugnat  doctrinae  Thomistarum,  qui  prae- 
determinationem  physicam,  non  solum  in 
causis  liberis,  et  contingentibus,  sed  etiam 
in  naturalibus,  et  necessariis,  docent  esse 
necessariam  ad  operandum.  Secundum  vero 
dici  non  potest,  alioquin  falsum  esset  quod 
ibidem  docet  S.  Thomas,  nempe  futura  con- 
tingentia  non  pos.se  certo  cognosci  in  suis 
causis  :  ut  enim  antea  dicebamus,  illa  non 
minus  certo  cognoscuntur  in  causis  secun- 
dis,  prout  subsunt  divino  decreto,  illas  de- 


ARTICULUS  V. 


m 


terminanti  et  applicanti  ad  agendum,  quam 
in  ipsomet  decreto  praedeterminante. 

GLXVI.  Ad  objectionem  respondeo  primo, 
negando  antecedens  :  falsum  enim  est, 
quod  quando  D.  Thomas  agit  de  scientia 
Dei  respectu  futurorum  contingentium,  sem- 
per  recurrat  ad  praesentiam  suae  aeternitatis, 
et  non  faciat  mentionem  divini  decreti.  Ut 
enim  constat  ex  pluribus  tcstimoniis  §.  2. 
relatis,  S.  Doctor,  nec  semel,  nec  obscure, 
medium  illud  expressit ;  praesertim  libro  1 . 
contra  Gent.  cap.  68.  et  libro  5.  cap.  50. 
Imo  et  in  ipso  loco  in  argumento  citato,  sci- 
licet  in  1 .  sent.  dist.  58.  utrumque  medium 
indicavit  ,  praesentiam  scilicet  rerum  in 
aeternitate  et  divinum  decretum,  ut  supra 
annotavimus  :  dicit  enim  ibidem,  «  Deus 
non  solum  vidit  ordinem  sui  ad  rem  ex  cu- 
jus  potestate  res  erat  futura,  sed  ipsum  esse 
rei  intuebatur,  etc.  » 

CLXVII.  Respondeo  secundo,  quod  quam- 
vis  D.  Thomas  formaliter,  et  in  terminis, 
tale  medium  non  expressisset,  illud  tamen, 
per  manifestam  illationem  deducitur  tum 
ex  illo  principio,  quod  saepe  repetit  et  incul- 
cat  ,  tamquam  praecipuum  suae  doctrinae 
fundamentum ;  nimirum  Deum  nihil  co- 
gnoscere  extra  se,  sed  omnia  intueri  in 
seipso,  et  insuaessentia  tamquam  in  causa : 
nam  divina  essentia  non  est  causa  rerum, 
nec  illas  repraesentat  ut  existentes,  aut  fu- 
turas,  nisi  ut  modificata,  et  determinata, 
per  liberum  suae  voluntatis  decretum.  Tum 
ex  alio  quo  asserit,  scire  divinum,  respectu 
futurorum  contingentium,  subjacere  liber- 
tati  voluntatis  :  scientia  enim  quae  subjacet 
libertati  voluntatis  divinae,  subjacet  divino 
decreto,  illique  ut  medio  innititur,  ut  supra 
dicebamus. 

GLXVIII.  Respondeo  tertio,  quod  quando 
D.  Thomas,  ut  ostendat  Deum  certo  cognos- 
cere  futura  contingentia,  recurrit  ad  prae- 
sentiam  illorum  in  aeternitate,  non  excludit 
divinum  decretum,  sed  illud  supponit,  et 
virtualiter  exprimit  :  ideo  enim  futura  con- 
tingentia  sunt  praesentia  realiter  in  aeterni- 
tate,  quia  ex  efficaci  decreto  divinae  volun- 
tatis,  sunt  futura  in  propria  mensura,  et  in 
aliqua  temporis  differentia.  Unde  prius 
prioritate  a  quo  seu  naturac,  cognoscuntur 
ut  futura,  ratione  divini  decreti,  quo  ex- 
trahuntur  a  statu  merae  possibilitatis,  quam 
ut  praesentia  in  aeternitate.  Ratio  autem  cur 


D.  Thomas  saepissime  ad  talem  praesentiam 
recurrat,  duplex  assignari  potest.  Prima  est, 
quia*  intendit  demonstrare  quomodo  Deus 
cognoscat  futura  contingentia,  per  scientiam 
non  solum  certam  et  infallibilem ;  sed  etiam 
intuitivam,  et  visionis,  ad  quam  (ut  infra 
ostendemus)  (1)  necessario  requiritur  realis 
praesentia  et  existentia  sui  objecti,  in  ea 
saltem  mensura,  qua  talis  cognitio  mensu- 
ratur. 

Secunda  ratio  est,  quia  S.  Doctor  intendit 
declarare,  et  exponere,  quomodo  scientia 
futurorum  contingentium  in  Deo  sit  certa  et 
infallibilis  omnibus  modis;  nec  habeat  so- 
lum  certitudinem  ,  et  infallibilitatem  ex 
parte  medii  in  quo  fundatur,  sed  etiam  ex 
parte  objecti  quod  attingit,  et  contemplatur. 
Illud  enim  quando  cognoscitur  ut  praesens 
in  aeternitate,  ratione  talis  praesentialitatis 
(ut  infra  declarabimus)  est  aliquo  modo  ma- 
gis  certum,  quam  prout  cognoscitur  ut  fu- 
turum,  et  ut  determinatum  ad  habendam 
aliquando  existentiam  in  tempore,  ratione 
divini  decreti  efficacis  et  infallibilis. 

GLXIX.  Ad  confirmationem,  concessa  ma 
jori,  neganda  est  minor  :  ad  cujus  probatio- 
nem  dicendum  est.  D.  Thomam  in  eo  loco, 
neque  excludere  divinum  decretum,  neque 
illud  includere,  sed  ab  illo  abstrahere,  non 
abstractione  negativa,  sed  pure  praecisiva 
(ut  supra  art.  I .  annotavimus)  id  est  ad 
aliud  non  attendere,  sed  ad  solam  determi- 
nationem  causarum  secundarum.  Ibi  enim 
solum  intendit  docere,  quod  quia  effectus 
naturales  et  necessarii,  quales  sunt  ortus 
solis,  eclipses,  et  hujusmodi,  sunt  necessa- 
rio,  et  ex  natura  rei  determinati  in  suis 
causis,  possunt  in  illis  certo  cognosci,  saltem 
quantum  ad  rationem  specificam  (praescin- 
dendo  etiam  a  divino  decreto)  effectus  ve- 
ro  liberi,  quia  in  suis  causis  sunt  omnino 
indeterminati,  non  possunt  in  illis  certo  co- 
gnosci,  etiam  quantum  ad  speciem,  inde- 
pendenter  a  decreto,  quo  causae  liberae  ad 
tales  actus  eliciendos  efficaciter  praedeter- 
minantur.  Quod  ut  fiat  evidentius. 

GLXX.  Observandum  est,  quodlicet  phy- 
sica  praedeterminatio  sit  necessaria  in  cau- 
sis  tam  naturalibus,  quam  liberis  ad  ope- 
randum,  non  tamen  eodem  modo  :in  causis 
enim  naturalibus,  requiritur  solum,  ut  eas 
determinet  ad  rationem  individualem  sua- 
rum  operationum  :  non  tamen  ad  illarum 


416 


DISPUTATIO  IV. 


rationem  specificam,  ad  quam  exsua  natu- 
ra  sunt  determinatae,  ut  sol  ad  illuminatio- 
nem,  ignis  ad  calefactionem,  etc.  In  causis 
vero  liberis,  quantum  ad  utramque  ratio- 
nem  requiritur  ;  quia  causae  liberae,  non 
solum  sunt  indifferentes,  et  indeterminatae 
ad  rationem  individualem;  sed  etiam  ad  ra- 
tionem  specificam  suarum  operationum  :  a 
principio  autem  indifferenti,  ut  indifferens 
est,  non  exit  determinatus  actus,  nisi  ab 
aliquo  determinetur  ad  illum  :  ut  ex  Gom- 
mentatore  2.  Phys.  ex.  48.  saepe  probat,  et 
docet  S.  Thomas.  Dicimus  ergo  S.  Docto- 
rem,  loco  in  confirmatione  citato,  solum 
intendere,  hoc  statuere  discrimem  inter 
causas  naturales,  etcontingentesseuliberas, 
quod  in  primis  (abstrahendo  etiam  a  diviuo 
decreto)  possunt  certo  cognosci  effectus 
naturales  et  necessarii,  saltem  quantum  ad 
speciem  :  quia  ad  rationem  specificam  illo- 
rum,  sunt  ex  se,  et  ex  sua  natura  determi- 
natae.  In  secundis  vero,  secluso  divino  de- 
creto  effectus  contingentes  et  liberi,  non 
possunt  certo  cognosci,  etiam  quantum  ad 
speciem,  quia  illae  sunt  omnino  indifferen- 
tes,  et  indeterminatae  ad  rationem  specifi- 
cam  suarum  operationum. 

%.  VI. 
Solvunlur  atice  objectiones. 

GLXXL  Objicies  secundo  :  In  causa  re- 
mota  et  universali,  non  potest  certo  et  infalli- 
biliter  cognosci  effectus,  v.  g.  in  motu  solis, 
non  potest  certo  cognosci  generatio  plantae  : 
cum  enim  virtus  causae  remotae  et  univer- 
salis,  recipiatur  in  causa  proxima  et  parti- 
culari,  ab  illa  modificatur  et  determinatur, 
et  interdum  impeditur  ne  certo,  et  infaili- 
biliter  producat  suum  effectum ;  sicut  vir- 
tussolis  modificatur  in  planta,  et  ex  defectu 
virtutis  generativae  iilius,  interdum  impe- 
ditur  ne  flores  vel  fructus  producat  :  unde 
cum  divinum  decretum,  sit  causa  tantum 
remota  et  universalis  rerum  contingentium, 
et  actuum  nostrorum  liberorum,  et  ejus 
virtus,  quamvis  infinita,  modificetur  in  cau- 
sa  libera  in  qua  recipitur,  et  interdum  ex  de- 
fectu  illius  impediatur  ne  suum  effectum  con- 
sequatur  ;non  potest  habere  rationemmedii, 
in  quo  Deus  omnino  certo,  et  infallibiliter, 
futura  contingentia  et  libera  cognoscat. 


GLXXIL  Hoc  argumentum  confirmari  po- 
test  egregio  D.  Thomae  testimonio,  desump- 
to  ex  1.  sent.  dist.  58.  quaest.  1.  art.  5.  ubi 
sic  discurrit.  «  Quandocumque  sunt  causae 
mnltae  ordinatae,  effectus  ultimus  non  se- 
quitur  causam  primam,  in  necessitate  et 
contingentia,  sed  causam  proximam  :  quia 
virtus  causae  primae  recipitur  in  causa  se- 
cunda,  secundum  modum  causae  secundae  : 
effectus  enim  ille,  non  procedit  a  causa  pri- 
ma,  nisi  secundum  quod  virtus  causae  pri- 
mae,  recipitur  in  causa  secunda,  ut  patet  in 
floritione  arboris,  cujus  causa  remota  est 
motus  solis,  proxima  autem  virtus  genera- 
tiva  plantae  :  floritio  autem  potest  impediri 
per  impeditionem  virtutis  generativae,  licet 
motus  solis  sit  invariabilis.  Similiter  autem 
scientia  Dei  est  invariabilis  causa  rerum, 
sed  effectus  producuntur  ab  ipsa  per  ope- 
rationes  causarum  secundarum  :  et  ideo 
mediantibus  causis  secundis  necessariis , 
producit  effectus  necessarios ,  ut  motum 
soiis,  et  hujusmodi ;  sed  mediantibus  cau- 
sis  secundis  contingentibus,  producit  effec- 
tus  contingentes.  » 

GLXXIII.  Ad  objectionem  respondeo,  dis- 
tinguendo  antecedens  :  in  determinatione 
causae  remotae  et  universalis ,  effectus  non 
potest  certo  cognosci ;  quando  causa  re- 
mota  et  universalis  ,  est  impedibilis  a  pro- 
xima,  et  particulari.  concedo;  quando  non 
est  impedibilis,  nego.  Decretum  autem  di- 
vinum,  cum  sit  infinitae  virtutis  et  efficaciae, 
impediri  non  potest,  a  causis  secundis  con- 
tingentibus,  vel  liberis,  ne  suum  effectum 
consequatur  ;  non  solum  quantum  ad  ejus 
substantiam,  sed  etiam  quantum  ad  mo- 
dum  libertatis  et  contingentiae. 

Ad  exemplum  quod  adducitur  de  sole, 
dicendum  est  duplex  esse  notabile  discri- 
men  inter  concursum  Dei,  qui  est  prima  et 
universalissima  causa,  et  concursum  solis, 
et  aliarum  causarum  secundarum  univer- 
salium.  ln  primis  enim  ,  cum  concursus 
solis,  et  aliorum  corporum  ccelestium  ,  sit 
virtutis  et  efficaciaefinitaeetlimitatae,  impe- 
diri  potest  ex  defectu  et  imperfectione  cau- 
sae  proximae,  ne  suum  effectum  consequa- 
tur  :  ut  patet  in  floritione  arboris,  quae  im- 
pediri  potest  ex  defectu  virtutis  generativae 
plantae.  Virtus  autem  primae  et  universa- 
lissimae  causae,  cum  sit  infinita  ac  illimitata, 
impediri   non  potest   a  causis    secundis , 


ARTICULUS  V. 


W 


etiam  contingentibus  et  liberis  ,  ne  suum 
effectum  consequatur  et  quantum  adsubs- 
tantiam.  et  quantum  ad  modum  necessitatis 
vel  libertatis  quem  intendit.  Ut  enim 
dicit  Sanctus  Doctor  1.  2.  quaest.  112. 
art.  5.  «  Si  ex  intentione  Dei  moventis  est, 
quod  homo  cujus  cor  movet,  gratiam  con- 
sequatur  ,  infallibiliter  eam  consequitur  : 
secundum  illud  Joan.  6.  Omnis  qui  audivit 
a  Patre,  et  didicit ,  venit  ad  me.  »  Et  2.  2. 
quaest.  24.  art.  11.  in  corp.  «  Yirtus  Spiri- 
tus  Sancti  infallibiliter  operatur  quodcum- 
que  voluerit.  Unde  impossibile  est  ,  hsec 
duo  simul  esse  vera,  quod  Spiritus  Sanctus 
velit  aliquem  movere  ad  actum  charitatis, 
etquod  ipse  charitatem  amittat  peccando.  » 
Quam  doctrinam  hausit  S.  Doctor  ex  Scrip- 
tura,  et  SS.  Patribus.  Dicitur  enim  Jsaiae 
46.  Consilium  mcum  stabit,  et  omnis  volun- 
tas  mea  fiet.  Esther  13.  Domine  Rex  omnipo- 
tens  in  ditione  tua  cuncta  sunt  posita,  et  non 
est  qui  possit  tuce  resistere  voluntati.  Isaiae 
14.  Dominus  Deus  exercituum  decrevit,etquis 
poterit  in/irmare  ?  Et  manus  ejus  extenta,  et 
quis  avertet  eam  ?  Item  D.  Augustinus  de 
corrept.  et  gratia  cap.  14.  «  Deo  volenti 
salvum  facere,  nullum  hominis  resistit  ar- 
bitrium  :  sic  enim  velle  et  nolle,  in  volentis 
aut  nolentis  est  potestate,  ut  divinam  vo- 
luntatem  non  impediat,  nec  superet  potes- 
tatem.  »  Denique  Sanctus  Prosper  in  car- 
mine  de  ingratis,  habet  hunc  versum  : 

Haud  dubie    impletur     quiclquid   vult  summa 
potestas. 

Secundum  discrimen  quod  inter  concur- 
sum  Dei,  et  causarum  secundarum  univer- 
salium  reperitur,  consistit  in  eo  quod  causae 
secundae  universales  per  se  primo  attin- 
gunt  in  suis  effectibus,  rationes  communes 
aut  genericas,  puta  viventis,  aut  corporis 
corruptibilis ;  quae  cum  sint  potentiales,  et 
determinabiles,  etiam  concursus  illarum, 
est  indifferens,  potentialis,  ac  determinabi- 
lis  a  causis  inferioribus,  et  particularibus. 
Gausa  autem  prima,  etuniversalissima,  cum 
per  se  primo  attingat  in  omnibus  rebus 
creatis,  rationem  entis,  et  actualitatem 
existentiae,  quae  non  est  potentialis,  et 
determinabilis  ;  sed  actualis,  et  determina- 
tiva  ;  non  potest  etiam  ejus  concursus  esse 
indifforens,  et  determinabilis  a  causis  se- 
cundis,  etiam  liberis  ;  sed  potius  eas  debet 


determinare    et   applicare    ad    agendum, 
conformiter  ad  illarum  naturam. 

GLXXIV.  Ad  auctoritatem  veroD.  Thomae 
in  confirmatione  adductam,  dicendum  est, 
quod  S.  Doctor  in  hoc  articulo  solum  inten- 
dit  docere,  quod  infallibilitas  divinae  praes- 
cientiae,  non  praejudicat  libertati  et  contin- 
gentiae  rerum :  quia  quamvis  scientia  divina, 
ut  applicata  per  decretum,  sit  invariabilis 
causa  rerum  ;  tamen  quia  Deus  attemperat, 
et  accommodat  suum  concursum,  suamque 
motionem  naturis  rerum,  quam  movet  et 
applicat  ad  agendum  :  ita  ut  causas  neces- 
sarias  et  naturales  moveat  ad  unum  \  per 
modum  naturae ;  liberas  vero  ad  unum  per 
modum  liberi,  et  relinquendo  potentiam  ad 
oppositum,  ac  praesupposita  in  intellectu 
indifferentia  objectiva  judicii,  quae  est  pro- 
xima  radix  libertatis  :  ideo  divina  scientia, 
quamvis  infallibilis,  et  invariabilis  ,  non 
tollit,  sed  potius  efficit,  et  causa  libertatem, 
et  contingentiam  in  creatis.  Et  in  hoc  tantum 
sensu,  docet  D.  Thomas,  quod  virtus  seu 
motio  causse  primae  modificatur  et  deter- 
minatur  a  causis  secundis,  in  quibus  reci- 
pitur :  quatenus  scilicet  causa  prima  attem- 
perat  et  accommodat  suum  concursum,suam=- 
que  motionem,  naturis  illarum  ;  quod  est 
illam  determinari  a  causis  secundis,  mate- 
rialiter  tantum  et  objective. 

GLXXV.  Objicies  tertio  :  Si  scientia  Dei 
respectu  futurorum  absolutorumsitfundata 
in  decreto,  sequitur  scientiam  visionis  in 
Deo  differre  attributaliter,  a  scientia  pure 
possibilium  :  consequens  est  falsum,  et 
contra  communem  Theologorum  senten- 
tiam :  ergo  et  antecedens.  Sequela  proba- 
tur  :  Distinctio  scientiarum  sumitur  ex 
parte  motivi  seu  medii  :  at  siscientia  visio- 
nis  sit  fundata  in  decreto,  habebit  medium 
virtualiter  distinctum,  a  medio  scientiae 
possibilium  :  ergo  virtualiter  distinguetur 
ab  illa.  Probatur  minor  :  Motivum  seu  me- 
dium  in  quo  Deus  possibilia  cognoscit,  est 
omnipotentia  :  at  hsec  a  decreto  libero  dis- 
tinguiturvirtualiter,  cumjuxta  communem 
Thomistarum  sententiam,  omnipotentia  in 
Deo,  sit  intellectus  ejus  practicus,  ut  conno- 
tans  voluntatem,  et  producensres  ad  extra, 
per  actum  imperii,  formaliter  immanen- 
tem,  et  virtualiter  transeuntem,  ut  constat 
ex  dictis  articulo  ultimo  praecedentis  dispu- 
tationis  :  ergo  si  scientia  visionis  sit  fundata 


418 


DISPUTATIO;IV. 


in  decreto,  habebit  medium  virtualiter 
distinctum  a  medio  scientiae  possibilium. 
GLXXVI.  Respondeo  decretum  liberum 
non  esse  motivum,  seu  medium,  in  quo 
Deus  cognoscit  futura,  per  modum  rationis 


sum  fuit,  (1)  si  praeseientia  Dei  respectu 
futurorum,  sit  independens  a  decreto,  eo- 
que  anterior  :  neque  erit  certa  et  infalli- 
bilis,  cum  ante  decretum,  nihil 


sit  cognos- 


cibile,  ut  certo  futurum  ;   neque   res  erunt 


formalis,  sed  solum  per  modum  applicatio-  futurae  libere,  et  contingenter,  sed  neces- 
nis  omnipotentiae,  in  qua,  ut  perdecretum  sario,  et  ex  natura  rei :  quia  erunt  futurae, 
applicata,  cognoscuntur  futura;  ingrediente     ante  primum  principium,   et  primam  radi- 


omnipotentia  ut  ratione  formali  objectiva, 
et  decreto  ut  conditione  applicante,  Gum 
enim  repraesentatio  creaturarum  in  Deo, 
super  continentiam  illarum  fundetur  :  de- 
cretum  autem  non  sit  ratio  continendi  illas, 
sed  applicatio  tantum  omnipotentiae,  ratione 
cujus  Deus  illas  praecontinet ;  consequens 
est  ut  decretum,  nec  sit,  nec  esse  possit  ex 
parte  objecti,  ratio  formalis  repraesentandi 
illas.  Juxtaquam  doctrinam,  facilis  estres- 
ponsio  ad  argumentum.  Nam  ut  inter  prae- 
dictas  scientias,  esset  virtualis  distinctio, 
deberet  distinctio  virtualis  inveniri  non 
solum  in  conditione  applicante,  sed  inter 
illorum  motiva  :  quod  non  contigit  in  prse- 
senti.  Ita  illustrissimus  Dominus  Godoy, 
Oxomensis  Episcopus,  in  manuscriptis  trac- 
tatusde  scientia  Dei. 

g.VII. 

Diluitur  aliud  argumentum  ex  lcesione 
libertalis. 

CLXXVII.  Objicies  ultimo  :  Si  praescien- 
tia  Dei  respectu  futurorum  absolutorum, 
sit  fundata  in  decreto  efficaci  et  absoluto, 
non  poterit  ejus  infallibilitas  conciliari  cum 
libertate,  et  contingentia  rerum.  Vel  enim 
causa3  liberae  possunt  resistere  tali  decreto, 
et  ejus  motioni,  vel  non.  Si  primum,  divi- 
na  preescientia  poterit  falli :  quia  oppositum 
ejus  quod  Deus  preescivit,  poterit  evenire. 
Si  secundum,  destruetur  libertas  ;  cum  de 
ratione  causae  liberae  sit,  quod  possit  resis- 
tere  divino  decreto,  ejusque  motioni,  et 
facere  oppositum  ejus  quod  Deus  decrevit, 
et  praescivit. 

GLXXVIII.  Respondeo  primo,  Illud  argu- 
mentum  posse  facile  retorqueri  in  adver- 
sarios  :  cum  enim  divinum  decretum  sit  non 
solum  prima  causa  determinatae  futuri- 
tionis  in  rebus,  sed  etiam  primum  princi- 
pium,  primaque  veluti  radix  totius  liberta- 
tis  creatae,  et  participatae,   ut  supra  osten- 


cem  totius  libertatis,  et  contingentiae  ;  et  ex 
vi,  ac  natura  oppositionis  contradictoriae, 
quae  est  causa  necessaria  necessitate  abso- 
luta,  ut  ibidem  arguebamus.  Unde  tantum 
abest,  quod  sententia  adversariorum,  ido- 
nea  sit  ad  concordiam  infallibilitatis  divinae 
praescientiae,  cum  libertate  creata  expli- 
candam ;  quin  potius  utramque  prorsus  tol- 
lat  ac  destruat,  ipsamque  hominis  liberta- 
tem,  in  suo  primo  principio  praefocet,  et 
extinguat,  ut  ibidem  pluribus  argumentis 
demonstravimus.  Quare  eorum  sententia, 
non  concordia,  sed  potius  discordia  liber- 
tatis  cum  divina  praescientia,  appellanda 
est. 

GLXXIX.  Respondeo  secundo  ,  negando 
sequelam  majoris  ,  ad  cujus  probationem, 
dicendum  est,  causas  liberas  posse  resis- 
tere  seu  dissentire  divino  decreto,  et  ejus 
motioni,potentia  antecedenti ,  et  in  sensu 
diviso  ;  non  tamen  potentia  consequenti , 
et  in  sensu  composito  :  ita  ut  de  facto  con- 
jungatur  et  componaturactualis  resistentia, 
seu  dissensus,  cum  divino  decreto,  ejusque 
motione.  Sicut  etiam  dicere  tenentur  omnes 
defensores  gratiae  congruae :  illa  enim  nun- 
quam  de  facto  conjungitur  cum  actuali  re- 
sistentia ,  seu  dissensu.  Quia  ergo  causae 
liberae  ,  prout  subsunt  divino  decreto  , 
ejusque  motioni  ,  servant  potentiam  ad 
resistendum,  et  ad  eliciendum  actum  oppo- 
situm,  non  laeditur  illarum  libertas  :  sed 
quia  de  facto  nunquam  resistunt ,  nec  un- 
quam  conjungitur  actualis  dissensus  cum 
decreto  efficaci,  et  motione  ipsius  ;  divina 
praescientia  quae  in  illo  fundatur,  nunquam 
fallitur.  Et  sic  illa  duo  extrema  ,  quae  vi- 
dentur  inter  se  opposita,  facile  conciliantur, 
et  in  concordiam  adducuntur. 

Ratio  autem  fundamentalis  talis  concor- 
diae,  petitur  ex  efficacia  voluntatis  divinae, 
quae  attingit  non  solum  substantiam  nos- 
trorum  actuum,  sed  etiam   modum  liberta- 

(1)  Art.  3.  S.  3. 


ARTIGULUS  V.  4j9 

tis,  qui  reperitur  in  illis  :  ut  docet  D.  Tho-  cessitans,  et  orta  ex  causis  naturalibus  ,   et 

mas  locis  supra  citatis  ;   praesertim   1.    p.  necessariis :  sicut  solem   oriri    necessarium 

quaest.  49.  art.  8.  incorp.  et  in  resp.  ad  2.  est ;   quo  exemplo  ipsemet  utitur.  Imo  Syl- 

ubi  sic  habet.  «  Ex  hoc  quod  nihil  volunta-  vius  in  opusculo  de  primo  motore,    et  Doc- 

ti  divina3  resistit,  sequitur  quod  non  solum  tores  Lovanienses   in  justificatione  Gensu- 

fiant  ea  quae  Deus  vult     fieri  ;   sed  quod  rae,  affirmant    hanc   propositionem  :  Quid- 

fiant  contingenter  vel  .necessario,   quia   sic  quid  ex  inimpedibili  per  necessariam  conse- 

vult  fieri  Deus.  »  Quse  verba  valde  notanda  quentiam  sequitur,   hoc  inimpedibile  est    et 

sunt  :  illa  enim  ad  vivum  exprimunt  infi-  necessarium  ,  quam  olim  docebat  quidam 

nitam  illam  efficaciam  divinae   voluntatis  ,  Petrus  de  Rivo,  Philosophiae  in  Universita- 

dativam  et  causativam  libertatis,  quia  est  te  Lovaniensi  Professor,  fuisse  a  Xysto  IV. 

infinite  efficax  ,  et  quia  ei  resisti  non  po-  anno  1476.  tamquam  erroneam  damnatam, 

test.  Unde  id  quod  adversarii  putant  ma-  et  proscriptam.  De  quo  rursus  in  tractatu 

xime  nocere  libertati ,   scilicet    quod  non  de  Praedestinatione.  (1) 

possit  homo  divino  decreto,  ejusque  motio-  CLXXXIL   Respondeo  secundo,   D.  Tho- 

ni,  resistere  (intellige  potentia  consequenti,  mam  (suppresso  Anselmi  nomine)  hoc  idem 

et  in  sensu  composito)  est  id  quod  maxime  argumentum,  iisdem  fere  terminis  sibipro- 

iilam  firmat  ,  et  statuit  :   si  fenim  ei  non  ponere  1.   p.  quaest.    19.   art.  8.  ubi  tertio 

potest  resisti,  et  illa  vult  ut  libere  opere-  loco  sibi  objicit.  «  Illud  quod  habet  neces- 

mur,  firmum  et   certum  est ,  quod  libere  sitatem  ex  priori,  est  necessarium  absolute : 

operabimur.  Quam  etiam  doctrinam  expres-  sed  res  creatae  a    Deo,    comparantur  ad 

se  tradit  Anselmus,  cujus  nomine  ,  in  hac  voluntatem  divinam,  sicut  ad  aliquid  prius 

materia,  maxime  abutuntur  adversarii.  Ille  a  quo  habent  necessitatem  :    sequitur  er<*o 

enim  in  concordia  praedest.  cap.   1 .  sic  lo-  quod  omne  quod  Deus  vult,  sit  necessarium 

quitur.  «  Quoniam  quodDeus  vult,  non  po-  absolute.  »    Cui  argumento   sicrespondet : 

test  non  esse  :  si  Deus  vult  voluntatem  hu-  «  Ad  tertium    dicendum,   quod  posteriora 

manam,  nulla  cogi  vel  prohiberi  necessitate  habent  necessitatem  a  prioribus,  secundum 

ad  volendum,  tunc  necesse  est   voluntatem  modum  priorum  :  unde  et  ea  quse  fiunt  a 

esse  liberam,  et  esse  quod  vult.  »  voluntate  divina,  talem  necessitatem  habent, 

CLXXX.  Dices,  Idem  Anselmus  libro  1.  qualem  Deus    vult  ea  habere  ;   scilicetvel 

CurDeus  homo  cap.  18.   docet  quod  omnis  absolutam,  vel  conditionalem  tantum  ;  et 

suppositio  antecedens  ,  quae  non  descendit  sic  non  omnia  sunt  necessaria   absolute.  » 

ex  libertate  et  electione  nostrae  voluntatis,  Quibus  verbis  significat,  quod  quamvis 

tollit  libertatem  :  sed  divinum  decretum,  decretum  voluntatis  divinae,  in  quo  funda- 

et  ejus  motio,  est  aliqua  suppositio  ante-  tur  praescientia  futurorum,  antecedat  actus 

cedens,  quae  non  descendit  ex  libertate,  et  nostros  liberos,   prioritate  naturae,  et  cau- 

electione  nostrae  voluntatis  :  ergo  tollit  ejus  salitatis  ;  non  tamen  destruit  eorum  liber- 

libertatem.  tatem,  nec  ullam  in  eo  inducit  necessita- 

CLXXXI.  Respondeo  primo,  negando  ab-  tem  ,  nisi  infallibilitatis  et  consequentiae, 

solute  majorem  :  indifferentia  enim  objec-  quae  libertati  non   praejudicat :  «Quia(in- 

tivajudicii,  est  aliqua  suppositio,  qure  an-  quit)  posteriora  habent  necessitatem  a  prio- 

tecedit  electionem  nostrae  voiuntatis,  et  ta-  ribus,  secundum   modum  priorum,  et  qua- 

men  non  tollit,  sed  potius   causat  liberta-  lem  priora   volunt  ea  habere   :    >    divina 

tem.   Item    in  sententia    adversariorum  ,  autem  voluntas,  qua^  ratione  suae  infinitae 

scientia  simplicis  intelligentiae  ,    ut  habet  efficaciae,  est  prima  radix  libertatis  et  con- 

adjunctum  decretum  ,  est  causa   futuritio-  tingentiae  rerum,   non  vult   nostros  actus 

nis  rerum  ,   ac  proinde  aliqua  suppositio  liberos   quos  praedefinit,   aliam  habere  ne- 

illam  antecedens  (  cum  omnis  causa  debeat  cessitatem,   quam  infallibilitatis,  et  conse- 

esse  prior,  saltem   natura,   suo  effectu)  et  quentiae.  Yideri  etiam  potest  S.  Doctorl. 

tamen  non  tollit  libertatem,   et  contingen-  Periherm.  lect.  14.  et  quacst.   23.  de  Verit. 

tiam  rerum,  utilli  profitentur.  Nec  Ansel-  art.  5.  ad  l.ubi  idem  argumentum,  quod 
mus  unquam  dixit,  quod   suppositio  ante- 

cedens  tollat  libertatem,  sed  suppositio  ne-  (i)  Disp.  6.  art.  7.  §.  2. 


420 


DISPUTATIO  IV. 


est  palmarium  apud  adversarios,  sibi  oppo- 
nit,  et  alio  modo  dissolvit. 

CLXXXIII.  Respondeo  tertio,  distinguen- 
do  illam  propositionem  :  omnis  suppositio 
antecedens,  quae  non  oritur  ex  nostra  li- 
bertate,  vel  ex  radice  et  principio  illius, 
eam  tollit  :  concedo  ;  si  oriatur  a  nostra 
libertate,  vel  ab  ejus  principio,  et  radice  : 
nego.  Suppositio  autem  decreti  praedeter- 
minantis,  in  quo  fundatur  praescientia  futu- 
rorum,  licet  nonprocedat  abipsa  libertate, 
et  electione  voluntatis  humanae,  oriturta- 
men  ab  ejus  primo  principio,  primaque 
veluti  radice,  efficacia  scilicet  divinaevo- 
luntatis,  quae  ut  docet  D.  Thomas  locis  supra 
citatis,  est  primum  principium,  primaque 
veluti  radix  libertatis,  et  contingentiae 
rerum.  Addo  quod  Deus,  ut  dicit  Augusti- 
nus  de  correp.  et  gratia  cap.  14.  magis 
habet  in  sua  potestate  voluntates  hominum, 
quam  ipsi  homines  :  unde  si  suppositio,qua3 
descendit  ex  potestate,  et  dominio  nostrae 
voluntatis,  non  tollit  ejus  libertatem;  a  for- 
tiori,  nec  illa  quae  descendit  a  Deo  tamquam 
a  primo  libero,  et  supremo  Domino  nostra- 
rum  voluntatum.  Addo  etiam,  quod  D.  Tho- 
mas  4.  contra  Gent.  cap.  88.  et  aliis  in  locis 
alibi  referendis,  docet  Deum  non  debere 
considerari,  tamquam  aliquodagens  extrin- 
secum  respectu  nostrae  voluntatis  ;  eo 
modo  quo  alia  agentia  creata,  sed  potius  ut 
intime  illi  conjunctum,  tamquam  auctor  et 
principium  ejus  libertatis  :  unde  sicut 
suppositio  quae  oritur  ab  indifferenti  judicio 
rationis,  quamvisantecedat  electionem  nos- 
trae  voluntatis,  non  tollit  tamen  ejus  liber- 
tatem,  quia  oritur  ex  aliqua  potentia  homi- 
ni  intrinseca,  scilicet  inteliectu  :  ita  simili- 
ter,  quamvis  suppositio  divini  decreti,  et 
motionis  illius,  antecedat  actus  nostros 
liberos,  prioritate  naturae,  et  causalitatis, 
non  laedit  tamen  earum  libertatem,  quia 
similiter  oritur  ab  aliquo  principio  intrin- 
seco,  scilicet  Deo,  qui  nobis  intimior  est, 
quam  nos  ipsi,  et  qui  est  veluti  anima  nos- 
trae  animae  :  In  ipso  enirn  vimmus,  et  move- 
mur,etsumus;ut  dicitur  Act.  18.  Seddehoc 
plura  in  tractatu  de  Praedestinatione,  ubi 
concordiam  libertatis  nostrae,  cum  divinis 
decretis  et  praedefinitionibus  fuse  expone- 
mus.  (1) 


Articulus  VI. 


In  quo  medio  Deus  peccata  futura 


cognoscat  ? 


I. 


Prcemittenda  ad  resolutionem  difficuUatis. 

GLXXXIV.  Notandum  primo,  peccatum 
duo  importare,  unum  de  materiali,  entita- 
tem  scilicet  physicam,  et  positivam  actus 
mali,  et  peccaminosi  ;  et  aliud  de  formali, 
ipsam  nempe  malitiam,  et  deformitatem, 
seu  deviationem  a  regulis  morum  ;  sive  in 
solo  privativo,  sive  in  positivo,  ut  conno- 
tante  privationem  consistat  :  de  quo  in 
tractatu  de  Peccatis.  (1) 

GLXXXV.  Notandum  secundo,  duplex 
esse  decretum  in  Deo  :  unum  positivum, 
quo  decernit  positive  concurrere  ad  entita- 
tem  cujuscumque  actionis,  sive  bonae,  sive 
malae  ;  aliud  permissivum,  quo  statuit  per- 
mittere  malitiam  peccati,  et  denegare  auxi- 
lium  speciale  ad  illam  evitandam  ;  de  ra- 
tione  enim  universalis  provisoris  est,  per- 
mittere  aliquos  defectus,  tam  in  ordine  mo- 
rali,  quam  naturali,  ut  inde  magis  reluceat 
pulchritudo  universi,  et  manifestetur  ordo 
suae  justitiae.  Unde  Augustinus  in  Enchir. 
cap.  95.  «  Non  fit  aliquid,  nisi  omnipotens 
fieri  velit,  vel  sinendo  ut  fiat,  velipsefa- 
ciendo.  »  Quibus  verbis,  utrumque  decre- 
tum,  permissivum  scilicet  et  positivum 
clare  expressit.  Et  D.  Thomas  in  hac  quees- 
tione  art.  9.  ad  o.  «  Illa  solum  sunt  futura, 
quae  Deus  permittit  esse,  velvult  esse.  »  Ubi 
per  permissionem  tangit  peccata,  quae  Deus 
permittit,  et  non  vult  :  per  volitionem  vero 
significat  bona  quae  Deus  non  solum  per- 
mittit,  sed  etiam  vult,  et  approbat,  atque 
positive  decernit. 

GLXXXVI.  Notandum  tertio,  quod  aliud 
est  dicere,  liberum  arbitrium  creatum,  esse 
defectibile  ex  natura  sua,  et  aliud,  ipsum 
ex  se,  et  ex  sua  natura,  esse  determinatum 
ad  malum.  Illud  enim  est  veritas  Gatholi- 
ca  ;  hoc  autem  est  error  etiam  contra  lumen 
naturale.  Illud  possibilitatem  dicit  defi- 
ciendi  a  fine,  et  a  lege  Dei  :  quia  facultas 


(1)  Disp.6. 


(1)  Disp.  3.  art.  1. 


ARTIGULUS  VI. 


42-1 


liberi  arbitrii,  non  est  ipsa   regula  suarum  decreto  permissivo  ;  sicut  et  illud  quod  in 

actionum  ;  hoc  autem  refert  determinatio-  illoest  entitatis,  etbonitatis  transcendenta- 

nem  ad  malum,  in  auctorem  naturae,  qui  lis,  infallibiliter  connectitur  cum    decreto 

liberum  arbitrium  produxit;  quae  estMani-  concurrendi  positive   ad    entitatem    actus 

chaeorum  haeresis.  Illud,  ut  saepe  docent  SS.  mali  et  peccaminosi  :   ergo  peccata  futura, 

Augustinus,     ct  Thomas,    competit  libero  quantum  ad  idquodin  illis  est  privationis  et 

arbitrio,  quiaest  productum  ex  nihilo  :  hoc  defeetus,  seu  malitiae  moralis,a  Deo  cognos- 

autem  inclinationi  naturali  ejusdcm  liberi  cuntur  in  decreto  permissivo   :  quantum 

arbitrii  repugnat;   nam  semper  tendit  ad  vero  ad  id  quod  in  eis  est  entitatiset  boni- 

bonum,  verum^  vel  apparens;  cum  malum,  tatis  transcendentalis,  videntur  ab  illo  in 

sub  ratione  mali,  etiam  dum  peccat,  velle  decreto  positivo.   Major  patet,  minor  etiam 

non  possit.  quantum  ad  secundam  partem,  est  certa  ; 

GLXXXVIl.   Notandum    quarto,    duobus  cum  enim  decretum,  quo  Deus  statuit  posi- 

modis  unum  posse  consequi  infallibiliter  ad  tive  influere  in  entitatem  physicam  actuum 

aliud.  Primo  consecutionephysica,  seu  cau-  malorum,  sit  causa  illius,  cum    ea   habet 

salitatis  :  sicut  proprietates  consequuntur  infallibilem    nexum,    talisque    entitas    ad 

ad  essentiam,   et  quilibet  effectus  ad  suam  illud  consequitur,  non  solum  consecutione 

causam.  Secundo  consecutione  logica,  seu  logica,  et  illationis  ;  sed  etiam  consecutione 

illationis  ;  quando    scilicet    ex    positione  physica,  et  causalitatis,  sicut  quilibet  effec- 


tus  consequituradsuamcausam  ;  cum  enim 
illa  sit  bona  transcendentaliter,  non  potest 
divinam  causalitatem.  Unde 


subterfugere 


unius,  aliud  recte  infertur  ;  quamvis  non 
sit  ejus  causa,  nec  physice  influat  in  ejus 
productionem.  Hoc  modo  ex  remotione  co- 

lumnae,  sequitur  casus  lapidis,  qui  ab  illa  Anselmus  in  libro  de  praescientia  et  libero 

sustentatur,  et  ex  remotione  salis,  corruptio  arbitrio  cap.   10.    «  Audacia  est  dicere  ali- 

carnium  ;  quia  licet  causa  per  se  descensus  quod  esse  ens,  quod  non  sitabenteprimo.  » 

lapidis,  non  sit  remotio  columnae,  sed  ejus  Probatur  vero  quantum  ad  primam,  in  qua 

gravitas  :  sicut  nec  subtractio  salis,  causa  praecipue  consistit  difficultas  hujus  quaes- 

per  se  corruptionis  carnium,   sed  mixtio  et  tionis.   Decretum  permissivum,   est  decre- 

pugna  quatuor  primarum  qualitatum  ;con-  tum  non  impediendi  peccatum,   etdenegan- 

sequitur  tamen  infallibiliter  ad  illam,  tam-  di  auxilium  speciale  ad  illud  evitandum,  ut 

quam  ad  removens  prohibens.  exposuimus  in  secundo  notabili :  sed  mali- 

tia  et  deformitas  peccati,   ad  talem  auxilii 

§.  II.  denegationem  infallibiliter  consequitur ;  non 

quidem  consecutione  physica,  et  causalita- 

Resolutio  difficultatis  proposiice.  tis,  sed  consecutione  logica,  et  illationis  : 

ergo  quod  in  peccato  privationis  est  et  de- 
Dico  igitur,  Peccata  futura,  quantum  ad  fectus,  habet  infallibilem  nexum  cum  decre- 
id  quod  in  illis  privationis  est,  et  defectus,  to  permissivo.  Minor  probatur :  Licetenim 
seu  malitiae  moralis,  a  Deo  cognosci,  in  de-  tale  decretum  denegandi  auxilium  efficax, 
creto  permissivo.  Quantum  vero,  ad  idquod  non  sit  radix  et  causa  peccati,  sed  ipsa 
in  eis  est  entitatis,  et  bonitatis  transcenden-  defectibilitas,  et  malitia  voluntatis  humame: 
talis  ,  cognosci  in  decreto   positivo  concur-     habet    tamen  infallibilem   cum   eo   conne- 


rendi  ad  illorum  entitatem.  Demum  quan- 
tum  ad  utramque  rationem,  clare  ab  illo 
videri,  in  praesentia  suae  aeternitatis.  Ita 
communiter  docent  nostrae  Thomistae,  et 
alii  scientiae  medioe  impugnatores. 


xionem  :  nam  sicut  ex  suspensione  divini 
concursus,  quantum  ad  esse,  sequitur  anni- 
hilatio  creaturae;  ita  ex  permissione  peccan- 
di,  et  suspensione  concursus  gratiae,  et 
auxilii  efficacis,  sequitur  infallibiliter  pec- 


GLXXXVIII.  Probatur  prima  pars  ratione  catum,  et  defectus  in  operando  ;  non  per 

fundamentali.   Illud  quod  habet    infallibi-  modum  influentiae,  sed  per  modum    remo- 

lem  connexionem  cum  alio,  potest  in  illo  tionis  causoe  prohibentis  :  eo    fere    modo, 

eerte  cognosci,  ut  constat  ex  supra  dictis  :  quo  ex  remotione  salis,   sequitur  corruptio 

at  illud  quod  in  peccato   privationis  est  et  carnium,  et  ex  remotione  columnae,   casus 

defectus,   habet  infallibilem    nexum,  cum  lapidis,  qui  ab  illa  sustentatur. 
I.  28 


422  DISPUTATIO  IV. 

GLXXXIX.    Ratio    autem  fundamentalis  ratione  auxiiii  sufficientis  possit  actum  cha- 

hujus  veritatis  et  doctrinse,  ex  tractatu  de  ritatis  elicere,  et  resistere  tentationi  in  ac- 

Gratia  sumenda  est.  Docent  enimTheologi  tum   contrarium    inclinanti   :   ex    propria 

cum  S.  Thomaquaest.  24.  de  Verit.  art.  14.  tamen  malitia,  et  defectibiiitate   infallibili- 

hominem  in  statu  naturae  lapsae,   nullum  ter  tentationi  succumbet,  et  peccabit,  non 

posse  facere  bonum  arduum,    necvincere  eliciendo  actum  charitatis  ad  quem  tenetur, 

gravem   tentationem,  sine  speciali  auxilio  sed  aiium  cum  eo  incompossibilem  :  suppo- 

gratiae  roborantis  ipsam  naturam  infirmam,  no  enim  ex  tractatu  de  peccatis,  non  dari 

et  peccato  originali  sauciatam,  ac  debilita-  omissionem  culpabilem,  absque  aliquo  actu, 

tam  ;  unde  cum  vitare  peccatum,  et  vin-  eam  antecedente,  vel  concomitante. 

cere  gravem  tentationem,  qua  homo  move-  CXC.  Confirmatur  :  Deus  certo  scit,  quod 

tur,  et  incitatur  ad  illud,  vel  a  Diabolo,  vel  si  non  conservaret  creaturam  in  suo  esse, 

a  concupiscentia,  sit    aliquod  bonum  ar-  statim  redigeretur  in  nihilum  ;   quoniam 

duum  et  difficile  ;  non  potest  homo  illud  creatura  seipsam    conservare  non  potest, 

praestare,  sine  speciali  auxilio  gratiae  ;  non  Creatore  suo  illam  non  conservante.  Juxta 

potest,   inquam,    potentia  consequenti,  et  ilhid  Prophetae  Psal.  105.  Avertente  autem  ie 

quae  sit  conjuncta  cum  actu,   licet  ratione  faciem,   (urbabuntur :  auferes  spiritum  eo- 

auxiliorum   communium,  et  gratiae  suffi-  rum,  et  deficient.  et  in  pulverem  suum  rever- 

cientis  (quam,  ut   suppono,   Deus   nemini  tentur.  Ergo  etiam  scit,  quod   si  ipse  non 

unquam    denegat,    nisi  ei  impedimentum  conservet  hominem  in  bono  rationis,  per 

ponat)  id  possit,  potentia  antecedenti,   et  aliquod  auxiiium  speciaie,  ipsum  praeser- 

puraepossibilitatis.  Quare  si  Deus  ex  inscru-  vans  a  peccato,  homo  ipse  non  conservabit 

tabili  judicio  suae  justitiee,   interdum  nobis  se,  sed  infaliibiliter  peccabit  :  ergo  in  de- 

aperto,    interdum    nobis    occulto,   semper  creto  quo  statuit  non  dare  auxilium  illud 

tamen  justo  (ut  cum  Augustino  loquar)  de-  speciale,  tali  tempore,  et  loco  quo  homo  te- 

cernat  denegare  homini,  tale  auxilium  effi-  netur  bonum  operari,  et  a  tali  vel  .tali  pec- 

cax  ad  vincendam  tentationem,  et  elicien-  cato  abstinere ;  certo  scit,  quod  homo  in- 

dum  actum  v.  g.  fidei,  spei,  vel  charitatis,  fallibiliter  peccabit,  ac  deficiet  a  rectitudine 

ad  quem  ex  praecepto  tenetur,  illique  prae-  rationis.  Quare  dicitur  Psal.  80.  Dimisi  eos 

beat  concursum  necessarium  ad  operandum  secundum  desideria  cordis  eorum,  ibunt  in 

quem  in  ratione  causse  primae,  et  universa-  adinventionibus  suis.  Quibus  verbis  signifi- 

lis  provisoris,  tenetur  concedere  ad  omnes  catur,  Deo  deserente  peccatorem,  per  dene- 

actus,  sive  bonos,  sive  maios  (qui  concursus  gationem  auxilii  specialis,  quod  illi  conce- 

secundum    doctrinam    Thomistarum,    non  dere  non  tenetur,  iiium  infailibiliter  pecca- 

solum  debet  esse  simultaneus,  etconcomi-  turum.  Et  in  Concilio  Araus.  2.  cap.  19.  sic 

tans  ;  sed  etiam  praevius,  et  applicans  cau-  dicitur  :  «c  Natura  humana,  etiam  si  in  illa 

sas  secundas  ad  operandum)  infallibiliter  integritate  in  qua  est  condita  permaneret, 

peccabit,   et  operabitur  actum  malum,  et  nullo  modo  seipsam,  Creatore  suo  non  ad- 

rectae  rationi,   ac  legi  divinae  difformem.  juvante,   servaret.  »  Et  Innocentius  Papa 

Operabitur  quidem,  ex  vidivini  concursus,  epist.  25.  ad  Conciiium   Carthag.  «   Quoti- 

et  motionis  illum  applicantis  ad  agendum,  diana  praestat  ille  remedia,  quibus  nisi  freti 

etad  producendam  in  suis  actibus  rationem  confisique  niiamur,  nullatenus  vincere  hu- 

entis,  et  actualitatem  existentiae,  et  opera-  manos  poterimus  errores.  Necesse  est  enim 

tionis,  qui  sunt  effectus  per  se  primo  cor-  ut  quo  auxiliante  vincimus,  eo  iterum  non 

respondentes  enti  per  essentiam,  ac  primoe  adjuvante  vincamur.   »  Quo  nihil  clarius 

et  universaiissimee  causae.  Peccabit  vero  ex  dici  potuit  in   favorem   nostrae  sententiae. 

propria  malitia,  et  defectibilitate,  per  quam  Denique  D.  Augustinus  same  repetit,  quod 

sesubtrahet  arectitudine  divini  concursus,  «  Liberum  arbitrium  ad  malum  sufficit  :  ad 

et  conformitatis  cum  lege  :  peccare  enim,  bonum  autem  parum  est,  nisi  adjuvetur  ab 

ut  dicit  Augustinus,  non  est  efficere,  sed  omnipotenti  bono.  » 

deficere.  Licet  enim,  supposita  denegatione  CXCI.  Secunda  pars  conclusionis,   quae 

auxilii  efficacis  ad  actum  fidei,  vel  charita-  asserit  Deum  supposito  decreto  permittendi 

tis,  ad  quem  homo  tenetur  (ut  supponimus)  malitiam  peccati,  et  positive  concurrendi 


ARTICULUS  VI.  425 

ad  illius  entifcatem,  videre   et  contemplari  tum  ad  seeundam  partem.  Si  enim  Deus 

omnia  peccata  futura,  ut  praesentia  in  men-  haberet  propositum,  seu  decretum  praede- 

sura  suae  aeternitatis,  constabit  ex  dicendis  terminandi  voluntatem  creatam  ad  mate- 

articulo  sequenti ;  ubi  ostendemus,   omnia  riale  peccati,  sive  ad  actum  qui  hic  et  nunc 

quae  futura  sunt  in  aliqua  differentia  tem-  non  potestexerceri  sine  malitia,  esset  causa 

poris,  esse  Deo  praesentia  in  sua  aeternitate,  peccati :  qui  enim  vult  et  causat  aliquid,  a 

non  solum  objective,  et  intentionaliter,  ra-  quo  malitia  ita  inseparabilis  est,  ut  non 

tione  divinae  praescientiae  ,    quae    illa  ab  possit  ponisine  illa,  eam  consequenter  vult, 

aeterno  cognoscit ;  sed  etiam  realiter  et  phy-  et  causat  :  sicut  qui  producit  essentiam, 

sice,  ratione  suae  aeternitatis,  quae  propter  causat  proprietates,  quae  cum  ipsa  connec- 

suam  infinitatem,  ad  omnia  praesentia,  prae-  tuntur,  et  ad  illam  sequuntur  infallibiliter. 

terita,  et  futura  se  extendit,  eaque  sinu  suo  CXCIII.   Confirmatur  :  Ille  qui  removet 

vastissimo  complectitur.  columnam,  a  qua  sustentatur  lapis,  vel  qui 

subtrahit  salem,  quo  carnes  conservantur, 

§.  III.  censetur  esse  causa  saltem  moralis  et  indi- 

recta  casus  lapidis,  et  corruptionis  carnium : 

Solulio  objectionum.  ergo  similiter  ,  si  Deus  subtrahat  homini 

auxilium  efficax,  ex  cujus  denegatione  se- 

CXCII.  Objiciunt  in  primis  recentiores.  quitur  infallibiliter  peccatum,  et  defectus  in 

Ut  aliquid  habeat  rationem  medii  ducentis  operando,  erit  causa,  saltem  moralis  et  in- 

in  cognitionem  alterius,  debet  habere  cer-  directa,  actus  mali  et  peccaminosi. 

tam,  et  infallibilem  cum  eo  connexionem  :  CXCIV.  Confirmatur  amplius  :  Si  affirma- 

sed  decretum  permissivum,  non  habet  cer-  tiosit  causa  affirmationis,  negatio  erit  causa 

tam  et  infallibilem  connexionem  cum  pec-  negationis  :  sed  collatio  gratiae  efficacis   est 

catis  futuris  :  ergoin  eo  tamquam  in  medio,  causa  conservans  hominem  in  bono  rationis 

non  potest  Deus  ilia  certo  praescire.  Major  et  illum   praeservans  a  peccato  :  ergo  ejus 

patet,  minor  probatur.  Decretum  permissi-  subtractio,  vel  clenegatio,  erit  causa  peccati, 

vum  duo  importat,  scilicet  propositum  non  et  deviationis  a  recta  ratione. 

impediendi  peccatum  ,    in  quo  inciuditur  CXCV.   Ad  objectionem  respondeo,  con- 

suspensio  auxilii  efficacis  ad  resistendum  cessa  majori,  negando  minorem  ;  ad  cujus 

gravi  tentationi,  vel  ad  faciendum  actum  probationem,  negosimiliter  minorem,  quan- 

virtutis  oppositum;  et  propositum  concur-  tum  ad  utramque   partem.  Ut  enim  supra 

rendiadentitatempeceati,  et  dandi  ex  parte  ostendimus,  decretum  permissivum,  quate- 

causae  primae,  omnia  quae  sunt  necessaria  nus  importat  propositum  denegandi  auxi- 

causae  secundae  ad  agendum  :  seddecretum  lium  efficax  ad  vincendam  tentationem,  et 

permissivum,  ut  haec  duo  importat,   non  vitandum  peccatum,  habet  infallibilem  con- 

habet  infallibilem  connexionem  cum  futu-  nexionem  cum  malitia,  et  deformitate  pec- 

ritione  peccati :  ergo  illud  cum  peccatis  fu-  cati,  quae  ad  talem  denegationem  infallibili- 

turis,  infaiiibilem  connexionem  non  habet.  ter  consequitur  :  non  conseeutione  physica, 

Major  constat,  minorquantum  ad  utramque  et  causalitatis,  sed  consecutione  logica  et 

partem  probatur.  In  primis  enim  decretum  illationis,  ut  supra  exposuimus.  Similiter 

permissivum  non  potest  habere  infallibilem  propositum  concurrendi  ad  entitatem  pec- 

connexionem  cum  peccatis  futuris,  ratione  cati,  et  dandi  causae  secundse  omnia  quae 

suspensionis  et  denegationis  auxilii  specia-  sunt  necessaria  ad  agendum,  ac  proinde 

lis,  alias  sequeretur,  quod  voluntas  sibi  ipsi  applicationem  ad  actum,  quatenus  cns  et 

relicta,  cum  solo  concursu  generali,  esset  actus  est,  habet  infallibilem  nexum  cum 

ex  se  determinata  ad  maium,  quod  est  Ma-  entitate,  et  actualitate  actus  mali,  et  pecca- 

nichaeorum  et  Lutheranorum  haeresis;  se-  minosi,  quae  a  tali  motione,  et  applicatione 

queretur  etiam,    quod   voluntas   humana,  causatur,  et  quae  per  se  primo  reducitur  in 

cum  solo  concursu  generali,  non  posset  ope-  ens  per  essentiam,  et  in  actum  purum  tam- 

rari  aliquod  opus  moralc  bonum,  quod  est  quam  in  primam  causam  :  ut  docet  D.  Tho- 

contra  D.  Thomam,  et  communem  discipu-  mas  in  2.  dist.  57.  quaest.  2.  art.  2.  his  ver- 

lorumejussententiam.Probaturetiamquan-  bis  :  «  Sententia  quae  docet  actus  peccato- 


/,24  DISPUTATIO  IV. 

rum,   nullo  modo,   nec  etiam  in  quantum  ex  nihilo,  et  quia  non  est  ipsa  regula  sua- 

actus  sunt,  a  Deo  esse,  propinquissima  est  rum  operationum.  Secundum  vero  importat 

errori  duplici.  »  Et  Albertus  magnus  ibidem  in  libero  arbitrio  naturalem  determinatio- 

dist.  55.  art.  7.  relata  opinione  quorumdam  nem  ad  malum,  et  ad  peccatum,  provenien- 

Theok)gorum  sui  temporis,  qui  existimabant  tem  ab  auctore  naturae,  vel  a  peccato  primi 

actus  malos,  etiam  in  quantum  actus,  et  en-  parentis.  Quae  est  haeresis  Manichaeorum,  et 

tia,  non  esse  a  Deo,  ut  a  prima  causa  effi-  Lutheranorum,  in  Goncilio  Tridentino  pros- 

ciente,  subdit :«  Haec  opinio  quae  obtinuerat  cripta.  Item  ex   eo   quod  ad  denegationem 

plures  antiquorum,  fere  cessit  ab  aula,  et  a  auxilii  efficacis  ad  resistendum  gravi  tenta- 

multis  modernorum  reputatur  haeretica.  »  tioni,   sequatur  infallibiliter  consensus  in 

Et  addit  :  «  Gum  actus  malus  sit  simpliciter  peccatum,  non  recte  infertur,  voluntatem 

actus,  egrediens  a  potentia  activa,  perfecta  humanam  cum  solo  concursu  generali  non 

secundum   naturam,  non  egreditur  ab  ea,  posse  elicere  aliquod  opus  honestum  et  mo- 

nisi  secundum  quodmoveturacausa  prima,  raliter  bonum,  v.  g.  colere  parentes,  pru- 

alioquin  sequeretur  duo  esse  prima  princi-  denter  gubernare  rempublicam,etc.  ut  enim 

pia.  »  Quibus  verbis  clarissime  docet,  Deum  hos  aut  similes  actus  exercere  possit,   non 

movere  et  applicare  causam  secundam,  ad  requiritur  quod  sine  gratia,  vel  auxilio  spe- 

producendam    entitatem   et  actualitatem  ,  ciali  ordinis  naturalis,  possit  graves  tenta- 

quae  in  actibus  malis  reperitur  imbibita;  et  tiones  contra  praecepta  naturalia  vel  super- 

oppositam  sententiam,  tamquam  Manichaeo-  naturalia  vincere ;  sed  sufficit  quod  leves 

rum   errorem,  reprobat  et  proscribit.  Item  tentationes  contra  praecepta  naturalia  valeat 

Dominicus  Soto  in  libris  de  Natura  et  Gra-  superare  :  hoc  autem  homo,  etiam  in  statu 

tia,  in  ipso  Tridentino  editis,  et  a  Legatis  naturae  lapsae,  potest  praestare  sine  gratia, 

ejusdem   Goncilii  approbatis,  libro  1.  cap.  seu  auxilio  speciali,  cum  solo  generali  Dei 

48.  sic  habet  :  «  Haud  equidem  diffitentur  concursu  ,  ut   docent  nostri  Thomistae  in 

Theologi,  entitatis  (ita  vocant)  quae  est  pec-  tractatu  de  gratia. 

catum,  Deum  esse  causam,  eo  efficientia>        GXGVII.  Ad  probationem  secundae  partis 

genere,  quo  cuncta  animantia  et  inanimata  ejusdem  minoris  ,   in   qua  infertur,   quod 

ad  suas  actiones  naturales  permovet.  »  Qui-  Deus  esset  causa,  et  auctor  peccati,  si  prae- 

bus  verbis,  non  solum  aperte  docet  Deum  determinaret  hominem  ad  materiale  illius, 

praemovere  ad  materiale  peccati ;  sed  etiam  ad  quod  infallibiliter  sequitur  ipsa  malitia, 

hanc  fuisse,  eo  tempore  quo  scribebat,  con-  et  deformitas.  In  primis  dico,  illam  seque- 

cordem  et  unanimen  Theologorum  senten-  lam  esse  Pelagii,  et  Juliani,  qui  eodem  dis- 

tiam,  diserte  profitetur.  cursu,  et  argumento   olim   utebantur,   ad 

GXGVI.  Ad  probationem  ergo  primae  par-  probandum  in  parvulis  non  esse  peccatum 

tis  minoris,  nego  utramque  sequelam  :  licet  originale,  sic  enim  arguebat  praecipue  Ju- 

enim,  si  Deus  homini  deneget  auxilium  effi-  lianus.  Deus  est  causa  generationis  hominis  : 

cax,  vel  speciale,  ad   vincendam  tentatio-  ergo  si  peccatum   originale  consequitur  ad 

nem ;  infallibiliter  illi  consentiat,  et  incidat  talem  generationem,  Deus  erit  causa  pec- 

in  peccatum ;  non  sequetur  tamen,  liberum  cati  originalis ,  qui  enim  est  causa  alicujus, 

ejus  arbitrium  esse  ex  se  et  ex  sua  natura,  est  etiam  causa  ejus  quod  consequitur  ad 

determiuatum  ad  malum,  et  ad  peccatum.  illud.  Gui  argumento  respondet  S.  Augusti- 

Tunc  quia  tunc  ratione  auxilii  sufficientis,  nus  libro  3.  contra  eumdem  Julianum  cap. 

potest  bene  operari,  et    vitare  peccatum.  9.  quod  peccatum  originale,  non  sequitur 

Tum   etiam,   quia  (ut  supra  annotavimus)  ad  generationem,  ut  generatio  hominis  est, 

aliud  est,  liberum  arbitrium  esse  defectibile  et  secundum  suam  naturam;   sed  ut  dicit 

ex  se,  et  ex  sua  natura,  et  non  posse  seip-  ordinem  ad  primum  parentem,  qui  volunta- 

sum  conservare  in  bono  rationis,  Deo  illum  rie  peccavit  :  etenim  si  Adam  perseverasset 

specialiter  non  conservante ;  et  aliud,  illud  in  statu  innocentiae,  fuisset  vera  generatio 

ex  se  et  ex  suanatura  esse  determinatumad  hominis,  absque  eo  quod  ex  illa  sequeretur 

malum.  Primum  enim  dicit  solam  defectibi-  peccatum  originale.  Et  ita  tale  peccatum 

litatem,  etpotentiam  ad  peccandum,  quae  nonestaDeo  concurrente  ad  hominis  ge- 

competit  creaturae  rationali,  ex  eo  quod  est  nerationem,  sed  aprimo  parente,  qui  totam 


ARTIGULUS  VI.  425 

naturam  humanam,  sua  inobedientia  macu-  sacrilega  j  sed  sub  hac  ratione,  totaliter  in 

lavit.  Idem  etiam  nos  proportionaliter  dici-  pravam  intentionem  ipsius  sacerdotis  con- 

mus  de  peccato  actuali,  quod  sciiicet  ejus  secrantis  reducitur.   Ita  similiter,    quando 

deformitas  et  malitia  moralis,  non  sequitur  Deus   movet,    et   applieat    voluntatem  ad 

intrinsece,  et  ex  natura  rei,  ad  actum  v.  g.  materiale  peccati,  ita  in  illo  attingit  entita- 

blasphemiae,  ut  actus  est,  et  ut  habet  ratio-  tem,  actualitatem,  vitalitatem,  et  bonitatem 

nem  entis,  et  bonitatem   transcendentalem  transcendentalem,  quac  pertinent  ad  ordi- 

(sub  qua  solum  ratione  est  a  Deo  praedeter-  nem  physicum  ;  ut  ejus  motio  et  concursus, 

minante)sed  ut  procedit  a  voluntate  creata,  nullo  modo  se  extendat  ad  deformitatem  et 

operante    difformiter    ad  regulas  morum.  malitiam  moralem.  Quia  (ut  alibi  ostende- 

Unde  in  ipsam  voluntatem  deficientem,  et  mus)  (1)  concursus  Dei  generalis  praecisivus 

non  in  Deum  efficientem,  debetrefundi  ma-  est,  et  respicit  solam  rationem  entis,  et  exis- 

litia  moralis  et  defectus  peccati.  Solutio  et  tentiae  actualitatem,  aliasque  rationes  ad  or- 

Sancti  Thomo3  quoestione  5.  de  malo,  arti-  dinem  physicum  spectantes  ;  non  vero  illas 

culo  2.  ad  2.  Et  in  2.  sent.  dist.  57.  quaest.  quae  pertinent  ad  ordinem  moralem,   inter 

2.  art.  2.  ad  2.  quam  prosequitur  Gapreolus  quas  est  maiitia,  et  deformitas  actus  pecca- 

ibidem  art.  5.  minosi  ;  quse  proinde   est  extra  sphaeram 

CXCVIII.   Explicatur  et  illustratur  haec  activitatis  divinae,  et  per  se  primo  in  cau- 

responsio  et  doctrina,  triplici  exemplo  ap-  sam  moralem,  etoperantem  difformiter  ad 

tissimo.  Primum  sumitur  ex  D.  Thoma  locis  regulas  morum  reducitur. 

citatis.  Licetenim  motus  claudicationis  pro-  Secundo    responderi    potest  ,    Quod  li- 

cedat   ab  anima,   tamquam  a  principio  vi-  cet  Deus  causet  materiale  peccati,  et  prae- 

tali,  non  solum  simultanee  concurrente,  sed  determinet  voluntatem  ad  illud :  non  tamen 

etiam  movente,  et  applicante  tibiam ;  de-  propterea  est  causa  malitiae,   et  deformita- 

fectus  tamen  obliquitatis  qui  in  illo  contin-  tis,  quae  ad  illud  consequitur  :   quia  talis 

git,  non  reducitur  in  animam  moventem,  malitia  et  deformitas,  non  sequitur  ad  ma- 
et  vitaliter  operantem  ;  sed  in  tibiam  mo-  .  teriale  materialiter  sumptum;  sed  ad  mate- 

tam,  et  deficientem,  ac  in  organum  laesum,  riale  formaliter  consideratum  ;   et  fundat 

et  infirmum.  ipsam  malitiam,  et  deformitatem  ;  sub  qua 

CXCIX.  Aliud  exemplum  adducit  Domini-  ratione,  non  est  a  Deo  praedetenninante,  sed 

cus  Soto  in  libro  de  natura  et  gratia   supra  a  voluntate  humana,   ut   subdita    regulis 

citato.  Licet  (inquit)  scriba  moveat,  et  ap-  morum,  et  ut  libere,  ac  moraliter  operante. 

plicet  manum  pueri  ad  scribendum,  et  ad  Haec  responsio  et  doctrina  illustrari  potest 

exarandos,  ac  delineandos  caracteres ;  de-  exemplo  relationis  :  sicut  enim  ille  non  cen- 

fectus  tamen,  ac  deformitas,  quae  in  scrip-  setur  causare  relationem   similitudinis,  qui 

tione  videtur,  non  attribuitur  magistro  mo-  praeeise  facit  entitatem  albedinis,   quae  est 

venti,  et  applicanti;  seddiscipulodeficienti,  ejus  fundamentum  materialiter  sumptum  ; 

et  ab  ejus  directione,  et  applicatione  se  sub-  sed  solum  qui  facit  albedinem,  ut  in  ratione 

trahenti.  specifica  cum  aiia  convenientem  :  ita   simi- 

Tertium  exemplum  est  de  sacerdote  con-  liter  qui  producit  entitatem,   substantiam, 

secrante  hostiam  propter  sortilegium,  aut  et  bonitatem  transcendentalem  actus  pecca- 

alium  malum  finem  :  ille  euim  physice  mo-  minosi,  non   censendus  est    ponere  funda- 

vetur,  et  applicatur  a  Deo  ad  talem  conse-  mentum  malitiae  moralis;  sedille  solum,qui 

crationem ;  cum  ad  illam  instrumentaliter  elicit  talem  actum,  tamquam  agens  morale, 

tantum  concurrat,  et  instrumentum  prius-  et  cum  subjectione  ad  regulas  morum,   a 

quam  operetur,  debeat  moveri,  et  applicari  quibus  deflectitur. 

a  causa  principali,  ut  docent  Philosophi  2.  CC.  Tertio  responderi  potest,  quod  licet 

Phys.  et  constat  in  instrumentis  artificia-  Deus  praedeterminet  ad  materiale  peccati, 

libus.  cum  quo  ipsa  malitia,  et  deformitas  habet 

Sicut  ergoDeus  ita  movet  et  applicat  sa-  indissolubilem  nexum,  non  tamen    propte- 

cerdotem  ad  talem  consecrationem,  ut  super-  rea  est  causa  peccati  :  quia  (ut  late  expone- 
naturalis  est,  quod  tamen  ab  illo  non  attin- 

gitur,  nec  causatur,  quatcnus  est  mala  ct  (l)  ln  tract.  de  ?olunt.  Dei,  disp.  8.  art.  4. 


426  DISPUTATIO  IV. 

mus  tractatu  sequenti,  quando  agemus   de  si  Deus  denogando    auxilium  efficax,  sit 

divinispraedefinitionibus)  (l)Deusnunquam  causa  saltem  moralis,     et  indirecta,    cur 

determinat  voluntatem  ad  materiale  pecca-  homo  labatur  in  peccatum,   etiam  dene- 

ti,  nisi  ut  objective  et  in  genere  causae  ma-  gando  gratiam  congruam,  et  ponendo  eum 

terialis,  et    occasionalis    determinatus  ab  in  illis    occasionibus   et  circumstantiis   in 

eadem  voluntate  ;  quae  ex  propria  malitia  quibus    per    scientiam    mediam    praevidit 

et  defectibilitate,  praevidetur  seipsam  deter-  peccaturum,  etiam  erit  causa,  saltem  moralis 

minatura  ad  formale,  vel  ad  materiale  for-  et  indirecta,  cur  incidat  in  peccatum. 
maliter  sumptum,  etquatenusfundatipsam         GGII.  Respondeo  secundo,  negando  seque- 

malitiam  et  deformitatem.  Unde  talis  deter-  lam  majoris.  Ut  enim  docet  S.  Thomas  4.  2. 

minatio,  etapplicatio  ad  materiale,  estaDeo  quaest.    79.   art.    4.   «   Deus  peccati  causa 

veluti  invito,  et  coacto,  et  solum  tamquam  (etiam  indirecte)  dici  non  potest,  nec  debet. 

a  causa  prima,  et  universali  provisore,   qui  Quia  tametsi  aliquibus  non  praebeat  auxi- 

debet  subministrare  omnibus  causis  secun-  lium,   quod  si  praeberet,  non   peccarent ; 

dis,  praesertim  liberis,  media  necessaria  ad  hoc  totum  facit,   secundum  ordinem  suae 

agendum,  et  ad  attingendam  in  suis  opera-  sapientiae,  et  justitiae ;  cum  ipse  sit sapientia, 

tionibus,  et  effectibus,   rationem  entis,  et  et  justitia  :  unde  non  imputatur  ei  quod 

actualitatemexistentiae  et  operationis  (inter  aiius    peccet,  sicut    causae  peccati.  Sicut 

quae  media,  unum  ex  praecipuis,  est  appli-  gubernator  non  dicitur  causa  submersionis 

catio  ad  actum)  et  qui  debet  etiam  permit-  navis,  ex  hoc  quod  non  gubernat  navim  : 

tere  aliquos  defectus,  non  solum  in   ordine  nisiquandosubtrahitgubernationem,  potens 

naturali  sed  etiam  in  ordine  morali  ;   ut  et  debens  gubernare.  »  Quibus  verbis  cla- 

hinc  magis  reluceat,  et  manifestetur  perfec-  rissime  docet,  quod  licet  Deus  subtrahat, 

tio  suae  justitiae,  etmisericordiae,  acpulchri-  efc  deneget  homini  auxilium  speciale,   ad 

tudo  totius  universi.  Licet  ergo  voluntatem  cujus  denegationem  infallibiiiter  peccatum 

hominis  applicet  ad  materiale  peccati,  quia  consequitur,   non  tamen    propterea    illud 

tamen  ad  hoc  movetur,  et  determinatur  ab  debet,  vel  potest  Deo  imputari,  tamquam 

ipsa  voluntate  humana,  seipsam  prius  na-  causee,  etiam  indirectae,  et  per  accidens  ;  * 

tura  determinante  ad  ipsum  formale,   vel  quia  auxilium  illud  speciale,   homini  non 

materiale  formaliter  sumptum  (ut  alibi  la-  tenetur  concedere :  ut  autem  id  quod  sequi- 

tius  exponemus)  (2)  hincsequiturmalitiam,  tur  ad  defectum  actionis,  alteri  imputetur, 

etdeformitatempeccati,  quemadilludmate-  trlsi  requiruntur  :  scilicet  quod  possit,   et 

'riale  consequitur,   non  esse  attribuendam  debeat  agere,  efc  non  agat ;  ut  tradit  idem 

Deo  moventi,  et  applicanti,  sed  voluntati,  S.  Doctor  4.  2.  quaest.  6.  art.  5.  in  corpore, 

illumobjective,  et  materialiter  determinanti  hisverbis:  «  Non  semperidquod  sequitur 

ad  talem  motionem,  et  applicationem.  Ex  aa*  defectum    actionis,  reducitur  sicut  in 

qua  responsione,  et  doctrina,  quam  Joannes  causam  in  agens,  ex  eo  quod  non  agit  :  sed 

a  S.  Thoma,  et  VincentiusBaronius  tradunt,  solum  tunc  cum  potest,  et  debet  agere.   Si 

et  probabilem  reputant  Salmanticenses  in  emm  gubernator  non  posset  navem   diri- 

tractatu  de  voluntate  Dei ,  (5)    omnes  ad-  Sere>  ve*  non  essefc  e*  commissa  gubernatio 

versariorum  impetus,  totaliter  infringun-  navis,  nonimputaretur  ei  navis  submersio, 

tur,  omniaque  illorum  teia,  et  sophismata ,  quae  Per  absentiam  gubernatoris   contin- 

facillime  eluduntur.  geret. » 

GGI.  Ad  primam  confirmationem  respon-         Eamdem  doctrinam  tradit  4.parte  quaest. 

deo    primo    retorquendo  argumentum    in  ^9.  art.  2.  ubi  tertio  loco  sibi  objicit  simile 

adversarios  :   peccatum  enim  non    minus  argumentum  ei  quod  nobis  opponunt  adver- 

infallibiliter     sequitur    ad     denegationem  sarii.  Sic  enim  habet  :  «  Sicut  dicitur  in  2. 

gratiae  congruae,    quam  ad  denegationem  PnYs-  Idem  est  causa  salutis  navis  et  peri- 

gratiae  efficacis  et  praedeterminantis  :  ergo  cu^  :  sea<   ^eus  esfc  causa  salutis  omnium 

rerum :  ergo  ipse  est  causa  omnis  perditionis 

(1)  Disp.  4.  an.8.  $.  12.  -  (?)  in  traelata  de   vo-  efcmali-  *  Gui  argumento  sic  respondet.  Ad 

lunt.Dei,  disput.  8.  art.  4.  $.  12.  —  (3)  Dif»p.  10.  du-  tertium  dicendum,  quod  submersio  navis 

bio.  7.  $.  8.  nu.  208.  attribuitur  nautae  ut  causae  ;  ex  eo  quod 


ARTIGULUS  Vf. 


427 


non  agit  quod  requiritur  ad  salutem  navis. 
Sed  Deus  non  deficit  ab  agendo  quod  est 
necessarium  ad  salutem  :  unde  non  est 
simile.  »  Quam  responsionem  egregie  iilus- 
trat  Cajetanus  ibidem,his  verbis  : « Adverte 
quod  tunc  tantum  absentia  causae  agentis, 
dicitur  causa  defectus  ,  quando  debebatur 
praesentia  ;  et  propterea  quianunquam  cum 
rebus  debetur,  Deus  subtrakit  influxum, 
ideo  non  sequitur,  proprie  loquendo,  quod 
Deus  sit  causa  defectuum,  ex  hoc  solo  quod 
non  facit :  quamvis  quandoque  Scriptura, 
ipsum  tali  modo  causam  appellet,  ut  patet 
circa  indurationem  Pharaonis.  » 

CCill.     Ad    secundam     confirmationem 
patet  responsio  ex    dictis  in  praecedenti : 
licet  enim  illud  axioma,   Si  affirmatio  est 
causa  affirmationis,  ncgatio  est  causa  nega- 
tionis,  verum  habeat  in  ordine  physico,   et 
in  causis  naturalibus ;  non  tamen  semper 
verificatur  in  ordine  morali,  et  in  causis  li- 
beris,  et  moraliter  operantibus,  ut  constat 
in  exemplo  adducto  gubernationis  navis: 
quamvis  enim  ejus  directioetgubernatio  sit 
causa  salutisnavis,  illius  tamen  defectus  et 
carentia,  non  censetur  esse  causa  submer- 
sionis  illius,  quando  est  pure  negativa,  sed 
solum  quando  est  privativa  ;  id  est  quando 
subtrahit  gubernationem, « Potens  et  debens 
gubernare,  »  ut  loquitur  D.  Thomas  supra 
relatus.  Unde  cum  carentia  auxilii  efficacis, 
quatenus  se  tenet  ex  parte  Dei,  non  sit 
privata,  sed  pure  negativa,  eo  quod  auxilia 
efficacia  et  specialia  nemini  dare  teneatur, 
illa  non  est  causa  peccati,  nec  deviationis 
a.  recta  ratione  :  quamvis  ejus  colialio  sit 
causa  salutis,   et  boni  usus  liberi  arbitrii. 
CGIV.  Secundo  responderi  potest,   quod 
quando  affirmatio  est  causa  adaequata  et 
totalis    affirmationis,    negatio    est    eliam 
causa   negationis  :  secus  autem  si  non  sit 
causa  totalis,  nec  operetur  sine  consortio 
alterius  ;  ut  patet  in  defectu  floritionis  vel 
fructificationis  in  arbore,  qui  non  in  solem, 
sed  in  defectum  virtutis  generativae  plantae 
reducitur  ;  quia  sol  non   est  sola  et  totalis 
causa  floritionis  aut  fructificationis  arboris, 
sed  illa  pariter  cum  eo  influit,  eique  coope- 
ratur.  Ita  similiter,  quia   gratia  efficax  et 
praedeterminans,    non    est    causa     totalis 
(saltem  totalitate  causae)  bonorum  nostrorum 
operum,  nec  operatur  sola,   sed  una  cum 
voluntate  creata,   quae    ipsi   cooperatur  : 


defectus  morales,  qui  in  humanis  opera- 
tionibus  contingunt,  non  in  carentiam  et 
defectum  ipsius  gratiae,  sed  in  vitium  et 
deordinaiionem  voluntatis  humanae,  defi- 
cientis  et  operantis  difformiter  ad  regulas 
morum,  reducendi  sunt. 


IV. 


Quorumdam  recentiorum  argumentum  di- 
luiiur. 

CGV.  Objiciunt  insuper  quidam  recen- 
tiores,  decretum  illud  permissivum,  in 
quo  Thomistae  docent  fundari  praescientiam 
futurorum,esse  Titulum  sinere,  eispeciosum 
subierfugium  ;  cum,  posito  decreto  praede- 
terminante  voluntatem  ad  materiale  peccati, 
non  possit  non  sequi  ipsa  malitia  et  defor- 
mitas.  Unde  sicut  iilo  qui  applicaret  ignem 
stupa^,  vel  qui  amputaret  caput  homini, 
inepte  diceretur  permittere  ejus  mortem, 
vel  stupaecombustionem,  quae  extali  appli- 
catione,  et  abscissione  capitis  necessario 
sequuntur  :  ita  in  sententia  Thomistarum, 
inepte  Deus  dicitur  habere  decretum  per- 
mittendi  peccatum,  cum  praedeterminet  ad 
materiale  illius,  ex  quo  non  potest  non 
exurgere,  et  non  progerminare  ejus  malitia 
ac  deformitas. 

CCVI.  Respondeo  hoc  argumentum  esse 
titulum  sine  re,  ac  speciosum  sophisma, 
quod  in  apparentia  aliquid  difticultatis  prae 
se  fert,  nullam  tamen  reipsa  continet.  Ut 
enim  Deus  censeatur  permittere  malitiam 
et  deformitatem  peccati,  cujus  materiale 
praedefinit  et  praedeterminat,  sufficit  quod 
stantetali  praedefinitione  et  praedetermina- 
tione,  homo  retineat  potentiam  anteceden- 
tem  ad  non  peccandum,  et  possit  in  sensu 
diviso  non  elicere  illum  actum  ad  quem 
praedeterminatur,  et  a  quo  malitia  (ut  sup- 
ponitur)  est  inseparabilis.  Sicut  in  sententia 
adversariorum,  licet  Deus  ponat  hominem 
in  illis  circumstantiis  et  occasionibus;  in 
quibus  praevidit  per  scientiam  mediam 
illum  peccaturum,  et  in  quibus  non  potest 
non  peccare  in  sensu  composito,  et  poten- 
tia  consequenti  (alias,  ut  saepe  diximus, 
divina  pnescientia  falleretur)  nihilominus, 
quia  prout  subest  illis  occasionibus  et  cir- 
cumstantiis,  potentia  antecedenti,  et  in  sen- 
su  diviso,  potcst  non  peccare,  et  non  pone- 


428  DISPUTATIO  IV. 

re  illum  actum  ;  Deus  censetur  permittere  a  causa  prima,  et  universalissima,  ac  gene- 

tantum,  et  non  velle  malitiam  peccati.  Unde  rali  provisore,  subministrante  causis  secun- 

ad  exempla   adducta,   et   multiplex   potest  dis,  tam   liberis  quam  necessariis,    media 

assignari  disparitas.  necessaria  ad  agendum.   De  quo  plura  in 

GGVII.  Prima  est,  quia  combustio  stupse,  tractatu  de  voluntate  Dei.  (1) 
et  mors  hominis,  consequuntur  per  se  et  ex 

natura  rei,  ad  applicationem  ignis,  vel  abs-  Articulus  VII. 
cissionem  capitis,  quatenus  sunt  ab  homine 

applicante,   aut  vulnus  lethale  infligente.  An  futura  Contingentia  absoluta,  sint  pra3- 

Malitia  autem  et  deformitas  peccati   (ut  su-  sentia  scientia3    Dei    aaternaa,   objective 

pra  diximus)  non  consequitur  ad  materiale  tantum,  an  etiam  realiter  ? 
illius,  in  quantum  est  a  Deo,  ut  prima  cau- 

sa  efficiente,  sed  quatenus  est  a  voluntate  Gum  g>  Thomasart.  43.  hujus  quffiStionis 

ut  prima  causa  deficiente,  et  operante  dif-  agens  de  ^^  ^  e%  cognitione 

formiter  ad  regulas  morum.  habet  de  futuris    contingentibus      doceat 

Secundo,  In  igne  apphcato,  et  in  homine  futura  contingentia>  ab  eo  certo  et  distincte 

lethaliter  vulnerato,  non  remanet  potentia  scij        ia    ejus   ffiternitati   sunt  actu 

antecedens,etinsensudiviso,adnoncom-  entia  .  qua    pra3Sentia?     an    objectiva 

burendum,  vel  adnon  moriendum :  m homi-  tantum ^  >t  intentionali  .  an  etiam     h    ica? 

ne  vero  praadeterminato  ad  matenale  pec-  et  reali  ?   controvertitur  inter   Theologos, 

cati,  remanet  potentia  antecedens,  ad  non  pnesertim  inter  Thomistas?  et  recentiores. 

ponendumilludmateriale,etafortioriipsum  Quod  utmagig  declaretur,  et  status  hujus 

formale,  ipsamque  malitiam,  ac  deformita-  ^g^    difficultatis    clarius    percipiatur? 

tem,qua3adilludconsequitur.  qua^dam  breviter   hic  praemittenda   sunt. 

Tertio,  Ad  applicationem  ignis,  et  inflic-  unde  sit 
tionem  vulneris  lethalis,  sequitur  mors  et 
combustio  stupae,   consecutione  physica  et 

causalitatis  :  quia  illa  per  se,  et  directe  in-  ^' 
fluunt  in  tales  effectus  ;  malitia  vero,   et 

deformitas  peccati,  non  sequitur  ad  denega-  Quibusdam  pramiissis  referuntur  sententice, 

tionem  auxilii  efficacis,  et  ad  decretum  per-  etvera  eligitur. 
missivum,  consecutione  physica,  et  causa- 

litatis,  sed  consecutione  tantum  logica,  et  GGVIII.  Notandum  primo,  Quod  sicut  in 

illationis  :  quia  illa  non  directe  influit  in  rebus  creatis  duplex  distingui  solet  a  Phi- 

actum  malum,sedsehabet  tantum  tamquam  losophis  praesentia,  una  realis  et  physica, 

removens  prohibens,  ut  antea  exposuimus.  quam  habent  quando  producuntur  et  po- 

Quarto,  Ille  cui  caput  abscinditur,   aut  nuntur  extra    suas  causas;   altera  inten- 

vulnus  lethale  infligitur,  non   determinat,  tionalis,   et  objectiva,     quam    habent     in 

nec  movet  percussorem,  ut  ei  caput  ampu-  mente  cognoscentis   :  habet    enim    omnis 

tet,  aut  eum  lethaliter   vulneret :  voluntas  cognitio,  quod  sit  objecti  sui  repraesentatio, 

autem  humana  (ut  supra  diximus)  objective  ipsumque,     quatenus    quaadam    est    ejus 

et  materialiter  movet,  et  determinat  Deum,  similitudo,  potentiaa   cognoscenti   quodam- 

ut  cum  illa  concurrat  ad  materiale  peccati  ;  modo  sistat,  et  praesens  efficiat.    Ita  etiam 

eamque  applicet  ad  producendam  in  illo  ra-  duplex  potest  distingui  in  scientia  Dei  prae- 

tionem  entis,  et  actualitatem  existentiae  et  sentia,  respectu  futurorum   contingentium. 

operationis,  aliasque  rationes  pertinentesad  Una    ei  soli    propria,  quatenus  est  viva, 

ordinem  physicum,  etdivinse  omnipotentiae  dara,  et  intuitiva  sui  objecti  similitudo,  ac 

per  seprimocorrespondentes.  repraesentatio  ;  altera  ei  conveniens  ratione 

Demum  inflictio  vulnerislethalis  procedit  seternitatis,  quae  ob  suam  infinitatem,  ad 

a  percussore,  tamquam  a  causa  particulari,  ilia   virtualiter    se    coextendat,   eaque  in 

et  operanti  moraliter,  et  cum  subjectione  ad  sinu  suo  vastissimo,  ac  infinito.   contineat 
regulas  morum.   Praedeterminatio   vero  ad 

materiale  peccati,  est  a  Deosolum  tamquam  (l)  Disp.  8.  art.  4. 


ARTIGULUS  VIL 


429 


et  complectatur  ;  ita  quod  per  impossibile 
Deus  non  haberet  futura  contingentia  in 
sua  praescientia  et  cognitione  praesentia, 
videret  tamen  illa  praesentia  in  sua  eeter- 
nitate.  Inquirimus  ergo,  an  utroque  modo 
Deus  habeat  futura  contingentia  sibi  ab 
aeterno  preesentia,  an  vero  solum  primo  ? 
GGIX.  Notandum  secundo  :  Praesentiam 
realem  et  physicam  futurorum  contingen- 
tium  in  aeternitate,  tribus  modis  posse 
concipi,  vel  imaginari.  Primo  per  quamdam 
anticipatam  illorum  productionem  in  seter- 
nitate,  distinctam  ab  illa  qua  producuntur 
in  tempore :  ita  ut  Antichristus  v.  g.  conci- 
piatur  ut  praesensin  aeternitate,  quiain  illa 
jam  productus  est,  et  positus  extra  suas 
causas.  Secundo  per  coextensionem  ipsius 
rei  temporalis  ad  totam  aeternitatem,  eo 
fere  modo,  quo  illi  coextenderetur  tempus 
infinitum,  si  daretur.  Tertio  per  coexten- 
sionem  ipsius  aeternitatis  ad  illam  differen- 
tiam  temporis,  in  qua  futura  contingentia 
aliquando  existent,  et  fient  praesentia. 
Certum  est  de  fide,  futura  contingentia 
non  esse  Deo  realiter  et  physice  praesentia 
primo  et  secundo  modo,  cum  Scriptura 
testetuj*  omnia  inccepisse  in  tempore,  et 
nihil  esse  productum  ab  aeterno.  Unde 
solum  difficultas  et  controversia  est  de  tertio 
modo,  per  coextensionem  scilicet  ipsius 
aeternitatis  ad  illam  differentiam  temporis 
futuri,  in  qua  Antichristus  v.  g.  produ- 
cetur.  Queeritur  ergo,  an  aeternitas  expec- 
*tare  debeat  ipsam  existentiam,  transitum, 
et  fluxum  rerum  temporalium,  ut  illas  in 
se  contineat,  et  mensuret  :  eo  fere  modo 
quo  pons  in  medio  fluminis  existens,  vel 
arbor  ad  ripam  illius  plantata,  expectat 
ipsum  transitum,  et  fluxum  aquae,  ad  hoc 
ut  illam  possideat,  vel  mensuret  :  an  vero 
illa  ratione  suae  infinitatis  se  virtualiter 
coextendat,  non  solum  ad  res  praesentes, 
sed  etiam  ad  praeteritas  et  futuras  ;  nec 
expectet  quod  illae  actu  existant  in  propria 
mensura,  ut  illas  complectatur,  et  mensuret ; 
sed  praeveniat,  et  praeoccupet,  ratione  suse 
extensionis  infinitae,  illarum  preesentiam, 
et  existentiam  temporalem  ;  et  ratione  suae 
indivisibilitatis,  modo  quodam  indivisibili 
et  immutabili  ex  parte  sui,  eas  contineat; 
tota  successione,  et  mutatione  ex  parte 
rerum  temporalium  se  tenente  ?  In  qua 
difficultate,  quee  ut  constat,  non  est  de  solo 


nomine,  aut  de  modo  loquendi  (ut  quidam 
existimant)  duae  sunt  sententiae  extreme 
oppositae. 

GGX.  Prima  absolute  negat  futura  con- 
tingentia  ab  aeterno  esse  Deo  physice  et 
realiter  praesentia,  ratione  suae  aeternitatis, 
sed  objective  tantum,  et  intentionaliter, 
ratione  divinae  praescientiae,  et  cognitionis. 
Ita  tenet  Durandus,  Scotus,  iEgidius  Roma- 
nus,  et  Hervaeus  ;  quos  sequuntur  Suarez, 
Vazquez,  Alarcon,  et  alii  recentiores,  paucis 
exceptis. 

Secunda  ex  opposito  docet  quod  licet  res 
omnes  creatae,  in  tempore,  et  in  propria 
duratione  incipiant  existere,  ac  proinde  in 
illa  physice  ab  eeterno  Deo  non  coexistant ; 
in  aeternitate  tamenilli  ab'aeternocoexistunt 
physice,  et  realiter,  et  non  solum  objective, 
et  intentionaliter  ;  quatenus  aeternitas, 
rationesuae  infinitatis  et  indivisibilitatis,  eas 
ambit  et  continet  in  uno  nunc  indivisibili, 
virtualiter  correspondente  illi  differentiae 
temporis,  in  qua  res  producuntur  et  exis- 
tunt.  Ita,  praeter  Thomistas,  docent  Richar- 
dus  in  1.  dist.  58.  Abulensis  in  cap.  11. 
Josue  quaest.  20.  et  sequentibus  ;  et  ex 
recentioribus  Molina  hicdisp.  15.  Fonseca  6. 
Metaph.  cap.  2.  Granado  tract.  4.  de  Scien- 
tia  Dei  disp.  5.  Ruizius  disp.  28.  sect.  5. 
et  novissime  Glaudius  Typhanius  in  lib.  de 
Ordine  cap.  19.  contra  quos  acriter  stoma- 
chatur  Alarcon,  eo  quod,  cum  alii  Theologi 
ejusdem  Societatis,  nihil  magis  horreant, 
quam  hanc  realem  praesentiam  rerum  in 
aeternitate,  hi  tamen  illam  admittant,  et  in 
castra  velutitranseant  aliena. 

GGXI.  Dico  igitur  :  Futura  omnia  contin- 
gentia,  esse  Deo  ab  aeterno  praesentia  ;  non 
solum  objective,  ratione  suae  praescientiae, 
sed  etiam  realiter  et  physice,  ratione  suae 
aeternitatis.  Haec  conclusio,  quatuor  firmissi- 
mis,  ac  solidissimis  nititur  fundamentis. 
Primum  sumitur  ex  auctoritate  Sanctorum 
Patrum.  Secundum  ex  testimoniis  Sancti 
Thomae.  Tertium  ex  excellentia  divinae 
aeternitatis.  Quartum  ex  perfectione  divinae 
scientiae,  et  ex  ejus  intuitione,  ac  invariabi- 
litate.  Tria  prima  hic  exponemus,  quartum 
constabit  ex  dicendis  articulo  sequenti. 


450 


DISPUTATIO  IV. 


§.  II. 

Referuntur  testimonia  SS.  Patrum. 

Piura  solent  adduci  SS.  Patrum  testi- 
monia,  quae  non  urgent  adversarios,  quia 
explicantur  de  praesentia  objectiva;  ideoque 
ea  omittam,  et  solum  hic  referam  ea  quae 
in  hoc  sensu  explicari  non  possunt. 

GGXII.  In  primis  ergo  D.  Augustinus 
realem  futurorum  in  aeternitate  praesen- 
tiam,  variis  in  locis  clare  expressit  :  nam 
lib.  11.  Gonfess.  cap.  10.  haec  scripsit  : 
«  Quis  tenebit  cor,  et  figet  illud,  ut  paula- 
tim  rapiat  splendorem  semper  stantis  eeter- 
nitatis,  et  comparet  cum  temporibus  nun- 
quam  stantibus,  et  videat  esse  incompara- 
bilem  ;  nec  praeterire  quidquam  in  eeter- 
nitate,  sed  totum  esse  praesens.  »  Et  super 
Psal.  101.  exponens  illa  verba :  In  genera- 
tionem  et  generalionem  anni  tui,  sic  ait  : 
«  iEternitas  ipsa  Dei  substantia  est,  quae 
nihil  habet  mutabile.  Nihil  ibi  estpraete- 
ritum,  quasi  non  sit,  nihil  est  futurum, 
quasi  nondum  sit.  sed  quidquid  ibi  est, 
nonnisi  est.  >  Et  5.  de  Trinit.  cap.  16. 
«  Apud  Deum,  nec  praeterita  transierunt, 
et  futura  jam  facta  sunt.  » 

Deinde  Gregorius  Magnus  12.  Moralium 
cap.  1.  sic  ait  :  «  Apud  omnipotentem 
Deum,  etiam  labentia  stant.  »  EtBernardus 
serm.  80.  in  Gant.  loquens  de  natura  Dei, 
ejusque  aeternitate  :  «  Tempora  (inquit)  sub 
ea  transeunt,  non  ei ;  futura  non  expectat, 
praeterita  non  recogitat,  praesentia  non 
experitur, »  experientia  scilicet  transeunte. 

Item  Petrus  Damianus  epist.  4.  de  omni- 
potehtia  cap.  8.  haec  scribit :  «  Omnia  quae 
apud  nos  elabendo  discurrunt.  et  per  tem- 
porum  vicissitudines  se  variant,  apud  illud 
hodie  (aeternitatis)  stant,  et  immobiliter 
perseverant.  In  illo  hodie  dies  ille  adhuc 
immobilis  est,  in  quo  mundus  iste  sumpsit 
originem  :  in  illo  jam  et  ille  nihilominus 
est,  in  quojudicandusest,  per  aeternijudicii 
aequitatem.  »  i 

Richardus  a  S.  Victore  Hbro  2.  de  Sancta 
Trinitate  cap.  5.  « Sicut,  inquit,  eorum  quae 
nondum  sunt,  nihil  est  Deo  futurum  :  sic 
eorum  omnium  quae  jam  non  sunt,  nihilest 
praeteritum  :  sic  eorum  omnium  quae  jam 


praesentialiter  sunt,   nihil  est  ei  transito- 
rium.  » 

Denique  Anselmus  in  opusculo  de  Gon- 
cordia  docet,  quod  sicut  tempus  praesens 
continet  omnia,  etsi  longissimis  iocorum 
intervallis  inter  se  dissita  ;  ita  aeternitas 
reipsa  continet  omnia  tempora,  et  quae  con- 
tinentur  in  illis,  etsi  longissimis  intervallis 
inter  se  sint  distincta.  Et  ibidem  ait  : 
«  iEterno  proesenti  simul  clauditur  omne 
tempus,  et  quae  sunt  in  quolibet  tempore.  » 
Paucis  haec,  sed  acute  conclusit  Marius 
Victor,  initio  libri  primi  Cosmopoelje;  ubi 
de  aeternitate  ait  : 

Et   quidquid   tempora  volvunt, 
Praesens  seruper  habet. 

GGXIII.  Nec  valet  communis  responsio 
adversariorum,  qui  dicunt  SS.  Patres  in 
his  locis,  non  loqui  de  praesentia  reali,  sed 
tantum  de  objectiva.  Nam  contra  primo  : 
SS.  Patres  loquuntur  de  praesentia  quae 
convenit  rebus  ratione  ceternitatis,  prout 
est  attributum  quoddam,  distinctum  vir- 
tualiter  a  scientia  et  intellectu,  aliisque 
perfectionibus  divinis  :  ergo  loquuntur  de 
praesentia  reali  et  physica,  non  vero  de 
intentionali  et  objecti va.  Gonsequentia  patet, 
aeternitas  enim,  ut  est  speciale  attributum, 
a  scientia  et  cognitione  virtualiter  distinc- 
tum,  non  potest  tribuere  rebus  futuris 
praesentiam  pure  objectivam  ;  haec  enim 
illis  solum  convenit,  ratione  scientiae  et 
cognitionis,  non  vero  ratione   aeternitatis. 

Secundo,  SS.  Patres  locis  relatis  non 
solum  affirmant  futura  esse  Deo  praesentia, 
sed  etiam  negant  absolute  esse  aliquid  futu- 
rum  respectu  Dei  :  at  ex  praesentia  objectiva 
non  tollitur  ratio  absolutae  futuritionis,  sed 
ex  physica  tantum,  et  reali,  ut  per  se  patet : 
ergo  non  loquuntur  de  praesentia  objectiva, 
sed  de  physica  et  reali. 

Tertio,  SS.  Patres  negant  in  Deo  esse 
proprie  praescientiam,  eo  quod  omnia,  quae 
sunt  nobis  futura,  sint  iili  praesentia  in  sua 
aeternitate  :  ergo  non  loquuntur  de  praesen- 
tia  solum  objectiva,  sed  etiam  de  reali  et 
physica.  Gonsequentia  est  evidens  :  ex  eo 
enim  quod  futura  essent  objective  Deo  prae- 
sentia,  non  recte  probaretur  ei  non  con- 
venire  praescientiam  in  rigore  :  cum  Pra- 
phetarum  mentibus  nonnulla  sint  praesentia 
objective,de  quibus  tamen  in  rigore  habent 
praescientiam.    Antecedens  vero  probatur 


ARTIGULUS  VIL 


451 


ex  Augustino  libro  2.  quaestionum  ad  Sim- 
plicianum,  quaest.  2.  ubi  sic  habet  :  «  Quid 
est  praescientia,  nisi  scientia  futurorum  ? 
Quid  autem  futurum  est  Deo,  qui  omnia 
supergreditur  tempora  ?  Si  enim  in  scientia 
res  habet,  non  sunt  ei  futurae,  sed  praesen- 
tes  ;  ac  per  hoc  nonjam  praescientia,  sed 
scientia  dici  potest.  »  Idem  docct  Gregorius 
libro  20.  Moral.  cap.  25.  his  verbis  :  «  Praes- 
cire  dicitur  qui  unamquamque  rem  ante- 
quam  veniat,  videt,  et  id  quod  futurum  est, 
priusquam  praesens  fiat,  praevidet,  etc. 
Deus  autem  quomodo  est  pra^scius,  dum 
nulla  nisi  quae  futura  sunt  praesciantur,  et 
scimus  quia  Deo  futurum  nihil  est,  ante 
cujus  oculos  praeterita  nulla  sunt,  praesen- 
tia  non  transeunt,  futura  non  veniunt.  » 
ltem  Anselmus  libro  de  casu  Diaboli  cap. 
21 .  «  Praescientia  non  proprie  de  Deo  dici- 
tur,  cum  enim  omnia  sint  ei  praesentia,  non 
habet  futurorum  praescientiam,  sedpraesen- 
tium  scientiam.  »  Denique  Boetius  libro  h'. 
de  consolatione,  prosa  ultima,  haec  scribit : 
«  Si  praescientiam  pensare  velis,  quaecuncta 
dignoscit,  non  esse  praescientiam  quasi 
futuri,  sed  scientiam  nunquam  deficientis 
instantiae  rectius  aestimabis. » 


III. 


Mens  D.    Thomce  aperitur. 

Licet  apud  aliquos  dubitatio  sit  de  mente 
D.  Thomae,  et  plures  ex  recentioribus  illum 
de  praesentia  objectiva  intentionali  expo- 
nant,  eumque  sic  intellexisse  videantur 
aliqui  ex  antiquis  ejus  discipulis,  ut  iEgi- 
dius,  Hervaeus,  etSylvester :  res  tamen  adeo 
manifesta  est,  ut  hac  in  re  de  ejus  mente 
dubitare,  sit  tenebras  et  caliginem  soli 
offundere,  ac  in  meridie  caecutire. 

GGXIV.  In  primisenim  hicart.  15.  realem 
et  physicam  futurorum  contingentium  in 
aeternitate  praesentiam,  non  obscure  his 
verbis  expressit  :  «  ^Eternitas  simul  exis- 
tensambit  totum  tempus  :  unde  omnia  quae 
sunt  in  tempore,  sunt  Deo  ab  aeterno  prae- 
sentia,  non  solum  ea  ratione,  qua  habet 
rationes  rerum  apud  se  praesentes  (ut  qui- 
dam  dicunt)  sed  quia  ejus  intuitus,  fertur 
ab  aeterno  super  omnia,  prout  sunt  in  sua 
praesentialitate.  » 
GGXV.  Nec  interpretari  potest  hic  locus 


de  praesentia  objectiva.  Primo,  qui  prae- 
sentialitate  objectiva  omnia  sunt  Deo  ab 
aeterno  praesentia,  per  rationes  rerum,  seu 
ideas,  quae  uthabent  adjunctam  voluntatem 
divinam,  futura  contingentia  repraesentant. 
Ergo  quando  S.  Thomas  dicit,  «  Omnia  quae 
sunt  in  tempore,  sunt  Deo  praesentia,  non 
solum  ea  ratione,  quahabct  rationes  rerum 
apud  se  praesentes,  etc.  »  intelligit  illa  esse 
praesentia,  non  solum  objective,  sed  etiam 
realiter  et  physice  ;  cum  inter  praesentiam 
objectivam,  et  realem,  nulla  detur  media. 

Secundo,  Praesentialitas  objectiva  non  est 
illa  qua  unumquodque  est  actu  in  seipso, 
aut  in  suo  esse,  sed  qua  est  in  intellectu  ; 
nec  est  sua  cujusque  praesentialitas,  cum 
non  sit  unumquodquepraesensobjective  per 
seipsum,  sed  per  speciem  qua  repraesenta- 
tur.  Ergo  quando  D.  Thomas  dicit  quod 
«  Divinus  intuitus  fertur  ab  aeterno  super 
omnia,  prout  sunt  in  sua  praesentialitate,  et 
proutunumquodqueeorum  est  actu  in  seip- 
so,  »  nonloquitur  de  praesentia  objectiva,  et 
intentionaii,  sed  de  physica  et  reali. 

Tertio,  Si  de  praesentialitate  objectiva  lo- 
queretur,  non  opus  esset  ad  aeternitatem 
recurrere,  qua  mensuratur  Dei  cognitio  : 
nam  cognitio  quae  mensuratur  tempore,  et 
fertur  in  rem  realiterabsentem,  habet  illam 
objective  praesentem. 

Quarto,  D.  Thomas  infert  omnia  quae 
sunt  in  tempore,  esse  Deo  ab  aeterno  prae- 
sentia  :  «  Quia  aeternitas  totasimul  existens, 
ambit  totum  tempus  :  »  sed  aeternitas  vere 
et  realiter  ambit  omne  tempus  :  ergo  et  ea 
quae  sunt  in  tempore,  vere  et  realiter,  et 
non  objective  soium,  sunt  Deo  praesentia  ab 
aeterno. 

Denique,  Gum  aeternitas  non  sit  attribu- 
tum  pertinensad  cognitionem,  sed  ad  dura- 
tionem,  non  causat  praesentiam  objectivam, 
sed  realem  et  physicam.  Ergo  quando  S. 
Thomas  dicit,  futura  contingentia  esse  Deo 
praesentia,  ratione  aeternitatis,  non  loquitur 
de  pra3sentia  objectiva  sed  de  physica  et 

reali. 

Praeterea  idem  S.  Doctor,  pluribus  aliis 
in  locis,  eamdem  praesentiam  realem  futuro- 
rum  contingentium  in  aeternitate,  ita  ex- 
presse  docet,  ut  nullam,  nisi  extortam  et 
violentam,  admittant  explicationem  :  ut  vi- 
deri  potest  in  hac  parte  qu.  57.  art.  5. 
quaest.  86.  art.  4.  primo  contra  Gent.  cap. 


452 


DISPUTATIO  IV. 


66.  et  67.  in  primo  sent.  dist.  58.  quaest.  1. 
art.  5.  et  quaest.  2.  de  veritate  art.  12. 

GGXVI.  Quod  autem  in  his  non  loquatur 
de  praesentia  tantum  objectiva,  tribus  argu- 
mentis  convincitur.  Primum  est,  quia  in  his 
locis,  ex  praesentialitate  rerum  in  aeterni- 
tate,  negat  earum  futuritionem  realem,  res- 
pectu  Dei :  ut  videri  potest  praecipue  quaest. 
2.  de  veritate  art.  12.  in  corpore  :  at  ex  so- 
la  praesentialitate  objectiva,  non  potest  ne- 
gari  futuritio  realis,  ut  constat  in  Prophetis, 
qui  habent  objective  in  mente  praesentia  ea 
quae  tamquam  futura  praenuntiant  :  ergo  S. 
Doctor  de  praesentia  solum  objectiva  non  lo- 
quitur. 

CCXVII.  Secundum  argumentum  sumitur 
ex  eo  quod  D.  Thomas  his  locis  probat  futu- 
ra  intuifcive  videri  a  Deo,  quia  divinae  a^ter- 
nitati  sunt  praesentia  :  at  in  hac  causali,  lo- 
qui  nonpotest  depraesentia  objectiva;  alias, 
cum  praesentia  objectiva  in  videri  consis- 
tat,  probando  ideo  videri,  quia  sunt  prae- 
sentia,  idem  per  idem  probaret,  et  diceret 
quod  ideo  illa  videntur  a  Deo,  quia  viden- 
tur  :  quod  nugatorium  esset  et  absurdum  : 
ergo  debet  intelligi  de  physica  praesentia. 
Gonsequentia  patet.  Major  vero  probatur  ex 
S.  Thoma  quaest.  2.  de  veritate  art.  12.  ubi 
ait  :  «  Gum  visio  divinae  essentiae  aeternitate 
mensuretur,  quae  est  tota  simul,  etenim 
totum  tempus  includit,  nec  alteri  parti  tem- 
poris  deest  :  sequitur  ut  quidquid  in  tem- 
pore  geritur,  non  ut  futurum,  sed  ut  prae- 
sens  videat.  »  Ergo  ex  praesentia  futurorum 
ad  aeternitatem,  colligit  D.  Thomas  illa  in- 
tuitive  a  Deo  videri. 

Eodem  argumento  usus  est  5.  contra 
Gent.  cap.  154.  ubi  sic  habet  :  «  Futura  con- 
tingentia  soli  divinae  cognitioni  subsunt, 
quia  ea  in  seipsis  videt,  cum  sint  ei  prae- 
sentia,  ratione  suae  aeternitatis.  »  Item 
Opusc.  2.  cap.  155.  facit  eamdem  conse- 
quentiam,  et  dicit,  quod  «  Deus  per  certitu- 
dinem  cognoscit  omnia  quaecumque  per 
temporis  decursum  aguntur  in  sua  aeterni- 
tate  :  nam  aeternitas  sua  praesentialitate 
totum  temporis  decursum  attingit,  et  ultra 
transcendit.  » 

GCXVIII.  Tertium  argumentum  quo  de- 
monstratur  D.  Thomam,  non  solum  objec- 
tivam  et  intentionalem,  sed  etiam  realem  et 
physicam,  futurorum  contingentium  in 
aeternitate  preesentiam  docuisse,  sumitur  ex 


1.  sent.  dist.  58.  quaest.  unica  art.  5.  in 
corp.  ubi  sic  habet  :  «  Cum  Deus  uno  aeter- 
no  intuitu,  non  successivo,  omnia  tempora 
videat ;  omnia  contingentia  in  temporibus 
diversis,  ab  aeterno  praesentialiter  videt,  non 
tantum  ut  habentia  esse  in  cognitione  sua, 
etc.  »  Unde  cum  ab  aeterno  futura  contin- 
gentianon  habeantesse  in  propria  mensura, 
et  duratione ;  non  possunt  habere  aliud  esse 
extra  divinam  cognitionem,  quam  in  ipsa 
aeternitate. 


IV. 


Ratio  fundamentalis  explicatur. 

Ut  ratio  fundamentalis  nostrae  conclusio- 
nis,  quae  ex  natura,  perfectione,  ac  excel- 
lentia  aeternitatis  desumitur,  clare  percipia- 
tur,  duo  breviter  hic  praemittenda  sunt,  ad 
ejus  intelligentiam  necessaria. 

CCXIX.  Primum  est,  aeternitatem  esse 
mensuram  infinitam  simul  et  indivisibilem  ; 
quod  patet,  tum  ex  definitione  ejus  a  Boetio 
tradita,  in  qua  dicitur,  quod  aeternitas 
Est  interminabilis  vitce  tota  simul  et  perfecta 
possessio  ;  tum  etiam,  quia  mensura  debet 
esse  homogenea,  etsimilis  mensurato  :  unde 
cum  esse  divinum,  quod  aeternitate  mensu- 
ratur,  sit  infinitum,  et  simplicissimum  ;  et 
ratione  infinitatis  omnes  creaturarum  per- 
fectiones  contineat,  ratione  vero  simplici- 
tatis,  praehabeat  illas  modo  simplicissimo  et 
purissimo,  et  absque  ulla  compositione  et 
distinctione,  etiam  aeternitas  erit  duratio 
infinita  simulet  indivisibilis ;  et  ratione  suae 
infinitatis,  omnes  durationum  inferiorum 
differentias  continebit,  nimirum  praesens, 
praeteritum,  et  futurum  ;  ratione  vero 
indivisibilitatis,  continebit  illas  in  unico 
nunc  indivisibili,  et  absque  ulla  divisibili- 
tate  et  successione  ex  parte  sui ;  eo  fere 
modo  quo  anima  rationalis,  quamvis  inex- 
tensa  et  indivisibilis,  virtualiter  tamen 
coextenditur  omnibus  partibus  corporis, 
quamvis  divisibilibus  et  extensis. 

CCXX.  Secundum  est,  quod  sicut  esse 
divinum,  quamvis  simplicissimum,  aequi- 
valet  tamen  multis  perfectionibus,  quae 
sunt  dispersae  in  rebus  creatis,  et  potest  ab 
illisjiiversimode  participari  :  ita  licet  aeter- 
nitas  sit  indivisibilis  et  tota  simul,  habet 
tamen  latitudinem  quamdam  virtualem,  seu 


ARTICULUS  VII. 


m 


partes  virtualiter  distinctas,  per  correspon- 
dentiam  et  analogiam  ad  nostrum  tempus  ; 
ita  ut  concipiamus  illam  habere  unam  par- 
tem  virtualem,  correspondentem  tempori 
pra3terito,  alteram  correspondentem  tempo- 
ripraesenti,  et  aliam  correspondentem  tem- 
pori  futuro  ;  et  has  diversas  partes  virtua- 
les,  nonnulli  Theologi,  Diversos  ceternitatis 
sinus,  appellant.  His  praemissis. 

GGXXI.  Ratio  fundamentalis  nostree  con- 
clusionis,  sic  breviter  proponi  potest.  Quan- 
do  aliquid  est  infinitum  intra  aliquam  li- 
neam,  omnes  ejus  perfectiones  in  se  conti- 
net,  vel  formaliter  vel  eminenter  :  v.  g. 
quia  scientia  in  Deo  est  infinita  in  ratione 
scientiae,  continet  in  se  omnem  rationem 
scibilis :  quia  immensitas  est  infinita  in  ra- 
tione  locandi,  continet  omnes  differentias 
loci,  et  potest  replere  omnem  locum,  etspa- 
tium  imaginabile,  et  sic  de  ceeteris  :  atqui 
eeternitas  est  infinitain  ratione  durationis  : 
ergo  in  se  continet  et  complectitur  duratio- 
nes  omnes  rerum  inferiorum  :  scilicet 
eevum,  quod  est  duratio  Angelorum  ;  et 
tempus,  quodestduratio  rerum  successiva- 
rum,  et  corruptibilium  ;  omnesque  diffe- 
rentias  illius  :  scilicet  praesens,  praeteritum, 
et  futurum,  et  omnia  quae  in  illis  existunt. 
Sicut  ccelum  ambit  totum  mundum,  Gallia 
totam  Aquitaniam,  Aquitania  Burdigalam, 
et  Burdigala  onmes  domos,  vicos,  plateas, 
et  Ecclesias,  quae  sunt  in  illa.  Etsicut  cor- 
pus  infinitum  (si  daretur)  omnes  differen- 
tias,  ac  dimensiones  aliorum  corporum  in 
se  contineret.  Aliunde  vero,  quia  eeternitas, 
non  solum  est  infinita,  sed  etiam  tota  simul 
ac  indivisibilis  (utpote  mensura  essetdivini, 
quod  non  solum  est  infinitum,  sed  etiam 
indivisibile  et  simplicissimum)  debet  modo 
indivisibili,  et  simplicissimo,  et  sine  ulla 
successione  et  divisibilitate,  ratione  unius 
nunc  et  instantis  indivisibilis,  res  tempo- 
rales  et  successivas,  quae  in  propria  men- 
sura  et  duratione,  paulatim  ac  successive 
decurrunt,  continere.  Unde  si  illa  quae  sunt 
futura  in  tempore,  non  essent  realiter  prae- 
sentia  in  aeternitate  ;  vel  ipsa  non  contine- 
ret  omnes  durationes,  quod  repugnat  ejus 
infinitati  :  vel  illas  non  contineret  simul, 
sed  paulatim  ac  successive ;  quod  opponitur 
ejus  simplicitati  et  indivisibilitati. 

GGXXII.  Respondent  adversarii :  Ex*indi- 
visibilitate  et  simultate  aeternitatis,  solum 


sequi,  quod  careat  successione  et  divisibi- 
litate  entitativa,  et  sibi  intrinseca  :  non 
autem  sibi  extrinseca,  desumpta  ex  re- 
bus  creatis  inter  se  succedentibus,  et  suc- 
cessive  divinae  aeternitati  coexistentibus. 
Quod  explicant  exemplo  arboris  planta- 
tae  ad  ripam  fluminis,  quae  non  coexistit 
simul  et  semel  toti  aquee  fluenti,  sed  paula- 
tim  et  successive  ;  non  quidem  per  sui  mu- 
tationem,  sed  per  mutationem  et  fluxum 
ipsius  aquae,  quae  continuo  fluit  ac  decur- 
rit. 

CCXXIII.  Sed  haec  responsio  multiplici- 
ter  impugnari  potest,  et  ex  ejus  impugna- 
tione  magis  constabit  vis  et  efficacia  rationis 
adductae;  magisque  declarabitur  natura  et 
perfectio  divinae  aeternitatis.  In  primis  ergo 
contra  illam  potest  sic  argui.  Gorpus  infini- 
tum  in  ratione  extensionis,  omnibus  aliis, 
quantumcumque  distantibus  inter  se,  si- 
mul  adest  :  ergo  aeternitas  quae  est  infinita 
induratione,  omnibus  durationibus,  quan- 
tumcumque  inter  se  distantibus,  simul  et 
absque  ulla  successione,  etiam  extrinseca, 
coexistere  debet  ;  at  distantia  in  ratione 
durationis,  attenditur  penes  praeteritum, 
praesens,  et  futurum  :  ergo  omnibus  his  si- 
mul,  et  sine  successione  extrinseca,  coexistit 
aeternitas. 

Secundo,  Haec  inferiora  mensurantur  ab 
aeternitate,  quatenus  continentur  in  illa  :  at 
quidquid  continetur  in  alio,  continetur  ad 
modum  illius  :  ergo  cum  aeternitas  succes- 
sione  intrinseca  careat,  quae  continentur 
in  illa,  licet  inter  se  succedentia  sint,  indi- 
visibiliter  tamen  ab  illa  mensurantur. 

Tertio,  Ex  hoc  quod  praeterita,  praesentia, 
et  futura,  sibi  invicem  succedant  ,  male 
arguitur,  quod  eeternitas  non  coexistat  om- 
nibus  simul  et  sine  successione,  ab  aeterno. 
Anima  enim  rationalis,  etsi  inextensa  et 
indivisibilis,  omnibus  tamen  partibus  cor- 
poris,  quamvisdivisibilibus,  et  inter  se  dis- 
tantibus,  coexistit.  Unde  sicut  ordo  et  dis- 
tinctio  partium  corporis,  non  impedit  quod 
anima  rationalis,  tota  simul  illis  coexistat  ; 
ita  nec  successio  temporis  impedit,  quin 
aeternitas,  tota  simul,  et  modo  indivisibili 
ex  parte  sui,  rebus  temporalibus  et  succes- 
sivis,  ab  eeterno  coexistat.  Simile  exemplum 
potest  adduci  de  Angelo,qui  indivisibili  mo- 
docoexistit  omnibus  partibus  loci,utdocetur 
in    tractatu  de    Angelis.  Aliud  exemplum 


m  DISPUTATIO  IV. 

affert  D.  Thomas  1.  contra  Gent.  cap.  6G.  et  et  per  respectum  admensurata,  debet  habe- 

opusculo  4.  capite  ultimo,    ubi  comparat  re  summam  immutabilitatem.  Uniformitas 

aeternitatem    centro  :   sicut  enim  centrum,  enim  tanto  est  major,  quanto  magis  recedit 

quamvis  indivisibile,  adest  tamen  cuique  a  mutabilitate,  quae  fandatur  in  potentiali- 

puncto  opposito  in  circumferentia,  et  omni-  tate,  siquidem  motus  est  actus  entis  in  po- 

bus  lineis  ab  eadem  circumferentia  ad  cen-  tenlia ;  unde  quanto  res   minus  habet  de 

trum   deductis.   Ita  aeternitas,  quamvis  in-  potentialitate,  et  consequenter  de  mutabili- 

divisibilis,   et   tota    simul,  adest  omnibus  tate;  tanto  majorem  habet  uniformitatem, 

rebus  temporalibus,  fluentibus  ,  et  succes-  et  magis  est  una ;  et  sic  quod  est  summo 

sivis.  modo  uniforme  in  ratione  mensurae,  est  om- 

GGXXIV.  Eadem  veritas  iliustrari  potest  nino  immutabile ;  subindeque  quod  consti- 

alio  exemplo  quod  tradit  idem  S.  Doctor  hic  tuitur  in  ratione  mensurae  per  uniformita- 

art.  15.  ad  5.  et  quaest.  2.   de  veritate  art.  temsummam,  etiam  est  mensura  per  sum- 

12.  ubi  docet,  quod  ita  se  habet  Deus  in  or-  mam  immutabilitatem.  Ex  quo  etiam  pro- 

dine  ad  praeterita  et  futura,   sicut  existens  batur  consequentia :  Oportet  enim  id  quod 

in  alta  specula,  ex  quaintuetur  totam  viam,  in  ratione  mensurae  habet  omnimodam  im- 

et  omnes  in  ea  transeuntes  :  licetenim  unus  mutabilitatem,  in  mensurando,  non  admit- 

pergat  post  alium,  et  posterior  non  videat  tat  successionem  :  ita  quod  non  solum  in  se, 

priorem,  ille  tamen  qui  est  in  specula,  omnes  sed  etiam  in  mensurando,  exhauriat  totum 

simulintuetur,ethabetsibipraesentes.  Itasi-  mensuratum  unica  mensuratione  :  alias  si 

militer  Deus  habet  sibi  praesentes  in  specula  modo  incipit  mensurare,  et  ante  non  men- 

suae  aeternitatis,  res  omnes,  etiam  praeteri-  surabat,  et  postea  desinat  mensurare  ;  illa 

tas  et  futuras  ;  licet  istae  succedant  illis,  et  mensuratio  importat  secum  aliquam  muta- 

in   propria  mensura,   et  duratione,  simul  bilitatem,  quianon  exhaurit  totum  mensu- 

existere  nequeant.   Simiii  exemplo  utitur  ratum  unica  mensuratione  indivisibili,  sed 

Petrus  Damianus  opusculo  trigesimo  cap.  7.  conformiter  ad  existentiam  et  successionem 

ubi  haec  scribit :  «  Qui  in  theatro  residet,  mensurati,   illud  mensurat;    et  cum  tale 

non  simul  omnia  videt;  quia  cum  intendit  mensuratum,  unica  mensuratione  indivisi- 

aciem  ante  se,  non  videt  post  se  :  qui  autem  bili  non  exhauriatur,  sed  successive  tran- 

non  in  theatro,  sed  super  theatrum  excel-  seundo  coexistat  illi  mensurae,  si  talis  men- 

sior  supereminet,  totius  undique  interiorem  sura  se   accommodat   in   mensurando  ipsi 

theatri  ambitumuno  comprehendit  aspectu.  mensurato,  oportet  quod  replicando  mensu- 

Ita  omnipotens  Deus,  quia  omnibus  quae  vol-  rationes,  et  non  per  unicam  indivisibilem 

vuntur,  incomparabiliter  supereminet,  om-  illud  adaequet;etconsequenterdebet  habe- 

nia  simulsuis  subjectaconspectibus  preesen-  re  aliquam  numerationem,  seu  mutabilita- 

tialitervidet.  »  tem  inmensurando. 

GGXXV.   Denique    efficaciter  impugnari         GGXXVI.  Gonfirmatur  et  explicatur  am- 

potest  responsio  et  doctrina  adversariorum,  plius  ,  in  omnibus  mensuris,  quae  licet  in  se 

ex  ipsa  natura,  et  perfectione  seternitatis,  sint  fixae,  et  immobiles  ;   tamen  quia  non 

quae  non  solum  est  infinita,   et  immutabilis  adaequant      totum      mensuratum      unica 

in  ratione  durationis,  sed  etiam  in  ratione  mensuratione  ,  sunt  imperfectae  in  ratione 

inensurae,  et  continentiae  inferiorum   dura-  mensurae  :  nam  cubitus  v.  g.  vel  ulna  quae 

tionum ;   ita   quod    infinito   et  immutabili  mensurat  pannum  ,  licet  in  se  maneat  fixa, 

modo,   attingat  omnia  sua    mensurata,   et  tamen  quia  non  adaequat  totum  pannum, 

mensuret  illa :   ergo  neque  intrinsece    in  oportet  quod  per  replicationem  et  numera- 

ordine  ad  se,  neque  extrinsece,  et  in  ordine  tionem  applicetur  ei  pannus,  et  sic  adaequet 

ad  mensurata,  admittit  successionem,  aut  totum  mensuratum.  Ergo  similiter  si  aeter- 

coexistentiam    successivam.     Antecedens,  nitas  unica  mensuratione  non  adaequet  et 

quoad  primam  partem,  a  nemine  negatur  :  mensuret   omnes   differentias    temporis  , 

quoad  secundam  vero  probatur.  iEternitas  sed  incipiat  modo  mensurare  rem,  quando 

in  ratione  mensurae,  et  per  ordinem  ad  men-  existit,  et  postea  desinat  mensurare,  quando 

surata,sehabetutmensurasuprema,etsum-  amplius  non  est,  manifestum  est,  quod  illa 

maeuniformitatis  :  ergoin  ratione  mensurae,  non  est  omnino  uniformis,  et  immutabilis 


ARTICULUS  VII. 


43S 


in  ratione  mensurae,  et  contingentiae  dura-     men  aeternitati  repugnat,  alias  non  esset  tota 


tionum  inferiorum. 

Exhoc  patet,  quantum  in  hochallucinen- 
tur  adversarii  ,  docentes  quod  bene  stat 
aeternitatem  esse  indivisibilem  ;  et  tamen 
coexistere  reisuccessivae,  quando  ipsa  res 
incipit  esse  in  se,  et  non  ante  ;  hoc  enim 
solum  invenitur  in  mensuris  limitatis  et 
finitis,  dicentibus  aliquam  mutabilitatem  in 
coexistendo  et  mensurando;  et  contrarium 


simul  et  perfecta  possessio  rei  :  ex  quacum- 
que  enim  parte  successio  detur  ,  sive  ex 
parte  mensurati  quod  applicatur,  sive  ex 
parte  mensurantis  ,  cessat  simultanea 
et  perfecta  possessio  illius.  Sicut  aliquis 
dicitur  non  possidere  rem,sive  hoc  contin- 
gat  ex  parte  rei  possessae  ,  quae  ad  illum 
non  venit ;  sive  ex  parte  illius  ,  quia  eam 
non  apprehendit.  Et  sicut  constat  in  civi- 
velle  sustinere,  estindivisibilitatem,  unifor-     tate  ad  ripam  fluminis  posita  ,  illa  enim 


mitatem,  et  infinitatem  aeternitatis  nequa 
quam  intelligere  :  sicut  nec  intelligeres  in- 
finitatem  divinae  immensitatis,  si  poneres 
eam  non  actu  replereomnesdifferentiasloci, 
sed  paulatim  tantum  et  successive. 


quamvis  sit  m  se  permanens  et  immota  ; 
non  simul  tamen  totam  fluvii  aquam  pos- 
sidet,  sed  paulatirn  et  successive;  quia  ipsa 
aqua  fluminis  paulatim  et  successive  de- 
currit.  Gum  ergo  aeternitas  sit  tota  simul  et 


In  hoc  itaque  elevatur  eminentia  aeterni-  perfecta  possessio  rei  quam  mensurat    re- 

tatis  super  omnes  mensuras  creatas,  quod  pugnat  illi  aliqua  successio  et  divisibilitas 

creatae  non  possint  uniea  mensuratione,  et  non  solum  intrinseca  et  ex  parte  sui    sed 

per  modum  immutabilis  unitatis  et  posses-  etiam  extrinseca,  et  per  comparationem  ad 


sionis  ,  totam  quantitatem  sui  mensurati 
exhaurire  :  sicut  ulna  non  potest  mensu- 
rare  totum  pannum ,  quia  habet  multas 
ulnas,  nisi  replicando,  et  numerando  suam 
mensurationem  ,  et  applicationem  ;  unde 
quantitas  panni  non  exhauriturunica  men- 
suratione,  sed  pluribus ;  et  sicut  etiam  ar- 
bor  ad  ripam  fluvii  plantata  ,  licet  sit  im- 
mobilis  localiter,  tamen  pluribus  contrac- 
tibus,  el  non  unico,  totam  quantitatem   de- 


ea  quae  mensurat :  unde  quamvis  res  tem- 
porales,  sint  in  se  successivae  et  fluentes ; 
hoc  tamen  non  impedit,  quin  aeternitas,  ra- 
tione  suae  infinitatis  ,  indivisibilitatis  ,  et 
immutabilitatis  ,  simul  illas  contineat  et 
mensuret ,  ut  constat  in  exemplis  supra 
adductis  de  anima  rationali,  de  centro,  etc. 
CCXXVIII.  Exemplum  autem  baculi  in 
medio  fluminis  defixi,  vel  arboris  ad  ripam 
ejus  plantatae  ,   quod  adducunt  adversarii, 


currentis  aquae  tangit.  Si  tamen  (ut  postea     non  quadrat,  nec  est  aptum  ad  explicandam 


dicemus)  daretur  arbor  quae  unico  contac- 
tu  totam  quantitatem  aquae  tangeret,  tunc 
deberet  coexistere  toti  aquae  ,  a  principio 
fluvii  usque  ad  finem  :  aeternitas "  autem  , 
quia  non  solum  est  fixa,  et  immutabilis  in 
se  ;  sed  etiam  in  mensurando,  unica  men- 
suratiorie  totam  quantitatem  suorum  men- 
suratorum  exhaurit,  eo   quod   per  modum 


naturam  aeternitatis  :  quia  talis  baculus  , 
vel  arbor ,  assimilatur  aeternitati  ,  solum 
quantum  ad  permanentiam  et  stabilitatem, 
non  vero  quantum  adinfinitatem  etexten- 
sionem,  sub  qua  ralione  debet  potius  aeter- 
nitas  comparari  ripae.  Unde  si  per  impos- 
sibile,  ripa  cum  sua  extensione  posset  habe- 
re  indivisibilitatem,  esset  aptissimum  exem- 


possessionis  perfectae  mensuret,  et  non  per  plum  ad  declarandam  naturam  et  perfectio- 

modum  numerationis,  et  replicationis  sui  ad  nem  aeternitatis  :   tunc   enim  illa  simul  et 

mensuratum,  vel  mensurati  ad  seipsam.  semel    coexisteret    omnibus    superficiebus 

CCXXVIl.  Ex  quo  potest  amplius  confir-  aquae  fluentis,  nec  deberet  expectare  tran- 


mari  conclusio  ,  magisque  impugnari  res- 
ponsio  adversariorum.  ^Eternitasenim  men- 
surat  res  omnes  creatas,  illas  perfecte  pos- 
sidendo  ;  non  vero  solum  eis  coexistendo  ; 
sicut  aliae  mensurae  creatae.  Quare  in  defini- 
tione  aeternitatis  dicitur,  quod  est  Tota  si- 
mul^et  perfectapossessio,  rei  scilicet  quam 
mensurat.  Unde  quamvis  tempus  et  aliae 


situm  et  fluxum  aquae,  ut  illam  possideret, 
vei  mensuraret,  sicut  arbor  ad  ripam  flumi- 
nis  posita.  Vel  potius  ad  hoc  intelligendum, 
imaginanda  est  arbor  in  medio  fluminis  , 
quae  tantae  sit  magnitudinis  et  extensionis, 
ac.tota  ripa.  Sicut  enim  talis  arbor  simulet 
semel  ei  absque  ulla  successione  ,  coexiste- 
ret  omnibus  partibus  aquae  fluentis  et  de- 


mensurae  creatae,   expectare  debeant  exis-     currentis,  nec  deberet  expectare  ejus  tran- 
lentiam  rerum,  ut  illas  mensurent;  hoc  ta-     situm  et  fluxum,  ut  illas  possideret ,  vel 


m 


DISPUTATIO  IV. 


mensuraret.  Ita  saternitas,  cum  sit  duratio 
infinita  et  indivisibilis,  simul  et  semel,  et  in 
unico  nunc  et  instanti  indivisibili,  ambit  et 
continet  omnes  durationes  creatas  ,  omnes- 
que  temporis  differentias;  nec  expectare 
debet  quod  res  temporales  sint  actu  pra> 
sentes,  et  existentes  ut  eas  mensuret,  et  illis 
coexistat.  Alioquin  nullum  esset  privilegium 
aeternitatis,  supra  tempus  et  aevum,  quae 
mensurant  res  aeternas  et  temporales,  quan- 
do  actu  existunt,et  falsum  esset  quod  de  illa 
aitDivus  Bernardus,supra  relatus  :«  Futura 
non  expectat,praeterita  nonrecogitat,  etc» 

Quartum  fundamentum  nostrae  conclu- 
sionis,  desumptum  ex  perfectione  divinae 
scientiae  ,  articulo  sequenti  declarabitur  : 
ostendemus  enim  realem  futurorum  contin- 
gentium  in  aeternitate  praesentiam,  neces- 
sariamesse  ut  scientiaDeiadilla  terminata, 
sit  invariabilis  ,  et  intuitiva  ;  eaque  semo- 
ta  ,  Dei  cognitionem  foremutabilem  et  abs- 
tractivam,  subindeque  imperfectam. 


Y. 


Solvuntur  argumenta  ex  auctoritaie. 

CCXXIX.  Contra  nostram  conclusionem 
objiciunt  adversarii  aliqua  testimonia  S. 
Thomae,  in  quibus  non  aliter  videtur  pone- 
re  praesentiam  rerum  in  aeternitate,  quam 
ut  cognitae  sunt  a  Deo  ,  et  prout  sunt  in 
ejus  praescientiaaeterna.  Dicit  enim  hic  arti- 
culolS.  «  Omniaquae  sunt  in  tempore,  sunt 
Deo  ab  aeterno  praesentia,  non  solum  in  ea 
ratione,  qua  habet  rationes  rerum  apud  se 
praesentes,  ut  quidam  dicunt  :  sed  quia 
ejus  intuitus  fertur  ab  aeterno  super  omnia, 
prout  sunt  in  sua  praesentialitate.  »  Ubi 
duplicem  ponit  praesentiam,  unam  in  ideis, 
aliam  in  scientia  visionis  :  sed  utraque  est 
intentionalis,  ut  patet  :  ergo  S.  Thomas,  non 
aliam  videtur  agnoscere  rerum  temporalium 
in  aeternitate  praesentiam,  quam  objectivam 
et  intentionalem. 

Praeterea,  Idem  S.  Doctorl.  2.  quaest.  91. 
art.  2.  ad  1.  haec  scribit : «  Ea  quae  in  seip- 
sis  non  sunt,  apud  Deum  existunt,  in  quan- 
tum  sunt  ab  ipso  cognita  et  praeordinata. » 
Et  quaest.  1.  de  verit.  art.  3.  ait :  «  Futura 
contingentia,  antequam  sint,  praeexistere  in 


duobus,  nempein  praescientia  divina,  et  in 
causis  creatis.  » 

Confirmant  haec  omnia,  testimonio  iEgidii 
Romani,  Hervaei,  aliorumque  veterum  Tho- 
mistarum ,  supra  cilatorum  ,  cfui  negant 
praesentiam  realem  futurorum  contingen- 
tium  in  aeternitate,  et  soiam  objectivam,  et 
intentionalem   admittunt. 

CCXXX.  Haec  tamen  parum  urgent,  tum 
quia  de  mente  S.  Thomae  clare  constat  ex 
dictis  §.  2.  tum  etiam  ,  quia  primum  tes- 
timonium  favet  nostrae  sententiae  ,  quia  (ut 
ibidem  observavimus)  S.  Doctor  eo  loco,  ex 
praesentia  futurorum  contingentium  in  aeter- 
nitate,  infert  Deum  illa  intuitive  videre  : 
ergo  sentit,  quod  intuitio  non  est  ratio  prae- 
sentiae,  sed  potius  physica  et  reaiis  illorum 
in  aeternitate  praesentia,  est  ratio  intuitio- 
nis,  seu  visionis,  ut  magis  constabit  ex  di- 
cendis  articulosequenti. 

CCXXXI.  Ad  secundum  et  tertium  dicen- 
dumest,  S.  Doctorem  in  his  locis  explicare 
praesentiam  objectivam  et  cognitionis,  quam 
futura  contingentia  habent  ab  aeterno  in 
mente  divina,  sive  in  ejus  praescientia;  non 
negare  tamen  praesentiam  realem  et  physi- 
cam  ,  sive  praesentiam  durationis,  quam 
habent  in  aeternitate,  ratione  ipsius  aeter- 
nitatis  ;  cum  sit  mensura  infinita  si- 
mul  et  indivisibilis ,  ambit  et  continet 
modo  quodam  indivisibili  et  immutabi- 
li,  durationes  omnium  rerum  temporalium, 
et  omnia  quae  in  eis  existunt.  De  hac  ta- 
men  secunda  praesentia,  in  his  locis  non 
fecit  mentionem,  sed  tantumde  prima,  quia 
haec  solum  proposito  suo  conducebat  :  ibi 
enim  solum  intendebat  explicare,  quomodo 
lex  aeterna  sit  ab  aeterno  in  Deo  ;  et  quomo- 
do  futura  sintin  praescientia  divina,  ut  inde 
imprimantur  in  mente  Prophetae  eovum 
revelationes. 

CCXXXII.  Ad  confirmationem  in  primis 
dico,  quod  cum  mens  Sancti  Thomae  adeo 
manifesta  sit,  rnagis  illi  adhaerendum  est  9 
quam  aliis  Doctoribus.  Secundo  respondeo 
Doctores  illos  solum  negasse  coexistentiam 
physicam  futurorum  cum  Deo  in  aeternitate, 
adaequate  sumpta,  et  secundum  totam  suam 
existentiam  virtualem  :  non  autem  in  aeler- 
nitate  inadaequate  considerata,  et  secundum 
aliquam  ejus  virtualitatem.  Vel  etiamsolum 
negasse  praesentiam  futurorum  in  aeternitate, 
per  quamdam  anticipatam  productionem  il- 


ARTICULUS  VII. 


4o7 


Iorum  inaeternitate,  distinctam  ab  illa,  qua     rentiam  temporis,  inqua  fueruntproducta3  : 

imo  talem  prresentiam  realem  et  physicam 
rerum  temporalium  in  seternitate,  in  sensu 
jam  explicato,  clarissime  S.  Doctor  expres- 
sit  locis  §.  5.  relatis. 

Ad  secundum  testimonium  similiter  dico, 
illumsolum  intendere,  Deumnon  habere  ab 
aaterno  suos  electos  in  sua  natura  :  id  est  in 
eorum  propria  duratione  et  mensura  ,  sed 
solum  in  sua  praescientia,  et  in  mensura 
superiori  sure  aBternitatis.  Vel  etiam  solum 


producuntur  in  tempore.  In  quo   etiam  sen 
su  illam  negant  discipuli  Divi  Thomao. 

CGXXXIII.  Objiciunt  secundo  adversarii 
plura  testimonia  Scripturae,  in  quibus  dicitur 
res  omnes  fuisse  creatas  in  tempore,  Deum 
in  principio  creasse  ccelumet  terram,  illum, 
fuisse,  priusquam  montes  fierent,  aut  for- 
maretur  terra  et  orbis,  etc. 

Verum  haec  omnia  frivola  sunt,  et  ne  le- 
viter  quidem   attingunt  Thomistarum  sen- 


tentiam,qui,  ut  jam  dicebamus,  nondicunt  velle,  Deum  non  habere  ab  aeterno  electos 

res  temporales  esse  Deo  praeseutes  in  aeter-  in  sua  natura;  quia  non  habet  illos   speciali 

nitate,  per  anticipatam  earum  productionem  modo  sibi  in  natura  substantialiter  unitos  et 

in  aeternitate,  distinctam  ab  illa  qua  in  tem-  conjunctos,  sed  in  sua  tantum   praescien- 

poreproducuntur  (   ut  imaginantur  adver-  tia  et  paedestinatione  aeterna. 
sarii )  sed  solum  per   extensionem    virtua-         Ad  locum  Isidori  dicendum  est,  illum  ni- 

lem  ipsius  aeternitatis,  ad  illam  differentiam  hil  aliud  intendere,  quam  quod  si  res   tem- 

temporis,  in  qua  res  fuerunt  a  Deo,  in  pro-  porales  peterent  ex  sua  ratione  semper  Deo 

pria  mensura,  et  duratione  productae.  Qua-  esSe  praesentes  ;  itaut  illis  repugnaret  suc- 

re  non  negamus  illas  in  tempore  inccepisse,  cessio,  fluxus,  ac    mutabilitas  in  propria 

sedtantumvolumus  talem  productionem  et  iilarum  duratione  et  mensura,  non  essent 

creationem  temporalem,  fuisse  D?o  aba-ter-  teniporales,  sed  aeternaa.  Non  negat  tamen 

no  realiter  prcnesentem  in  sya  a3ternitate  ,  tempora  esse  Deo  praesentia  in  aetemitate, 
quatenus  illaratione  sua3  infinitatis  ad  eam 
virtualiter  se  extendebat,  eamque   in  siuu 


suo  vastissimo,  etinfinito  continebat. 

CCXXXIV.  Objiciunt  tertio  quredam  tes- 
timonia  Sanctorum  Patrum  :  Dicit  enim 
Augustinusl2.  de  Civit.  cap.  25.  «  Res  an- 


per  extensionem  ipsius  asternitatis  ad  res 
temporales,  et  ad  omnes  temporis  differen- 
tias  ;  sed  hanc  pnesentiam  expresse  docet 
cap.  6.  ejusdem  libri,  his  verbis  :  <  Omnia 
tempora  praecedit  divina  asternitas,  nec  in 
Deo  proeteritum,  praesens,  et  futurum   ali- 


tequam  fierent,  non  fuerunt  :  sedante  dico,      quid  creditur  :  sed  omnia  praesentia  in   eo 


reternitate  ,  non  tempore.  »  Sentit  ergo 
Sanctus  Doctor,  res  antequam  essent  pro- 
ducta3,  non  solum  non  fuisse  in  priori  tem- 
pore,  sed  neque  in  aeternitate.  Et  in  ser- 
mone  II.  de  verbis  Apostoli  ait :  «  Deus 
habet  electos  suos  apus  semetipsum,  non  in 
sua  natura,  sed  in  praescientia  sua.  »  Item 
isidorus  libro  de  summo  bono  cap.  8.  «  Si 
tempora  (inquit)  semper  essent  Deo  prassen- 
tia,  non  essent  tempora  ,  sed  asternitas  : 
quia  non   mutarentur,    sed   starent.  » 

CCXXXV.  Respondeo  quod  quando  D. 
Augustinus  dicit,  «  Res  antequam  essent  , 
non  fuisse  prius  aeternitate  ,  »  intelligendus 
est,  non  fuisse  prius  in  asternitate,  tam- 
quam  in  propriaet  ada^qaata  mensura.  Vel 
non  fuisse  prius  in  oeternitate  ,  ut  virtuali- 
ter  correspondente  tempori  imaginario,  quod 
illarum  productionem  pro^cossit  :  non  ne- 
gattamen  illas  fuisse  in  seternitate  ,  secun- 
dum  quod  asternitas,  ratione  su;e  infinita- 
tis,  virtualiter  se  extendit  ad  illam  diffe- 
I. 


dicuntur,  quia  aeternitate  sua  cuncta  com- 
plectitur.  » 

s-  VI. 

Soivuntur  alice  objectiones  ex  ratione  petitw. 

CCXXXVI.  Contra  nostram  conclusionem 
multipliciter  insurgunt  adversarii,  et  varia 
in  illam  argumentorum  tela  detorquent.  In 
primis  enim  sic  arguunt.  Implicat  aliquid 
alicui  coexistere,  nisi  aliud  prius  in  se  exis- 
tat;  coexistentia  enim,  cum  sit  relatio  mu- 
tua,  duo  simul  existentia  importat  :  sed 
Antichristus  v.  g.  nunc  non  existit  in  se  : 
ergo  nunc  Deo  in  aeternitate  non  coexis- 
tit. 

CCXXXVII.  Communissolutio  hujus  argu- 
menti  est,  eodem  modo  quo  unum  coexistit 
alteri,  debere  existerc  in  so  :  Antichristus 
autem,  et  si  nunc  non  existat  in  se,  copula 

29 


458 


DISPUTATIO  IV. 


uniente  pro  nunc  nostri  temporis,  et  in  or- 
dine  ad  propriam  mensuram  ;  existit  tamen 
nunc  in  seipso,  copula  uniente  pro  nunc 
seternitatis,  etin  mensuraillainadaequata,  et 
superexcedente ;  acproinde,licetnon  coexis- 
tat  Deo  in  propria  duratione  et  in  nunc 
nostri  temporis,  coexistit  tamen  Deo,  in 
mensura  aeternitatis.  Quod  ut  plenius  inno- 

tescat. 

Nota  primo,  verbum  inhac  propositione, 
Antichristus  ab  ceterno  Deo  coexistit,  posse 
unire  extrema  pro   nunc  nostri  temporis, 


nem,  distinguo  majorem.  Si  existeret  in 
nunc  aeternitatis,  adeequate  sumpto,  et  se- 
cundum  totam  extensionem  virtualem  quam 
continet,  esset  ab  eeterno,  concedo  ;  si  exis- 
teret  innunceeternitatis,inadaequate  sumpto, 
et  secundum  aliquam  tantum  ejus  virtuali- 
tatem,  nego. 

Explicatur  :  Aliud  est  Antichristum  esse 
ab  eeterno,  et  aliud  illum  existere  in  eeter- 
nitate.  Ut  enim  esset  ab  eeterno,  deberet 
ejus  existentia  ad  totam  eeternitatem  coex- 
tendi,  eo  fere  modo  quo  illi  coextenderetur 
vel  pro  nunc  eeternitatis  semper  preesen-  tempus  infinitum  si  daretur,  ac  proinde  de- 
ti  Nota  secundo,  posse  unire  pro  nunc  beret  mensurari  ab  eeternitate  adaequate 
aeternitatis,  correspondente  vel  eequiva-  sumpta,  et  secundum  omnes  sinus  et  partes 
lente  huic  nostro  tempori  ;  vel  ut  tan-  virtuales  quas  continet.  Ut  autem  dicatur 
tum  aaquivalente  nunc  futuro  temporis,  nunc  esse  preesens  etexistens  in  aeternilate, 
in  quo  Antichristus  erit.  Dicimus  ergo,  quod  hoc  non  requiritur;  sed  satis  est,  quod  illa 
si  in  illa  propositione,  Antichristus  nuncDeo     differentia  temporis,  in  qua  aliquando  exis- 

tet  et  erit  praesens,  nunc  contineatur  ab 
ipsa  aeternitate ;  et  quod  illa,  ratione  suaa 
infinitatis,  ad  eam  virtualiter  se  extendat : 
quod  est  existere  in  aeternitate  inadeequate, 
et  secundum  aliquam  tantum  ejus  virtuali- 
tatem. 

GGXLI.  Ad  secundam  probationem  ejus- 
dem  minoris,  nego  sequelam  majoris  :  ut 
enim  Antichristus  dicatur  praesens  et  exis- 
tens  in  aeternitate,  non  requiritur  quod  in 
ea  producatur  (sicut  imaginantur  adversa- 
rii)  sed  sufficit  quod  ejus  productio,  quae 
erit  in  tempore,  sit  preesens  in  eeternitate. 
Ratione  enim  productionis  temporalis  et  fu- 
turae,  dicitur  Antichristus  praesens  et  exis- 
tens  in  mensura  aeternitatis,  ob  rationem 
saepius  allegatam ;  quia  cum  aeternitas  sit 
mensura  infinita  et  indivisibilis,  continet 
non  solum  res  praesentes,  sed  etiam  preete- 
ritas,  et  futuras,  in  unico  nunc  indivisibili. 
GGXLII.  Secutido  adversarii  sic  arguunt. 
Implicat  aliquid  existere  in  mensura  aliena 
et  superiori,  nisi  prius  existat  in  propria, 
sibique  intrinseca  :  at  Antichristus  v.  g.  non 
existit  ab  eeterno  in  propria  mensura  :  ergo 
nec  in  eeternitate,  quse  est  aliena,  illique 
extrinseca.  Minor  est  certa  de  fide  :  major 
autem,  in  qua  est  difficultas,  probatur  mul- 
tipliciter.  Primo,  quia  prius  est  aliquidexis- 
tere  in  se,  quam  in  alio  sibi  extrinseco  : 
ergo  implicat  aiiquid  existere  in  mensura 
aliena  et  superiori,   nisi  prius  existat 


in  ceternitate  coexistit,  verbum  uniat  pro 
hoc  nunc  nostri  temporis,  vel  pro  nunc 
aeternitatis  huic  correspondente,  illa  est 
falsa.  Si  autem  verbum  uniat  pro  nunc 
aeternitatis,  correspondenti  nunc  futuro, 
quo  Antichristus  in  propria  duratione  erit, 

sic  est  vera. 

GGXXXVIII.  Instabis  :  Impossibile  est 
Antichristum  coexistere  Deo  in  nunc  eeter- 
nitatis,  quocumque  modo  considerato,  nisi 
existat  saltem  in  ipsa  aeternitate  ;  coexis- 
tentia  enim  importat  mutuam  extremorum 
existentiam,  in  ea  saltem  mensura,  in  qua 
coexistunt  :  sed  Antichristus  non  existit  in 
aeternitate  :  ergo  non  coexistit  Deo  in  nunc 
aeternitatis.  Minor  probatur  dupliciter.  Pri- 
mo  quia  si  Antichristus  nunc  existeret  in 
aeternitate,  verum  esset  dicere  de  illo,  quod 
existeret  ab  aeterno ;  existere  enim  in  aeter- 
nitate,  idem  est  ac  ab  aeterno  existere  :  sed 
Antichristus  non  existit  ab  aeterno,  ut  est 
certum  de  fide  :  ergo  non  existit  in  aeter- 

nitate. 

GGXXXIX.  Secundo,  Si  Antichristus  in 
aeternitate  existeret,  deberet  esse  in  ea  pro- 
ductus,  cum  existentia  non  possit  illi  com- 
municari,  nisi  media  creatione  vel  produc- 
tione  :  sed  hoc  non  potest  dici,  alias  ille  bis 
produceretur ;  in  aeternitate  scilicet,  tam- 
quam  in  mensura  superiori ;  et  in  tempore, 
tamquam  in  propria  mensura,  in  qua  ille 
aliquando  debet  existere  :  ergo,  etc. 

GGXL.  Respondeo  concessa  majori,  ne- 
gando  minorem,  ad  cujus  primam  probatio- 


jn 


propna. 

Secundo  probant  eamdem  majorem  exem- 


ARTICULUS  VII.  439 

plo  loci,  nam  locus  est  minus  extrinsecus  in  aliquo  loco  sibi  proprio  et  adaequato  exis- 

corpori  locato,  quam  aeternitas  sit  creaturae  tunt    :   a3ternitas  autem,   cum   sit   infinita 

in  ea  realiter   existenti  :  at  implicat   quod  in  ratione   durationis  ,   potest   per  modum 

corpus  non   existens  in   se  intrinsece,  am-  mensurae,  res   creatas  nondum   in  propriis 

biatur  a    loco   extrinseco;   repugnat   enim  mensuris  existentescontinere.  Ex  quo  patet 

v.  g.  quod  aliquod  corpus  sit  sub  ccelo,  tam-  solutio  ad   tertiam,  duratio   namque  motus 

quam  subprimo  locante,  nisi  existat  in  ali-  primi  mobilis,  finilaest  et  limitata. 

quo  loco  inferiori,  sibi  proprio  et  adacquato  :  GGXLV.  Ad  quartam,  nego  consequentiam 

ergo  idem  quod  prius.  et   paritatem.    Ratio   disparitatis  est,   quia 

Tertio,  ab  exemplo  durationis  motus  pri-  immensitas  solum  est  extremum  coexisten- 

mi  mobilis,  mensurantis  extrinsece  haec  in-  tiae  creaturarum  ad  Deum,  non  autem  ratio 

feriora.  Implicat  enim   motum  sublunarem  illas  continendi  :  neque  enim  creaturae   di- 

realiter  existere  in  duratione  motus  primi  cuntur  existere  in  immensitate,  sed  potius 

mobilis,  nisi  prius  existat  in  duratione  sibi  Deus  per  immensitatem  dicituresse  et  con- 

intrinseca  atque  propria  :  ergo  pariter  re-  tineri  in  creaturis.  iEternitas  autem,   non 

pugnat  aliquid  existere  in  mensura  aliena  solum  est  extremum  cum  creaturis  Deo  coe- 

etsuperiori,  nisi  prius  existatin  propria,  et  xistens,   sed  etiam   mensura  in  qua   conti- 

sibi  intrinseca.  nentur  creaturae,  et   in    qua   physice  Deo 

Quarto,  exemplo  immensitatis  :  repugnat  coexistunt.  Unde  quae  nondum  existunt  in 

enim   corpus  creatum   divinae  immensitati  propriadurationequoad  nos,  coexistunt  Deo 

coexistere,  aut  existere  in  illa,  nisi  prius  in  mensura  superiori,  scilicet  aeternitate,  in 

existat  in  se,  et  in  loco  sibi  peculiari  :  ergo  qua  continentur. 

et   creaturam    aliquam  Deo    in   aeternitate  CGXLVI.  Ad  ultimam  probationem  dicen- 

coexistere,  vel   in  illa  existere,  nisi  prius  dum  est,  majorem  esse  veram,  quantum  ad 

existat  in  duratione  sibi  propria  et  intrin-  praedicata  essentialia  et  absoluta,  vel   quae 

seca.  non  conveniunt  rei  ex  modo  essendi  quem 

Denique  sic   probant   eamdem   majorem.  habet  in  mensura  superiori  :  falsam  autem, 

Nullum  praedicatum  potest  competere  rebus  quantum  ad  praedicata  accidentalia,  vel  quae 

in  mensura  superiori,  quod  illi  repugnet  in  conveniunt  rei  ex  modo  essendi  quem  habet 

propria  mensura,    alias   mensura  superior  in  mensura  superiori,  quale  estillud  de  quo 

mutaret  naturas  rerum  :  ergo  si  existere  ab  est  sermo.  Et  est  exemplum  primo  ad  ho- 

aeterno,  et  Deo  coexistere,  repugnet  rebus  minem  contra  plerosque  ex  adversariis,  qui 

temporalibus,  secundum  propriam   illarum  admittunt  unum  corpus  posse  esse  simul  et 

durationem  et  mensuram,  non  poterit  eis  semel  circumscriptive  in  pluribus  locis,  et 

competere,   ratione   mensurae  superioris  et  addunt  quod  praedicata  absoluta,  etnon  de- 

excedentis,  scilicet  aeternitatis.  .pendentia  a  loco,  quae  competerent  tali  cor- 

CCXLIII.  Ad  hoc  argumentum  respondeo,  pori  in  uno  loco,  convenirent  etiam  illi  in 

majorem  esse  veram,  quando  mensura  ex-  alio  :  secus  autem  praedicata  dependentia  a 

trinseca  et  superior,  limitata  est  et  finita ;  loco.  Secundo  id  constat  in  corpore  Christi, 

si  autem  infinita  sit,   non  est  necessarium  nam  quia  corpori  Christi  in  coelo,  non  com- 

quod  prius  aliquid  existat  in  duratione  pro-  petit  modus  essendi  quem  habet  in  Eucha- 

pria  et  intrinseca,  prout  est  in  seipsa,  bene  ristia;  nec  in  Eucharistia,  modus  essendi 

tamen  quod  existat  in  illa,  ut  in  superiori  quem  habet    in  coelo    :    etiam    praedicata 

contenta.  Hocautem  modoresomnes  creatae,  quae    competunt    illi  ,    ex    modo    essendi 

in  propria  duratione  sunt  ab  aeterno,  non  quem  habet  in  Eucharistia ;  ut  esse  indivi- 

in  illa  ut  in  se,  sed  ut  contenta  in  oeterni-  sibile,  invisibile,  totum  in  toto,  et  totum  in 

tate,  tamquam   in  mensura  superiori,  per  qualibet  parte,  non  competunt  ei  in  ccelo ; 

quod   patet    ad   primam  probalionem  ma-  et  e  contra  praedicata  quac  illi  conveniunt  ut 

joris.  est  in  ccelo,  sicut  esse  extensum,  divisibile, 

CCXLIV.  Ad  secundam  dicendum  est,  lo-  circumscribi  a  loco,  etc.  non  competunt  ei  in 

cum  communem  et  extrinsecum,  non   esse  Eucharistia.  Idem  dicendum  est  in   propo- 

infinitum  in  ratione  locandi,  ac  proinde  non  sito,  cum  enim  coexistere  Deo  ab  aeterno, 

posse  ambire  et  conlinere  nisi  corpora  quae  non  conveniat  rebus  temporalibus,  nisi  ra- 


440 


DISPUTATIO  IV. 


tione  rnodi  essendi  quem  habent  in  aeterni- 
tate  tamquam  in  mensura  superiori;  non 
debet  verificari  de  illis,  prout  sunt  in  pro- 
pria  mensura  et  duratione. 

§.  VII. 

Alia  ohjectio  adverscriorum  diluitur. 

CCXLVIl.  Tertio  objiciunt  adversarii : 
Mwum  est  mensura  infinita  a  parte  post,  et 
indivisibilis  ;  et  tamen  res  temporales  non 
coexistunt  illi  realiter,  nisi  quando  sunt 
praesentes  ;  alias  Angelus  posset  cognoscere 
futura  contingentia  intuitive,  sicut  Deus, 
cum  cognitio  Angelica  mensuretur  aevo; 
ergo  similiter,  quamvis  aeternitas  sit  men- 
sura  infinita  et  indivisibilis,  non  sequitur 
tamen,  illam  continere  res  temporales  et 
successivas,  quando  sunt  praeteritae,  vel 
futurae ;  sed  solum  quando  sunt  actu  pree- 
sentes,  et  existentes. 

Confirmatur,  Immensitas  Dei  aeque  est 
infinita  et  indivisibilis,  ac  ejus  aeternitas  ; 
et  tamen  non  attingit,  neccontinet,  nisi  loca 
praesentia,  et  actu  existentia  :  unde  Deus 
non  dicitur  esse  per  suam  immensitatem  in 
omnibus  rebus  ab  aeterno,  nec  ratione  illius 
continetur  in  spatiis  imaginariis  ;  quia  talia 
spatia  non  sunt  actu,  sed  tantum  in  poten- 
tia  :  ergo  similiter,  quamvis  aeternitas  sit 
infinita  simul  et  indivisibilis,  non  continet 
res  temporales  et  successivas,  nisi  quando 
actu  sunt ;  non  vero  quando  erunt,  aut 
fuerunt. 

CCXLVIII.  Adobjectionem  respondeo  con- 
cesso  antecedente,  negando  consequentiam 
et  paritatem.  Ratio  disparitatis  est,  quia  licet 
aevum  sit  mensura  perfectior  tempore ; 
non  tamen  est  mensura  superior,  cui  per  se 
tempus  subordinetur.  Sicut  enim  esse  An- 
geli  non  est  causa  continens  in  se  esse  re- 
rum  creatarum  ;  ita  nec  duratio  Angeli,  est 
mensura  in  se  continens  simpliciter  dura- 
tiones  inferiores.  Secus  est  de  aeternitate, 
quae  non  solum  est  mensura  perfectior,  sed 
etiam  superior,  in  qua  debent  contineri 
inferiores,  sicut  esse  earum  continetur  in 
essentia  divina.  Unde  aeternitas  ad  alias 
durationes  se  habet  ut  locus  communis  ad 
particularia,  quae  ambit  et  continet ;  ut  pa- 
tet  de  ccelo  supremo,  quod  ambit  et  conti- 


net  omnia  corpora  inferiora  :  aevum  autem 
se  habet  ad  tempus,  sicut  locus  particula- 
ris  major  ad  minorem.  Undesicut  videmus, 
quod  loca  particularia,  quamvis  majora, 
non  debent  necessario  continere  minora  : 
Africa  enim  v.  g.  quamvis  sit  major  Galiia, 
non  tamen  illam  continet.  Ita  similiter, 
quamvis  aevum  sit  mensura  excellentior 
tempore  ;  quia  tamen  est  mensura  particu- 
laris,  cui  tempus  essentialiter  non  subordi- 
natur,  non  continet  res  praeteritas  aut  futu- 
ras,  sicut  aeternitas. 

Addo  quod,  quamvis  illas  contineret,  non 
tamen  propterea  Angelus  posset  intuitive 
cognoscere  futura  contingentia,  sicut  Deus : 
licet  enim  cognitio  quam  Angelus  habet  de 
se,  sit  necessoria,  et  mensuretur  aevo  ;  co- 
gnitio  tamen  quam  habet  de  rebus  contin- 
gentibus,  libera  est,  et  non  mensuratur 
aevo,  sed  tempore  Angeiico,  quod,  ut  docent 
Theologi  in  tractatu  de  Angelis,  est  mensura 
actionum  liberarum  Angeli. 

CCXLIX.  Ad  confirmationem  nego  etiam 
consequentiam,  et  paritatem,   ob  duplicem 
rationem  discriminis.  Prima  est,  quia  infini- 
tum  continere  debet  omnem  perfectionem 
possibilem,  pertinentem    ad    propriam  li- 
neam,  non  vero  illam  quae  pertinet  ad  alias 
lineas  ;  unde  cum  immensitas  sit  virtus  re- 
pletiva  loci,  debet  solum  replere  et   conti- 
nere  omnem  locum,  et  omnes  differentias 
ejus,  scilicet    sursum,     deorsum,    propin- 
quum,  rernotum,  et  similes,  quae  continen- 
tur  intra  lineam  immensitatis.   Cum  ergo 
futurum  et  praeteritum,  sint  extra  ejus  li- 
neam,    illa,    quamvis  infinita,  non  debet 
continere  loca   praeterita,   aut  futura;  sed 
tantum  praesentia,  et  existentia.   JEternitas 
autem,  cum  sit  duratio  infinita,  ratione  suae 
infinitatis  continere  debet  omnes  differen- 
tias  pertinentes  ad  lineam  durationis :  unde 
cum  intra  talem  lineam  sit  non  solum  prae- 
sens,  sed  etiam  praeteritum,  et  futurum  ;  de- 
bet  complecti,   et  in  sinu   suo   vastissimo 
continere,  non  solum  tempus  praesens,  sed 
etiam  praeteritum,  et  futurum  ;  nec  expec- 
tare  debet,  ut  res  actu  sint  et  existant,  ad 
hoc  ut  illas  contineat,  et  mensuret :  illa 
enim,  ut  dicit  Bernardus,   supra  relatus, 
«  Futura  non  expectat,  praeterita  non  reco- 
gitat,  praesentia  non  experitur. » 

Secunda  ratio  disparitatis  est,  quia  per 
immensitatem  locanonsunt  in  Deo,  sed  Deus 


ARTICULUS  VII. 


441 


in  locis  :  e  contra  vero  per  aeternitatem, 
Deus  non  est  in  rebus  temporalibus  5  sed 
potius  res  omnes  temporales,  et  successiva) 
sunt  in  illo  :  unde  cum  res  contenta  debeat 
esse  in  continente,  per  modum  illius,  Deus 
ratione  suae  immensitatis,  non  continetur 
nisi  in  locis  praesentibus,  et  existentibus  :  e 
contra  vero  ratione  sua3  aHernitatis,  in  se 
continet  omnia  tempora,  nonsoium  pra^sen- 
tia,  sed  etiam  pneterita,  et  futura  ;  et  om- 
nia  quae  in  illis  sunt,  vel  erunt,  aut  fue- 
runt. 

§.  VIII. 

1 
Solvuntur  argumenta  ex  absurdis  et  inconve- 

nientibus. 

GGL.  Aliud  adversariorum  argumentum 
sumitur  ex  tribus  absurdis  et  inconvenien- 
tibus,  quae  ex  nostra  sententia  sequi  con- 
tendunt.  In  primis  dicunt  ex  illasequi  Anti- 
cliristum  simul  esse,  et  non  esse  in  aefcerni- 
tate  :  sed  hoc  implicat  contradictionem  :  er- 
go,  etc.  Probatur  sequela :  Antiehristus,  se- 
cundum  nostra  principia,  existit  realiter  in 
aeternitate  :  quatenus  iila,  ratione  suse  infi- 
nitatis,  et  indivisibilitatis,  ambit  et  continet 
in  unico  nunc  indivisibili,  differentiam  il- 
lam  temporis  futuri,  in  qua  Antichristus 
aliquando  existet :  sed  ex  hoc  etiam  sequi- 
tur,  quod  idem  Antichristusnon  sit  in  aeter- 
nitate ;  cum  similiter  asternitas,  ratione 
ejusdem  infinitatis,  contineat  differentiam 
temporis  preesentis,  in  quo  Antichristus 
nondum  est.  Ergo  juxta  nostra  principia, 
Antichristus  simul  est,  et  non  est  in  aeter- 
nitate. 

GGLL  Secundo  sequitur,  Adamum  et  An- 
tichristum,  creationem  mundi  et  ultimum 
judicium,  inter  se  mutuo  coexistere.  Sicut 
enim  quae  sunt  eadem  uni  tertio,  sunt  ea- 
deminter  se,  ita  etqua)  sunt  prassentia,  et 
coexistentia  uni  tertio,  debent  esse  praesen- 
tia  et  coexistentia  inter  se :  at  in  nostra  sen- 
tentia,  Adam,  et  Antichristus,  creatio  mun- 
di,  et  ultimum  judicium,sunt  praesentia  et 
coexistentia  uni  tertio,  scilicet  aeternitati  : 
crgo  et  inter  se. 

CGLU.  Tertio  cx  nostra  sententia  sequi- 
tur  dari  multitudinem  infinitam,  praesen- 
tem  in  aeternitate  :  omnes  enim  cogitationes, 
et  actus  amoris,  quos  Angeli  et  Beati  elicitu- 


ri  sunt  per  totam  aeternitatem,  sunt  infiniti, 
ut  constat  :  crgo  si  omnes  illae  cogitationes, 
et  actus  amoris,  sint  actu  praesentes,  et 
existentes  in  aeternitate,  sequitur  dari  in 
illa  multitudinem  infinitam. 

CCLIIL     Respondeo  negando  sequi  tria 
iila  absurda,   et  inconvenientia  ex  nostra 
sententia.  Ad  primum,   in  primis  dici  po- 
test,  propositiones  illas,  Antichristus  est, 
etnon  est  in  aeternitate,  non  esse  proprie  et 
formaiiter  contradictorias  :  quia  contradic- 
tio,  ut  docent  Philosophi,  est  affirmatio  et 
negatio  ejusdem  de  eodem,  secundum  idem 
formaliter  :   illae    vero  propositiones    non 
verificantur  de  seternitate,  secundum  idem 
formaiiter,   sed  solum  ratione  diversarum 
partium  virtualium,  quas  continet,  et  per 
habitudinem,  ac  correspondentiam  ad  di- 
versas  partes  nostri    temporis.   Haec  enim 
propositio,     Antichristus  est  in  wternitate, 
verificatur  de  aeternitate,  secundum  quod 
concipitur  habere  unam  partem  virtualem, 
correspondentem    illi  differentiaB  temporis 
futuri,  in  qua  Antichristus  aliquando  exis- 
tet.  Ista  vero,  Antichristus  non  est  in  ceter- 
nitate,  verificatursimiliter  de  illa,  quatenus 
continet  aliam  partem  virtualem,   corres- 
pondentem  tempori  praesenti,  in  quo  Anti- 
christus  nondum  est.  Sicut  ergo  in  duratio- 
nibuscreatis  possunt  plura  praedicata  con- 
tradictoria,  uni  et  eidem  competere,  ratione 
diversarum  partium  temporis  :  nam  de  Pe- 
tro  v.  g.  verificari  potest,  quod  sit  sedens, 
et  non  sedens,  doctus,  et  indoctus,  secun- 
dum  diversa  tempora  ;  ita  etiam  ratione 
diversarum  partium  virtualium  eeternitatis, 
possunt  plura  praedicata  contradictoria,  de 
uno  et  eodem  verificari  :  quod  enim  praes- 
tat  realisdistinctioin  tempore,  facit  virtua- 
lis  in  aeternitate  :  ut  constat  etiam  in  divi- 
nis  attributis,  de  quibus,  ratione  ejusdem 
virtualis    distinctionis,    verificari   possunt 
praedicata  contradictoria   :   Deus  enim,  in 
quantum  justus,  punit,  in  quantum  miseri- 
cors,  parcit.  Pater  communicat  Filio  essen- 
tiam,  non  tamen  paternitatem,  quae  incom- 
municabilis  est  :  quamvis  in  Deo  justitia  ct 
misericordia,  et  in  Patrc   essentia  et  pater- 
nitas,  realiter  identificentur,  et  virtualiter 
tantum  distinguantur. 

CGLIV.  Secundo  responderi  potest,  quod 
si  ilke  propositiones  sumantur  ut  proprie, 
et  formaliter  contradictoria?,   negativa  est 


149 


DISPUTATIO  IV. 


absolute  falsa.  quia  negatio  (ut  dicunt  Dia- 
lectici)  est  malignantis  naturae,  et  destruit 
totum  quod  invenit  post  se.  Dnde  haec  pro- 
positio,  Antichristus  non  est  in  wttmitate, 
significat  quod  Antichristus  nullo  modo  est 
praesens  et  existens  in  illa,  quod  falsum 
esse  constat  ex  dictis  :  in  ea  enim  estprae- 
sens,  et  existens,  secundum  quod  se  exten- 
dit  ad  differentiam  illam  temporis  futuri, 
in  qua  Antichristus  aliquando  existet. 

CGLY.  Ad  secundurn  inconveniens,  ne- 
gandum  est  antecedens,  quod  scilicetAdam 
et  Antichristus,  mutuo  inter  se  coexistant. 
Ad  probationem  in  contrarium,  dicendum 
est,  quod  sicut  ea  qua?  sunt  eadem  uni 
tertio  adaequate,  sunt  eadem  inter  se,  non 
tamen  illa  quae  sunt  eadem  uni  tertio  ina- 
ckequate  ;  ut  constat  in  personis  divinis, 
qua?  licet  sint  inadaequate  idem  inessentia 
divina,  non  tamen  sunt  idem  inter  se  :  ita 
etiam,  illa  qua?  coexistunt  et  sunt  praesentia 
uni  tertio  adaequate  et  totaliter,  coexistunt 
etiam  inter  se  ;  non  tamen  illa  qua?  coexis- 
tunt  uni  tertio  inadaequate  solum,  'etnon 
totaliter :  Adam  autem,  et  Antichristus,  ac 
res  omnes  temporales,  et  successivae,  non 
coexistunt,  nec  sunt  praesentes  aeternitati 
totaliter  et  adaequate,  et  secundum  totam 
extensionem  virtualem  quam  includit  ;  sed 
inadaequate  solum,  et  secundum  aliquam 
tantum  ejus  virtualitatem.  Quod  ut  magis 
percipiatur. 

GGLVI.  Observandum  est,  quod  sicut 
immensitati  divinae,  aliquid  realiter  praesens 
et  immediatum,  duobus  modis  dici  potest : 
primo  toti  adaequate  et  totaliter,  ita  ut  sit 
ubicumque  est  Deus,  et  cui  Deus  est  prae- 
sens,  illi  omni  sit  etiam  praesens  :  quomodo 
sola?  tres  personae  divinae  Trinitatis  sunt 
sibi  invicem  praesentes.  Secundo  toti  qui- 
dem,  sed  non  totaliter  :  toti  inquam  (quia 
cum  Dei  immensitas  sit  indivisibilis,  nul- 
lasque  partes  habeat,  quod  ei  praesens,  et 
immediatum  est  ,  nonnisi  toti  praesens  esse 
potest)  sed  non  totaliter,  eo  quod  Deus  aliis 
rebus  preesens  et  immediatus  sit,  quibus 
haec  praesens  non  est  ;  quomodo  quaelibet 
creatura  toti  immensitati  Dei  praesens  est. 
Ita  similiter  toti  aeternitati  dupliciter  ali- 
quidpotest  coexistere,  et  esse  praesens.  Pri- 
mo  adaequate  et  totaliter,  et  secundum  om- 
nes  partes  virtuales,  quas  in  sinu  suo  vas- 
tissimo  et  infinito   continet ;    et  hoc  modo 


nulla  creatura  coexistit  aeternitati  :  secundo 
toti    quidem   aeternitati   (cum  illa  indivisi- 
bilis  sit,  nullasque   partes   priores  aut  pos- 
teriores  in  se  contineat,   saltem  formaliter) 
sed  non  totaliter  et  adaequate,  quia  aeterni- 
tas  aliis   rebus  prioribus  et  posterioribus, 
praesens  est  et  coexistens,  quibus  res  illa 
non    coexistit.    Atque   hoc  tantum   modo, 
Adam  et  Antichristus  realiter  sunt  praesen- 
tes  aeternitati,  et  illi  coexistentes  :  quia  non 
coexistunt    ilii,  quatenus  a?quivalet  omni- 
bus    differentiis     temporis,    et     quatenus 
in  se  continet  omnes  illos  sinus,  et  partes 
virtuales,  de   quibus  antea  diximus   ;  sed 
solum  illi  coexistunt,  in  quantum  ea  conti- 
net  unam  partem  virtualem,  corresponden- 
tem  illi  differentiae  temporis   praeteriti,  in 
qua  Adamus   extitit,   et  alteram  correspon- 
dentem  tempori  futuro,  in  quo  Antichristus 
existet  :  unde  iicet  Adamus  et  Antichristus, 
coexistant  toti  aeternitati,   non   tamen  illi 
coexistunt  totaliter,  et  adaequate.  Sicut  licet 
Pater  et  Filius  communicent   totam  essen- 
tiam  Spiritui   Sancto,  non  tamen  totaliter, 
et  omnibus  modis,  quibus   communicabilis 
est  :  non  enim  communicant  eam  per  gene- 
rationem,  quomodo  communicabilis   est,  et 
de  facto  communicaturFilio  ab  aeterno. 

GGLYIl.  Ad  ultimum  respondetur nul- 
lum  esse  inconveniens  admittere  infinitam 
multitudinem  cogitationum,  simul  praesen- 
tem  et  existentem  in  mensura  aeternitatis  : 
quia  sicut  illa?  cogitationes,  et  actus  amoris, 
per  hoc  quod  sint  pra?sentes  et  existentes 
in  aeternitate,  non  dicuntur  esse  simplici- 
ter  et  absolute,  sed  secundum  quid,  et  cum 
addito,  scilicet  in  aeternitate  :  ita  etiain  non 
dicuntur  infinita  actu  et  simpliciter,  sed 
tantum  secundum  quid,  et  in  potentia.  Gu- 
jus  ratio  est,  quia  illa  simultas  et  praesentia 
quam  liabent  in  mensura  aeternitatis,  non 
impedit  quin  habeant  in  propriis  duratio- 
nibus  successionem,  et  nusquam  possint 
reperiri  simul :  non  enim  alia  ratione  di- 
cuntur  esse  actu  simul  in  aeternitate,  nisi 
quia  aeternitas,  ratione  suae  iniinitatis  et 
indivisibilitatis  sese  virtualiter  coextendit 
ad  totam  eorum  successivam  latitudinem. 
Cum  ergo  reternitas  non  tollat  successio- 
nem  hujusmodi  cogitationum,  non  obstat 
etiam  quominus  illae  sint  in  potentia  solum 
et  svncate^orematice  infinitae. 


ARTICULUS  VIII. 


44  o 


$.  IX. 

Solvitur  aliud  argumenlum  ex  alio   absur- 
do  petitum. 

GGLVIII.  Objicies  ultimo  :  Si  futura  con- 
tingentia  essent  realiter  et  pbysice  aeterni- 
tati  praesentia,  et  ut  talia  a  Deo  cognosce- 
rentur,  nihil  a  divino  intellectu  cognosce- 
retur  ut  futurum  ,  riec  unum  tamquam 
prius  alio  ;  nam  in  aeternitate  nihil  est  fu- 
turorum,  nec  unum  alio  prius  :  sed  hoc  vi- 
detur  absurdum  :  ergoet  illud. 

Gonfirmatur  ;  Si  duo  corpora  cognoscan- 
tur  ut  perfectepenetratainterse,  unum  non 
cognoscetur  prius  alio  :  sed  omnia  quae  sunt 
divinae  aeternitati  praesentia,  perfecte  pene- 
trantur,  cum  nihil  aeiernitatis  sit  cui  non 
sint  praesentia  :  ergo  eorum  quae  sunt  aeter- 
nitati  praesentia,  unum  alio  prius  cognos- 
ci  nequit. 

CCLIX.  Ad  objectionem  respondeo  dis- 
tinguendo  sequelam  majoris  :  nihil  a  divi- 
no  intellectu  cognosceretur  ut  futurum,  res- 
pectu  aeternitalis  ,  concedo  sequelam  :  res- 
pectu  propriae  durationis  ,  nego  sequelam ; 
et  idem  dicendum  est  de  prioritate  unius  ad 
aliud. 

Ad  confirmationem  dico  disparitatem  esse 
inter  res  successivas  et  temporales ,  ut 
praesentes  aeternitati,  et  duo  corpora  se  in- 
vicem  penetrantia  ;  nam  duo  corpora  inter 
se  perfecte  penetrata  ,  occupant  eumdem 
locum,  tam  formaliter  ,  quam  virtualiter; 
subindeque  nullaprioritate  gaudere  possunt, 
nec  diversitate  locali  :  aeternitas  autem  _, 
cum  sit  multiplex  virtualiter  (ut  pote  emi- 
nentercontinens  plures  durationes  creatas) 
est  illis  coexistens,  secundum  diversas  vir- 
tualitates  :  unde  illa  quae  acterniiatem 
sccundum  esse  formale  penetrant,  non  pe- 
netrant  illam,  secundum  omnem  ejus  vir- 
tualitatem  ;  ideoque  possunt  diversis  dura- 
tionibus  ab  aeternitate  contentismensurari, 
ct  respective  ad  illas  ,  praesentia,  praete- 
rita,  et  futura  ;  vel  priora,  etposteriora 
dici. 


Articulus  VIII. 

An  praesentia  realis  et  physica  futurorum 
contingentium  in  aeternitate,  conducat  ad 
perfectionem  scientiae  quam  Deus  habet 
de  illis ;  et  requiratur  ad  hoc  ut  illa  sit 
invariabilis,  et  intuitiva? 

In  hoc  articulo  exponemus  quartum  et 
praecipuum  fundamentum  ,  quo  Thomistae 
ducuntur,  ad  realem  et  physicam  futuro- 
rum  contingentium  in  aeternitate  praesen- 
tiam  ,  contra  recentiores  propugnandam  ; 
illud  enim  petitur  ex  invariabilitate  et  in- 
tuitione  divinae  scientiae,  quae  sublata  tali 
praesentia  stare  nequeunt  ,  ut  sequentibus 
conclusionibus  ostendemus. 

s.i. 

Statuitur  prima  conclusio,  et  ostenditur 
prcesentiam  realem  etphysicam  futurorum 
continaentium  in  ceternitate,  neccssarium 
esse,  ut  Deus  habeat  invariabilem  de  illis 
scientiam. 

Dico  primo  :  realem  et  physicam  futu- 
rorum  contingentium  in  aeternitate  prae- 
sentiam,  necessario  requiri.  ut  Deus  habeat 
invariabilem  de  illis  notitiam. 

GGLX.  Probatur  primo  ex  Scriptura  : 
dicitur  enim  Ecclesiastici  59.  Opera  omnis 
carnis  coram  illo  :  a  sceculo  ct'  usque  in 
S03culum  respicit,  et  nihil  est  mirabile  in 
conspectu  ejus.  Quibus  verbis  Scriptura 
reddens  rationem,  quare  nihil  sit  novum, 
nec  mirabile  in  conspectu  Dei,  non  aliam 
assignat,  quam  quia  A  sceculo  et  usquc  in 
sceculum  rcspicit,  id  est  quia  videt  omnia 
ut  sibi  praesentia  in  sua  aeternitate. 

CGLXI.  Probatur  secundo  ex  D.  Thoma 
hic  art.  15.  ad  2.  ubi  sic  habet :  «Si  aliquid 
esset  quod  prius  Deus  nescivisset,  et  postea 
sciret,  esset  ejus  scientia  variabilis  :  sed 
hoc  esse  non  potest,  quia  quidquid  est  vel 
potest  esse,  secundum  aliquod  tempus,  Deus 
in  aeterno  suo  scit.  »  Quibus  verbis  reducit 
invariabilitatem  divinae  scientiae  respectu 
futurorum  contingentium,  in  praesentiam 
quam  habent  in  aeternitate. 

CCLXII.  Probatur  tertio  :  Sicut   voluntas 


444 


DISPUTATIO  IV. 


Dei  mutaretur,  si  aliquid  inciperet  velle 
quod  priusnon  volebat,  utdocet  D.  Thomas 
infra  queest.  19.  art.  7*  ita  et  variaretur 
ejus  scientia,  si  inciperet  videre  aliquid  ut 
sibi  preesens,  quod  antea  non  videbat  :  at 
seclusa  preesentia  rerum  in  eeternitate,  Deus 
inciperet  in  tempore  videre  res  ut  sibi  pra3- 
sentes,  quas  ab  eeterno  videret  tantum  ut 
sibi  futuras  ;  et  haberet  hoc  judicium  de 
Antichristo  v.  g.  Antichristus  mihi  est  futu- 
rus,  sed  ego  habebo  illum  aliquando  pree- 
sentem  :  ergo  seclusa  praesentia  rerum  in 
eeternitate,  scientia  divina,  respectu  futu- 
rorum,  esset  mutabilis  et  variabiiis. 

GGLXIII.  Confirmatur  :  Illa  scientia  est 
variabilis,qua3  potest  transire  de  abstractiva 
in  intuitivam,  et  rursus  redire  de  intuitiva 
in  abstractivam  :  at  seclusa  praesentia  futu- 
rorum  in  aeternitate,  scientia  Dei  hoc  habe- 
ret  :  ergo  mutabilis  esset.  Major  constat, 
minor  probatur.  In  hoc  distinguitur  notitia 
intuitiva  ab  abstractiva,  quod  prima  termi- 
natur  ad  objectum,  ut  realiter  preesens,  et 
existens,  secunda  vero  abstrahit  ab  ejus 
praesentia  et  existentia,  ut  ostendemus  §. 
sequenti  :  at  seclusa  praesentia  reali  et 
physica  futurorum  in  eeternitate,  divina 
scientia  ab  eeterno  terminabitur  ad  illa  ut 
futura  ;  et  postea  in  tempore,  quando  actu 
existent,  videbit  illa  ut  proesentia,  et  exis- 
tentia  ;  et  rursus  quando  desinent  et  am- 
plius  non  erunt,  cognoscet  illa  ut  praeterita, 
et  amplius  non  existentia  :  ergo  divina 
cognitio  transibitde  abstractiva  in  intuiti- 
vam,  et  rursus  de  intuiti va  redibit  in  abstrac- 
tivam  ;  quod  sine  ejus  mutatione  fieri 
nequit.  Unde  Augustinus  libro  2.  (1 )  quaes- 
tionum  ad  Simplicianum  sic  discurrit  :  «  Si 
autem  sicut  in  ordine  temporalium  creatu- 
rarum,  ita  et  apud  eum  nondum  sunt  quae 
futura  sunt,  sed  ea  preevenit  sciendo,  bis 
ergo  ea  sentit :  uno  quidem  modo,  secundum 
futurorum  praescientiam  ;  alio  vero  modo, 
secundum  praesentium  scientiam  :  aliquid 
ergo  temporaliter  accidit  scientke  Dei 
quod  '  absurdissimum  atque  falsissimum 
est.  y>  Quibus  verbis  aperte  declarat,  quod 
si  res  sint  Deo  futurae,  sicut  nobis,  nec 
habeat  illas  sibi  preesentes  in  mensura  suee 
zeternitatis  ;  ejus  scientia  erit  mutabilis, 
et   in   eo   erit     preescientia     futurorum    , 

(1)  Quaest.  2. 


sicut  et  notitia  preesentium,  illeque  bis 
cognoscet  idem  objectum  ;  primo  notitia 
abstractiva,  quando  illud  erit  futurum ; 
deinde  cognitione  intuitiva,  quando  erit 
preesens  et  existens  ;  quod  tamquam 
falsissimum  et  absurdissimum  rejicit. 

GGLXIV.  Dices,  Non  esse  inconveniens 
quod  in  scientia  Dei  varietur  denominatio 
videntis,  sicut  varietur  in  illo  denominatio 
Domini,  et  Creatoris,  et  in  Verbo  divino 
denominatio  uniti  respectu  humanitatis. 

Sed  heec  responsio  efficaciter  impugnari 
potest  ex  doctrina  quam  tradit  D.  Thomas 
hic  art.  15.  ad  1.  ubi  statuit  hoc  discrimen 
inter  denominationes  vel  respectus  rationis, 
qui  possunt  competere  Deo  in  ordine  ad 
creaturas  ;  quod  illi  qui  fundantur  in  ac- 
tione  transeunte,  et  terminantur  ad  creatu- 
ras,  prout  sunt  in  seipsis,  ut  denominatio, 
vel  relatio  Greatoris,  Domini,  et  similes, 
possunt  Deo  de  novo  advenire,  sine  ejus 
mutatione,  per  solam  mutationem  creaturee, 
et  positionem  termini  extrinseci  :  aliee  vero 
quae  fundantur  in  actione  immanente,  et 
quoe  consequuntur  creaturas  ut  sunt  in  Deo; 
ut  est  denominatio  scientis,  volentis,  pree- 
deslinantis,  etc.  non  possunt  de  novo 
advenire  Deo,  sine  ejus  mutatione.  Unde 
idem  S.  Doctor  supra  eitatus,  docet  quod 
voluntas  Dei  mutaretur,  si  inciperet  aliquid 
velle  quod  prius  non  volebat. 


II. 


Statuitur  secunda  conclusio,  ei  ostenditur 
realem  etphysicam  futurorum  contingen- 
tium  in  cetemitate  prcesentiam,  necessario 
requiri,  ut  Deus  de  illis  habeat  notitiam 
intuitivam. 

GGLXV.  Dico  secundo  :  Realis  et  physica 
futurorum  contingentium  in  eeternitate  pree- 
sentia,  est  necessaria,  ut  cognitio  divina 
ad  illa  terminata,  obtineat  rationem  intui- 
tionis. 

Probatur  primo  ex  D.  Thoma,  qui  variis 
in  locis  articulo  preecedenti  relatis,  docet 
ideo  futura  videri  a  Deo,  quia  sunt  ejus 
eeternitati  preesentia  ;  quod  non  posse  intelii- 
gi  de  preesentia  pure  objectiva  et  inten- 
tionali,  patebit  ex  aliis  ejusdem  S.  Doctoris 
testimoniis,  probatione  sequenti  adducendis. 

GGLXVI.  Probatur  ergo  secundo  conclu- 


ARTIGULUS  VIII.  445 

lio  ratione  fundamentali,     quae  sic  potest  certo  ipsi   repraesententur    tam   exislentia 

>reviter  proponi.   Ad    notitiam   intuitivam  quam  caetera  accidentia    futurae  eclipsis  , 

lon  sufficit  quod  terminetur  ad  rem  objec-  non  tamen   objiciuntur    cognitioni    ipsius, 

ive  et  intentionaliter  praesentem  intellectui,  secundum  physicam  et  realem  praesentiam  : 

;ed  requiritur  necessario  quod   terminetur  ergo  idem  quod  prius. 

td  objeclum  physice  et  realiter  praesens  et  GGLXX.  Quarto,  Ita  est  de  ratione  intui- 

ixistens  in  aliqua  duratione  :  at  futura  ab  tionis    terminari    ad    objectum    praesens, 

eterno  in  propria  duratione  non  existunt,  sicut    est  de   ratione  gaudii    terminari  ad 

lec  sunt  praesentia  :  ergo  ut  terminent  ab  bonum     possessum  :    atqui    ad    rationem 

eterno   notitiam   intuitivam,    necesse    est  gaudii  non  sufficit  terminari  ad  bonum  prae- 

[uodab  aeterno  existant  et  sint  praesentia  in  sens  praesentia  tantum  objectiva,  seu  affec- 

nensura  aeternitatis.   Minor    est  certa   de  tiva,  sed  requiritur  effectiva  et  realis  prae- 

ide,  quae  docet  res  omnes  fuisse  creatas  in  sentia  ipsius  :  ergopariter  ad  notitiam  intui- 

empore,  et  nullam   creaturam  in  propria  tivamnon  sufficit  intentionalis  et   objectiva 

iuratione  et  mensura  existere   ab  aeterno.  praesentia  objecti  cognoscibilis,   sed  essen- 

lajorvero,  in  qua  est  difficultas,  probatur  tialiter  exigitur  exercita  et  realis  praesentia 

irimo  ex  D.    Thoma  quaest.  5.   de   verit.  ipsius. 

rt.  5.   ad   8.   ubi  ait  quod  «  Yisio   addit  GGLXXI.  Denique,  Notitia  intuitiva  essen- 

upra  simplicem  cognitionem  aliquid  extra  tialiter  exigit  ex  parte  objecti  aliam  praesen- 

enus   notitiae,  quod  est  existenlia  rei   :  »  tiam  distinctam  a  praesentia  quam  cognitio 

ed  hoc  non  potest  intelligi,nisi  de  existen-  abstractiva  exposcit  :  sednotitia  abstractiva 

ia  reali  et  physica  ;  objectiva  enim  et  inten-  petitpraesentiamobjectivametintentionalem 

onalis,    cum    sit    tantum    in    intellectu  sui  objecti,  namrespicere  objectum  praesens 

ognoscentis,  non  est  extra  genus  notitiae  :  intentionaliter    et   objective,   est    conditio 

rgo  de  ratione  notitiae  intuitivae  est,   quod  communis  cujuscumque  notitiae ;  cum  nul- 

srminetur  ad  objecfum  physice  praesens  et  lumobjectum  possit  actualiter  cognosci,  nisi 

sistens  in  aliqua  duratione.  sit  praesens   intellectui,  mediante  specie  in- 

GGLXVII.     Gonfirmatur    ex    eodem    S.  tentionali,  a  qua  sola  denominatur  praesens 

octore  quaest.   2.  de  verit.  art.  9.  ad  2.  praesentia  objectiva   et   pure  intentionali  : 

bi  sic  habet  :  «  Dicitur  scientia  visionis  in  ergo  cognitio  intuitiva   essentialiter   exigit 

eo,  ad  simililudinem  visus  corporalis,  qui  ex    parte    objecti  praesentiam    realem    et 

js  extra  positas  intuetur  :  unde  per  scien-  physicam. 

am  visionis  Deus  scire  non  dicitur,    nisi  CCLXXIL    Gonfirmatur  :   Aliqua    debet 

jae  sunt  extra  ipsum.  »  Sed  quae   solum  statui  differentia  specifica,  quae  cognitionem 

mt  Deo  objective  praesentia,  non  sunt  extra  intuitivam  ab  abstractiva  essentialiter  distin- 

sum  :  ergo   Deus  per  scientiam    visionis  guat ;  sed  nulla  alia  excogitari  potest,  nisi 

•lum  dicitur  scire  quae  sunt  illi  realiter  in  illa  quam  insinuavimus   ;    nimirum  quod 

ternitate     praesentia    ;     subindeque     de  notitia    abstractiva    abstrahit   ab   exercitio 

ttione   notitiae  intuitivae  est  quod  termi-  existentiae  in  objecto  quod   inspicit;  intui- 

3tur  ad  objectum  physice  praesens  et  exis-  tiva  vero    essentialiter  exigit  ad  objectum 

ns  in  aliqua  duratione.  realiter  praesens  et    existens     terminari   : 

GGLXVIIL  Secundo  probatur  major  ra-  ergo,  etc. 

3ne.  Gognitio  prophetica,  quamvis  termi-  CCLXXIIL  Dices,  Cognitionem  intuitivam 

elur  ad  res  futuras,  ut  objective  praesen-  non  distingui  ab  abstractiva,  per  hoc  quod 

18  in  mente  Prophetae,  non  est  intuitiva,  prima  terminetur   ad  objectum  praesens  et 

sdabstractiva  :ergo  ad  notitiaminluitivam  existens,  secunda  vero    ab  ejus  praesentia 

)n  sufficit  quod  terminetur   ad  objectum  et  existentia  abstrahat  ;  sed  per   hoc  quod 

iturum,  ut  objective  praesens  in   mente  prima  sit  clara,  distincta,  et  per  propriam 

)gnoscentis,  sed  necessario  terminari  debet  speciem  ;  altera  vero  confusa,    obscura,   et 

1  objectum  physice  praesens  et  existens.  per  speciem  alterius. 

GGLXIX.  Tertio,  Ideo  cognitio  qua  Astro-  Sed  contra   primo  :   Deus  clarissime  et 

gusjudicat  de  futuritione    eclipsis  ,   non  distinctissime,  ac  per  suam    essentiam  ge- 

>t  intuitiva,  quia   licet  in   esse  objeclivo  rentem  vices  speciei,  cognoscit   res  possi- 


446 


DISPUTATIO  IV. 


biles  ;  et  tamen  ejusscientia  respecta  possi- 
bilium  non  est  visionis,  nec  intuitiva  ;  sed 
simplicis  intelligentiae  ;  et  abstractiva  :  ergo 
falsa  responsio. 

Secundo,  Res  possunt  per  propriam 
speciem  cognosci  sub  esse  possibili,  futuro, 
aut  praeterito,  aut  sub  actuali  exercitio 
existentiae  :  ergo  per  propriam  speciem 
possunt  cognosci  abstractive,  vel  intuitive  ; 
subindeque  cognitio  intuitiva,  per  hoc  non 
distinguitur  ab  abstractiva,  quod  prima 
fiat  per  propriam  speciem  objecti,  non 
autem  secunda. 


III. 


Solvuntur  objectiones. 

CGLXXIV.  Gontra  primam  conclusionem 
nullum  militat  argumentum  difficile,  sed 
contra  secundum  objicitur.  Non  est  de  ra- 
tione  notitiaeintuitivae  quod  terminetur  ad 
objectum  physice  et  realiter  praesens  et 
existens  in  aliqua  duratione  :  ergo  realis 
et  physica  futurorum  contingentium  in 
aeternitate  praesentia,  non  requiritur  neces- 
sario,  ut  Deus  de  illis  habeat  notitiam 
intuitivam.  Gonsequentia  patet,  antecedens 
probatur  primo.  Notitia  rei  habita  per  pro- 
priam  speciem,  terminata  ad  ejus  essentiam, 
existentiam,  durationem,  caeteraque  acci- 
dentia,  vere  est  intuitiva,  etsi  duratione 
antecedat  existentiam  objecti  :  sed  talis 
notitia  potest  haberi  sihe  physica  praesentia 
objecti  extra  causas  in  aliqua  duratione  : 
ergo  non  est  de  ratione  notitiae  intuitivae, 
quod  terminetur  ad  objectum  physice  et 
realiter  praesens  et  existens  in  aliqua  du- 
ratione.  Minor  patet,  major  etiam  videtur 
vera  ;  talis  enim  notitia  non  erit  abstractiva, 
cum  non  abstrahat  ab  existentia  objecti  : 
ergo  erit  intuitiva. 

GGLXXV.  Secundo  probatur  antecedens 
principale.  Gognitio  qua  Prophetae  cognos- 
cunt  futura  contingentia,  est  intuitiva  : 
sed  hujusmodi  cognitio  terminatur  ad  res 
physice  et  realiter  absentes,  cum  futurum 
ut  futurum  non  existat  in  se,  et  consequen- 
ter  non  coexistat  cognitioni  Prophetarum  : 
ergo  non  est  de  ratione  ctognitionis  intuitivae, 
terminari  ad  objectum  realiter  et  physice 
praesens  et  existens.  Probatur  major  ex  D. 
Thoma    queest.  12.   de  verit.  art.    6.  ubi 


docet  quod  cognitio  prophetica  est  queedam 
participatio  divinae  praescientiae  seu  cogni- 
tionisqua  Deus  videt  res  in  aeternitate,  :  sed 
cognitio  qua  Deus  videt  res  in  aeternitate, 
estintuitiva  :  ergo  cognitioqua  Prophetae  co- 
gnoscunt  futura,  est  intuitiva.Consequentia 
patet  a  simili  :  nam  quia  charitas  creata 
est  quaedam  participatio  amicitioe  divinae, 
est  formaliter  et  essentialiter  amicitia  :  ergo 
si  cognitio  prophetica  est  participatio  divi- 
nae  intuitionis,  nequit  non  esse  cognitio 
formaliter  intuitiva. 

GGLXXVI.  Tertio  probatur  principale 
antecedens  :  Cognitio  infu6a  Petro  existenti 
Parisiis,  de  Joanne  existente  Romae,  attin- 
gens  quidditatem  et  caetera  accidentia,  esset 
intuitiva  ;  ettamenobjectnmillius  non  esset 
localiter  praesens  :  ergo  esset  etiam  intui- 
tiva,  quamvis  non  terminaretur  ad  objec- 
tum  ut  in  aliqua  duratione  existens. 

CCLXXVII.  Quarto,  Res  in  hoc  mundo 
existentes,  sunt  absentes  physice  et  realiter 
respectu  Angeli  in  coelo  existentis,  et  tamen 
intuitive  cognoscunturab  ipso  :  ergo  notitia 
intuitiva  potest  terminari  ad  rem  physice 
et  'realiter  absentem  ;  et  consequenter  ad 
intuitionem  realis  praesentia  objecti  nulla- 
tenus  requiritur. 

CGLXXVIII.  Quinto,  Gognitio  qua  Deus 
causat  res  creatas,  et  illas  reducit  ad  exis- 
tentiam,  est  intuitiva  :  sed  talis  cognitionon 
terminatur  adobjectum  utexerciteexistens, 
cum  sit  prior  existentia  creaturarum  :  ergo 
non  est  de  ratione  notitiae  intuitivae  quod 
terminetur  ad  objectum  ut  exercite  exis- 
tens. 

CCLXXIX.  Sexto,  Cognitio  Dei  respectu 
futurorum  contingentium  est  intuitiva  ab 
aeterno  adaequate,  et  secundum  omnem  aeter- 
nitatis  virtualitatem  :  sed  futura  non  sunt 
physice  praesentiaaelernitati  adaequate  sump- 
tae,  et  secundum  omnemejus  virtualitatem, 
ut  constat  ex  dictis  articulo  praecedenti : 
ergorealis  et  physica  objecti  praesentia  non 
requiritur  necessario  ad  notitiam  intuiti- 
vam. 

CGLXXX.  Denique  ,  Sicut  requiritur  ad 
cognitionem  intuilivam  praesentia  physica 
objecti,  ita  ad  abstractivam  absentia  ipsius  : 
sed  potest  notitia  abstractiva  terminari  ad 
objectum  physice  praesens  :  ergo  et  intuitiva 
ad  objectum  physice  et  realiter  absens. 
Major  constat,   minor  probatur.   Si  aliquis 


ARTIGULUS  VIII.  447 

non   attenderet  actualiter  ad    praesentiam  sensibus,  non  impeditur  ab  attingentia   im- 

objecti  realiter  praesentis,  solum  abstractive  mediata  objecti  cognoscibilis,  per  absentiam 

ipsum   cognosceret,    non   obstante  reali  et  localem  ;  ideoque  ut  Angelus    intuitive  vi- 

physica  praesentia  talis   objecti  :  ergo  cogni-  deat  aliquod  objectum,  non  requiritur  loca- 

tioabstractiva  potest,  terminari    ad   objec-  lis  praesentia,  sicut  exigitur  ad  humanam 

tum  realiter   et  physice  praesens   cognos-  cognitionem,  sed  sufficitpraesentia    duratio- 

centi.  nis  ;  id  est  quod  objectum  in  se  existat,  et 

GGLXXXI.  Respondeo  negando  principale  coexistat  in  eadem  duratione  in  qua    existit 

antecedens,  et  ad  primam  ejus  probationem,  cognitio  terminata  ad  ipsum. 

nego  majorem,  et    ad  illius  probationem  ,  GGLXXXV.  Ad  quintam,  nego  minorem, 

nego  antecedens  :  notitia  enim  rei  habita  et  ad    illius  probationem  dico  cognitionem 

per    propriam    speciem   ,     terminata     ad  Dei  qua  creaturae  producuntur  ,    esse  prio- 

ejus  essentiam  ,   existentiam  ,   durationem,  rem  existentiaipsarum,prioritatenaturaeseu 

caeteraque  accidentia,  si  duratione  antece-  causalitatis ,  non  vero  prioritate    temporis 

dat  existentiam  objecti,  non  erit  intuitiva,  aut  durationis  :  nam  in  eadem  mensura  du- 

sed  abstractiva  ;  quia  licet  omninonon  abs-  rationis  in  qua  verificatur  existentia  cogni- 

trahat  ab  existentia  rei,  abstrahit  tamen  ab  tionis    intuitivae    Dei    ,   simul    verificatur 

illaut  actu  extra  causas  exercita.  coexistentia  creaturarum  ;  et  haec  simultas 

CCLXXXII.  Ad  secundam  nego  antece-  sufficit  inter    cognitionem  intuitivam  ,  et 

dens,  et  ad  illius  probationem  dico,   cogni-  existentiam  sui  objecti  ;  cum  ratione  hujus- 

tionem  propheticam  tantumparticiparecer-  modi  simultatis  absolute  verificetur  objec- 

titudinem  divinae  praescientiae  ,   non  vero  tum  coexistere  cognitioni,  et  si  effective  ab 

illius  evidentiam  et  intuitionem  ;  quemad-  illa  pendeat ;  licet  enim  specificativum  co- 

modum  cognitio  fidei  participat  supernatu-  gnitionis  pure  speculativae,  sit  prius  ipsa, 

ralitatem  et  certitudinem  divinae  cognitio-  non  tamen  specificativum  cognitionis  prac- 

nis,   absque  eo  quod    ejus   evidentiam  et  ticae  ;  cujusmodi  est  cognitio  divina,  respec- 

claritatem  participet.    Unde  ad   exemplum  tu  existentiaecreaturarum. 

de  charitate  creata  quod  affertur ,   neganda  CGLXXXVI.  Ad  sextam  respondeo  majo- 

est  paritas  ;  etenim  charitas    secundum  se  rem  esse  veram  in  sensu  specificativo,  non 

nullatenus  exigit  praesentiam  aut  absentiam  vero  in  sensu  reduplicativo  :   id  est  ,  licet 

physicam  objecti  quod   diligit,    sicut  cogni-  divina  cognitio  ,  ut   intuitiva  ,  mensuretur 

tio  intuitivapetit  physicam  et  realem  coexis-  aeternitate,   ut  coexistente  omni  durationi 

tentiam  sui  objecti.  verae  aut  imaginariae   ,  non  tamen   habet 

GGLXXXIII.  Ad  tertiam,  dato  anteceden-  quod  sit   intuitio  ex  illa   coexistentia    ad 

te,  nego  consequentiam  et  paritatem.  Ratio  omnem  durationem,  sed  solum  ad  illam  in 

discriminis  est,    quia   absque  coexistentia  qua  res  erit  physice   praesens    et  existens. 

locali  salvatur  terminatio  ad  objectum  ,  ut  Unde  licet  cognitio  qua   Deus    cognoscit  v. 

extra    causas    exercite    existens     :     quae  g.  Antichristum  ut  praesentem  in  nunc  suae 

tamen  non  salvatur  absque    coexistentia  in  aeternitatis,  sit  intuitiva  illius  ,    secundum 

aliqua  duratione.  quod  tale  nunc,  ratione  suae  infinitatis,  vir- 

CGLXXXIV.  Ad  quartam,  distinguo  an-  tualiter  se  extendit  ad  illam   differentiam 

tecedens.  Res  existentes  in  hoc  mundo  vi-  temporis,  in  qua  Antichristus  erit   aliquan- 

sibili,  sunt  absentes  respectu  Angeli   qui  in  do  praesens  et  existens ;  non    tamen  est  in- 

ccelo  existit,  absentia  aut  distantia  locali  ,  tuitiva,  sed  abstractiva   ,  secundum  quod 

concedo  antecedens  :  sunt  absentes  absentia  illum   cognoscit    in  nunc    aeternitatis  ,   ut 

durationis  excludente  coexistentiam  objecti  correspondet  tempori    praesenti  ;    qui  sub 

cognoscibiiis,   nego  antecedens  ,   et  conse-  illa  aeternitatis  virtualitate  ,   Antichristus  , 

quentiam.  Et  si  ergo  res    in  hoc  mundo  cum  non  sit  praesens,  sed  futurus :  non  po- 

inferiori  existentes,  distent  localiter  ab  An-  test  terminare  cognitionem  intuitivam  ,  sed 

gelo  existente  in  ccelo  empyreo  ;  non  tamen  tantum  abstractivam. 

sunt  extra  sphaeram  praesentialem  cognitio-  GCLXXXVII.  Ad  ultimam,  negominorem, 

nis  Angelicae  ;  nam  cum  cognitio  Angeli  sit  et  ad  probationem  illius  dico,  quod  in  casu 

pure  intellectualis,  nullatenus  dependens  a  proposito,  quando  videiicet  cognoscens  noji 


448 


DISPUTATIO  IV. 


attendit  ad  physicam  et  realem  praesentiam 
objecti  sibi  praesentialiter  applicati  ,  hujus- 
modi  objectum  non  est  praesens  formaliter 
et  cognoscitive,  sed  tantum  materialiter  et 
entitative  ,  nam  in  tali  casu,  etsiobjectum 
secundum  se  habeat  sufficientem  praesen- 
tiam,  comparatur  tamen  ad  cognitionem  ac 
si  praesens  non  esset  ;  ideoque  respectu  co- 
gnoscentis  est  formaliterabsens,  subindeque 
cognitio  ad  illud  terminata,  non  est  intui- 
tiva,  sed  abstractiva.  Sicut  cognitio  quam 
habeo  de  Petro  praesenti ,  clausis  oculis , 
vere  abstractiva  est,  licet  ad  objectum  mate- 
rialiter  et  entitative  praesens  terminetur. 
Qui  plura  cupit,  legat,  P.  Dominicum  Linze 
i.  parte  Philosophiae  rationalis  ,  libro4. 
quaast.  2.  art.  5.  ubi  et  perspicue  et  erudite 
quaestionem  istam  pertractat,  ostenditque 
non  posse  dari  notitiam  intuitivam  rei  ab- 
sentis  ;  pluraque  in  contrarium  argumenta 
diluit,  quae  brevitatis  causa  praetermisimus. 


Articulus  IX. 

An  praesentia  futurorum  contingentium  in 
aeternilate,  necessario  requiratur,  ut  Deus 
habeat  certam  et  infallibilemde  illisscien- 
tiam,  subindeque  si  in  decreto  tantum  illa 
praesciret,  certo  et  infallibiliter  ea  non 
cognosceret  ? 

Salmanticenses  hic  disp.  8.  dubio  4.  as- 
serunt,  realem  et.  physicam  futurbrum  con- 
tingentium  in  aeternitate  preesentiam,  adeo 
necessariam  esse,  ut  sine  illa,  neque  con- 
ceptus  intuitionis  ,  et  invariabilitatis,  nec 
ratio  certitudinis  et  infallibilitatis  in  divina 
scientia  salvari  possint,  (1)  et  contra  vero 
Joannes  a  S.  Thoma,  pluresque  alii  ex  nos- 
tris  Thomistis  ,  docent  talem  praesentiam 
non  esse  necessariam  ad  certitudinem  di- 
vinae  cognitionis,  sed  tantum  ad  ejus  inva- 
riabiiitatem  et  intuitionem.  Unde  conse- 
quenter  asserunt,  quod  licet  Deus  per  im- 
possibile  futura  contingentia  solum  in  suo 
decreto,  non  vero  in  praesentia  suae  aeterni- 
tatis  ,  cognosceret  ,  nihilominus  certam  et 
infallibilem  de  illis  scientiam  haberet. 

(1)  Disp.  18.  art.  4. 


S--I. 


Quibusdam  prwmissis ,  vera  sententia,  triplici 
conclusione  declaratur. 

GCLXXXVIII.  Notandum  primo  aeternita- 
tem  divinam  posse  dupliciter  considerari  : 
nempe  quatenus  se  tenet  ex  parte  divini 
decreti,  tamquam  ejus  mensura  propria,  et 
adaequata  ,  et  prout  se  tenet  ex  parte  futu- 
rorum  contingentium,  ad  quae  ratione  suae 
infinitatisvirtualiterseextendit;  eaque  sinu 
suo  vastissimo  et  infinito  complectitur,  ac 
comprehendit,  ut  articulo  7.  fuse  expendi- 
mus.  Quando  ergo  quaeritur,  an  aeternitas 
divina  sit  necessaria  ad  fundandam  in  Deo 
certam  et  infallibilem  futurorum  notitiam, 
hoc  intelligi  potest,  vel  de  aeternitate  qua- 
tenus  se  tenet  ex  parte  decreti  ,  tamquam 
ejus  mensura  ,  vel  prout  se  tenet  ex  parte 
futurorum,  ad  quae  ratione  suae  infinitatis 
virtualiter  se  extendit.  Unde  in  primis  quae- 
ri  potest,  an  si  decretum  divinum  non  men- 
suraretur,  aeternitate  ,  sed  tempore  ,  vel 
aevo,  esset  medium  in  quo  Deus  certo  et 
infallibiliter  futura  contingentia  cognosce- 
ret  ?  Secundo,  an  supposilo  quod  divinum 
decretum  aeternitate  mensuraretur,  si  tamen 
futura  contingentia  illi  realiter  non  coexis- 
terent  ( quod  tamen  repugnare  constat  ex 
supra  dictis)  an  tuncDeusin  tali  decreto, 
aeternitate  mensurato  ,r  futura  contingentia 
certo  cognosceret  ? 

CCLXXXIX.Notandum  secundo  :  Futura 
contingentia  et  libera  dupliciter  posse  con- 
siderari.  Primo  per  ordinem  ad  causas  pro- 
ximas  et  contingentes  in  quibus  continen- 
tur,  v.  g.  floritio  arboris,  per  ordinem  ad 
virtutem  generativam  plantae  ;  disputatio 
Petri,  perordinem  ad  ejus  voluntatem.  Se- 
cundo  futura  contingentia  et  libera  possunt 
considerari  per  ordinem  ad  causam  pri- 
mam,  omnino  immutabilem  et  indefectibi- 
lem,  et  per  ordinem  ad  voluntatem  divi- 
nam,  quae  mediante  decreto,  est  prima  cau- 
sa  futuritionis  rerum.   His  praemissis. 

Dico  primo  :  iEternitatem  ,  quatenus  se 
tenet  ex  parte  divini  decreti,  illudque  men- 
surat,  esse  necessariam  ad  fundandam  in 
Deo  certam  et  infallibilem  futurorum  con- 
tingentium  scientiam. 

CCXC.  Probatur  conclusio  ratione  funda- 


ARTICULUS  JX. 


449 


mentali.  Ut  aliquod  medium  fundare  pos- 
sit  certam  et  infallibilem  notitiamalicujus 
effectus,  debet  esse  omnino  invariabile  ,  et 
indefectibile  ;  sicut  ut  ex  aliquo  principio 
deduci  possit  conclusio  demonstrativa,  illud 
debet  esse  omnino  infallibile  ,  et  immuta- 
bile  :  at  si  divinum  decretum  non  mensu- 
raretur  aeternitate,  sed  tempore ,  vel  aevo, 
non  esset  omnino  immutabile,  et  indefecti- 
bile  ;  cum  a3vum,  et  tempus,  omnisquemen- 
sura  aoternitate  inferior,  mutabilis  sit  ,  et 
defectibilis,  saltemde  potentia  Dei  absoluta  : 
ergo  si  divinum  decretum  non  esset  aeter- 
nitate  mensuratum,  non  posset  fundare  cer- 
tam  et  infallibilem  futurorum  contingen- 
tium  scientiam. 

GGXGI.  Confirmatur  et  magis  declaratur 
haec  ratio.  Si  divinum  decrelum  non  esset 
aeternitate  mensuratum,  sed  alia  mensura, 
ab  intrinseco,  vel  extrinseco  defectibili  ,  et 
mutabili  ;  antequam  futura  contingentia  in 
propria  mensura  et  duratione  existerent, 
Deus  non  posset  certo  scire,  an  persisteret 
in  suo  decreto,  usque  ad  iliam  durationem, 
an  vero  loco  illius  ,  oppositum  decretum 
haberet  ;  siquidem  decretum  illud  ,  et  ejus 
mensura,  essent  defectibilia ;  et  sicut  pos- 
sent  persistere,  ita  etiam  possent  non  per- 
sistere,  usque  ad  praedictam  durationem. 
Ergo  quamvis  decretum  divinum  sit  omni- 
pgtens,  et  infinita  virtute  ac  efficacia  pol- 
leat ;  si  tamen  non  esset  aeternum  ,  nec 
aeternitate,  sed  a3V0,  vel  tempore  mensu- 
raretur ;  certam  et  infailibilem  futurorum 
contingentium  notitiam  fundare  non  posset. 

Dicosecundo  :  Respective  ad  causas  con- 
tingentes,  nulla  potest  esse  ratio  certitudinis 
cognitionis  divinse  ,  respectu  futurorum 
contingentium ,  nisi  illorum  pracsentia  in 
a)ternitate. 

CCXGII.  Probatur  primo  ex  D.  Thoma  hic 
art.  13.ubi  sic  habet  :  «  Gontingens  aliquod 
potest  dupliciter  considerari  :  uno  modo  in 
seipso,  secundum  quod  jam  in  actu  est ; 
et  sic  non  consideratur  ut  futurum  ,  sed 
ut  praesens  ;  neque  ad  utrumlibet  contin- 
gens,  sed  determinatum  ad  unum,  et  prop- 
ter  hoc  sic  infallibiliter  potest  subdi  certa3 
cognitioni.  Alio  modo  potest  considerari  con- 
tingens,  ut  est  in  sua  causa,  et  sic  conside- 
raturut  futurum,  et  nondum  determina- 
tum  ad  unum  ,  quia  causa  contingens  se 
habeat  ad  opposita ;    et  sic  contingens  non 


subditur  per  certitudinem  alicui  cognitio- 
ni.  »  Quibus  verbis,  nostram  conclusionem 
et  docuit  et  probavit. 

GCXCIII.  Probatur  secundo  :  Causa  con- 
tingens  ,  secundum  se  inspecta,  est  indif- 
ferens  ad  esse  et  non  esse  effectus  quem 
continet  :  at  in  medio  indifferenti  ,  nequit 
determinatum  aliquid  cognosci,  ut  supra 
contra  Molinam  ostendimus  :  (1)  ergo  solum 
potest  terminare  certam  cognitionem ,  ut 
actu  extra  causas  existit :  sed  ab  aeterno  non 
existit  extra  causas  in  propria  duratione, 
benetamen  in  aeternilate,  quatenus  ipsa, 
ratione  sua3  infinitatis,  ad  illam  durationem 
et  differentiam  temporis,  in  qua  aliquando 
extra  causas  debet  exire,  se  extendit,  ut 
supra  declaratum  est  :  ergo  respective  ad 
causas  contingentes,  nulla  potest  esse  ratio 
certitudinis  cognitionis  divinae,  respectu  fu- 
turorum  contingentium,  nisi  illorum  prae- 
sentia  in  aeternitate.  Videri  potest  Sanctus 
Thomas  1.  Periherm.  lect.  13.  et  in  1.  dist. 
38.  quaest.  l.art.  5.  quaest.  2.  de  verit  art. 
12.  et  qusest.  12.  art.  10.  nec  non  3.  contra 
Gent.  cap.  67.  et  2.  2.  quaest.  171.   art.   6. 

Dico  tertio,  Praesentiam  futurorum  in 
aeternitate,  non  esse  unicum  medium  in  quo 
Deus  illa  certo  et  infallibiliter  possit  cognos- 
cere  :  quare  licet  per  impossibile,  in  aeter- 
nitate  Deo  realiter  non  coexisterent ;  ea 
tamen  in  suo  decreto  efficaci,  aeterno,  et 
immutabili,  certo  cognosceret. 

CGXCIV.  Probatur  primo  ex  S.  Thoma 
hic  art.  13.  in  corp.  ubi  sic  ait  :  «  Omnia 
qua3  sunt  in  tempore,  sunt  Deo  ab  aeterno 
praesentia,  non  solum  ea  ratione,  qua  habet 
rationes  rerum  apud  se  praesentes  (ut  qui- 
dam  dicunt)  sed  quia  ejus  intuitus  fertur  ab 
aeterno  super  omnia,  prout  sunt  in  sua  prae- 
sentialitate.  »  Sentit  ergo  Sanctus  Doctor, 
rationem  certitudinis  cognitionis  divinas 
posse  desumi  ex  ideis  divinis,  ut  habent 
adjunctum  decretum  :  quas,  ut  dicit  Caje- 
tanus,  intelligit  per  Objectivas  rationes  re- 
rum. 

CCXCV.  Gonfirmatur  ex  eodem  S.  Doctore 
qua^st.  3.  de  verit.  art.  6.  ubi  docet  om- 
nia  a  divino  intellectu  cognosci  in  ideis  : 
cum  hoc  tamen  discrimine,  quod  idea  res- 
pectu  possibilium,  est  sola  divina  essentia, 
ut  imitabilis  a   creaturis  :  respectu  autem 

(1)  Art.  3.  S-  C. 


450  DISPUTATIO  IV. 

illorum  quae  suni,  erunt,  vel  fuerunt,  certo     possit  non  esse;    si  enim  posset  non  esse, 
cognosci  ab  intellectu  divino,  ratione  idea-     posset  etiam   falli  cognitio  :  unde  cum  con- 


rum,  superaddito  tamen  decreto. 

GGXGVI.  Probatur  secundo  ratione  ex 
his  locis  desumpta.  Medium  infallibiliter 
connexum  cum  aliqua  re,  est  sufficiens  ra- 
tio  infaliibilis  cognitionis  illius  :  atdecretum 
efficax  divinae  voluntatis,  indefectibile,  et 
seternitate  mensuratum,  infallibiliter  cum 
futuritione  contingentium  connectitur  :  ergo 
ratione  illius  futura   contingentia    possunt     verit.  quaest.  2.  art.  42. 


tingens  ut  futurum,  et  ut  contenfum  in 
suis  causis,  possit  non  esse,  hinc  infert  D. 
Thomas,  illud  non  posse  certo  cognosci  ut 
futurum,  subindeque  ut  terminet  certam  et 
infallibilem  scientiam,  debere  cognosci  in 
seipso,  prout  est  prsesens  in  mensura  eeter- 
nitatis.  Eamdem  doctrinam  tradit  hic  art. 
43.  et  in  4.  dist.  38.  queest.  4.  art.  5.  et  de 


certo  cognosci ;  et  consequenter  physica  il- 
lorum  praesentia  in  aeternitate,  non  est  uni- 
cum  et  solum  medium,  in  quo  Deus  certo  et 
infallibiliter  ea  possit  cognoscere. 

CCXCVII.  Confirmatur  :  Futura  contin- 
gentia  et  libera,  possunt  certo  cognosci  in 
causis  secundis  praedeterminatis,  ut  supra 
ostensum  est  :  (4)  ergo  a  fortiori  possunt 
certo  pra^scire  in  ipso  divino  decreto  prae- 
determinante,  a  quo  preemotio  physica,  et 
gratia  efficax  desumunt  totam  suam  vim, 
et  efficaciam,  ac  certitudinem,  et  infallibili- 
tatem. 

CGXCVIII.  Gonfirmatur  amplius  :  Contin- 
gentia  conditionata,  quorum  conditio  nun- 
quam  purificabitur,  v.  g.  conversio  Tyrio- 
rum,  si  Christus  apud  illos  proedicasset, 
certo  cognoscuntur  a  Deo,  ratione  decreti 
conditionati,  in  quo  fundatur  illorum  praes- 
cientia,  ut  disputatione  sequenti  ostende- 
mus  :  sed  illa  futura  non  sunt  realiter  prae- 
sentia  in  aeternitate ;  utpote  nunquam  ex- 
titura  in  aliqua  differentia  temporis ,  ad 
quam  aeternitas,  ratione  suae  infinitatis,  pos- 
sit  virtualiter  se  extendere  :  ergo  ad  cer- 
tam  et  infallibilem  cognitionem  futurorum 
contingentium ,  non  requiritur  necessario 
physica  eorum  praesentia  in  seternitate,  sed 
possunt  in  decreto  efficaci  divinae  volunta- 
tis,  absoluto,  vel  conditionato,  certo  et  in- 
fallibiliter  cognosci. 


II. 


Solvuntur  objectiones. 

CCXGIX.  Objicies  primo  :  D.  Thomas4. 
contra  Gentes  cap.  67.  docet  quod  ut  con- 
tingens  subdatur  certae  cognitioni,  requiri- 
tur  ut  habeat  esse   determinatum,  et  non 

(1)  Art.  4.  S.  3.  in  fine. 


CCG.  Respondeo  primo,  D.  Thomam  in 
hoc  loco  non  considerare  futura  contingen- 
tia,  per  ordinem  ad  causam  primam,  in  qua, 
ratione  decreti  efficacis  et  immutabilis,  certo 
et  infallibiliter  continentur ;  sed  solum  res- 
pective  ad  causas  secundas  contingentes  et 
mutabiles,  et  prout  abstrahunt  a  divino 
decreto,  eas  determinante  et  applicante  ad 
agendum ;  sub  qua  ratione  non  possuntesse 
medium,  in  quo  Deus  futura  contingentia 
certo  cognoscat ;  ac  proinde,  respective  ad 
illas,  nulla  potest  esse  ratio  certitudinis  co- 
gnitionis  divinse,  respectu  futurorum,  nisi 
praesentia  illorum  in  seternitate,  ut  in  prima 
conclusione  declaravimus. 

CGCI.  Secundo  responderi  potest,  D.  Tho- 
mam  in  his  locis  solum  velle  demonstrare, 
quod  scientia  Dei  respectu  futurorum  con- 
tingentium,  non  esset  omnibus  modis  certa 
et  infallibilis,  si  non  terminaretur  ad  illa, 
ut  sibi  prsesentia,  et  coexistentia  in  seterni- 
tate ;  quia  licet  futura  contingentia,  prout 
substant  absoluto  et  efficaci  decreto  divinse 
voluntatis,  habeant  certam  et  infallibilem 
futuritionem,  ratione  cujus  possunt  termi- 
nare  certam  notitiam  ;  quando  tamen  consi- 
derantur  ut  prsesentia  in  mensura  aeterni- 
tatis,  peculiarem  habent  certitudinem,  ra- 
tione  talis  prsesentise,  quam  non  habent  a 
decreto  ;  ex  illa  enim  contrahunt  necessita- 
tem  quamdam  essendi,  non  absolutam  et 
antecedentem,  quae  libertati  opponitur  ;  sed 
hypotheticam  et  consequentem,  quae  illi  non 
contrariatur ;  nam  ut  communiter  dicitur, 
Omne  quod  est,  quando  est,  necesse  est  esse, 
Unde  talis  praesentia  tribuit  futuris  contin- 
gentibus  modum  quemdam  certitudinis  et 
infallibilitatis,  quem  non  habent  a  decreto, 
et  facit  ut  scientia  visionis  sit  certa  et  in- 
fallibilis;  non  solum  ratione  medii  in  q%uo 
fundatur  ;  sed  etiam  ratione  objectiad  quod 
terminatur,   quod   quando  videtur  ut  prae- 


artigulus  r.  m 

sens,  est  aliquo   modo  certius,  quam  dum  torum  notitia ,     nunc  de  conditionatorum 

cognoscitur  ut  futurum,  et  ut  determinatum  scientia  disputandum  est  :  sed  quia  alia  est 

in  causa  prima,  ratione  decreti   efficacis  et  futurorum  conditionatorum  scientia,  quae  a 

absoluti.  Thomistis   in  Deo   admittitur,  alia   quae   a 

CCCIl.   Objicies  secundo  contra  eamdem  Molina  et  aliis  recentioribus  ipsi  affingitur  : 

conclusionem.  Praesentia  physica  futurorum  illa  enim  fundatur  in  decretis  conditionatis, 

in  aeternitate,  necessaria  est  ut  cognitio  di-  eaque  supponit  :  ista  est  independens  a  de- 

vina  ad  illa  terminata,  sit  omnino  invaria-  creto,  eoque  anterior,  vocaturque  a  recen- 

bilis,  et  immutabilis  ex  parte  objecti  :  ergo  tioribus  Scientia  media ;  ideo  de  utraque  hic 

etiam  requiritur,  ut  illa  sit  omnino  certa  et  agendum  est,  et  prima  in   hac  disputatione 

infallibilis.  Antecedens  constat  ex   dictis  ar-  stabilienda  est,   secunda  vero   in  sequenti 

ticulo  praecedenti,  conclusione  prima.   Con-  rejicienda,  ac  explodenda. 
sequentia  vero  probatur.  Non  potest  stare 
omnimoda  certitudo  divinae   cognitionis,  si 

illa  sit  mutabilis,  et  variabilis  ex  parte  ob-  Articulus  primus. 
jecti  :  ergo  si  invariabilitas  cognitionis  di- 

vinae,    sine  reali  futurorum  in   aeternitate  An  Deus  habeat  certam,  vel   solum   conjec- 

praesentia,    subsistere   nequeat,  non  potest  turalem,  futurorum  conditionatomm  no- 

etiam  sine  illa  stare  ejus  infallibilitas  et  cer-  titiam  ? 
titudo. 

CCCIII.  Respondeo  concesso  antecedente,  I.  Curiel   libro  1.  controversiarum,  con- 

negando  consequentiam.  Ad  cujus  probatio-  trov.  7.  Corneio  hic  art.  45.  disp.  5.  dubio 

nem  dicendum  est,  quod  stante  variabilitate  2.  et  Claudius  Typhanius,  novissimus  Socie- 

divinae    scientiae    ex  parte  objecti,  potest  tatis  scriptor,  libro  de  ordine,  deque  priori 

nihilominus  subsistere  ejus  infallibilitas  et  et  posteriori,  cap.  25.  docent  futura  contin- 

certitudo  ;   ut  constat  in  assensu  fidei,  et  in  gentia  conditionata  ,     non  cognosci  a   Deo 

cognitione  prophetica,  quae  licet  variabilis  certo,  sed  tantum  conjecturatiter.  Pro  eadem 

sit,  et  mutabilis  ex  parte  objecti,  quod  tran-  sententia     citant    communiter    recentiores 

sire  potest  de  futuro  in  praesens,  et  de  prae-  aliquos  ex  Thomistis,  ut   Cabreram,  Ledes- 

senti  in  praeteritum  ;  habet  tamen  omnimo-  mam,  et  Zumel;    sed  immerito  :  quamvis 

dam  certitudinem  et  infallibitatem,  ratione  enim  illi  videantur  recedere  aliquo  modo  a 

medii  in  quo  fundatur,  divinae  scilicet  reve-  communi  sententia,  et  quam  Deo  concedunt 

lationis,  quae  est  veluti  quaedam   impressio,  alii    Thomistae  ,  negare  certam   futurorum 

et  participatio  certitudinis  divinae  scientiae ;  conditionatorum  notitiam  ;  tamen  si  attente 

juxta  illud  quod  docet   Tertullianus   supra  legantur  ,  et  inquiratur  quo  sensu   locuti 

relatus,  (1)  Deum  scilicet,  tot  habere   testes  sint,   manifeste    patebit  illos   ab  aliis  non 

suae  praescientiae,  quot  fecit  Prophetas.  Unde  dissentire,  sed  tantum  velle,  futura  condi- 

quamvis  invariabilitas  cognitionis  divinae,  tionata  per  ordinem   ad  causas  liberas  et 

respectu  futurorum,  sine  illorum  praesentia  contingentes  in    quibus  continentur,  et   ex 

in  aeternitate  subsistere  nequeat,  non  licet  vi  illationis,  seu  connexionis  antecedentis 

inde  colligere,  eam  etiam  desiderari  ex  parte  cum  consequenti,    non   fundare  certam  et 

certitudinis  et  infaliibilitatis;  ita  quod  ea  infallibilem  cognoscibilitatem,  sed  conjectu- 

seclusa,  futura  contingentia  in  decreto  ab-  ralem  tantum  et  probabilem  ;  at  non  negare 

soluto  et  efficaci  non  possint  certo  cognosci.  certam  illorum   notitiam   haberi  aliunde   a 

causa  extrinseca,  nempe  decretis  conditio- 

natis,  quae    non  admittunt  circa   omnium 

DISPUTATIO  V.  possibilium  combinationes,  sed  tantum  circa 

illasquarum  mentio  fit  in  Scriptura,  et  quae 

De  scientia  conditionatorum.  ad  hujus  universi  gubernationem  necessaria 

sunt. 

Egimus  huc  usque  de  futurorum  absolu-  Addunt  praeterea,  si  decreta  de  his  con- 

ditionatis  constituantur,  ea  non  cognosci  con- 

(1)  Art.  2.  ditionate,  sed  absolute,  quia  videntur  in  de- 


m 


DISPUTATIO  V. 


creto  praesenti,  et  cognitio  metienda  est  ex 
medio  perquod  fit,  undecensent  hujusmodi 
cognitionem  habere  rationem  visionis.  Non 
ergo  immerito  conqueritur  Joannes  a  S. 
Thoma  contra  Herice,  Alarcon,  et  alios  re- 
centiores,  qui  gloriantur  Thomistas,  suis  ar- 
gumentis,  invitos  et  reluctantes  tandem 
coactosfuisse  concedere  Deo  futurorum  con- 
ditionatorunj  notitiam;  nam  revera  Tho- 
mistaa  quorum  verba  referuntur,  non  alia 
sensu  locuti  sunt,  quam  quo  illos  sumus  in- 
terpretati,  unde  illorum  recentiorum  trium- 
phos,  quos  tanta  verborum  pompa  decan- 
tant,  Leves  foliorum  sonitus,  et  inanes  um~ 
bras,  merito  praedictus  auctor  appellat.  His 
praemissis  sit. 

s.i. 

Statuitur  esse  in  Deo  certam  futurorum  con- 
ditionatorum  notitiam. 

Dico   igitur  :  Deum   futura  conditionata 
certo  cognoscere. 

II.  Probatur  primo  ex  Scriptura,  in  qua 
futura  conditionata  saepe  a  Deo  revelantur, 
et  annuntiantur,  tamquam  futura  :  ut  cons- 
tat  ex  primi  Regum  25.  ubi  David  cum  fu- 
gisset  Ceilam,  consuluit  Dominum,  Si  ira- 
dent  me  viri  Ceilw,  et  viros  qui  mecum  sunt 
in  manu  Saul  ?  Et  dixit  Dominus  :  Tradent. 
Item  5.  Regum  11.  Non  ingrediemini  ad 
eas  (scilicet  filias  Gentium)  neque  de  illis  in- 
gredientur  ad  vestras  :  certissime  enim  aver- 
tent  corda  vestra,  ut  sequamini  deos  earum. 
Et  in  novo  Testamento  habetur  illud  celebre 
testimonium  Ptlatthaei  11.  Si  in  Tyro,  et  Si- 
done  factce  fuissent  virtutes,  quce  in  vobis  fac- 
tce  sunt,  olim  in  cincre,  et  cilicio  pcenitentiam 
egissent.  Quibus  in  locis  tria  pra?nuntiantur 
futura  conditionata  :  scilicet  traditio  David 
in  manus  Saul,  si  maneret  in  Geila  ;  seduc- 
tio,  et  aversio  cordis,  si  filii  Israel  connubia 
ducerent  cum  alienigenis  eis  vicinis;  etcon- 
versio  Tyriorum,  ac  Sidoniorum,  siChristus 
apud  illos  praedicasset  Evangelium,  et  fecis- 
setsigna  quaefecit  apud  Judaeos.  Licet  enim 
secundum  fuerit  absolutum,  respectu  Salo- 
monis  verbi  gratia,  qui  cum  mulieribus  alie- 
nigenis  ardentissimo  amore  copulatus  est,  et 
ita  (ut  ait  sacer  textus)  cum  jam  esset  senex, 
depravatum  est  cor  ejus  per  mulieres,  ut 
sequeretur  deos  alienos  :  attamen  respectu 


aliorum  multorum,  qui  cum  eisdem  copu- 
lati  non  sunt,  habuit  rationem  futuri  con- 
tingentis  conditionate.  Ergo  certa  futurorum 
conditionatorum  notitia  ,  Deo  denegari  non 
debet. 

III.  Respondent  Gurtel  et  Typhanius,  haec 
dici  tantum  per  exaggerationem  humanam, 
vel  secundum  probabilem  tantum  cognitio- 
nem,  quam  Deus  habebat  de  hujusmodi  fu- 
turis,  attendendo  ad  inclinationem  causarum 
secundarum,  quae  positis  illis  conditionibus, 
de  se  magis  erant  inclinatae  ad  illos  effectus, 
quam  ad  oppositos.  Quae  responsio  videtur 
habere  aliquod  fundamentum  in  Scriptura, 
quae  post  verba  Matlhaei  1 1 .  jam  relata,  Si 
in  Tyro,  et  Sidone,  etc.  addit,  Si  in  Sodomis 
factce  fuissent  virtutes,  quce  factce  sunt  in 
te,  forte  mansissent  usque  ad  hanc  diem. 
Particula  enim,  Forte,  solam  probabilitatem, 
et  conjecturam ;  non  autem  infallibilitatem, 
et  certitudinem  denotare  videtur. 

IV.  Sed  haec  responsio  multipliciter  im- 
pugnari  potest.  Primo  ex  verbis  Scripturae 
5.  Regum  11 .  jam  relatis,  in  quibus  seductio, 
et  aversio  cordis  filiorum  Israel,  si  ad  alieni- 
genas  ingrederentur,  ut  certissima  praenun- 
tiatur;  dicit  enim  Scriptura  ,  Certissime 
avertent  corda  vestra.  Quae  particula,  Cer- 
tissime,  omnimodam  certitudinem,  et  infal- 
libilitatem,  et  non  solam  probabilitatem,  et 
ccnjecturam  significat. 

V.  Secundo  impugnari  potest  haec  res- 
ponsio  ex  Augustin  o,  qui  in  libro  de  bono 
perseverantiae   cap.  9.   agens  de  Tyriis  et 
Sidoniis,  sic  loquitur.  «  Sed  numquid  pos- 
sumus  dicere,    etiam  Tyrios,  et  Sidonios, 
talibus  apud  se  virtutibus  factis,   credere 
noluisse,  aut  credituros  non  fuisse,  si  fie- 
rent  :  cum  eis  ipse  Dominus  attestetur,  quod 
acturi  essent  magnae  humilitatis  pceniten- 
tiam,  si  in  eis  facta  essent  divinarum  illa 
signa  virtutum  ?  »   Manifeste  ergo  Augusti- 
nus  admittit  certitudinem  illius  futuri  con- 
ditionati,  nempe  quod  credituri  essent  Ty- 
rii,  si  talia  signa  viderent.   Et  in  libro  de 
corrept.  et  gratia  cap.  8.  loquens  de  his  qui 
non  sunt  rapti  a  Deo,  ne  malitia  mutaret 
eorum  intellectum,   sic  ait  :  «  Respondeant 
si  possunt  (scilicet  Pelagiani)  cur  illos  Deus, 
cum  fideliter,  et  pie  viverent,  non  tunc  de 
vitae  hujus  periculis  rapuit :  ne  malitia  mu- 
taret  intellectum  eorum,  et  ne  fictio  deci- 
peret  animas  eorum.  Utrum  hoc  in  potes- 


ARTICULUS  f. 


455 


tate  non  habuit,  an  eorum  mala  futura  nes- 
civit?  Nempe  nihil  horum,  nisi  perversis- 
sime,  atque  insanissime  clicitur.  » 

VI.  Tertio  refellitur  eadem  responsio,  ex 
eoquod  futura  conditionata,  interdum  pra3- 
dicuntur,  et  prasnuntiantur  a  Prophetis  ; 
ut  constat  ex  4.  Regum  15.  ubi  Propheta 
Elisa3us  prcedicit  Regi  Israel,  quod  si  per- 
cussisset  jaculo  terram  quinquies,  aut  se- 
xies,  sive  septies,  percussisset  Syriam  us- 
que  ad  consumptionem  :  prasdictio  autem 
prophetica,  si  non  sit  comminatoria  (sicut 
ista  non  erat)  est  omnino  certa,  et  infalli- 
bilis ;  alias  periret  certitudo  prophetiae,  ut 
docet  D.  Thomas  2.  2.  quaest.  172.  art.  1. 
ubi  triplicem  prophetiam  distinguit :  scili- 
cet  pra3scientia3,  prasdestinalionis,  et  com- 
minationis  ;  inter  quas  hoc  ponit  discrimen, 
quod  prima,  et  secunda,  terminantur  ad 
futura  in  seipsis,  unde  ex  illis  veritas  futu- 
rorum  in  se  evidentercolligitur:  tertia  vero 
non  respicit  futura  ut  in  se,  sed  dispositio- 
nem,  et  ordinationem  causarum  ad  ipsa  ;  ac 
proinde  stante  hac  dispositione,  licet  even- 
tus  veritas  non  stet,  subsistit  veritas  pro- 
pheticee  revelationis. 

VII.  Gonfirmatur  ex  eodem  S.  Doctore 
qmest.  12.  de  verit.  art.  10.  Et  2.  2.  quaest. 
171.  art.  6.  ad  2.  ubi  ait  :  «  Licet  quando- 
que  praeeise  reveletur  futurum,  solum 
quantum  ad  ordinem  causarum  ;  cognitio 
tamen  Dei,  non  tantum  terminatur  ad  or- 
dinem,  sed  etiam  infallibiliter  ad  eventum 
futurum.  »  Ergo  futura  conditionata  in 
Scriptura  revelata,  etsi  Prophetis  quando- 
que  tantum  innotescantquoad  ordinem  cau- 
sarum  ;  attamen  cognitio  Dei,  non  tantum 
sistit  in  ordine,  sed  transit  ad  eventum 
futurum,  aut  ejus  negationem  sub  tali  con- 
ditione  ;  et  consequenter  ex  doctrina  D. 
ThomaB,  futura  conditionata  certo  cognos- 
cuntur  a  Deo,  vel  ut  determinata  vera,  vel 
ut  determinate  falsa.  Neque  obstat  particula 
Forte,  qua  Scriptura  interdum  utitur  :  ha3C 
enim  ut  dicemus  in  solutione  argumento- 
rum,  non  dubitationem,  et  conjecturam ; 
sed  vel  operis  difficultatem,  vel  liberi  arbi- 
trii  mutabilitatem  designat. 

VIII.  Probatur  insuper  conclusio  ratione 
fundamentali.  Illa  cognitio  est  certa ,  et 
infallibilis,  qua)  fundaturin  medio  certo,  ct 
fallibili:  at  notitia  futurorum  conditiona- 
torum  in  Deo,   fundatur  in  medio  certo,  et 

I. 


infallibili ;  in  decreto  scilicet  ex  se  efficaci, 
absoluto  ex  parte  subjecti,  et  conditionato 
tantum  ex  parte  objecti,  ut  dicimusarticulo 
sequenti  :  ergocertaet  infallibilis  est.  Unde 
licct  sublatis  decretis  conditionatis,  non 
possit  esse  in  Deo  certa,  et  infallibilis  con- 
ditionatorum  scientia,  sed  probabilis  tan- 
tum,  et  conjecturalis  illorum  cognilio,  illis 
tamen  adinissis,  certa  conditionatorum  no- 
titia  illi  non  potest  denegari.  Quare  sialiqui 
ex  Thomistis  interdum  videantur  eam  ne- 
gare,  non  negant  illam  absolute,  et  pro  om- 
ni  instanti  reali  ;  sed  tantum  pro  signo 
rationis  antecedenti  decretum,  in  quo  illa 
objecta  sunt  in  statu  meraB  possibilitatis, 
nec  sunt  cognoscibilia  ut  determinate  fu- 
tura. 

§•  h. 

Prcecipua?  ohjecliones  solvuntur. 

IX.  Objiciunt  in  primis  adversarii  qua?- 
dam  Scripturae  loca,  quibus  conjecturalem 
tantum  futurorum  conditionatorum  noti- 
tiam  Deo  videlur  tribuere  :  nam  Genes.  5. 
Deus  de  Adamo  loquens  sic  ait  :  Nanc  ergo 
ne  fortemittat  manum  suam,  etsumatetiam 
de  ligno  vitw,  et  comedat,  et  vivat  in  ceter- 
num.  Ubi  particula,  Forte,  ciare  denotat, 
hocfuturumconditionatum,  Si  Adam  man- 
serit  in  Paradiso,  sumet  de  ligno  vita?,  non 
esse  omnino  certum,  nec  ut  tale  cognosci  a 
Deo ;  sed  conjecturaliter  tantum,  attenta 
scilicet  occasione,  et  opportunitate  loci. 
Item  Deuteronomii  4.  dicitur  :  Custodite 
igitur  sollicite  animas  vestras,  ne  forte  decep- 
ti  faciatis  vobis  sculptam  similitudinem. 

X.  Respondeo  primo;  particulam  illam, 
Forte,  in  Scriptura  nonsemper  denotaredu- 
bitationem,sed  Deum  more  nostroloqui ;  vel 
adostendendamliberiarbitriimutabilitatem, 
velexpendendam  ipsius  rei  difficultatem, 
utconstat  ex  illo  Joan.  8.  Sime  sciretis,  for- 
sitan  et  Palrem  mcum  sciretis,  ubi  particula 
Forsitan,  non  dubitantis  affectum,  sedope- 
ris  difficultatem,  et  magnitudinem  disignat. 
Unde  Hieronymus  super  cap.  26.  Jeremia?  : 
«  Verbumambiguum  forsitan,  majestati  Do- 
mini  non  potest  convenire  :  sed  nostro  loqui- 
tur  affectu,  ut  liberum  hominis  servetur 
arbilrium.  »  Et  Augustinus  tract.  57.  in 
Joan.  explicans    verba  dicta,  Forsitan  et 

50 


40* 


DISPUTATIO  V. 


Patrem  meum  sciretis,  sic  ait  :  «  Quando 
dicit  forsitan,  non  dubitat,  sed  increpat. 
Dubitationis  verbum  est,  cum  dicitur  ab 
homine,  ideo  dubitante,  quia  nesciente  : 
cum  vero  dicitur  a  Deo  verbum  dubitatio- 
nis,  cum  Deum  nihil  utique lateat,  illa  dubi- 
tatione  arguitur  infidelitas,  non  opinatur 
Divinitas. » 

XI.  Respondeo  secundo,  futura  contin- 
gentia  dupliciter  a  Deo  cognosci  :  vel  per 
respectum  ad  causas  creatas,  vel  per  ordi- 
nem  ad  ejus  decretum.  Primo  modo  cognos- 
cuntur  a  Deo,  cognitione  subjective  infal- 
libili,  objective  autem  tantum  coujecturali. 
Secundo  autem  modo  terminant  cognitio- 
nem,  etiam  objective  infallibilem.  Quando 
ergo  divina  cognitio  respectu  contingen- 
tium  significantur  per  particulam  Forte, 
denotatur  dubitatio  objectiva  per  ordinem 
ad  causas  secundas,  respectu  quarum  con- 
tingentia  dicuntur ;  non  vero  subjectiva,  et 
quae  se  teneat  ex  parte  Dei. 

XII.  Objicies  secundo  :  D.  Augustinus 
libro  de  praedest.  sanct.  cap.  14.  explicans 
illud  Sapient.  4.  Raptus  est  ne  malitia  mu- 
taret  inlellectum  ejus,  ait  :  «  Dictum  est 
secundum  pericula  vitae  hujus,  nonsecun- 
dum  praescientiam  Dei,  qui  hoc  prsesci- 
vit  quod  futurum  erat,  non  quod  futu- 
rum  non  erat.  »  Quo  loco  videtur  Augus- 
tinus  sentire,  Deumnon  habuisse  praescien- 
tiam  certam,  et  infallibilem  hujus  futuri 
conditionati  :  hominem  scilicet  fore  pecca- 
turum,  si  diutius  vixisset ;  sed  solum  con- 
jecturalem,  et  probabilem  cognitionem, 
attentis  periculis  hujus  vitse,  et  humana 
fragilitate.  Item  idem  S.  Doctor  saepe  asse- 
rit,  figmentumesse,  praesciri  <i  Deo  quae  non 
suntfutura,  ut  constat  ex  libro  2.  contra 
duas  epist.  Pelag.  «  Quomodo,  inquit,  praes- 
civit  ea  futura  (  opera  scilicet  parvulorum 
in  infantia  morientium,  quae  fecissent,  si 
ad  setatem  pervenissent  adultam)  quae  illis 
in  infantia  morituris,  quia  prsescientia  ejus 
falli  non  potest,  praescivit  non  futura.  »  Et 
libro  de  origine  animae  contra  Vincentium 
Yictorem  cap.  12.  «  Quomodo  recte  dicitur 
praescire  futurum,  quod  non  est  futurum. » 
Item  lib.  de  Praedest.  Sanct.  cap.  12.  «  Unde 
talibusviris  (idest  Semipelagianis)  in  men- 
tem  venerit  :  ut  futura  quae  non  sunt  futu- 
ra,  puniantur  vel  honorentur  merita  par- 
vulorum  :  »  et  S.  Prosper  in  epist.  ad  Au- 


gustinum,  loquens  de  Semipelagianis,  ait : 
«  Futura  quaenon  suntfutura  confingunt.  » 
Ergo  ex  doctrina  Augustini  et  Prosperi, 
non  datur  in  Deo  certa  futurorum  conditio- 
natorum  notitia. 

XIII.  Ad  primum  locum  respondeo,  quod 
quando  D.  Augustinus  dicit,  «  Hoc  dictum 
fuisse  secundum  pericula  vita?.  hujus,  non 
secundum  praeseientiam  Dei,  »  solum  in- 
tendit  docere,  quod  in  Scriptura  Deus  reve- 
laverat  futurum  illud,  secundum  ordinem 
quem  dicebat  ad  causas  secundas,  et  infe- 
riores ;  per  ordinem  ad  quas,  non  habebat 
omnimodam  certitudinem  et  infallibilita- 
tem,  sed  probabilem  tantum  et  conjectura- 
lem.  Ut  enim  docet  S.  Thomas  1.  p.  qusest. 
19.  art.  7.  ad  2.  Deus  in  Scriptura  revelat 
interdum  aliqua  secundum  ordinem  causa- 
rum  inferiorum,  licet  ipse  certo  sciat  ea 
absolute  non  esse  eventura  ;  quia  aliter  in 
sua  voluntate,  et  praescientia  disposuit  ; 
sicut  cum  dixit  per  Jonam  Prophetam  : 
Adhuc  quadraginta  dies,  et  Ninive  subverte- 
tur  ;  licet  ipse  certo  sciret,  eam  non  esse 
subvertendam  ;  et  sicut  cum  praedixit  Eze- 
chise  per  Isaiam  Prophetam  :  Dispone  domui 
tuo3  quia  morieris  tu,  et  non  vives,  ut  habe- 
tur  Isaiae  38.  Neque  tamen  ita  evenit,  quia 
aliter  in  scientia,  et  voluntate  divina  erat 
prseordinatum. 

XIV.  Ad  alia  testimonia  dicendum  est, 
quod  in  his  D.  Augustinusnon  denegat  abso- 
lute  Deo  certam  futurorum  conditionato- 
rum  notitiam,  sed  in  eo  tantum  sensu,  et 
modo,  quo  asserebatur  a  Pelagianis,  vel 
Semipelagianis  :  independentem  scilicet  a 
divino  decreto,  eoque  anteriorem  :  vel  praes- 
cientiam  futurorum,  quae  haberent  ratio- 
nem  meriti,  actualiter  Deum  moventis  ad 
dandam  primam  gratiam,  et  primam  voca- 
tionem  ad  fidem  :  ut  enim  disputatione 
sequenti  ostendemus,  Semipelagiani  admit- 
tebant  in  Deo  praescientiam  futurorum  con- 
ditionatorum,  divino  decreto  anteriorem  : 
tum  ut  conciliarent  hominis  libertatem, 
cum  divina  praedestinatione,  et  decretis 
absolutis,  ex  quibus  dicebant  sequi  liber- 
tatis  excidium,  ac  fatalem  induci  necessi- 
tatem,  si  divina  constitutio  humanas  prae- 
veniret  voluntates,  ut  refert  S.  Prosper  in 
epistola  ad  Augustinum .  Tum  etiam,  ut  per 
hanc  praescientiam,  a  decreto  independen- 
tem,   inveherent  merita  antecedentia  pri- 


ARTIGULUS  I.  um 

mam  gratiam,  et  redderent  rationem,  qua-  suspensionis,    quasi   festucam  ex   oculo  et 

re  Deus  hunc  vocet  ad  fidem,  et  non   alium  scientia    Dei    putat    ejicere,   veram  in   eo 

et  quare  alicubi  praedicetur,  vel  non  praedi-  trabem  ignorantiae  ponit,  aut  cognitionem 

ceturEvangelium,  etc.  conjecturalem,   et  probabilem,   nedum  ex 

XV.  Objicies  tertio  cum  Typhanio  capite  parte  rei  cognitae,  sed  etiam  exparte  cognos- 
22.  libri  citati.  Quamvis  in  Scriptura  Deus  centis,  quae  repugnat  pcrfectioni,  et  infal- 
aliquando  utatur  oratione   discursiva,    non  libilitatidivinae  scientiae. 

tamen  sequitur  in  Deo  essediscursum  ;  licet  XIX.  Objicies  quarto  cum  eodem  auctore  : 

utatur  enuntiationibus  vocalibus, non  est  ta-  D.   Thomas   hic   art.    13.  et  quaest.  42.  de 

men  in  Dei  intellectu   compositio    mentalis,  verit.   art.    40.    etinl.  dist.  58.  quaest.  i. 

qualis  significatur  enuntiatione  vocali  :  ergo  art.  5.  docet  futura  contingentia  posse  consi- 

similiter,  quamvis  in  Scriptura  Deus  dica-  derari  dupliciter ;  vel  in  suis  causis,  vel  in 

turscire  futura  conditionata  (puta  conver-  seipsis  :    qualiter    considerantur,    non    ut 

sionem  Tyriorum,  et  Sidoniorum,  si    Chris-  futura,  sed  ut  existentia  (in  mensura  scili- 

tus  apud   illos    praedicasset)   non  sequitur  cet  aeternitatis)  et    sub  primo    statu,  posse 

tamen,  in  eo  reveraesse  certain,  et  infalli-  tantum  terminare  cognitionem   conjectura- 

bilem  illorum  notitiam.  lem  :  sub  secundo  vero,  posse  certo  et  infal- 

XVI.  Confirmatur  :  Sicut  discursus  et  libilitera  Deo  cognosci  :  at  futura  conditio- 
enuntiatio  ,  dicunt  imperfectionem  Deo  nata  quorum  conditio  nunquam  purificabi- 
repugnantern,  ita  et  scientia  conditionato-  tur,  non  possunt  cognosci  a  Deo,  hoc  se- 
rum  :  quemadmodum  enim  discursus  im-  cundo  modo ;  sed  tantum  primo,  cum  non 
portat  multiplicitatem,  et  successionem  ac-  sint  praesentia  in  oeternitate,  eo  quod  nun- 
tuum  in  intellectu  ;  et  enuntiatio  composi-  quam  existent  in  aliqua  differentia  tempo- 
tioncm,  ac  unionem  praedicati  cum  sub-  ris,  ad  quam  aeternitas  ratione  suae  infini- 
jecto  ;  ita  scientia  futurorum  conditiona-  tatis  se  coextendat  .•  ergo  non  possunt 
torum,  dicit  suspensionem  et  haesitationem  cognosci  a  Deo,  nisi  conjecturaliter. 

in  intellectu  divino,    cum  sit    de   objecto  XX.  Respondeo    S.  Thomam  in    his  locis 

suspenso,  et  a  conditione  pendente.  tantum    fuisse  locutum    de   futuris  contin- 

XVII.  Respondeo  quod  sicut  ex  eo  quod  gentibus,  per  ordinem  ad  causas  creatas, 
Deus  utatur  in  Scriptura  discursu,  et  enun-  secundum  se  consideratas,  et  non  ut  subor- 
tiatione  mentali  ;  bene  inferimus  illum  pu-  dinatas  efficaci  decreto  divinae  voluntatis. 
rissimo,  et  certissimo  intuitu  videre  habitu-  Et  ita  ex  his  locis,  nihil  potest  inferri  contra 
dinem  quam  habet  antecedens  ad  conse-  nostram  sententiam,  (juae  docet  futura  abso- 
quens,  et  unionem  quae  est  inter  praedica-  luta,  vel  conditionata  ,  non  posse  cerlo 
tum  et  subjectum  :  licet  talis  intuitus  sit  cognosci  in  causis  secundis,  sed  tantum  in 
sine  imperfectionibus  compositionis  ,  et  divino  decreto ;  vel  quod  idem  est  in  ipsis 
multiplicitatis  actuum,  quae  reperiuntur  in  causis  secundis,  ut  illi  subordinatis,  et  ab 
nostris  discursibus  et  enuntiationibus  :  ita  illo  applicalis,  et  determinatis,  ut  disputa- 
similiter,  bene  sequitur  ex  eo  quod  Deusin  tione  praecedenti  ostendimus. 

Scriptura  pronuntiat  et  revelat  futura  con-  XXI.    Objicies  quinto  :    vel  haec   futura 

ditionata,  quorum  conditio  nunquampone-  conditionata  cognoscuntur  a  Deo  per  scien- 

tur,   ea    certissime  cognoscere  ;  sed  puro  tiam  simplicis  intelligentiae,    vel  per  scien- 

intuitu,  et  sine  imperfectionibus  haesitatio-  tiam  visionis  ?  Neutrum  dici    potest :   ergo 

nis  vel  suspensionis,   quas  aliquando  forte  non  cognoscuntur   a    Deo.    Major    constat, 

habet  intellectus  humanus,  dum  hujusmodi  nulla  enim  datur  in  Deo   scientia  media,  ut 

propositionibus  utitur.  disputatione    sequenti   ostendemus.    Minor 

XVIII.  Ad  confirmationem  dicendum  est,  probatur  :    Scientia  simplicis   intelligentiae 

quod  licet  scientia  futurorum  conditionato-  est  omnino  naturalis,  et    necessaria,  et  ter- 

rum,  sit  deobjecto  suspenso,  ratione  condi-  minatur  tantum  ad  possibilia  ut   sic,  id  est 

tionis  a  qua  dependet;  non  est   tamensus-  indiffcrentia    ad  esse,  ct  non   esse  :   atqui 

pensa,  nec  ponens  haesitationem   in   intel-  cognitio  horum  futurorum,   non  est  natu- 

lectu  divino,  ut  existimat  Typhanius,   qui  ralis,  etnecessaria,  cum  in  nostra  sententia 

dumimaginariam  quamdam  imperfectionem  supponat  liberum  divinae  voluntatis  decre- 


456 


DISP0TATIO  V. 


tum,  et  in  eo  fundetur  ;  neque  terminatur 
ad  mere  possibilia,  sed  ad  futura  sub  con- 
ditione  :  ergo  non  est  scienlia  simplicis  in- 
telligentiae.  Probatur  etiam  secunda  pars 
minoris  :  Scientia  visionis  est  intuitiva,  et 
terminatur  ad  res  praesentes,  et  exisientes 
in  aeternitate  :  dicitur  enim  visionis,  meta- 
phora  ducta  a  nostra  visione,  sicut  supra 
annotavimus  :  sed  cognitio  horum  futuro- 
rum  conditionatorum,  non  est  intuitiva, 
nec  terminatur  ad  res  preesentes,  et  exis- 
tentes  in  eeternitate  ;  quia  illa  futura  con- 
ditionata  nunquam  habitura  sunt  existen- 
tiam  aut  preesentiam,  etiam  in  eeternitate, 
cum  sint  absolute  non  futura  :  ergo  non 
cognoscuntur  a  Deo  per  scientiam   visionis. 

XXII.  Huic  argumento  dupliciter  respon- 
dent  Thomistee,  juxta  duos  diversos  modos 
explicandi  scientiam  simplicis  intelligentiee, 
et  visionis.  Aliqui  enim  dicunt,  scientiam 
simplicis  inteliigentiae  non  distingui  a  scien- 
tia  visionis,  per  hoc,  quod  prima  sitneces- 
saria,  et  secunda  Ubera  ;  sed  perhoc  quod 
prima  est  abstractiva,  secunda  intuitiva ; 
in  quantum  terminatur  ad  res  futuras,  ut 
praesentes  in  eeternitate.  Et  juxta  hanc  sen- 
tentiam,  et  modum  explicandi,  dicendum 
est,  futura  conditionata,  quorum  conditio 
nunquam  purificabitur,  cognosci  a  Deo  per 
scientiam  simpiicis  intelligentiae,  ob  ratio- 
nem  in  argumento  insinuatam  :  quia  scili- 
cet,  cum  illa  nunquam  sint  habitura  exis- 
tentiam  in  aliqua  differentia  temporis,  non 
sunt  praesentia  in  eeternitate,  nec  proinde 
terminare  possunt  scientiam  intuitivam, 
quae  (ut  disputatione  praecedenti  ostendi- 
mus)  (1)  necessario  requirit  existentiam  et 
praesentiam  sui  objecti,  in  ea  saltem  men- 
sura,  qua  mensuratur  cognitio. 

XXIII.  Alii  vero  volunt,  scientiam  simpli- 
cis  intelligentiae  distingui  a  scientia  visionis, 
per  hoc  quod  prima  (utpote  antecedens  de- 
cretum)  sit  naturalis,  et  necessaria ;  secun- 
da  vero  libera,  cum  illud  supponat,  et  in  eo 
fundetur;  et  quiahaec  scientiaut  plurimum, 
et  secundum  primarium  objectum  mate- 
riale,  terminatur  ad  res  praesentes  in  aeter- 
nitate,  dicitur  intuitiva  ;  quamvis  secun- 
dum  aliud  objectum  minus  principale,  non 
sitintuitiva,  nec  visionis,  sed  tantum  libe- 
ra,  et  approbationis.  Et  juxta  hunc  secun- 

(1)  Art.  8. 


dum  modum  explicandi,  dicendum  est, 
futura  conditionata,  quorum  conditio  nun- 
quam  purificabitur,  cognosci  a  Deo  per 
scientiam  visionis,  non  quatenus  visio- 
nis  est  formaliter  (quia  sub  hac  ratione 
termioatur  solumad  res  futuras  utpraesen- 
tes  in  aeternitate)  sed  in  quantum  libera  est, 
et  approbationis,  et  prout  habet  adjunctum 
decretum  divinae  voluntatis  :  sic  enim  non 
terminatur  solum  ad  res  futuras,  ut  pra3- 
sentes  in  aeternitate,  sed  etiam  ad  omnia 
objecta  libera,  et  contingentia,  quaecumque 
ilia  sint. 

XXiV.    Advertendum  tamen  est,  futura 
illa  conditionata  dupliciter  posse   conside- 
rari.  Primo  in  vi  illationis,  et  in  rigore  con- 
sequentiae,  et  quatenus  particula  Si,  sumi- 
tur  in  sensu  pure  iliativo  ;  et  hoc  modo  non 
cognoscuntur  a  Deo  per  scientiam  liberam, 
sed  per  scientiam   naturalem,    et  simplicis 
intelligentiae  :  quia  propositio  talem  illatio- 
nem,  et  consequentiam  enuntians,  est  om- 
nino  necessaria,  et  reducitur  in  principium 
omnino  necessarium.  Unde  in  nostra  senten- 
tia,  hoc  conditionatum  :  SiDeus  prcemotione 
efficaci  hominem  ad  amorem  prcedeterminet, 
talem    actum  eliciet*  Et   in  adversariorum 
doctrina,  Si Deus  hominem  vocatione  congrna 
vocaverit,  ille  infallibiliter  consentiet  :  con- 
sideratum  in  sensu  pure  illativo,  et  in  rigore 
consequentiae,  et  illationis,    attingitura  Deo 
per  scientiam  naturalera,  et  simplicis  intel- 
ligentiee  ;   quia   utraque    consequentia,  et 
illatio  ,     reducitur     in      principium     om- 
nino     necessarium     et    infallibile    ;   scili- 
cet    in  efficaciam    divinae    voluntatis,    vel 
in     divinae     praescientiae     infallibilitatem. 
Secundo  illa  futura    conditionata    possunt 
considerari,    non  in   vi   illationis  et  conse- 
quentiae,  sed  ratione  concomitantiae  quam 
effectus  habet  cum  conditione,  et  quae  fun- 
datur  in  aliqua  promissione,  vel  proposito, 
aut  pacto,   vel    in  divino   decreto  connec- 
tente  extrema,  quaeinterdum  nullam  habent 
inter  se  connexionem,  sed  sunt  omninodis- 
parata  ;  ut  constat  in  exemplo  supra  relato 
de  percussione    terrae  cum   victoria  Regis 
Israel  ;  et  sic    dicimus    illa  cognosci   per 
scientiam  visionis,  quatenus  libera   est,  et 
approbationis ;  et  quatenus  supponit  in  vo- 
luntate  divina,    decretum    absolutum    ex 
parte   subjecti,   et   conditionatum  ex  parte 
objecti.  De  quo  fusius  disputatione  sequenti. 


ARTIGULUS  II.  457 

nobis  per  revelationem  non  innotescunt,  vel 

Articulus  II.  quaead  providentiam  Dei,  et  gubernationem 

hujus   universi   non  pertinent,  dicemus  in 

Utrum  in  Deo  admittenda  sint  decreta  abso-  tractatu  de   voluntate  Dei  disp.  5.  art.   5. 

luta  exparte  subjecti,  et  conditionata  ex  ubi  inquiremus,  ac  resolvemus,  an  voluntas 

parte  objecti,  inquibus  praescientia  futu-  divinacirca  futuritionem  alicujus  rei  possi- 

rorum  conditionatorum  fundetur  ?  bilis,  possit  manere  suspensa,  vel  ab  acterno 

circa   futuritionem,   vel  non  futuritionem, 

§.  I.  tam  absolutam,  quam  conditionatam,  om- 

nium  rerum  possibilium  se  determinaverit  ? 

Quibusdam  prcemissis  conclusio  affirmativa  His  praemissis. 

statuitur.  XXVII.  Dico,  decreta  subjective  absoiuta, 

et  objective  conditionata,  esse  admittenda  in 

XXV.    Notandum  primo  :  Aliquam  voli-  voluntatedivina,  saltem  profuturisilliscon- 

tionem,   seu    aliquod   decretum,  posse  dici  ditionatis,  quae  nobis  in  Scriptura  revelata 

duobus  modis  conditionatum.  Primo  ex  par-  sunt,   vel   quae  ad  providentiam  Dei,  et  gu- 

te  subjecti,  quando  scilicet  subjeetum  habet  bernationem  hujus  universi  pertinent.    Ita 

quamdam  veluti  velleitatem,  non   tam    de  communiter  docent  Thomistae,   quibus  hac 

objecto  ipso,   quam    de   voluntate    efficaci  in  parte  favent  quidam  ex   Theologis  Socie- 

habenda   circa  illud,  si  conditio  poneretur.  tatisinfra  referendi,  quitalia  decreta,  vel  ut 

Exemplum  est  :    Ego  vellem  vcnari,  si  hoc  actu   existentia  in  Deo,  vel  saltem  ut  possi- 

liceret    Clerico.   Per   hunc  enim  modum  lo~  bilia,  et  nullam  dicentia  imperfectionem  in 

quendi,  non  designo  me  habere    actu  voli-  voluhtale  divina  admittunt.   Unde  Alarcon 

tionem  circa  venationem  ;  sed  potiussigni-  tractatu   de  scientia  Dei  disp.   4.    cap.  6. 

fico,  me  illam  habiturum,  supposito  quod  ea  num.   7.  et   8.    anxie  deplorat,    plures  ex 

liceret  Glerico.   Secundo    potest  aliqua  voli-  Societate,  hac  in  parte  conspirare  cum  Tho- 

tio,  seu  aliquod  decretum,  esse  et  dici  con-  mistis,  et  manus  cumeis  jungere,  solumque 

ditionatum  ex  parte  objectitantum  :  quando  ab  illis  in  modo  loquendi  discrepare.  Et  ibi- 

scilicet  habetur  actu  volitio  efficax  exparte  demfatetur,  Suarem,  Ruisium,  aliosque  So- 

volentis,  suspenditur   tamen  effectus  ejus,  cietatis  Theologos,  infeliciter  pugnasse  con- 

donec   ponatur   conditio  :   v.    g.  si  aliquis  tra  Thomistas,  totiusque  triumphi  palmam, 

dicat,  Volo  quod  si  Petru.i  veniat  cras  do~  et    felicitatem   suo  Magistro  Vazquezio  de- 

mum,  prandeat  mecum  :  ista  volitio  est  tan-  fert  ;  eo  quod,  nullo  decreto  conditionato  in 

tum  conditionata  ex  parte  objecti,  estenim  Deo  admisso,  scientiarn  mediam  propugna- 

vera  et  absoluta  volitio  prandii,  dependens  verit.    Sed   quam    infausteipse  etiam  Vaz- 

tamen  ab  aliqua   conditione,   nimirum    ab  quez  contra    Thomistas  decertaverit,  ex  eo 

adventu    Petri  in  domum.  Quando  ergo  in-  patet  quod  scientiam   mediam   aliter    non 

quirimus,  an   dentur  in  Deo   decreta  condi-  defendit,   quam   asserendo   decreta    Dei,  a 

tionata,  non  loquimur   de  conditionatis  pri-  quibus   Scriptura  et  SS.    Patres  totam  vim 

mo  modo,  et  ex  parte  subjecti    (haec  enim  divinae  providentiae,  et  rerum  universi  se- 

involvutit  imperfectionem  potentialitatis,  et  riem  pendere  docent,  per  solum  respectum 

suspensionis,  Deo  repugnantem)  sed  tantum  rationis  constitui,  et  in  mera  entia  ralionis 

de  conditionatis   secundo  modo,   scilicet  ex  rcsolvi  :   quod  absurdissimum    esse,    et   a 

parte  objecti.  mente  D.  Thomaeet  omnium  fere  Theologo- 

XXVI.    Notaudum  secundo  :    Hic   solum  rum  penitus   alienum,  tractatu  sequenti  os- 

nos   inquirere,  an  dentur  in  Deo   decreta  tendemus.    (1)   Gerte  si  htec  Vazquezii  doc- 

conditionata  pro  illis  futuris,  quae  in  Scrip-  trina  etdefensio,   felicem  Alarconi   ejus  dis- 

tura  revelata   sunt,  qualia  sunt   v.  g.  con-  cipulo  visa  esthabere  exitum;  quodtandem 

versio  Tyriorum  et  Sidoniorum,  si  Ghristus  futurum  estSuaris,  Piuisii,  et  aliorum  infor- 

apud  illos  praedicasset,  Matth.  \\.  vel  se-  tunium,  quos  in  hoc  bello  et  litterario  ccr- 

ductio  cordis   hliorum   Israel,   si  connubia  tamine,  infelices  pra^  Vazquezio  pnedicat  ? 
duxissent  cum  alienigenis  eis  viciniso.  Re- 

gumll.  De  aliis   enim  conditionatis,  quse  m  Disp.  2.  art.  2. 


458 


DISPUTATIO  V. 


§.  II. 

Ex  Scriptura  probatur  dari  in  voluntate 
divina  decreta  ex  parte  objecti  condi- 
tionata. 

Recte  olim  Augustinus  contra  Donatistas 
disputans,  dicebat  :  «  Non  afferamusstate- 
ras  dolosas,  ubi  appendamus  quod  volumus, 
et  quomodo  volumus  :  sed  afferamus  divi- 
nam  stateram  de  Scripturis  sanctis,  tam- 
quam  de  thesauris  dominicis,  et  in  illa  quid 
sit  gravius  appendamus  :  imo  non  appen- 
damus,  sed  a  Domino  appensa  recognosca- 
mus.  x  (1)  Non  possunt  ergo  melius  ac  soli- 
dius  decreta  conditionata  de  futuris  sub  con- 
ditione  statui,  quam  demonstrando  illa  Scrip- 
turae  consentanea  esse,  et  ex  pluribus  ejus 
testimoniis  aperte  deduci. 

XXVIII.  In  primis  nihil  in  Scriptura  fre- 
quentius  illa  Dei  voluntate ,  quam  vocant 
Antecedentem  de  salute  omnium  hominum  : 
hancvero  inDeo  reperiri  formaliter,  et  esse 
ex  parte  objecti  conditionatam,  §.  sequenti 
ostendemus. 

XXIX.  Secundp,  Deus  pluribuslocisScrip- 
turae  revelavit  se  multa  facturum,  si  talis 
conditio  poneretur,  quae  tamen  de  facto 
posita  non  est  :  ut  quod  dimittetet  non  de- 
lebit  Sodomam,  si  in  ea  fuerint  quinqua- 
ginta,  vel  triginta  viri  justi,  Genes.  18.  quod 
vivet  Rex  Sedecias,  si  exierit  ad  Regem 
Babylonis,  Jeremiae  \  S.  et  similia  quae  pas- 
sim  in  Scriptura  occurrunt,  quae  aperte 
indicant  dari  in  Deo  decreta  conditionata 
ex  parte  objecti  :  nam  quando  Deus  talia 
conditionata,  ut  certo  et  infallibiliter  futura 
pronuntiabat,  vel  ejus  voluntas  erat  deter- 
minata  ad  illa  ponenda,  vel  non.  Si  pri- 
mum,  habetur  intentum,  talis  enim  deter- 
minatio,  cum  esset  libera,  et  non  necessa- 
ria,  erat  aliquod  liberum  decretum  ;  et  cum 
non  esset  absoluta,  sed  ex  aliqua  conditione 
pendens,  non  erat  decretum  absolutum,  sed 
conditionatum  ex  parte  objecti.  Secundum 
vero  dici  nequit  :  si  enim  voluntas  divina 
erat  omnino  suspensa  et  indeterminata  ad 
iilorum  productionem,  illi  etiam  effectus  qui 
ab  ea  pendebant  tamquam  a  causa,  fuissent* 

(1)  Lib.  II.  cap.  6. 


tunc  suspensi  et  indeterminati  ;  neque  enim 
magis  determinati  esse  possunt,  quam  vo- 
luntas  divina  a  qua  dependet  illorum  de- 
terminatio  :  cur  ergo  Deus  illos  pronuntiat 
locis  Scripturae  citatis,  ut  certos  et  determi- 
natos,  ac  infallibiliter  futuros,  si  posita 
fuisset  aliqua  conditio  ? 

XXX.  Tertio,  In  Scriptura  exstant  plures 
promissiones  et  pacta  de  rebus  sub  conditio- 
ne  futuris  nunquam  implendis  ;  sed  pro- 
missiones  et  pacta  exprimunt  voluntatem 
internam  paciscentis,  qua  vult  implere  quae 
promittit,  si  adsit  conditio  apposita  ;  ergo 
juxta  Scripturam  dantur  in  Deo  volitiones, 
seu  decreta  absoluta  quoad  actum,  cum  con- 
ditione  objecti  non  apponenda.  Minor  est 
evidens,  major  vero  ex  variis  Scripturaa 
testimoniis  suadetur.  In  primis  enim  Deus 
fecit  pactum  cum  primo  homine,  quod  filii 
ejus  nascerentur  cum  gratia  et  justitia  ori- 
ginali,  si  ipse  non  peccaret  ;  cum  peccato 
vero  originali,  si  ille  peccaret,  ut  commu- 
niter  docent  Theologi  contra  Jansenium,  et 
probant  tum  ex  illo  Eccl.  17.  Testamentum 
wternum  constituit  cum  ittis  (Adamo  scilicet 
et  Eva)  et  justitiam  ct  judicia  sua  ostendit 
illis.  Tum  ex  illo  Oseae  6.  Ipsi  sicut  Adam 
transgressi  sunt  pactnm,  ibi  prcevaricati 
sunt  onines.  Similiter  cum  Davide  et  Salo- 
mone  fecit  Deus  pactum,  quod  sederent  filii 
eorum  usque  in  saeculum  super  Thronum 
Israel,  si  custodirent  mandata  ejus,  ut  dici- 
tur  5.  Regum  9.  et  tamen  constat,  quod  filii 
Salomonis  non  regnaverunt  super  Israel, 
sed  scissum  est  regnum  in  Roboam,  et  so- 
lum  regnavit  super  Judam  et  Benjamin, 
neque  hoc  in  sempiternum,  sed  usque  ad 
Sedeciam,  qui  fuitultimus  Regum  Juda. 

XXXI.  Quarto,  Ghristus  Matth.  26.  asserit 
exhibiturum  Patrem  plusquam  duodecim 
legiones  Angelorum,  si  rogetur  a  Filio  :  sed 
talis  exhibitio  eo  momento  quo  a  Ghristo 
asserebatur,  non  solum  fuit  praevisa  a  Patre, 
sed  etiam  volita  :  ergo  in  Deo  volitiones, 
seu  decreta  absoluta  ex  parte  subjecti,  et 
conditionata  ex  parte  objecti,  admittenda 
sunt.  Major  et  consequentia  patent,  minor 
vero  suadetur,  tum  quia  dictum  illud  Filii 
defutura  exhibitione  Angelorum  probatur  a 
Patre  :  ergo  revera  illam  volebat,  quid  enim 
est  Deum  aliquid  velle,  quam  illud  reipsa 
sibi  placere  ?  Tum  etiam,  quia  si  possibile 
tanium  fuisset  illud  decretum  de  mittendis 


ARTICULUS  II. 


m 


Angelis,  voluntas  Dei  circa  tale  objectum, 
fuisset  mere  indifferens  et  suspensa  :  quo- 
modo  ergo  certa  et  firma  fuifc  exhibitio,  et  a 
Christo  asserta  ut  indubitata  ?  Gur  enim  vis 
effecturn  magis  certo  esse  determinatum, 
quam  ipsammet  causam  ?  Ergo  vel  utrinque 
est  suspensio  et  indifferentia,  vel  resolvenda 
est  voluntas   divina  per  actua  le  decretum. 

XXXII.  Denique  4.  Regnum  45.  dixit 
Elisaeus  ad  Joam  Regem  Israel  :  Si  percussis- 
ses  (supple  jaculo)  terram  quinquies,  aut  se- 
xicst  sive  septics,  percussisscs  Syriamusque 
ad  consumptionem :  nunc  autem  tribus  vici- 
bus  percuties  eam.  Sed  hujus  futuri  condi- 
tionati  veritas  non  potest  funclari  in  aliqua 
connexione,  seu  ordine  quem  antecedens 
habeat  ad  consequens,  cum  sit  de  conditio- 
ne  omnino  disparata  :  ergo  solum  potest 
fundari  in  decreto  libero  divinae  volunta- 
tis,  illa  extrema  connectentis,  et  statuentis 
devastare  Syriam,  ex  hypothesi  quod  Rex 
Israel  toties  jaculo  terram  percuteret. 

XXXIII.  Nec  valet  quod  ait  P.  Annatus, 
eo  loco  non  tam  significari,  quid  homo  ex 
hypothesi  libere  faceret,  quod  potissimum 
quaeritur.  quam  quid  faceret  ipse  Deus  ; 
cum  sensus  sit,  si  percussisses  quinquies 
terram,  dedissettibi  Deus  vires  ad  percu- 
tiendam  Syriam  usque  ad  consummatio- 
nem.  Non  valet  inquam  :  neque  enim  ibi 
quaeritur  solum,  quid  Deus,  sed  etiam  quid 
homo  facturus  sit,  nempe,  si  percusserit 
septies,  aut  quinquies  terram,  sit  hostes  ad 
internecionem  deleturus.  Unde  Deus  habet 
decreta  conditionata,  non  solum  de  his  quae 
tantum  a  sua  voluntate  dependent,  sed 
etiam  de  his  quae  pendent  a  voluntate  et 
libertate  hominis. 


III. 


Eadem  decreta,  juxta  doctrinam  D.  Au- 
gustini,  et  S:  Thoma,  in  Deo  esse  admiiten- 
da,  ostendilur. 

XXXIV.  Non  solum  ex  Scriptura,  sed 
etiam  ex  doctrina  SS.  Patrum,  praesertim 
Augustini  et  Thomae,  probari  potest,  in  Deo 
admittenda  esse  decreta  absoluta  ex  parte 
subjecti,  etconditionata  ex  parte  objecti.  In 
primis  enim  Augustinus  locis  disputatione 
sequcnti  referendis,  expresse  docet  Deum 
talia  futura  in  sua  praedestinatione   seu  de- 


creto  certo  cognoscere  ,  sed  non  in  decreto 
absoluto  ex  parte  objecti,  ut  patet  :  ergo  so- 
lum  in  decreto  ex  parte  objecti  conditionato. 
De  quo  fuse  disputatione  sequenti. 

XXXV.  Secundo,  D.  Thomas  in  1 .  dist.  46, 
quaest.  4 .  art.  4 .  ad  2.  haec  scribit :«  Voluntas 
antecedens  potest  dici  conditionata,  nec  ta- 
men  estimperfectio  ex  parte  voluntatis  di- 
vinae,  sedex  parte  voliti,  quod  non  accipi- 
tur  cum  omnibus  circumstantiis,  quae  exi- 
guntur  ad  rectum  ordinem  in  salutem.  » 
Sed  voluntas  antecedens  est  voluntas  bene- 
placiti,  ut  docet  idem  S.  Doctor  quoest.  25. 
de  verit.  art.  5.  in  corp.  his  verbis  :  «  In- 
venitur  in  Deo  proprie  ratio  voluntatis,  et 
sic  voluntas  de  Deo  proprie  dicitur  ;  et  ha^c 
est  voluntas  beneplacili,  quae  per  antece- 
dentem  et  consequentem  distinguitur  :  » 
ergo  ex  D.  Thoma  datur  in  Deo  voluntas 
beneplaciti  conditionata,  ac  proinde  decre- 
tum  subjective  absolutum,  et  objective 
conditionatum. 

XXXVI.  Tertio,  Idem  S.  Doctor  1.  p. 
quaest.  19.  art.  7.  ad  2.  sic  ait  :  «  Multa 
sunt  in  virtute,  et  scientia,  et  voluntate 
divina,  quae  non  continentur  sub  ordine 
causarum  inferiorum,  sicut  resuscitatio 
Lazari.  Unde  aliquis  respiciens  ad  causas 
inferiores  dicere  poterat,  Lazarus  non  resur- 
get  :  respiciens  vero  ad  causam  supremam 
divinam,  poterat  dicere,  Lazarus  resurget. 
Et  utrumque  horum  Deus  vult,  scilicet  quod 
aliquid  quandoque  sit  futurum  secundum 
causam  inferiorem  ;  quod  tamen  futurum 
non  sitsecundumcausam  superiorem,  vel  e 
converso.  »  Ex  quo  loco  sic  argumentor. 
Secundum  D.  Thomam,  Deus  vult  aliquid 
quod  quandoque  est  futurum  secundum 
causam  inferiorem,  non  tamen  sccundum 
ordinem  causae  superioris  :  atqui  illud  quod 
est  futurum  secundum  ordinem  causarum 
inferiorum,  non  vero  secundum  ordinem 
causa?  superioris,  est  futurum  conditionate, 
quia  scilicet  esset,  nisi  Deus  aliter  ordinasset, 
propter  rationes  occultas  suae  providentice  : 
ergo  ex  D.  Thoma  dantur  in  Deo  decreta 
conditionata  ex  parte  objecti. 


IV. 


Eadcm  veritas   ratione    suadetur. 


XXXVII.  Plures  etiam  in  ejusdem  veri- 


460 


DISPUTAT10  V. 


tatisconfirmationem  rationes  adduci  possunt. 
Prima  sic  potest  proponi :  Quae  non  sunt  ex 
se  et  ex  sua   natura  connexa,  non    possunt 
infallibiliter  connecti,  nisi   ab  aliqua  causa 
extrinseca  et  infallibili  :  sed  conversio  Ty- 
riorum  v.  g.  non  erat  ex  se  et  ex  natura 
rei  connexa  cum  praedicatione  Christi,    vel 
cum  illis  signis  et  virtutibus  quae   Ghristus 
fecit  apud  Judaeos,    ut    evidens  est  :  ergo 
non  poterat   infallibiliter  connecti  cum  tali 
conditione,  nisi  ab  aliqua  causa  extrinseca, 
illa    extrema    infallibiliter    conjungente    : 
haec  autem  nonpotestalia  esse,  vel  concipi, 
quam  voluntasdivina,  quae  posita  taii   con- 
ditione,     decreverat    dare   Tyriis    gratiam 
efficacem,  per   quam  infallibiliter  simul  et 
libere,  ad  fidem    converterentur  ;  voluntas 
enim  creata,  cum  de  se    sit  causa  fallibilis 
et  contingens,  non  potest  ex  se  "esse  causa 
certa  et  infallibilis   talis    connexionis,   sed 
solum  prout  subest  efficaci  Dei  decreto  et 
auxilio,   eam   ad    agendum  applicante    et 
determinante :  ergo,  etc. 

XXXVIII.   Gonfirmatur  :  Quando    condi- 
lionalis  non  est  vera  in   vi  illationis,  non 
potest  esse  vera  absolute,  nisi  in  vi  alicujus 
causae  extrinsecae,  quae   infallibiliter  ponat 
consequens,  posito  antecedente,    ut  docent 
Dialectici  in  summulis  :  sed  in  istis  propo- 
sitionibus  conditionalibus  de  futuro  contin- 
genti,  quas  Deus  in  Scriptura  revelavit  :Si 
percussisses  terram    quinquies,  aut  sexies, 
sive  septies,  percussisses   Syriam  usque  ad 
consumptionem.    4.     Reg.   15.     Si    custo- 
dierint  filii  iui  legem  meam,  sedebunt  super 
thronum    tuum   usque   in  sempitemum.  3. 
Regum  9.  Siin  Tyro  et  Sidone  factce  fuissent 
virtutes  quw  factw  sunt  in  te,  in   cilicio  et 
cinere  pamitentiam  egissent.  Matth.  41.  Ante- 
cedens    non   continet   causam     certam    et 
infallibilem  consequentis  ;  cum  conditionata 
illa    sint  disparata,   et  effectus  contingens 
nullam   habeat  connexionem  ex  natura  rei 
cum  conditione  :  ut  patet  in  illa  percussione 
terrse,    quae  nullum  ex  natura  rei  nexum 
habebat  cum  devastatione  Syriae,  et  victoria 
Regis  Israel.  Ergo  propositiones  illae  condi- 
tionales  de  futuro  contingenti,  non  poterant 
esse  verae  infallibiliter,   nisi  in  vi  alicujus 
decreti  divini,  talia  extrema   connectentis, 
quo  Deus  statuerat,  positis  illis  conditioni- 
bus,  ponere  illos  effectus. 

XXXIX.   Secunda   ratio   :  Futuritio    est 


determinatio  in  causa,  ut  disp.  praeeedenti 
art.  l.exS.  Augustino  etD.  Thoma  osten- 
dimus  :  ergo  implicat  rem  aliquam  esse  sub 
conditione  futuram,  nisi  causa  prima  ab 
aeterno  determinata  sit  ad  dandam  illi 
existentiam  in  tempore,  si  ponatur  aliqua 
conditio  :  sed  talis  determiuatio,  est  decre- 
tum  subjective  absoiutum,  et  objective  con- 
ditionatum,  ut  de  se  patet  :  ergo  decreta 
absoluta.ex  parte  subjecti,  et  conditionata 
ex  parte  objecti,  necessario  in  Deo  admitten- 
da  sunt. 

XL.  Gonfirmatur  :  Ex  Augustino  tract. 
68.  in  Joan.  Deus  fecit  futura,  ea  prcedes- 
tinando :  sed  quae  sunt  futura  solum  con- 
ditionate,  non  praedestinavit  absolute, 
saltem  ex  parte  objecti :  ergo  ea  praedes- 
tinavit  dependenter  ab  aliqua  conditione 
ex  parte  objecti  se  tenente,  subindeque 
per  decretum  subjective  absolutum,  et 
objective  conditionatum. 

XLI.  Tertia   ratio  :  Nihil  potest  extrahi  a 
statumerae  possibilitatis,  ad  statum  aiiquem 
futuritionis,    independenter  a  primo   ente, 
et   causalitate  ipsius   :  sed  Deus,   cum  sit 
agens  liberum,  non  aliter  operatur,  neque 
extrahit  res  ad  statum  alicujus  futuritionis, 
nisi  mediante  suo  decreto,  i III  proportionato  : 
oportet  ergp  ipsum  habere  decretum  condi-. 
tionatum,  ratione  cujus  velit  futura   condi- 
tionata  a  statu   merae   possibilitatis    extra- 
here,  illisque  dare  essepro  tempore  futuro, 
si  poneretur  aliqua  conditio. 

XLII.  Gonfirmatur  et  magis  illustratur 
haec  ratio  :  Futurum  conditionate  habet 
aiiquam  actuaiitatem,  quee  non  convenit  rei 
mere  possibiii,  dicit  enim  ordinem  ad  exis- 
tentiam,  ut  habendam  dependenter  ab 
aliqua  conditione,  a  quo  praescindit  res 
mere  possibilis  :  oportet  ergo  in  Deo  assi- 
gnare  aliquam  causam  hujus  majoris  ac- 
tualitatis,  hujusque  ordinis  ad  existentiam 
sub  tali  conditione  habendam  :  sed  haec 
nuila  aiia  potest  esse  vel  concipi  in  Deo, 
quam  decretum  absolutum  ex  parte  sub- 
jecti,  et  conditionatum  ex  parte  objecti, 
cum  Deus  sit  agens  liberum,  et  omnia 
operetur  juxta  consilium  voluntatis  suae, 
ut  ait  Apostolus  :  ergo  decreta  subjective 
absoluta,  et  objective  conditionata  necessa- 
rio  in  Deo  admittenda  sunt.  Hae  rationes 
magis  patebunt,  tum  ex  solutione  objec- 
tionum,   tum    ex  dicendis  disp.   sequenti 


ARTIGULUS  II. 


461 


art.  5.  ubi  scientiae  mediae  impossibilitatem 
ostendemus,  et  varias  recentiorum  cavilla- 
tiones  referemus  ac  refeiiemus. 

s-  v. 

Prcecipuum   adversariorum    fundamentum 
convellitur. 

XLIII.  Objiciunt  in  primis  adversarii  : 
Decreta  conditionata  ex  parte  objecti,  a 
quibus  certa  conditionatorum  veritas  ct 
notitia  petatur,  nova  sunt,  nec  ullo  Scrip- 
turae  loco  exstant,  nullumque  apudS.  Tho- 
mam,  et  alios  antiquos  Scholasticos,  vel  SS. 
Patres,  reperitur  illorum  vestigium.  Unde 
P.  Annatus  ait,  «  Ad  positionem  illorum 
decretorum  merito  se  posse  mirari,  sicut 
mirantur  homines  ad  conspectum  novorum 
fructuum.  »  (1) 

Illa  etiam  videntur  otiosa,  et  ad  guber- 
nationem  rerum  inutilia.  «  Quis  enim 
(inquit  idem  auctor)  has  Deo  curas  impo- 
suit,  volo  ut  si  vellem  Petrum  interesse 
concioni  aut  comediae,  conciperet  libere 
talem  voluntatem  bonam  aut  pravam  ? 
Quis  Deum  cogitavit  de  nunquam  existen- 
tibus  sollicitum,  ut  pars  ejus  providentiae 
illos  hominum  actus  dirigeret  qui  nun- 
quam  erunt  ?  » 

Tertio,  Decreta  illa  videntur  ridicula,  et 
nugatoria  :  vana  enim  et  irrisoria  est  pro- 
missio,  ea  conditione  quae  a  nudo  sponsoris 
arbitrio  pendeat,  quam  nolit  apponere  :  ut 
si  quis  dicat,  dabo  tibi  decem  aureos,  si 
voluero,  si  eo  die  venero,  et  slatuat  se  vel 
noliturum,  vel  non  venturum  :  atqui  se- 
cundum  nos  ille  est  sensus  promissionum 
Dei,  sponsor  sum  tuae  salutis,  si  te  praedes- 
tinavero,  etc.  et  decernit  se  non  proedesti- 
nare  :  ergo  decreta  conditionata,  quae  nos 
in  Deo  admittimus,  absurda  videntur  et 
ridicula. 

Addunt  aliqui,  quod  sicut  ridiculum  et 
imprudens  esset  hoc  decretum  :  Si  chimce- 
ra  producatur,  consefvabo  illam  dccem  an~ 
nis ;  et  sicut  in  humanis  stultum  esset  ita 
decernere  :  Volo  tibi  darc  centum  nummos, 
si  per  astra  volaveris,  aut  si  lingua  oculwm 
attigeris,  non  alia  de  causa,  nisi  quia  talia 
decreta  sunt  de  conditione  impossibili.  Ita 


ridiculum  et  negatorium  videtur,  ponere 
in  Deo  decretum  conditionatum  de  con- 
versione  Tyriorum,  sub  conditione  praedi- 
cationis  Christi,  reddita  impossibili  per  aliud 
decretum,  quo  Deo  absolute  statuit  quod 
Ghristus  apud  Tyrios  nunquam  praedica- 
ret. 

XLIV.  Priusquam  huic  argumento  res- 
pondeam,  placet  illud  adversarios  retorque- 
re  :  illi  enim  ponunt  et  fingunt  in  Deo  de- 
cretum  conditionatum  concurrendi  cum 
causis  liberis,  si  illae  velint  :  quod  decre- 
tum  est  plane  novum  cum  nullum  exstet  in 
Scriptura,  .SS.  Patribus,  vel  antiquioribus 
Theologis  illius  vestigium,  unde  ad  ejus  po- 
sitionem  merito  mirari  licet,  Sicut  mirantur 
homines  ad  conspectum  novorum  fructuum, 
et  ab  adversariis  inquirere,  qua  oiympiade, 
quo  anno,  quo  rnense,  qua  die,  tale  decre- 
tum  primum  apparuerit,  et  quis  ante  Moli- 
nam,  et  sectatores  ejus  iilud  in  Deo  agno- 
verit  ? 

Deinde  decretum  illud  videtur  omnino 
ridiculum  et  implicatorium,  cum  pendeat  a 
conditione  Tad  intrinseco  et  ex  natura  rei 
repugnante  ;  et  cum  illud  non  possit  im- 
pleri  sine  eo  quod  promittitur  ;  cum  con- 
cursus  Dei  non  minus  sit  necessarius  ut 
homo  velit,  quam  existentia  causae  agenti 
ut  operetur,  vel  lumen  oculo  ut  videat 
objecta  ;  Deus  enim  Operatur  in  nobis  velle, 
ut  ait  Apostolus  ;  vel  (utinquit  Augustinus, 
Deum  alloquens  )  (I)  «  Yelle  quod  bonum 
est  non  possum,  nisi  tu  velis.  »  Sicut  ergo 
ridicula  esset  promissio,  qua  Deus  alicui 
diceret,  si  videris  hoc  objectum,  dabo  tibi 
lucem  necessariam  ad  illud  videndum  ;  si 
hoc  egeris,  dabo  tibi  existentiam,  vel  po- 
tentiam  ad  agendum  ;  sine  qua  operari  non 
potest.  Ita  similiter  non  minus  vana,  irri- 
soria,  ac  nugatoria  videtur  illa  Dei  promis- 
sio,  qua  juxta  adversarios,  Deusspondet  ac 
decernit  concurrere  cum  caus.i  libera  ad 
volendum,  si  illa  velit.  De  quo  plura  trac- 
tatu  sequenti.  Hoc  praemisso.  (2) 

XLV.  Ad  objectionem  respondeo,  decreta 
absoluta  ex  parte  subjecti,  et  conditionata 
ex  parte  objecti,  non  esse  nova,  nec 
a  Thomistis  excogitata,  sed  maximum 
in  Scriptura  habere  fundamentum  :  nihil 
enim  in  Scriptura  frequentius  illa  Dei    vo- 


(1)  In  libro  de  scientia  media. 


(1)  In  Soliloq.  cap.  24.  —  (2)  Disp.  5.  art.  3. 


462 


DISPUTATIO  V. 


luntate,  quam  vocant  antecedentem,  de 
saluteomnium  hominum,  aut  pactis,  ve! 
promissis  Dei  de  rebus  sub  conditione  futu- 
ris,  nunquam  implendis  ;  qualia  sunt  prope 
infinita,  ut  voluntas  Dei  conferendi  poste- 
ris  Adae  justitiam  originalem,  si  illorum 
parens  et  caput  divino  praecepto  obediret : 
quale  etiam  fuit  pactum  cum  Davide  ini- 
tum,  servandi  perpetuo  regnum  haeredita- 
rium  ejus  filiis,  si  patris  pietatem  imitaren- 
tur  :  qualis  etiam  fuit  voluntas  Patris  aeter- 
ni  mittendi  Filio  plures  legiones  Angelo- 
rum  ,  si  rogaretur.  Denique  innumera  exs- 
tant  Scripturae  testimonia,  quae  non  possu- 
mus  interpretari  ad  sensum  litteraiem,  nisi 
de  decretis  actualibus,  ut  supra  ostendimus. 
(1)  Talia  etiam  decreta  aperte  colliguntur 
ex  doctrina  D.  Augustini  et  S.  Thomee,  alio- 
rumque  veterum  Theologorum,  qui  docent 
futurum  esse  illud  quod  est  delerminatumin 
causa  ;  Deum  facere  futura,  ea  praedesti- 
nando  ;  et  omnia  sive  possibilia,  sive  futu- 
ra,  in  seipso  ut  in  prima  causa  cognoscere ; 
ex  his  enim  tribus  principiis,  quee  in 
doctrina  SS.  Patrum,  praesertim  Augus- 
tini  et  Thomae,  pervagatissima  sunt,  ut 
praecedentibus  disputationibus  ostensum 
est,  decreta  conditionata,  per  evidentem 
consequentiam  colliguntur. 

XLVl.  Addo  quod,  plures  ex  Doctoribus 
Societatis,  talia  decreta  admittunt,  ut  fate- 
tur  Alarcon  supra  citatus  :  Suarez  enim 
docet  illa  esse  possibilia  in  Deo,  et  per  con- 
sequens  nullam  in  voluntate  divina  ponere 
imperfectionem  :  Arrubal  vero  illa  admittit 
pro  conditionatis  disparatis,  et  pure  conco- 
mitantibus,  docetque  sine  illis  talia  futura 
non  esse  a  Deo  certo  cognoscibilia,  et  eorum 
notitiam  illis  esse  posteriorem.  Henriques 
autem  libro  de  ultimo  fine  hominis  cap.  4. 
num.  2.  eadem  decreta  conditionata  abso- 
lute  ponit  et  agnoscit  in  Deo,  ut  medium  in 
quo  futura  conditionata  certo  possit  cognos- 
cere  :  ait  enim  :  «  Necesse  est  in  signo  ra- 
tionis  supponere  in  Deo  liberam  quamdam 
Dei  conditionalem  piledefinitionem,  qua  po- 
sita  novit  quid  esset  facturus  in  tali  rerum 
concursu  et  occasione.  »  Et  ibidem  subdit  : 
«  Recte  concors  Theologorum  sententia  do- 
cet,  Deum  habere  praedeterminationem  bo- 
norum  efficacem  ex  providentia  perfecta  ab 


eetemo,  in  qua,  et  per  quam,  tamquam  per 
rationem,  certo  omnia  cognoscat.  »  Et  cap. 
5.  pro  hac  sententia  plusquam  viginti  Doc- 
tores,  tam  ex  antiquis,  quam  ex  modernis 
citat.  Unde  certe  Patris  Annati  admiratio, 
adiniratione  digna  est,  mirumque  videtur, 
quod  ille  auctor  fructus  domesticos  non 
agnoscat,  et  ad  conspectum  illorum  mire- 
tur,  «  Sicut  homines  mirari  solent  ad  cons- 
pectum  novorum  fructuum.  » 

XLVII.  Ad  aliud  quod  subditur,  nempe 
decreta  illa  videri  otiosa,  et  ad  gubernatio- 
nem  rerum  inutilia,  dicendum  est,  quod 
sicut  licet  voluntas  antecedens  quam  Deus 
habet  de  salute  omnium  hominum,  sit  con- 
ditionata  ex  parte  objecti,  ut  docet  D.  Tho- 
mas  supra  relatus,  (1)  et  se  extendat  etiam 
ad  reprobos,  quibus  Deus  absolute  decrevit 
denegare  gloriam,  et  media  efficacia  ad  il- 
lam  consequendam,;  illa  tamen  non  cense- 
turotiosa  et  superflua  in  Deo,  quia  per  eam 
Deus  omnibus,  etiam  reprobis,  praeparat  et 
offert  media  sufficientia  ad  salutem  :  unde 
idem  S.  Doctor  in  1.  dist.  46.  quaest.  1.  art. 
1.  ait  :  «  Hujus  voluntatis  effectus,  est  ipse 
ordo  in  finem  salutis,  et  promoventia  in 
finem,  omnibus  communiter  proposita,  tam 
naturalia,  quam  gratuita.  »  Ita  decreta  con- 
ditionata  ex  parte  objecti,  otiosa  non  sunt, 
nec  divinae  providentiae  perfectioni  dero- 
gant  :  nam  in  primis  non  est  imperfectum 
decretum,  quod  caret  ultimo  effectu,  dum- 
modo  causis  inferioribus  imprimat  inclina- 
tionem  ad  illum  producendum  ;  nec  defectus 
estjudicii  aut  decreti  practici,  carere  ultimo 
effectu,  nisi  id  contingat  impotentia  aut 
vitio  facultatis  dirigentis,  quod  longe  abest 
a  causa  universalissima,  quae  cum  caeteras 
omnes  ambiat,  interdum  pugnantes  inter  se, 
fieri  nequit  ut  omnes  suum  effectum  sor- 
tiantur  :  ergo  tantum  abest,  ut  providentiae 
repugnet  velle  multa  conditionate  futura, 
quin  potius  ad  ipsam  pertineat,  causas  con- 
trarias  creare,  quae  sibi  sint  impedimento, 
ex  quibus  perfectio  universi  constat;  ethanc 
Dei  ordinationem  commendet  Ecclesiastes 
cap.  33.  dicens  :  Intuere  omnia  opera  Al- 
tissimi  :  duo  et  duo,  et  unum  contra  unum. 

Deinde  prudentis  gubernatoris,  et  uni- 
versalis  provisoris  est,  paratum  esse  ad 
multa  facienda,  quae  de  facto  non  vult  effi- 


(i;  s-  2. 


(1)  §.3. 


ARTIGULUS  II.  465 

caciter  fieri,  vel   ad  ostendendam  liberta-  ex  suppositione   aliqua   accidentali  :  Deus 

tatem  arbitrii,  et  defectibilitatem  creaturae,  enim  decrevit  dare  gloriam,  illamque  pro- 

vel  propter  alia  judicia  occulta.  mittit  hominibus,  sub  conditione  perseve- 

Item   licet    otiosa  videantur  decreta  ex  rantiae  finalis;  licet  absolute  decreverit  non 

parte  objecti  conditionata,  si  effectum,  qui  dare  multis  donum  perseverantiae,  et  omni- 

decernitur  et  promittitur,  nec  futurus  est,  bus  reprobis  denegare  gratiam   efficacem, 

spectemus;  utilia  tamen  et  necessaria  sunt  vel  congruam,  ad  finaliter  perseverandum, 

ad  alios  fines  consequendos,  qualis  est  certa  illisquesufficientemdumtaxat  offerat  :  unde 

veritas  futurorum  quae  in  Scriptura  reve-  cum  decretum  convertendi  Tyrios,  si  Ghris- 

lantur,  et   manifestatio  inclinationis  causa-  tus  apud  illos  praedicaret,  non  dependeat 

rum  secundarum;  atque  eo  consilio  decer-  ex  conditione  ab  intrinseco  et  ex  natura  rei 

nenda  fuit  Tyriorum  conversio,  si  apudillos  repugnante;  sed  solum  ab  extrinseco,  et  ex 

edita  fuissent   miracula,  apud  Judaeos  visa,  aliqua  suppositione  accidentali,   non  debet 

licet  apud  ipsos  nunquam  facienda,  ut  prae  censeri  imprudens,  et   ridiculum,  sed  pru- 

illis  agnoscerentur  pejores  Judaei  esse.  dentissimum,    et    summa    veneratione    di- 

Non  caret   ergo  temeritate,   velle   Deum  gnum;  praesertim,  quia  (ut  supra  annotavi- 

nostro  modulo  metiri,  et  decreta    conditio-  mus)  ad  universalem   provisorem  pertinet, 

nata   otiosa    reputare.    «    Gertum   quidem  velle  et   decernere  plura    sub   conditione, 

est  (ut  recte  ait  P.   Baronius  in  libro  de  li-  quae  tamen  absolute  non   vult  exequi,  ob 

bertate  humana,  etgratiadivina)  superfluam  rationes  occultas  suae  providentiae.    Quare 

fore  sollicitudinem  nostram,  si  de  regimine  adversariorum  instantise,  vires  tantum  ha- 

Hierarchiae  ccelestis  et  Ecclesiasticae  aliquid  bent  ab  angusta  et  demissa  cogitatione  nos- 

statuamus;  nam  quae  supra  nos,  nihil  ad  tra,  qua  Deum  ut  particulare  agens  concipi- 

nos.  At  quis  neget  de  his  omnibus  Angelos  mus,    more  aliorum  quae   nobis  familiaria 

et  Ecclesiae  Pastores  posse  consulere  et  sta-  sunt,  et  aegre  possumus   assurgere  ad  uni- 

tuere,  et  interdum  etiam  debere  ?  Multomi-  versalissimi     gubernatoris    providentiam  , 

nuspossunt  ista  subducia  cura  Dei  ut  oecu-  nullo  fine  cohibitam,  ad  quam  pertinet  plu- 

menici  rerum  omnium  gubernatoris,  »  (1)  res  defectus  tum  physicos  tum  morales   in 

qui   operatur  omnia   secundum    consilium  hoc  universo  permittere ;    et  non  solum   di- 

voluntatis  suae,  «  Et  locat  res  sub   diversis  versa,  sed  etiam  contraria  ordinare,  ut  su- 

prdinibus,  quorum  uno  futurae  sint,  secun-  pra  ex  Ecclesiaste  retulimus. 
dum  propensionem  causarum  inferiorum ; 

aliis  impediantur,  secundum  vim  superio-  g.  \\m 
rum.  » 

XLVIII.  Ex  his  patet  decreta  illa  non  esse  Alice  objectiones  solvuntur. 
ridicula,  et  nugatoria,  ut  tertio  loco  obji- 

ciunt   adversarii,  sed   honesta,   prudentis-  XLIX.  Contra  decreta  conditionata,  supra 

sima,  et    summa  veneratione  digna  :  tum  a  nobis   statut3j  (i)  arguit  Vazquez  in  hunc 

quia  illorum   objecta   honesta   sunt,  qualis  modum.  Omne  decretum  divinae  voluntatis, 

est   v.  g.  gratia  primi  hominis   communi-  infert  et  causat  aiiquam    mutationem  phy- 

canda    posteris,  et   perventura  ad  gloriam,  sicam?  et  reaIem  in  creatura  .  quia  ex   \\\0 

nisi  ponat  obicem  :  tum   etiam,  quia   licet  resuitat  in  Deo  relatio  rationis  de  novo,qua3 

decreta  conditionata  de   conditionibus  ex  se  cum  non  possit  adVenire  per  mutationem 

et  ex  natura  rei  repugnantibus  (qualia  sunt  Dei?  advenire  debet  per  mutationem   crea- 

illa  quae  ab  adversariis  adducuntur,  nempe  iura3   .   sed    decreta  conditionata  quorum 

«  Si  chimaera  producatur,  conservabo  illam  conditi0   nunquam    ponetur ,  nullam  pos- 

decem  annis.  Dabo  tibi  centum  nummos,  si  sunt  inferre)  et  causare  mutationem  in  crea- 

per  astra  volavcris,  etc.  »)  stulta  videantur  tura  ?   defectu    conditionis   quae    nunquam 

et  ridicula,  non  debcnt  tamen  imprudentia  purincabitur  :  ergo  illa  sunt  impossibilia  in 

censeri,  qua3  pendent  ex  conditione  non  re-  rjeo. 

pugnante  ex  se  etexnatura  rei,  sed  tantum  L'#  Hoc  argumentum  apud  Vazquem  pai- 

m  Pagina  197.  (1)  Disp.  67.  cap.  4. 


464 


DISPUTATIO  V. 


marium  est,  etin  hoc  certamine  veluti  Achil- 
leum,  eoque  putat  Thomistis  terrorem  incu- 
tere,  et  impossibilitatem  decretorum  condi- 
tionatorum  in  Deo,  efficaciter  demonstrare. 
Verum  illud  potest  quidem  terrere  novitios 
et  tirones,  non  tamen  magistros  et  vetera- 
nos  :  ut  enim  recte  notavit  Suarez  libro  2. 
de  scientia  conditionatorum,  (1)  ille  discur- 
sus  nihil  omnino  probat,  et  non  solum  non 
demonstrat ,  sed  nec  probabiliter  quidem 
suadet  quod  intendit.  Unde  etiam  Granado, 
Arrubal,  et  alii  ejusdem  familiae,  illud  ar- 
gumentum  tamquam  inefficax  rejiciunt  :  nec 
immerito,  etenim  principium  assumptum  in 
majori,  voluntarium  est,  et  manifeste  fal- 
sum,  etiam  in  sententia  defendentium  scien- 
tiam  mediam  :  ipsi  enim  fatentur,  quod 
Deus  decrevit  concurrere  cum  voluntate 
creata  ad  actus  liberos,  concursu  generali 
indifferenti,  si  ipsa  videlicet  voluerit  in- 
fluere;  et  tamen  hoc  decretum,  nullam  in 
ea  ponit  mutationem  realem  et  physicam ; 
cum  Deus  habet  hoc  decretum  (in  eorum 
sententia)  etiam  respectu  eorum  qui  nihil 
operantur,  in  quibus  tamen  per  illud  nulla 
fit  realis  mutatio.  Quamvis  ergo  decreta  ab- 
soluta  ex  parte  subjecti,  et  conditionata  ex 
parte  objecti,  quae  in  Deo  ponimus,  et  a 
quibus  certam  futurorum  conditionatorum 
veritatem  et  notitiam  volumus  derivari, 
nullam  inferant  realem  et  physicam  muta- 
tionem  in  creatura,  defectu  conditionis  quae 
nunquam  purificabitur,  inde  tamen  non  licet 
inferre,  ea  esse  impossibilia.  Unde 

Ll.  Ad  argumentumrespondeoprimo,  non 
semper  requiri  in  objecto  realem  et  physi- 
cam  mutationem,  ut  terminet  liberum  de- 
cretum,  sed  moralem  sufficere,  ut  constat,  si 
ab  eeterno  Deus  decerneret  dispensare  cum 
aliquo,  in  voti  obligatione  :  tunc  enim  de- 
cretum  liberum,  solum  induceret  in  objecto 
mutationem  moralem.  Patet  etiam  in  decreto 
pure  remissivo  culpae,  quam  remitti  posse 
absque  physica  peccatoris  mutatione,  mul- 
torum  sententia  est.  Idem  dicendum  est  in 
proposito,  nimirum  non  esse  necessarium 
quod  decreta  conditionata,  quae  in  Deo  ad- 
mittimus,  inferant  mutationem  realem  et 
physicam,  in  creatura,  pro  aliqua  differen- 
tia  temporis,  sed  sufficere  quod  causent  in 
objecto  mutationem  extrinsecam  et  objecti- 

(1)  Cap.  7.  num.  10. 


vam,  illud  transferendo  a  statu  purae  possi- 
bilitatis,  adstatumfuturitionis  conditionatae, 
et  ordinando  illud  ad  existentiam  sub  con- 
ditione  hafyendam,  a  qua  omnino  abstrahunt, 
quee  pure  possibilia  sunt. 

LII.  Respondeo  secundo  cum  Alvare  li- 
bro  1.  responsionum  cap.  4.  num.  40.  et  de 
auxiliis  disp.  7.  num.  52.  quod  quando 
decretum  est  absolutum,  tunc  debet  indu- 
cere  in  creatura  mntationem  realem  et  phy- 
sicam  absolutam  ;  quando  autem  est  condi- 
tionatum,  non  debet  inducere  mutationem 
realem  absolute,  sed  solum  sub  conditione  : 
id  est  sufficit  quod  ex  vi  illius  decreti,  rea- 
liter  mutaretur  creatura,  si  conditio  imple- 
retur.  Et  haec  mutatio  conditionata,  est  suffi- 
ciens,  ut  divina  voluntas  aliter  comparare- 
tur  ad  creaturas,  post  illud  decretum,  quam 
ante  :  unde  in  tali  mutatione  conditionata 
fundatur  respectus  rationis,  quem  intellec- 
tus  noster  concipit  advenire  Deo,  ratione 
talis  decreti. 

§.  VII. 

Aliud  adversariorum  argumentum  diluitur. 

LIII.  Objiciunt  tertio  adversarii  :  Actui 
voluntatis  existefiti  in  Deo,  correspondere 
debet  proprium  voluntatis  objectum  prae- 
sens,  saltem  in  esse  objectivo  :  at  decreto 
conditionato,  non  assignatur  praesens  volun- 
tatis  objectum  :  ergo  illud  non  est  actu  in 
Deo.  Major  patet,  minor  probatur.  Objectum 
voiuntatis  est  bonum  :  at  objectum  sub 
conditione  futurum,  non  est  actu  bonum, 
cum  non  sit  actu  existens  :  ergo  nequit  esse 
actu  objectum  voluntatis  divinae. 

LIV.  Gonfirmatur  et  magis  illustratur  haec 
ratio,  isto  exemplo.  Objectum  quod  actu 
coloratum  non  est,  sed  esset  coloratum  sub 
aliqua  conditioae.  terminare  nequit  actum 
potentiae  visivae  existentem  de  facto  ;  sed 
solum  terminaret  illum,  si  ponetur  conditio  : 
ergo  similiter  objectum  quod  actu  non  est 
bonum,  sedessetsub  aliqua  conditione,  ter- 
minarenequitactum  voluntatis  qui  de  facto 
sit,  sed  solum  terminaret  illum,  si  conditio 
poneretur.  Gonsequentia  patet  :  sicut  enim 
objectum  visus  est  coioratum,  ita  objectum 
voluntatis  est  bonum. 

LV.  Ad  objectionem  respondeo  negando 
minorem,  ad  cujus  probationem,  distinguo 


ARTICULUS  II. 


465 


majorem.  Objectum  voluntatis  est  bonum, 
bonitate  praesenti,  aut  futura ;  sive  abso- 
lute,  sive  conditionate,  concedo  majorem; 
est  bonum  bonitate  praesenti  praecise,  nego 
majorem;  et  concessa  minori,  nego  conse- 
quentiam  :  quia  bonitas  futura  sub  condi- 
tione,  est  sufficiens  ad  terminandum  actum 
voluntatispraesentem,  ut  constat  in  decreto 
absoluto,  quod  de  facto  existit,  quamvis  il- 
lius  objecti  bonitas  de  facto  non  existat,  sed 
extitura  sit.  Unde 

LVI.  Ad  confirmationem,  concesso  ante- 
cedenti,  nego  consequentiam,  et  paritatem : 
objectum  enim  potentiae  visivae,  ob  suam 
materialitatem,  est  tantum  coloratum  prae- 
sens,  non  vero  absens,  vel  futurum  :  secus 
est  in  voluntate,  quae  cum  sit  potentia  spi- 
ritualis  et  immaterialis,  habet  pro  objecto 
non  solum  bonum  praesens  et  existens, 
sed  etiam  absens  et  futurum  ;  ut  constat  in 
actu  spei,  vel  desiderii,  qui  fertur  inbonum 
futurum  et  possidendum,  non  vero  de  facto 
habitum  et  possessum. 

§.  VIII. 

Solvitur  argumentum  cujusdam  recentloris. 

LVII.  Objicit  insuper  quidam  recentior 
in  manuscriptis  :  Si  darentur  in  Deo  decre- 
ta  conditionata  ex  parte  objecti,  qualia  ad- 
mittuntur  a  Thomistis,  Deus  haberet  af- 
fectus  aliquo  modo  contrarios,  et  inter  se 
non  cohserentes  ,  tam  circa  mala  ,  quam 
circa  bona  :   sed   hoc  absurdum  est  :    ereo 

.o 

in  Deo  talia  decreta  non  dantur.  Sequela 
majoris,  quantum  ad  primam  partem,  pro- 
batur.  Si  Deus  habuit  decretum  conditiona- 
tumquo  statuerat  quod  Ceilitae  proderent 
Davidem,  et  ipsum  traderent  in  manus  Saul; 
cum  aliunde  Deus  compulerit  Davidem  ,  ut 
ab  ea  urbe  discecleret,  ne  incideret  in  hoc 
malum,  sequitur  quod  Deus  simul  voluit,  et 
noluit  traditionem  Davidis  in  manus  Saul  : 
quod  idem  est  ac  si  quis  praepararet  vene- 
num  alicui  in  poculo,  quo  illi  vitam  adime- 
ret,  et  simul  omni  ratione  praecaveret  ,  ne 
poculum  attingeret  :  quod  est  simul  velle, 
et  simul  nolle  alicui  male  facere.  Simili 
argumento  probant  secundam  partem  ma- 
joris  :  si  enim  (inquiunt)  Deus  habuit  de- 
cretum  conditionatum  praedeterminandi 
Tyrios    ad  pcenitentiam  ,  si   Christus  illis 


praedicasset  Evangelium  ;  cum  aliunde  ab- 
solute  decrevisset,  quod  Christus  apud  illos 
nunquam  praedicaret  ;  simul  et  semel  vo- 
luit  illis  benefacere,  et  sollicite  impedire, 
ne  effectum  suaebenevolentioe  consequeren- 
tur;  qui  affectus  non  videntur  inter  se 
cohaerentes  ,  sed  omnino  disparati  et  contra- 
rii. 

LVIII.  Respondeo  negando  sequelam  ma- 
joris,    quoacl   utramque  partem  :  illi   enim 
affectus,  et  illae  diversae  volitiones  non  op- 
ponuntur  inter  se ,  cum   non   terminentur 
ad  idem  objectum,  eodem  modo  ,  sed  diver- 
simode  consideratum.  Sicut  enim  mercato- 
res  v.  g.  imminente  tempestate  ,    simul  vo- 
lunt  projicere  merces,  voluntateinefficaci  et 
absoluta,  ad  conservandam   vitam  ;   et  si- 
mul  nolunteas  projicere,  voluntate  ineffica- 
ci  et  conditionata,    si  nempe  non    adesset 
imminens  vitae  periculum  :  et  sicut  docent 
Theologi,  Deum  habere  voluntatem    antece- 
dentem  de  salute  omnium  hominum  (quam 
D.  Thomas  supra  relatus  docet  esse  conditio- 
natam  ex   parte  objecti )  et   simul  volunta- 
tem  consequentem,  absolutam,  et  efficacem 
salvandi  solos  electos  :  quae  duae   voluntates 
recteinterse   cohaerent ,  nec  opponuntur; 
quia  licet  in  idem   objectum  tendant,   non 
tamen  eodem  modo  ,  sed   diversimode  con- 
sideratum,  ut  in  tractatu  de   voluntate  Dei 
fuse  exponemus.    {i)    Ita  similiter  nullum 
est  inconveniens  admittere,  quod  voluntate 
absoluta  et   efficaci  ,   noluerit   traditionem 
Davidis  in  rnanus  Saul,  nec  conversationem 
Tyriorum ;  et  simul  utramque  voluerit  vo- 
litione  quadam    inefficaci  et  conditionata  , 
si  nimirum  David  maneret    in  Ceila,  vel  si 
Christus  apud  Tyrios  praedicaret. 

DISPUTATIO  VI. 

De  scientia  media. 

Celebris  est  haec  disputatio,  scientia  enim 
media,  magnum  est  ac  celebre  disputandi 
argumentum,  et  quaestio  magni  ponderis 
ac  momenti ;  cum  ex  ejus  decisione  pen- 
deat  resolutio  omnium  fere  quoestionum  et 
controversiarum  ,  quae  inter  Thomistas  et 
recentiores,  de  divinis  praedefinitionibus, 
de  physica  praodeterminatione,  gratia  de  se 

(1)  Disp.  4.  art.  1. 


460 


DISPUTATIO  VI. 


efficaci,  et  praedestinatione  ante  praevisa 
merita,  his  temporibus  agitantur.  Unde  haec 
quaestio  accurate,  et  diligenter  pertractanda 
est,  et  veluti  ad  pondus  sanctuarii  ponde- 
randa  ;  id  est  ad  normam  Scripturae  ,  Sanc- 
torum  Patrum,  et  rationum  Theologicarum 
examinanda.  Sed  priusquam  celebrem  hanc 
quaestionem  aggrediar,  Lectorem  eruditum  et 
benevolum  praemonitum  velim  ,  me  nolle 
cum  adversariis  voluntate  et  affectu  ,  sed 
ratione  tantum  et  intellectu  contendere  ; 
et  in  hac  gravi  ac  momentosa  qusestione, 
ab  omni  verborum  ,  et  aculeorum  amari- 
tudine  abstinere  :  suspecta  enim  ea  est  sen- 
tentia,  quee  lucem  exosa,  nudam  et  apertam 
videri  refugit,  seque  conviciis  occultat :  infir- 
ma  et  rationum  indiga,  quae  solis  se  male- 
dictis  defendit  ;  illique  qui  solis  se  conviciis 
et  verborum  aculeis  contegunt,  recte  a  Na- 
zianzeno  sepiis  comparantur,  quas  atra- 
mentum  ante  se  evomere  aiunt,  ut  pisca- 
tores  effugiant  ,  aut  conspectum  sui  eri- 
piant. 

ARTICULUS  PRIMUS. 

Quid  sit  scientia  media,  et  in  quo  differat 
a  scientia  conditionatorum,  quam  Thomis- 
tae  in  Deo  cognoscunt  ? 

Nomine  scientiae  mediae,  quam  recentio- 
res  ponunt  in  Deo  ,  intelligitur  cognitio 
certa  et  infallibilis  futurorum  conditionato- 
rum,  ante  decretum  actuale  et  exercitum, 
quo  Deus  praedefiniat,  et  praedeterminet 
illorum  futuritionem. 

Ut  clare  percipiatur  haec  descriptio  seien- 
tiae  mediae,  et  aperiatur  status  hujus  cele- 
berrimae  quaestionis,  qua3  inter  Thomistas, 
et  recentiores,  versatur,  et  quae  olim  coram 
Clemente  VIII.  et  Paulo  V.  in  Gongregatione 
de  Auxiliis,  inter  PatremThomam  deLemos, 
sententiam  Thomislarum  propugnantem  ,  et 
Patres  Gregorium  de  Valentia,  ac  Ferdinan- 
dum  de  Vastida,  Societatis  causam  agentes, 
sa^pius  agitata  fuit,  quaedam  necessario  prae- 
mittenda  sunt,    ac  diligenter  observanda. 

I.  Notandum  ergo  primo,  in  hac  descrip- 
tione  scientiae  mediae ,  duo  praecipue  im- 
portari.  Primum  est ,  in  Deo  esse  cognitio- 
nem  certam  et  infallibilem  futurorum  con- 
tingentium  conditionatorum,  v.  g.  conver- 
sionis  Tyriorum,  si  Christus  apud  illos  prae- 


dicasset,  et  fecisset    signa  quae  fecit  apud 
Judaeos,  ut  habetur  Matthaei  2.  et  Lucae  10. 
vel  traditionis  David  in  manus  Saul  si  man- 
sisset  in  urbe  Ceila,  ut    refertur  1 .    Regum 
25.  Secundum  est,  talem  cognitionem   esse 
priorem  decreto,  et  ab  illo  independentem  , 
ac  fundatam  in  aliquo  alio  medio  ,   vel  ad 
illa  objecta  immediate  terminatam.  De  pri- 
mo  puncto,  an  scilicet  ponenda  sit,  vel  ne- 
ganda  in  Deo,  talium   objectorum  certa    et 
infallibilis  cognitio,  nulla  aut  parva  est  con- 
troversia,  inter  Thomistas ,    et  recentiores. 
Licet  enim  Ledesma,  Zumel,  et  Cabrera  vi- 
deantur  Deo    denegare  certam  et  infallibi- 
lem  horum  futurorum  notitiam,    illique  at- 
tribuere  cognitionem   tantum  probabilem  et 
conjecturalem,  et  pro  hac  sententia  a-  Suare, 
aliisque  recentioribus  citentur  ;  ab  ea  tamen 
eos  recte  vindicat  Joannes  a  S.  Thoma  ,  et 
clare  demonstrat,  referendo  iilorum  verba, 
textus  expressos ,   illos  ab  hac  doctrina,  pe- 
nitus  esse  alienos  ;  solumque  docere  ,  quod 
si  Deus   talia  futura  cognosceret  in    causis 
secundis,  antecedenter  ad  suum   decretum, 
illa    non  cognosceret   certo,  et  infallibiliter, 
sed  tantum   conjecturaliter    :   quia  secluso 
decreto    praedeterminante,   ac  praedefinien- 
te  illorum  futuritionem,  non  sunt  alio  modo 
cognoscibilia,  ut  disp.  4.  contra  Molinam  et 
Becanum  fuse  ostendimus,  (1)  supposito  ta- 
men  hoc  decreto  ,  non  negant,  sed  asserunt 
esse  in  Deo  certam  et  infallibilem  horum  fu- 
turorum  notitiam.  Totum  ergo  pondus  con- 
troversiae,  quae  a  sexaginta  fermeannis  inter 
Patres  Societatis,  et  S.  Dominici  versatur,  est 
circa  secundum  punctum  :  an  scilicet  talis 
cognitio  futurorum  conditionatorum  sit  prior 
decreto,  et    ab  illo   independens  :  vel  illo 
posterior,  et  in  eo  fundata  ?  Sive,  an  Deus 
cognoscat  actus  nostros  liberos,  ut   condi- 
tionate   futuros,  v.  g.  conversionem  Petri, 
si  ponatur   in  talibus   occasionibus,  et  cir- 
cumstantiis,  priusquam  divina  voluntas  ha- 
beat  decretum  actuale  et  exercitum,  absolu- 
tum  ex  parte  subjecti,  et  conditionatum  ex- 
parte  objecti,  quo  definiat  ,   ac  determinet 
talem   conversionem  ,    si  Petrus  in  his  vel 
illis  occasionibus,  et  circumstantiis  constitua- 
tur  ?  Quod  ut  clarius  percipiatur. 

II.  Notandum  secundo,  Quod  licet    defen- 
sores  scientiae  mediae,  admittant,  vel  fingant 

Art.  2.  §.  5. 


ARTICULUS  I.  4G7 

in  Deo,  in  signo  rationis   antecedente,  vel  a  Deo   praevisam  ,  saltem   sub  conditione, 

concomitante     talem    scientiam  ,  decretum  quam  aliquid  definiat,  vel  determinet  circa 

quoddam  generale  etindifferens,  concurren-  ejus  actus  liberos  absolute  futuros. 

dicum  causis  liberis,   si    illae  velint,  vel  ad  IV.  Notandum  quarto,  Quod  licet   omnes 

quodcumque  iila3  voluerint :    negant  tamen  fere  Patres  Societatis  (  paucis     exceptis  , 

omne  decretum  determinatum,  et  de  se  effi-  quos  infra   referemus)    agnoscant  in   Deo 

cax,  quo    Deus    antecedenter  ad  praevisio-  scientiam   illam  mediam,  non  tamen  omnes 

nemnostri   consensus  ,   absolute,   vel   con-  eodem  modo  illam  explicant  et   admittunt. 

ditionate  determinet,    quid    homo  facturus  Discrepant  enim,   in  primis  in    assignando 

sit;  etquod  futuritionem  nostrorumactuum,  medio  in  quo  illa  fundetur  :  ut    enim  supra 

prioritate   naturae  et  causalitatis  anlecedat;  vidimus,  Molina   et    Becanus  volunt  Deum 

tale  enim    decretum    existimant     libertali  cognoscere  futura  contingentia  et  libera  an- 

creatae  repugnare,  et  ideo  ex  industria  dixi  tecedenter  ad    suum  decretum  ,   in  causis 

in  descriptione  scientiae  mediae,  illain  esse  secundis,   et  In  quadam  eminentissima  co- 

cognitionem  certam  et  infallibilem  futuro-  gnitione  liberi  arbitrii,  quam  Super  compre- 

rum  conditionatorum  ante    decretum ,  quo  hensionem  vocant.   Suarez    et   Fonseca  ,   in 

Deus  praedefiniat,  et  praedeterminet  illorum  decreto  ut  futuro  in  sequenti    signo   ratio- 

futuritionem,  ut  per  hoc   indicarem,  totum  nis.    Theophilus  Raynaudus    in    voluntate 

pondus  ejus   quaestionis  et  controversiae,  in  humana,  nude  et   solitarie   sumpta,  et"sine 

eo  potissimum  versari :  an  scientia futurorum  divino  concursu  considerata.   Aiii  demum, 

conditionatorum,  sit  independens  a  decreto  omnia  illa  media  rejiciunt,  et  volunt  Deum 

praedeterminante,  et  praedefinitione  volun-  certo  cognoscere  futura   contingentia  ,  tam 

tatis  divinae ,  vel  in  eo  fundata  ?  absoluta  quam  conditionata,  in  veritale  ob- 

III.  Notandum  tertio,  Gognitionem  illam  jectiva,  quam    habere    dicunt  antecedenter 

futurorum  conditionatorum  ,  independentem  ad  decretum  ,    et  independenter    ab    illo. 

a  decreto  actuali  et  exercito,  eoque  anterio-  Secundo  discrepant    in   eo  quod  aliqui  ad- 

rem,quam  recentiores  admittunt  in  Deo,  ab  mittunt  hanc  scientiam  ,   ut  membrum    ab 

illis  vocari  Scientiam  mediam.  Yel  quia  (ut  aliis  omnino  distinctum  ;  alii  illam  reducunt 

ipsi    dicunt)  mediat  inter  scientiam  simpli-  ad    scientiam  simplicis    intelligentiae :    alii 

cis  intelli^entiae,  et  visionis  ,  ac  de  utraque  vero    existimant  ,    ad     scientiam    visionis 

participat ;  est  enim  necessaria  ex  parte  sub-  commodius  revocari  posse.  Tertio  differunt 

jecti,  scilicet  Dei,    utpote  antecedens   omne  in  eo  quod  aliqui  profitentur  ,  hanc  scien- 

actuale   decretum   liberum    de   futuritione  tiam  esse  novam   ,  et    antiquis    Theologis 

rei ,  sicut  in  nobis  primae  cogitationes  sunt  prorsus   incognitam  :   alii  vero  dicunt  eam 

necessariae  ,  quia  antecedunt  omnem  elec-  esse  perantiquam,  et  a  temporibus  Augus- 

tionem  nostrae  voluntatis  ;  et    est  libera  ex  tini,  usque  ad  haec  nostra   tempora  peren- 

parte  objecti,  quia  terminatur     ad  objecta  niter  fluxisse.  De  quo  fuse  articulo  sequenti. 

libera,  ad  futura  scilicetcontingentia  condi-  V.  Ex  bis  facile  intelligitur,  quid  sitscien- 

tionata,  quae  per  illam  cognoscuntur.    Vel  tia  media,  et  in  quo  conveniat,  et  differat , 

secundo  haec  scientia  vocatur  media  ,   quia  a  scientia  conditionatorum,  quam  Thomistae 

per  illamDeus  altingit  futura  conditionata,  in  Deo  agnoscunt.  Gonveniunt  enim  in  hoc, 

quae  veluti   medium    tenent   locum,    inter  quod  utraque  est  certa  ,  et    infallibilis  .  et 

mere    possibilia    ,   quae   cognoscuntur  per  neutra  conjecturalis  solum   et   probabilis  ; 

scientiam  simplicis  inlelligentiae,  etabsolute  sed  differunt  in  eo  quod  prima   est  indepen- 

futura,  quee  attinguntur  per  scientiam    vi-  dens  a  decreto  actuali   et    exercito  ,  eoque 

sionis.  Vel  denique   (  ut  alii  volunt )    talis  anterior  :  secunda  vero  ,  illo  posterior,et  in 

scientia  dicitur    media  ,  quia  est  medium  eo  fundata.  Prima  naturalis  ,   et   necessaria 

(inquiunt)  divinitus   inventum,  ad  everten-  ex  parte  subjecti,  et  libera   solum  ex  parte 

das  haereses  Pelagii    et  Massiliensium  ,   ac  objecti,  ut  antea  exposuimus.  Secunda  vero 

Lutheri  et    Galvinistarum  ,  et  ad  concilian-  est  libera  ,    non  solum    ex   parte  objecli , 

dam  libertatem   humanam  cum  divinis  de-  sed   etiam     ex     parte    subjecti    ,     utpote 

cretis  ;  quatenus  illa  ponit  electionem  ,  et  supponens    decretum  ,  et   liberam    deter- 

determinationem  humanae  voluntatis,  prius  minationem    voluntatis     divinae.    Denique 


m 


DISPUTATIO  VI. 


scientia  media  est  speculativa,  cum  non 
faciat  ,  sed  supponat  suum  objectum 
(liberum  scilicet  consensum  voluntatishu- 
mana3,  sub  conditione  praevisum  )  et  ab  eo 
mensuretur,  et  dependeat,  quantum  ad  ve- 
ritatem  et  certitudinem.  Scientia  vero  condi- 
tionatorum  quam  nos  admittimus,  est  emi- 
nenter  speculativa  et  practica  ;  nec  mensura- 
tur  a  suo  objecto,  quantum  ad  veritatem  et 
certitudidem,  sed  potius  est  ejus  regula  et 
mensura. 


Articulus  II. 

Utrum  seientia  media  sit  nova,  et  a  recen- 
tioribus  inventa  ;  vel  antiqua,  et  olim  a 
Pelagianis,  et  Semipelagianis  asserta  ? 

VI.  Scientiam  mediam  esse  novam,  et 
antiquis  Theologis  prorsus  incognitam, 
piures  ex  ejus  defensoribus  asserunt.  Molina 
enim  in  Goncordia  ad  quaest.  25.  art.  4.  et5. 
haec  scribit :  «  Quia  hcec  nostra  ratio  conci- 
lianclae  libertatis  arbitrii  cum  divina  prae- 
destinatione,  a  nemine  quem  vidimus,  fuit 
hucusque  tradita,  ideo  paulo  fusius  est 
exponenda.  »  Addit  :  «  Si  ab  Augustino  ea 
data  et  explanata  fuisset,  Pelagiana  haeresis 
nunquam  fuisset  exorta  ;  neque  ex  Augus- 
tini  opinione,  concertationibusque  ejus  cum 
Pelagianis,  tot  ficleles  fuissent  turbati,  nec 
ad  Pelagianos  defecissent.  »  Similia  habet 
Fonseca  quaest.  6.  Metaph.  sect.  8.  ubi  in 
Domino  gloriatur,  se  primum  in  Deo  quam- 
dam  de  actibus  liberis  sub  conditione  futu- 
ris  excogitasse  scientiam,  quam  dicit  esse 
mediam  inter  scientiam  Dei  naturalem,  et 
liberam.  Annuit  Vazquez  Molinae  et  Fon- 
secae,  ait  enim  1.  p.  disp.  67.  cap.  7.  «  Quid 
mirantur  Scholastici  Theologi,  si  preeter 
scientiam  simplicis  intelligentiae  et  visionis, 
nos  aliam  ponamus  cujus  ipsi  mentionem 
non  fecerunt  ?  »  Et  Granado  tract.  5.  disp. 
5.  sect.  2.  dicens  :  «  Quicl  mirum  est,  si 
temporum  decursu  aliquid  novi  a  recen- 
tioribus  Theologis  excogitatum  sit  ?  » 
Denique  Valentinus  Herice  4.  p.  dis.  7. 
cap.  40.  sic  ait  :  «  Quis  nesciat  hanc  scien- 
tiam  mediam  latuisse  Scholasticos,  et  a 
nostris  Patribus,  e  tenebris  in  quibus  late- 
bat  erutam,  diligenti  Patrum  assiduaque 
lectione  ?  »  Suarez  vero    istis  cautior  et 


prudentior,  asserere  non  audet  hanc  scien- 
tiam  esse  novam,  et  a  Patrib^s  Societatis 
invcntam,  ne  solo  novitatis  titulo  contem- 
natur  ;  sed  e  contra  contendit  illam  esse 
antiquissimam  :  a  temporibus  D.  Augustjni 
usque  ad  hae^  nostra  tempora  perenniter 
fluxisse,  imo  et  e  visceribus  Augustini,  in 
quibus  latebat  erutam  fuisse. 

VII.  Porro  talem  scientiam  olim  Pelagianis 
et  Semipelagianis  valde  fuisse  familiarem, 
eosque  ad  illius  usum,  quasi  ad  portum 
confugisse,  ut  salva  iibertate  nostra,  Dei 
certam  praedestinationem  et  vocationem 
facerent,  adeo  manifestum  est,  ut  vix  egeat 
probatione  :  communia  enim  erant  haec 
duo  apudillos  principia,  praedestinare  iclem 
esse  quod  prsescire,  et  quemlibet  praedes- 
tinari  ex  praeviso  aliquo  salutis  initio  a 
seipso,  etiam  sub  gratia  petito,  unde  con- 
sequitur  necessarius  usus  scientiae  mediae, 
ut  expresse  docet  Pelagius  commentariis 
in  cap.  8.  et  9.  ad  Romanos.  Unde  D.  Augus- 
tinus  epist.  405.  ad  Sixtum  :  «  Mirum  est 
cum  his  coarctantur  angustiis,  in  quanta  se 
abrupta  praecipitent,  metuentes  retia  veri- 
tatis  :  ideo,  inquiunt,  nondum  natorum 
alium  oderat,  scilicet  Esau,  et  Jacob  dili- 
gebat,  quia  futura  eorumopera  praevidebat, 
et  ex  ipsorum  operibus,  Deum  habere  aut 
odium,  aut  misericordiam.  »  Idem  habet 
Julianus  libro  4.  operis  imperfecti  folio  484. 
dicens  :  «  Non  in  seminibus,  sed  in  moribus 
essc  distantiam,  siquidem  Jacob  et  Esau 
una  seminis  exceptione  conceptos,  et  una 
vi  parentis  effusi,  diversos  nimium  exitus 
pro  diversitate  meritorum  pertulerunt.  » 
Quaenam  vero  fuerint  illa  merita  parvu- 
lorum,  ex  quorum  praescientia  amor  Dei 
aut  odium  nasceretur  ;  mirum  est  ut  ea 
explicarent,  in  quae  deliramenta  lapsi  sint. 
Quidam  dicebant  ipsam  luctam  geminorum, 
uni  vitio,  alteri  merito  esse  versam,  quod 
impugnat  D.  Augustinus  epist.  406.  Alii 
volebant  parvulos  quorum  unus  post  bap- 
tismum,  alter  ante  baptismum  obierit, 
praevisos  si  viverent  aliqua  bona  vel  mala 
opera  elicituros,  quoruin  causa  unus  alteri 
anteponeretur.  Unde  Augustinus  epist.  405. 
ad  Sixtum,  versus  finem,  sic  inducit  eos 
loquentes  :  «  Deus  in  'eis  quos  hinc  aufert 
praevidit  quemquadmodum  victurus  esset, 
si  viveret  ;et  ideo  quem  nequiter  novitesse 
victurum,  sine  baptismo  facit  et  mori,  sic 


ARTIGULUS  II. 


469 


fn  eo  puniens  opera  mala,  non  quae  fecit, 
sed  quae  facturus  fuit.  » 

VIII.  Idem  deliramentum  Semipelagiani 
expressius  docuerunt,  ut  aperte  colligitur 
ex  epistola  Prosperi  ad  Augustinum,  ubi 
refert  quod  cum  illi  a  Catholicis  preme- 
rentur  contra  id  quod  asserebant  Dcum 
non  dare  dona  suae  gratiae,  nisi  supponendo 
initium  aliquod  bonae  voluntatis,  exemplo 
parvulorum,  qui  cum  omnes  sint  ^pcccato 
originali  adstricti,  nec  in  illis  possit  esse 
ullum  initium  bonae  voluntatis  ;  quidam 
tamen  baptismum  recipiunt,  alii  vero  sine 
illo  decedunt  ;  respondebant  (ut  refert 
idem  Prospcr)  «  Tales  perdi,  talesque  sal- 
vari,  quales  futuros  illos  in  annis  majoribus, 
siadadultam  servarentur  aetatem,  scientia 
divina  praeviderit.  »  Similiter  cum  urge- 
rentur  exemplo  adultorum  :  quod  enim 
quibusdam  infideiibus  praedicetur  fides, 
aliis  vero  non  annuntietur  Evangelium  ; 
vel  quod  tali  tempore  venerit  Ghristus,  et 
non  alio,  non  potest  reduci  ad  voluntatis 
meritum,  cum  omnes  sint,  vel  essent  sub 
peccato  infidelitatis  conclusi,  ac  proinde 
indigni  utad  eos  Christus  veniret,  vei  eis 
fides  annuntiaretur  : « Respondebant  (inquit 
idem  Prosper)  dispensasse  Deum  tempora 
et  ministeria  praedicationis,  juxta  quod 
praevidebat  aliquos  credituros,  et  exori- 
turam  esse  bonarum  credulitatem  volunta- 
tum.  »  Vel  utN  loquitur  D.  Hilarius  Arela- 
tensis  Episcopus,  in  epistola  ad  eumdem 
Augustinum  :  «  Gum  autem  dicitur  eis, 
quare  aliis,  vel  alicubi  praedicetur  vel  non 
praedicetur  Evangelium  :  dicunt  id  esse 
praescientia?  divinae,  ut  eo  tempore,  et  ibi, 
et  illis  veritas  annuntiaretur,  quando  et 
ubi  praenoscebatur  esse  credenda.  »  Unde 
Augustinus  in  libro  de  praedestinatione 
Sanctorum,  praedictis  Prosperi  et  Hilarii 
litteris  respondens,  hoc  Semipelagianorum 
commentum,  ad  merita  parvulorum  condi- 
tionate  futura,  si  ad  adultam  pervenirent 
retatem,  recurrentium,  satis  demirari  non 
potest,  nam  cap.  15.  hujus  libri  sic  ait  : 
<  Judicari  autem  quemquam,  non  secun- 
dum  merita  quae  habuit  quamdiu  fuit  in 
corpore,  sed  secundum  merita  quae  fuerat 
habiturus,  si  diutius  fuisset  in  corpore, 
unde  opinari  potuerunt  homines,  quorum 
ingenia  non  esse  contemptibilia  vestrae 
indicant  littcrae,  et  mirans  et  stupens 
I. 


reperire  non  possum,  neccredere  auderem, 
nisi  vobis  non  credere  non  auderem.  » 
IX.  Ex  his  patet,  praescientiam  illam 
futurorum  conditionatorum,  antecedentem 
decretum,  non  esse  novam,  nec  a  Molina 
vel  Fonseca  excogitatam,  ut  illi  immerito 
gloriantur  ;  sed  a  Pelagianis  et  Semipela- 
gianis  inventam,  ut  suos  tuerentur  errores, 
praecipue  vero  illum  quo  asserabant  Deum 
homines  ad  gratiam  et  gloriam  eligere  ex 
praevisione  meritorum.  QuareProsper  initio 
praedictae  epistolae,  Semipelagianorum  doc- 
trinam  referens  :  «  Haec  (inquit)  ipsorum 
definitio  ac  professio  est,  ornnem  quidem 
hominem  in  Adam  peccasse,  et  neminem 
per  opera  sua,  sed  per  Dei  gratiam  regene- 
ratione  salvari.  Qui  autem  credituri  sunt, 
quive  ifl  ea  fide,  quae  deinceps  per  Dei 
gratiam  sit  juvanda,  mansuri  sunt,  praes- 
cisse  ante  mundi  constitutionem  Deum,  et 
eos  praedestinasse  in  regnum  suum,  quos 
gratis  vocatos,  dignos  futura  electione,  et 
de  hac  vita  bono  fine  excessuros  esse  praes- 
cierit.  »Et  rursus  infine  ejusdem  epistolae: 
«  Pene  omnium  par  invenitur  et  una  sen- 
tentia,  qua  propositum  et  praedestinationem 
Dei  secundum  praescientiam  receperunt  ; 
ut  ob  hocDeus  alios  vasa  honoris,  alios  con- 
tumeliae  fecerit,  quia  finem  uniuscujusque 
praeviderit,  et  sub  ipso  gratiae  adjutorio,  in 
qua  futurus  esset  voluntate  et  actione  praes- 
cierit.  »  Quibus  verbis  aperte  declarat, 
Semipelagianos  unanimiter  docuisse,  divi- 
nam  praedestinationem  ejus  praescientiae 
esse  innixam,  et  Deum  neminem  praedes- 
tinare,  nisi  supposita  praescientia,  qua 
praevidet,  quid  faciet  voluntas  creata,  sub 
ipso  gratiae  adjutorio  constituta,  et  ad  quid 
divinum  auxilium  et  concursum  determi- 
nabit,  quod  certe  est  ipsissima  scientia 
media.  Unde  idemProsper  in  eadem  epistola 
petit  ab  Augustino  circa  hanc  difficultatem 
edoceri,  et  ab  illo  quaerit,  «  Utrum  praes- 
cientia  Dei,  ita  secundum  propositum  ma- 
neat,  ut  ea  ipsa  quae  sunt  proposita,  sint 
accipienda  praescita  ?  »  Et  rursus  illum 
interrogat,  «  An  per  praescientiam  possit 
stare  propositum  ?  An  vero  praescientia 
quodam  ordine  sit  subnixa  proposito  Dei  ?  » 
Id  est,  an  praescientia  futurorum  antccedat 
divinae  voluntatis  decretum,  et  sit  ab  illo 
independens  ?  An  vero  ipsum  supponat, 
eique  innitatur,  ac  in  eo  fundetur  ? 

51 


470 


DISPUTATIO  VI. 


X.  Denique  hanc  futurorum  conditiona- 
torum  praescientiam,  a  decreto  independen- 
tem,  eoque  anteriorem,   quam  recentiores 
vocant  Scientiam  mediam,  apud  Semipela- 
gianos  fuisse  familiarem,  constat  ex  Fausto 
Regiensi,  eorum  duce  et  antesignano  :  ille 
enim  Jibro  2.   de  gratia  et  libero  arbitrio 
cap.   2.  docet  magis  de  origine  voluntatis 
humanae  Dei  praescientiam  derivari,   quam 
opera  et  voluntates  hominum  de  nutu  et 
impulsu  providentiae  ccelestis  incipere,   et 
ait  :  «  Praedestinationem  Dei   male   intelli» 
gunt  astruentes  quod  inde  humanorum  ac- 
tuum  causa  nascatur.  »   Et  cap.  3.   post 
qusedam  verba,  in  quibus  docet  praescien- 
tiam   futuri    consensus   praedestinationem 
praecedere,   concludit  :  «  Et  sic,  nisi  pr.es- 
cientia  exploraverit,    praBdestinafcio    nihil 
decernit.  »  Quod  etiam  repetit  cap.  6.  et  7. 
ejusdem  libri. 

XI.  Respondent  aliqui  ex  adversariis, 
Semipelagianos  quorum  sit  mentio  in  epis- 
tolis  Prosperi  et  Hilarii,  locutos  esse  de 
prsescientia  absoluta,  non  conditionata 
futurorum,  subindeque  eos,  locis  citatis, 
non  agnovisse  scientiam  mediam,  cum  illa 
non  sit  futurorum  absolutorum,  sed  condi- 
tionatorum  tantum  praescientia,  indepen- 
dens  a  decreto,  eoque  anterior. 

XII.  Sed  contra,  Semipelagiani  locis  cita- 
tis  dicebant,  Deum  habere  praescientiam 
bonorum  vel  malorum  operum,  quae  in 
adulta  aetate  patraturi  erant  parvuli  illi, 
qui  ante  eamdem  eetatem  praematura  morte 
rapiuntur  :  sed  evidens  est,  illorum  operum 
praescientiam  non  esse  absolutam,  sed  tan- 
tum  conditionatam,  cum  implicet  contra- 
dictionem  merita  vel  demerita  esse  absolute 
futura,  aetate  adulta,  ad  quam  illi  parvuli 
supponuntur  nunquam  perventuri  ;  alio- 
quin  quod  nunquam  erit,  nec  in  rerum 
natura  ponetur,  posset  dici  infallibiliter  et 
absolute  futurum ;  quod  absurdissimum  est, 
et  a  communi  sensu  penitus  alienum  :  ergo 
Semipelagiani  locis  citatis  admittebant  in 
Deo  praescientiam  futurorum  conditiona- 
torum,  independentem  a  decreto,  quae  est 
ipsa  scientia  media.  Idque  fateri  tandem 
cogitur  P.  Annatus  disp.  4.  num.  24.  ubi 
ait  :  Massilienses  admisisse  praescientiam 
conditionatam,  et  ad  illam  recurrisse,  quan- 
do  absolutam  praetexere  non  poterant.  Gon- 
sentit  Suarez  tract.  de   praedest.  cap.   b*. 


num.  5*.  ubi  etiam  fatetur,  Semipelagianos 
tribuisse  Deo  illam  scientiam  conditionatam 
de  futuris  actibus  liberis,  ante  omne  decre- 
tum   Dei.   Subdit  tamen,   eos   in  hoc  non 
errasse,  sed  solum  in  eo  quod  male  illa  usi 
fuerint ;  et  Augustinum  illam  non  repro- 
basse  quantum  ad  substantiam,  sed  solum 
quantum  adabusum,  et  modum  illum  erro- 
neum    quo    ponebatur  a  Massiliensibus  : 
quatenus  scilicet  per  illam  dicebant  exhi- 
beri  Deo  idonea  motiva  praedestinationis, 
et  vocationis  ad  gratiam  ;  quod  examina- 
bimus  et  discutiemus  art.    4.   Hic  solum 
praetendimus,  et  asserimus,  scientiam  me- 
diam  non  esse  novam,  nec  a  recentioribus 
excogitatam,  immeritoque  Molinam  et  Fon- 
secam  de  ejus  inventione  gloriari,  sed  anti- 
quissimam,  et  pervetustam,  olimque  Pela- 
gianis  et  Semipelagianis  familiarem,   et  ex 
infausto  Fausti  ingenio,   ut  alteram  Miner- 
vam  ex  Jovis  cerebro  progenitam  ;   cum 
haec  sit  perpetua    hujus    Haeretici    vox  : 
«  Nisi  praescientia    exploraverit,  praedesti- 
natio  nihil  decernit.  » 

Articulus  III. 

Quae  fuerint  Pelagianorum  et  Semipela- 
gianorum  motiva  praecipua,  ad  fingen- 
dam  in  Deo  talem  praescientiam,  ac 
excludendum  decretum  de  se  efficax,  et 
humanas  praeveniens  voluntates  ? 

Licet  varia  ad  hoc  fuerint  illuni  Haereti- 

corum  motiva,   quae    fuse  expendemus  in 

tractatu  de  voluntate  Dei ;  (1)  illa  tamen 

ad   tria  praecipua  revocari   possunt,   quoe 

tangit  D.  Prosper  in  carmine  de  ingratis, 

versus  medium,  ubi  incipiens   respondere 

argumentis  Semipelagianorum ,   eorumque 

querelas  propulsare,  habet  hos  versus  : 

Hic  vanam  insano  profertis  corde  querelam, 

Omne  opus  arbitrii  sublatum  vociferantes, 

Currere  currentum,  si  non  et  velle  volentum 

est. 

Nec  vitiis  poenam  deberi,  aut  praemia    laudi, 
Si  vel  naturam  obstrictam,  mala  velle  necesse 

est, 

Vel  nostro  adscribi  nequeunt  bene  gesta  labori. 
Numquid   non  eadem  sapiunt,  eademque  pe- 

rorant, 

Vestri  illi  quorum  ructatis  verba  magistri  ? 
(l)Disp.  5.  art.  4.  $.  2. 


ARTICULUS  III.  47! 

XIII.  Prima  igitur  ac  praecipua  Pelagiano-  una  et  pari  sententia  praescitos  dedisse 
rum  et  Semipelagianorum  querela,  erat  de  occasionem  proposito  et  praedestinationi 
laesione  libertatis,  quam  existimabant  tolli,  Dei.  » 

si  divinum  decretum  humanas  praeveniret  XV.  Nec  verius  est,  juxta  illos,  decretam 

voluntates,  ut  colligitur  ex  D.   Prospero  in  hominibus  gratiam  praedicationis,  ex  liber- 

epistola  ad  Augustinum,  ubi  referens  doc-  tate  quae  ad  id   sufficeret  independenter   a 

trinam  et  placita  Massiliensium,  sic  ait  :  Dei  auxilio,  cum  idem   Prosper  initio   ejus- 

«   Removeri    itaque    omnem    industriam,  dem  epistolae,  eorum  sententiam   referens, 

tollique  virtutes  dicunt,  si  Dei   constitutio  dicat  :  «  Qui  autem  credituri  sunt,  quive  in 

(hoc  est  decretum)    humanas    praeveniat  eaufide  quae  deinceps  per  Dei  gratiam  sit 

voluntates   ;    et  sub  hoc  praedestinationis  juvanda  ,    mansuri  sunt ,   praescisse  ante 

nomine,  fatalem  necessitatem  induci,  etc.  »  mundi  constitutionemDeum,  et  eos  praedes- 

Ex  quibus  verbis  aperte  constat,  illos  exis-  tinasse  in  Regnum  suum,  quos  gratis  voca- 

timasse,  quod  si  divinum  decretum  huma-  tos,   dignos  futura  electione,  de  hac  vita 

nas  praeveniret  voluntates,  libertas  arbitrii  bono  fine  excessuros  esse   praeviderit.  »  Si 

nostri  tolleretur  ;  ac    proinde    quod    illa  gratisvocatisuntex  D.  Prospero,  quo  animo, 

alitersalvari  et  conciliari  non  poterat,  quam  quave  fiducia,  et  qua  specie  veri  asseritur, 

admittendo     pracscientiam     futurorum    a  illis  decretam  esse  praedicationem  qua  vo- 

decreto  independentem,  eoque  anteriorem,  cantur,  a  libertate  quae  sibi  sufficeret  inde- 

quae  est  scientia  media.  pendenter  a  Dei  auxilio  ? 

XIV.  Nec  valet  si  dicas  cum  P.  Annato  XVI.  Secundum  Pelagianorum  et  Semipe- 
disp.  4.  num.  24.  quod  «   Massilienses  pu-  lagianorum  motivum,  ex  inutilitate  incre- 
gnabant,  non  pro  quacumque  libertate  ho-  pationis  et  correctionis  sumebatur  :  dice- 
minum,  sed  pro  illa  quae  sibi  sufficeret  in-  bant  enim,  quod  si  ad   bene  operandum 
dependenter  a  Dei  auxilio  ad  dandam  cau-  necessaria  esset  gratia  efficax,  dans  velle  et 
sam  divinae  constitutionis  decernentis  gra-  operari,  ex  decreto  Dei  efficaci,  et  nostras 
tiam,  et  gloriam  post  finalem   exitum,  nec  voluntates  praeveniente,  descendens;  frus- 
non  gratiam    praedicationis    Evangelii.    »  tra  fierent  increpationes  et  correctiones,  et 
Non  valet  inquam  :  tum  quia  ostendemus  inique   unus    argueretur    et    increparetur 
in  tractatu  de  Haeresi  Pelagiana,  Pelagianos  exemplo  alterius,  ut  colligiturex  Augustino 
omnia  possibilitatis  auxilia  admisisse,  uno  toto  libro  de  correptione  et  gratia  quem  (ut 
excluso  volitionisetoperationis  auxilio,  quo  ipsemetaitlibro2.  retract.  cap.  CG.)  scripsit, 
calumniabantur  removeri    omnem   indus-  ut  illi    injustae    querimoniae    responderet, 
triam,  tollique  virtutes,  et  fatalem  induci  «  Quia  nuntiatum  illi  erat,  dixissequemdam, 
necessitatem.  Tum  etiam,  quia  D.  Prosper,  neminem  corripiendum,   si    Dei  praecepta 
Massilienses  ab  hujusmodi  calumniis  aperte  non  facit,  sed  pro  illo  ut  faciat  tantummodo 
vindicat.  Quid  enim  expressius,  quam  quod  orandum.  »  Unde  cap.  4.  praedicti  libri  de 
de  illis   scribit  D.   Augustino,   sub   finem  corrept.   et  gratia,  quemdam  ex  Monachis 
epistolae  saepius  citatae  :  «  Pene  omnium  par  Adrumetinis,  sic  loquentem  inducit :  «  Quo- 
invenitur  et  una  sententia,  qua  propositum  modo  meo  vitio  non  habetur  quod  non  ac- 
et  praedestinationem   Dei,  secundum   praes-  cepi  ab  illo,  a  quo  nisi  detur,  non  est  om- 
cientiam  receperunt,  ut  ob  hoc  Deus  alios  nino  alius  unde  tale  ac  tantum  munus  ha- 
vasa  honoris,  alios  contumeliae  fecerit,  quia  beatur  ?  »  Et  rursus  :  «  Praecipe  mihi  quid 
finem  uniuscujusque  praeviderit,  et  sub  ipso  faciam,  et  si  fecero,  age  pro  me  gratias  Deo, 
grati^e  adjutorio,   in  qua  futurus  esset  vo-  qui  mihi  ut  facerem   dedit.  Si   autem  non 
luatate  et  actionepraescierit.  »  Ergo  falsissi-  fecero,  non  ego  corripiendus  sum,  sed  ille 
mumestquodP.  Annatus  imponit  Semipela-  orandus  est,  ut  det  quod  non  dedit,  id  est 
gianis,  ipsos  adstruere,  «  Non  quamcumque  ipsam  qua  praecepta  ejus  fiant,  fidelem  Dei 
libertatem  hominum,  sed  quae  sufficeret  in-  et  proximi  charitatem.  Ora  ergo  pro  me,  ut 
dependenter  a  Dei  auxilio,  ad  dandam  cau-  hanc  accipiam,  et  per  hanc  ex  animo  cum 
sam  divinae  constitutionis,  decernentis  glo-  bona  voluntate,quae  praccipit  faciam.  Rectc 
riam  post  finalem  exitum  :  »  cum  D.  Pros-  autem   corriperer,  si   eam  mea   culpa  non 
per  expresse  dicat, «  Sub  ipso  Dei  adjutorio,  haberem,  hoc  est  si  eam  possem  mihi  dare 


472 


DISPUTATIO  VI. 


vel  sumere  ipse,  nec  facerem  ;  vel  si  dante  querela  profertur,  hoc  versu  :  «  Si  vel  na- 
illo  accipere  noluissem.  Gum  ergo  et  ipsa  turam  obstrictam,  mala  velle  necesse  sit.  » 
voluntas  a  Domino  praeparetur,  cur  me  cor-  Eodem  argumento  utebantur  Pelagius  et 
ripis  ?  Quia  vides  me  ejus  praecepta  servare  Julianus,  ad  probandum  non  dari  peccatum 
nolle ;  et  non  potius  ipsum  rogas,  ut  in  me  originale,  consequens  ad  generationem  hu- 
operetur  et  velle  ?  »  Et  iterum  cap.  6.  eam-  manam ;  quia  cum  Deus  sit  causa  talis  gene- 
dem  Monachorum  illorum  repetit  objectio-  rationis,  esset  etiam  causa  peccati.  Gui  ar- 
nem  et  querimoniam,  quasi  nimis  molestam  gumento  respondet  i>anctus  Augustinus  li- 
et  importunam  :  «  Hanc  (inquiunt)  charita-  bro  tertio  contra  eumdem  Julianum  capite 
tem  non  accepimus,  quid  itaque  corripi- 
mur,  quasi  nos  eam  nobis  dare  possimus,  et 
nostro  arbitrio  dare  nolimus  ?  »  Quod  est 
dicere,  quare  corripimur,  cum  Dei  decre- 
tum,  ac  illius  gratia,  nostras  praeveniat  vo- 
luntates,  et  non  sit  in  potestate  nostra,  nec 
subjiciatur  nostro  libero  arbitrio  ? 

XVII.  Eamdem  fuisse  Semipelagianorum 
querimoniam  constat  ex  eodem  'Augustino 
de  bono  perseverantiee  cap.  15.  ubi  allo- 
quens  Prosperum  et  Hilarium,  eorumqiie 
epistolis  respondens,  haec  habet  :  «  Aiunt, 
ut  scribitis,  neminem  posse  correptionis  sti- 
mulis  excitari,  si  dicatur  in  conventu  Eccle- 
siae,  audientibus  multis.  Ita  se  habet  de 
praedestinatione  definita  sententia  volunta- 
tis  Dei,  ut  alii  ex  vobis  de  infidelitate,  ac- 
cepta  obediendi  voluntate  ,  veneritis  ad 
fidem,  vel  accepta  perseverantia  maneatis 


nono. 

Articulus  IV. 

An  scientia  media  doctrinae  S.  Augustini  et 
D.  Thomae  repugnet  ? 

Licet  auctoritas  D.  Augustini  et  S.  Thomae, 
in  omnibus  sit  venerabilis  in  Ecclesia,  in  his 
tamen  quae  spectant  ad  materiam  de  gratia, 
et  praedestinatione,  aliisque  ad  haec  perti- 
nentibus  (qualis  est  praesens  difficultas) 
tanti  ponderis  est,  et  momenti ,  ut  Hormis- 
das  Papa  in  epistola  ad  Possessorem  Epis- 
copum,  et  Joannes  secundus  in  epistola  ad 
Avenium  Senatorem,  remittant  Catholicos 
adlibros  Augustini,  ut  ibi  videre  possint, 
quid  in  hac  materia,  Romana  asseveret  Ec- 


in  fide ;  caeteri  vero  qui  in  peccatorum  de-     clesia"  Et  in  cTelebri  illa  tfsputatione,  coram 


lectatione  remoramini,  ideo  nondum  sur- 
rexistis  :  quia  necdum  vos  adjutorium  gra- 
tiae  miserantis  erexit.  »  Item  apud  Hilarium 
in  epistola  ad  Augustinum,  sic  Massilienses 
loquuntur :  «  Si  sic  praedestinati  sunt  ad 
utramque  partem,  ut  de  aliis  ad  alios  nullus 
possit  accedere,  quo  pertinet  tanta  extrinse- 
cus  correctionis  instantia  ?  » 

XVIII.  Tertium  argumentum  quo  uteban- 
tur  ad  rejiciendum  decretum  de  se  efficax, 
et  humanas  praeveniens  voluntates,  tertium- 
que  illorum  motivum,  ad  fingendam  in  Deo 
praescientiam  futurorum,  a  tali  decreto  in- 
dependentem,  eoque  anteriorem,  erat  quia 
ex  tali  decreto  dicebant  sequi  quod  Deus 
esset  auctor  et  causa  peccati  :  ut  patet  ex 
S.  Prospero  ad  capitula  objectionum  Vin- 
centianarum,  sic  enim  dicunt  objectione  5. 
«  Quod  peccatorum  nostrorum  auctor  sit 
Deus,  eo  quod  malam  voluntatem  faciat 
hominum.  »  Idem  repetunt  sub  aliis  termi- 
nis  objectione  10.  Et  in  versibus  supra  re-  exprimebatur  praescientia  illa  futurorum 
latis,  quibus  S.  Prosper  Semipelagianorum  conditionatorum ,  independens  a  decreto, 
querimonias  et  objectiones  exponit,  eadem     eoque  anterior,  quam  illi  docebant;  et  qua 


Glemente  VIII.  et  Paulo  V.  circa  hanc  quaes- 
tionem  habita,  ad  doctrinam  S.  Augustini  et 
D.  Thomae,  tamquam  ad  Lydium  lapidem, 
utriusque  opinionis  examen  relatum  est. 
ProptereauLriusque  Sancti  Doctoris  mentem 
et  doctrinam,  supra  omnemaliam  humanam 
rationem,  diligenter  hic  oportet  inquirere. 

s- 1. 

Demonstratur  scientiam  mediam,  fuisse  ab 
Augustino  reprohatam ;  non  solum  quan- 
tum  ad  abusum,  sed  etiam  quantum  ad 
substantiam. 

XIX.  Ut  mens  etdoctrina  Augustini,  circa 
praesentem  quaestionem  facilius  possit  inno- 
tescere,  tria  breviter  hic  praemittenda  sunt. 
ln  primis  sciendum  est,  quod  D.  Augustinus, 
lectis  epistolis  Hilarii  et  Prosperi,  quibus 
errores  Semipelagianorum  referebantur,  et 


ARTICULUS  IV. 


utebantur,  tum  ad  defendendum  errorem 
illum,  quo  asserebant  gratiam  semperdari  a 
Deo,  intuitu  boni  operis,  absolute,  vel  sub 
conditione  praevisi  :  tum  etiam  ad  conci- 
liandam  cum  praedestinatione  et  decretis 
divinis,  humanam  libcrtatem,  quam  asse- 
rebant  tolli,  si  divina  constitutio,  seu  de- 
cretum,  humanas  praeveniret  voluntates  :  ut 
constat  ex  articulo  praecedenti.  Acceptis, 
inquam,  illis  epistolis,  duos  scripsit  libros  : 
unum  de  praedestinatione  Sanctorum,  et 
alterum  de  bono  perseverantiae,  quos  ad 


A7o 
,  qui 


trinam,  quando  sciebat,  et  ubi  scicbat 
in  eum  fuerant  credituri.  » 

XXI.  Sciendum  est  tertio,  nomen  Pradcs- 
tinationis  usurpari  a  SS.  Patribus,  non  so- 
lum  in  ea  stricta  significatione,  qua  com- 
muniter  accipitur  a  Theologis,  pro  trans- 
missione  scilicet  creaturac  intellectualis  ad 
aeternam  beatitudinem  :  sed  etiam  in  sensu 
magis  amplo,  et  in  significatione  latiori; 
pro  ordinatione  scilicet  aeterna,  cujuscum- 
que  rei  a  Deo  efficiendae  in  tempore  :  seu 
pro  quocumque  decreto  pracordinante,  ac 


Prosperum  et  Hilariumdirexit;  et  in  quibus  praedefiniente  futuritionem  rerum  ;  m  quo 
suammentem  etdoctrinam,  circaea  quae  ab  sensu  aliquid  esse  a  Deo  praedestinatum, 
ipsisfuerant  sibi  proposita,  clare  expressit.     idem  significat  ac  esse  ab  illopraedefinitum. 


Quare  ex  his  libris,  tamquam  ex  purissimis 
fontibus,  vera  et  germana  Augustini,  ac 
proinde  totius  Ecclesiae,  doctrina,  circapro- 
positam  quaestionem,  haurienda  est.  Ut  de- 
clarant  verba  Hormisdae  Papae  ad  Possesso- 
rem  Episcopum,  in  fine  epistolae,ubi  inquit, 
«  Quod  ea  quae  sentit  Romana  Ecclesia  de 
gratia  et  libero  arbitrio,  ex  libris  S.  Augus- 


Sic  nomeri  pra3destinationis  accepere  Diony- 
sius  de  divinis  nomin.  cap.  5.  Damascenus 
oratione  1.  de  imaginibus.  Isidorus  libro  5. 
sent.  cap.  48.  et  Augustinus  tractatu  40o. 
in  Joan.  ubi  ait :  «  Deus  omnia  futura  prae- 
destinavit,  »  et  tractatu  G8.  «  Deus  fecit 
futura,  ea  praedestinando,  et  eorum  causas 
praeparando.  »  Ubi  manifeste  accipit  prae- 


tini,  maxime  ad  Hilarium  et  Prosperum,     destinationis  nomen,  pro  decreto  quo  Deus 


cognosci  possunt.  » 

XX.  Sciendum  est  praeterea,  quod  Hila- 
rius  in  praedicta  epistola  ad  Augustinum, 
illum  monet,  eique  significat,  quod  Semi- 
pelagiani  probare  contendebant,  praescien- 
tiam  illam  futurorum  conditionatorum,  a 
divino  decreto  independentem,  eoque  ante- 
riorem ;  non  solum  auctoritate  Patrum  Grae- 
corum,  qui  Augustinum  praecesserant,  sed 
etiam  testimonio  ipsiusmet  Augustini,  qui 
dixerat  in  libro  de  sex  quaestionibus  Paga- 


praedefinit  res,  etiam  ordinis  naturalis.  In 
eodem  sensu  illud  usurpavit  auctor  libri  dc 
praedestinatione  Dei,  qui  habeturinter  opera 
Augustini,  post  librum  de  bono  perseveran- 
tiae,  et  a  Lovaniensibus  in  appendicem  rc- 
jectus  est.  Dixit  enim  :  «  Deus  praedestina- 
vit,  ut  ccelum  semper  volveretur,  terra  im- 
mobilis,  circumvolventi  ccelo,  loco  centri 
haberetur,  sol  et  luna  nocti  dieique  praees- 
sent,  etc.  »  His  praemissis. 

Dico  primo  :  Scientiam  mediam  doctrinae 


norum  (hic  est  epistola  46.  tomo  2.)   quod     D.  Augustini  apertissime  repugnare,  et  ab 
«  Tunc  voluit  Ghristus  hominibus  apparere,     illo  pluribus  in  locis  fuisse  reprobatam  :  non 


et  apud  eos  praedicare    suam  doctrinam, 
quando  et  ubi  sciebat,  qui  in  eum  fuerant 
credituri ;   et  quod  prioribus  saeculis,  tam 
plenum  infidelibus  orbem  noverat,  ut  eis 
apparere,  vel  praedicare  merito  nollet,  quos 
nec  verbis,   nec  miraculis  suis  credituros 
esse  praesciebat. » Verba  Hilarii  Augustinum 
alloquentis  sunt  haec  :  «  Et  hoc  non  solum 
aliorum  Catholicorum  testimoniis,  sed  etiam 
Sanctitatis  tuae  testimonio,  disputatione  an- 
tiquiori  se  probare  testantur,  ut  est  illud 
quod  dixit  Sanctitas  tua,  in  quaestione  con- 
tra  Porphyrium,  de  tempore  Ghristianae  re- 
ligionis ;  tunc  voluisse  hominibus  apparere 
Christum,  et  apud  eos  praedicari  suam  doc- 


solum  quantum  ad  abusum,  sedetiam  quan- 
tum  ad  substantiam. 

XXII.  Probatur  primo  conclusio  ex  cap. 
10.  libri  de  praedest.  Sanctorum,  ubi  ait : 
«  Pradestinatione  quippe  Deus  ea  pracscivit, 
quae  fuerat  ipse  facturus.  »  Et  infra  : 
«  Quando  promisit  Abrahac  fidem  Gentium, 
non  de  nostrac  voluntatis  potestate,  sed  de 
sua  pra3destinationepromisit:  promisitenim 
quod  ipse  facturus  erat,  non  quod  homines, 
etc.  »  Ex  quibus  verbis  duplex  sumo  argu- 
mentum,  ad  probandum  D.  Augustinum 
reprobasse  scientiam  mediam.  Primum  cst  : 
Qiiae  Deus  est  facturus,  ex  sua  praedestina- 
tione  praenoscit  :  at  Deus  omnes  actu-ncs 


474  DISPUTATIO  VI. 

nostras,  quantumcumque  liberas,  facturus  quando  sciebat,  et  ubi  sciebat,  qui   m   eam 

est  :  ergo  illas  in  sua  praedestinatione  prae-  fuerant   credituri,  posset  etiam  dici  :  tunc 

cognoscit ,   id  est  in  decreto  efficaci ;    ac  voluisse  hominibus  apparere  Ghristum ,  et 

proinde  non  datur  in   Deo  praescientia  fu-  apud  eos  praedicari  doctrinam  suam,  quan- 

turorum  ,    independens  a  decreto  ,   eoque  do  sciebat,  et  ubi  sciebat,  qui  electi  fuerant 

anterior.  in  ipso    ante  mundi  constitutionem.  »  Haec 

Secundum  sic  potest  proponi :  Quod  Deus  Augustinus  :  ex  quibus  verbis  duplex  etiam 

promittit,  non  de  nostra  est  potestate,  sed  argumentum  desumo. 

de  sua  praedestinatione,  inquit  Augustinus  :  XXIV.  Primum  est :  Idem  estapud  Augus- 

at  Deus  multoties  promittit  nostras  actiones  tinum  Deum  praescisse  fidem  hominum,  ac 

liberas,  sicut  quando  promisit  Abrahre  fi-  homines  illam  habituros  esse  a  se  ;  et  idem 

dem,  et  conversionem  Gentium  :  ergo  illas  est  habere  Deo  donante  fidem  ac  Deum  eo- 

de  sua  praedestinatione  promittit,  easdem-  rum  fidem  praedestinasse.  Patet  hoc  mani- 

que  in  illa  cognoscit,  et  sic  idem  sequitur  feste  ,    nam  Augustinus  unum  per  aliud 

quod  prius.  exposuit,  et  ut  terminos  aequivalentes  ac- 

XXIII.  Probatur    secundo  conclusio  ex  cepit,  ut  patet  ex  illis  verbis  :  «  Sed  utrum 

alio  Augustini  testimonio  desumpto  ex  cap.  praedicato  sibi  Ghristo ,  a  seipsis  habituri 

9.  ejusdem  libri  de  praedestinatione  Sancto-  essent  fidem ,  an  Deo  donante  sumpturi  :  id 

rum,  ubi  incipiens  respondere  Semipelagia-  est  utrum  tantummodo    eos  praesciverit , 

nis,  qui  ex  ejus  testimonio,  sumpto  ex  li-  anetiampraedestinaveritDeuscredituros  ?  » 

bro  de  sex  quaestionibus  Paganorum,  pro-  Ubi  explicat,   et  pro  aequivalente  accipit , 

bare  volebant  praescientiam  illam   futuro-  Deum  tantum  praescisse  hominum  fidem , 

rum  conditionatorum  a  decreto  independen-  sub  conditione  praedicationis  Ghristi,  et  eos 

tom  :  respondet  quod  quando  dixit  in  prae-  illam  a  se  habituros  ;  et  pro  eodem  accipit, 

dicto  libro,  «  Tunc  voluisse  hominibus  ap-  homines  Deo  donante  fidem  esse  sumpturos, 

parere  Ghristum  ,   quando  sciebat  qui  in  ac  Deum  illorum  fidem   praedestinasse.  At 

eum  fuerant  credituri :  »  hoc  intellexit  sine  homines,  nec  in  statu  absoluto,   nec  in  con- 

praejudicio  latentis  consilii  Dei ;  id  est  non  ditionato,   fidem  a  seipsis  sunt   habituri  , 

excludendo  divinum  decretum,  licet    illud  sed  in  utroque  statu,  Deo  donante  ,  fidem 

ibidem  non  expresserit.  Verba  Augustini  sumpturi :  ergo  in  utroque  statu,  non  solum 

sunt  :   «  Illud  autem  quod  in  opusculo  meo  praescitur,  sed  etiampraedefiniturhominum 

quodam  contra  Porphyrium    de  tempore  fides  ;  et  consequenter  in  utroque  statu  , 

Ghristianae  religionis  me  dixisse  recolitis  ,  media  praedestinatione,  id  est  decreto  effi- 

ita  dixi,  ut  hanc  diligentiorem,  et  opero-  caci,  cognoscitur.  Et  sic  evanescit  scientia 

siorem  disputationem  de  gratia  praeterirem,  media,  quae  estcognitio  futurorum  conditio- 

etc.   »  Et  postquam  de  verbo  ad  verbum  natorum,  independens  a  decreto,  et  prae- 

recitavit  id  quod  in  illo   opusculo  asserue-  definitione  divinae  voluntatis. 

rat,   addit   «  Cernitisne,  me  sine  praejudi-  XXV.  Secundum  argumentum  est  :  Futu- 

cio  latentis  consilii   Dei,  aliarumque  causa-  rorum  de  quo  hic  loquitur  Augustinus,  est 

rum,  hoc  de  praesentia  Ghristi  voluisse  di-  conditionatum  ;  et  de  eodem   affirmat,  illud 

cere,  quod  convincendae  Paganorum  infide-  esse  praedefinitum,  etideo  praescitum  a  Deo : 

litati  ,   qui  hanc   objecerant   quaestionem,  ergo   ex  ejus  mente  ,  futura  conditionata  a 

sufficere    videretur  ?    Quid   enim   est   ve-  Deo  sunt  praedefinita,  et  ideo  praescita.  Gon- 

rius,  quam   praescisse  Ghristum  ,  qui  ,  et  sequentia  patet,   antecedens  probatur  du- 

quando ,   et  quibus  locis  in  eum  fuerant  pliciter.  Primo  quia  de  eodem  futuro   res- 

credituri  :  sed  utrum  praedicato  sibi  Ghris-  pondet  Augustinus,  de  quo  interrogat  Hi- 

to,a  seipsis  habituri  essent  fidem,  an  Deo  larius  :   at    Hilarius  interrogat  de  futuro 

donante  sumpturi  ?  Id  est  utrum  tantum-  conditionato,  scilicet  de  eo  quod  in  sexta 

modo  eos  praescierit,  an  etiam  praedestina-  quaestione  contra  Porphyrium  Augustinus 

verit  Deus  credituros  ?  Quaerere  ac  disserere  docuerat,  scilicet  «  Ghristum  tunc  voluisse 

tunc  necessarium  non  putavi.  Proindequod  hominibus  apparere,    quando    sciebat,et 

dixi  ,  tunc  voluisse  apparere  Ghristum  ,  et  ubi  sciebat  esse,  qui  in  eum  essent  credi- 

apud    eos    praedicare    doctrinam    suam  ,  turi.  »  Ex  quibus  verbis  Massilienses  suam 


ARTIGULUS  IV.  475 

doctrinam  confirmabant  ,   et  male  infere-  Ghristus  voluit  hominibus  apparere,  et  apud 

bant ,  ex  fide  praevisa  in  statu  conditionato,  eos  praedicari  suam  doctrinam,   quando,  et 

Deum    ad   praemiandum   moveri  ,    et  ex  ubi  sciebat,  qui  in  eum  fuerant  predituri,  » 

demeritis  sub  conditione  praevisis,   ad  pu-  hoc  intellexit  sine  praejudicio  latentis  consi- 

niendum.  Ergo  responsio  Augustini  de  eo-  lii  Dei,  et  sine   exclusione    divini   decreti. 

dem  futuro  debet  intelligi.  Secundo  pro-  Quare  D.  Thomas  5.  parte  quoest.  1.  art.  y. 

batur  idem  antecedens.  Augustinus  hic  lo-  ad  2.  proponens  eamdem  difficultatem,  cur 

quitur  de  eodem  futuro,  de  quo  in  tmaestio-  scilicet  Christus  prioribus  saeculis  non  vene- 

ne  sexta  Paganorum  fuerat  locutus  ;   quod  rit,  et   referens  responsionem  Augustini  in 

negari  non  potest ,  cum  locum  ipsum  illius  libro    de    sex     quaestionibus    Paganorum, 

libriibi  explicet,  et  evolvat  :  at  ibi  sermo  «Quod  tunc  voluitChristus  apparere,  quan- 

erat  de  fidehominum  sub  conditione  prae-  do  sciebat,  et  ubisciebat,  qui  erant  in  eum 

dicationis  Ghristi  ;  cum  unum  ex  praecipuis  credituri  :  »  dicit  Augustinum   reprobasse 

testimoniis,   unde  ex  Augustino   colligunt  hanc  responsionem,  cum  in  libro  de  dono 

adversarii,  certam  conditionatorum  notitiam  persever.  cap.  9.  ait  Tyrios  fuisse  creditu- 

in  Deo,  ex  praedicto  loco  desumant.   Ergo  ros,  si  eis  praedicaret    Ghristus,   et    tamen 

fateri  debent,  loqui   hic   de   eodem  futuro  noluit  eis  praedicare. 
scilicetde  fide  Gentium,  sub  conditione  prae-         XXVII.  Ex  hoc  erui  potest   argumentum 

dicationis  Ghristi.  efficax,  ad  demonstrandum  D.  Augustinum 

XXVI.  Probatur  tertio  conclusio  ex   alio  reprobasse  scientiam   mediam,  non   solum 

libro   quem   Augustinus  etiam  edidit,  post  quantum  ad  modum   illum  erroneum,  quo 

acceptas  epistolas  Prosperiet  Hilarii,etquem  ponebaturaSemipelagianis,  sedetiam  quoad 

debono  perseverantiae  inscripsit.  Nam  cap.  substantiamipsam,  etsicut  nunc  ponitur  ab 

9.  illiuslibri,  exponenshunclocumMatth.il.  ejus  defensoribus.  Nam  D.   Augustinus  ut 

Si  in  Tyro  et  Sidone  factce  fuissent  virtutes,  testatur  D.   Thomas  fidelissimus  ejus  disci- 

etc.  quo  communiter  utuntur  adversarii,  ad  >  pulus,  reprobavit  cap.  9.  libri  de  bono  per- 

probandam  scientiam   mediam  :  dicit  in  eo  severantiae,    quod  dixerat   in  libro  de   sex 

praedestinationis  mysterium  maxime  a  Do-  quaest.  Paganorum,  nimirum  quod  «  Chris- 

mino  commendari,  et   addit  :  «  Si  quaera-  tus  tunc  voluit  hominibus  apparere,  quan- 

tur  a  nobis,  cur   apud  eos  tanta  miracula  do,  et  ubi  sciebat,  qui  in  eum  fuerant  cre  - 

facta  sint,  qui    ea  non  fuerant  credituri,  ei  dituri.  »  Quibus  verbis  proescientiam  hujus 

apud  eos  facta  non   sint,    qui   crederent   si  futuri  conditionati,  «  Si  Ghristus   apud  ho- 

viderent,  quid   respondebimus  ?  Numquid  mines  praedicet,   credent,  »  a  decreto  inde- 

dicturi  sumus  quod  in   libro  alio  dixi,  ubi  pendentem,   admisisse    videbatur  ;  ut  ipsi 

sex   quibusdam  quaestionibus   Paganorum,  objiciebant    Semipelagiani,    sicut    testatur 

sine  praejudicio  tamen  latentis  consilii  Dei,  Hilarius  in  epistola  ad  Augustinum.  Sed  D. 

et  aliarum  causarum,  quas  prudenter  pos-  Augustinuscap.  9.  libri  de  bono  perseveran- 

sunt  investigare,    respondi.  »    Et   referens  tiae,  non   reprobavit   praescientiam    illam  a 

quomodo  in  illo  libro  respondeat  illi   quaes-  decreto    independentem,  quantum  ad  abu- 

tioni,  cur  Ghristus  post  tam  longa    tempora  sum,  et  modum  illum  erroneum  quo  ponc- 

venerit :  quia  scilicet  praesciebat,  quod    nec  batur  a    Semipelagianis  :   ergo  reprobavit 

verbis,  nec  miraculis   suis  credituri  essent  illam   quantum  ad  substantiam   ipsam,    et 

homines,    si   ante   veniret,    subdit  :  «  Hoc  sicut  nunc  ponitur  ab  ejus   defensoribus. 

certe  de  Tyro  et  Sidone  non  possumus  dice-  Major  est  D.  Thomae  loco  citato,  minor  vero 

re,  et  in   eis    cognoscimus,  ad  eas  causas  probatur.  D.  Augustinus  cap.    9.   libri  de 

praedestinationis,  haec   divina  judicia  per-  bono  perseverantiae,  solumreprobavitpracs- 

tinere,   sine   quarum   causarum  latentium  cientiam  illam  a  decreto    independentem, 

praejudicio,  tunc  ista  respondere  me  dixi.  »  eo  modo  quo  illam    tradiderat    in  libro  dc 

Quibus  verbis  confirmat   responsionem    et  sex   quaestionibus  Paganorum  :  sed  in   hoc 

doctrinam  quam  tradiderat  cap.  9.  libri  de  libroeam  non  expresserat,  cum    eo  abusu, 

praedestinatione  Sanctorum,    et   iterum  de-  et  modo  erronco,  quo  poncbatur  a  Semipe- 

clarat,  quodquando  dixerat  in  libro,de  sex  lagianis  :  ibienim  non  dixerat,  quod  fides 

quaestionibus    Paganorum,     «    Quod    tunc  praevisa,et  praccognita  a  Deo,  csset  princi- 


476  DISPUTATIO  VI. 

piumet  motivum  nostrae  justificationis  :  et  Deo.  »  Quibus  verbis  clarissime  docet,  omnia 

quod  ejus  intuitu  Deus  daret  primam  gra-  quae  sunta  Deo  data,  et  causata,  esse  etiam 

tiam,  et  vocationem ;  imo  nec  leviter  illud  ab  illoprasdestinataseu  praedefinita  :  unde, 

ibidem  insinuaverat,   sed  ut  ipse  dicit   in  ut  supra    vidimus,  cap.    9.  de  praedestin. 

libro  de  praedestinatione  Sanctorum  cap.  9.  Sanctorum,  pro  eodem  usurpat,  et  quasiter- 

solum  ibi  omiserat    disputare,    an   illi   qui  minos  aequivalentes  accipit,  habere  aliquid  a 

praesciebantur  credituri,  a  seipsis,  vel  Deo  Deo  donante,  et  illud  habere  a  Deo   praedes- 

donante,  habituri   essent  fidem  :  id  est,   ut  tinante. 

ipsemet  exponit,  «  An  Deus   tantum    eos  XXX.  Secundum  argumentum  potest  sic 

prsescierit,  vel  etiam  praedestinaverit  cre-  formari ;  Ex  Augustino,  «  Ea  quae  dantur  a 

dituros?»  Ergo  si  cap.  9.  libride  bono  per-  Deo,   et  quae    se  daturum  esse  praescivit, 

severantiae,  reprobat  talem  praescientiam  a  profecto  praedestinavit  »  :  ergo  nulla  datur 

decreto  independentem,   ut  testatur    Divus  praescientia  ,   saltem  respectu  eorum  quae 

Thomas  loco  citato,  eam  reprobat  quantum  fiunt,  et  donantur  a   Deo  ;  id  est  respectu 

ad  substantiam,  et  non  solum   quantum  ad  bonorum,    quae  non  sit  fundata  in  decreto, 

abusum,  et  modum  erroneum,  quo  poneba-  et  praedefinitione  voluntatis  divinae.  Gonse- 

tur  a  Semipelagianis.  quentia  patet :  nam  si  illa  daretur  in  Deo, 

XXVIII.    Quarto  probatur    conclusio,  ex  non  esset  bona  haec  illatio  Augustini,  «  Si 

eodem  libro  de  bono  perseverantiae,  in  quo  bona  opera  dantur  a  Deo,   et  se    daturum 

S.   Augustinus  respondens  D.  Prospero,  et  esse  preescivit,  profecto  praedestinavit.»  Un- 

suam  mentem,  et  doctrinam  exponens,  cir-  de  statimsubdit,  «  Haec  dona  Dei,  si  nulla  est 

ca  quaestionem,  de  qua  illum  in  sua  epis-  praedestinatio  quam  defendimus,  non  praes- 

tola  interrogaverat,  «    An  scilicet   ea   quae  ciuntur  a  Deo.»  Id  est,nisi  in  Deo  sit  decre- 

sunt  a  Deo  praescita,  sint  etiam  ab  eo  prae-  tum,  quobona  opera  quaeab  ipso  donantur , 

destinata  :  ita  ut  praescientia   sit  subnixa  pr^eparet,etpraedefiniat;  illa  nonpraesciun- 

decreto,  velecontradecretumpraescientiae?»  tur  a    Deo  cum  nulla  possit  esse  in   illo 

tradit  duas  regulas  generales,   ex  quibus  praescientia  bonorumoperum,  quae  non  sit 

apertissime  sequitur  destructio  scientiae  me-  innixa  decreto  et  fundata  in  praedefinitione 

diae.  Prima  habeturcap.  47.  ubi  Augustinus  voluntatis  suae. 

loquens  de  bonis  operibus,  quae  Semipela-  XXXI.  Secunda  regula  generalis  ,  quam 

giani  fatebantur  esse  a  gratia  Dei  adjuvan-  tradit  idem  Augustinus  cap.    18.   ejusdem 

te,  aut  cooperante ;  non  tamen  praeparante  libri  de  bono  perseverantiae  est  :  Ubi  in 

et   praeoperante,   ut  supra  vidimus  ex  D.  Scriptura,   vel  sanctis  Patribus  invenitur 

Prospero  ;  sic  loquitur,  et    discurrit  :  «  An  nomen  praescientiae,  et  agitur  de  vocatione 

forte  nec  ipsa  dicuntur  praedestinata  ?  Ergo  electorum,   nominepraescientiae  debet   in- 

nec  dantur  a  Deo,    aut  ea  se  daturum  esse  telligi  praedestinatio  :  sic  enim  ibidem  lo- 

nescivit.  Quod  si  et  dantur,  et  ea  se  datu-  quitur ,  «    Deum  praedestinasse  ,   est  hoc 

rum   esse  praescivit,   profecto  praedestina-  praescisse  quod  fuerat  ipse  facturus.  Quid 

vit.  »  Ex  quibus  verbis  Augustini,  duo  pos-  ergo  nos  prohibet  ,  quando  apud   aliquos 

sunt   erui    effieacissima  argumenta  contra  verbi  Dei  tractatores  ,  legimus  Dei  praes- 

scientiam  mediam.  cientiam,  et  agitur  de  vocatione  electorum, 

XXIX.  Primum  est  :  Quidquid  Deus  donat  eamdem  praedestinationem  intelligere  ? »  Si 

et  causat,  etiam  praedefinit  et  praedestinat :  autem  daretur  in  Deo  aliqua  praescientia 

sed  Deusdonatetcausatliberumconsensum,  bonorum  operum,  independens  a  decreto, 

quo  homo  v.  g.  consentit  primae  vocationi  eoque  anterior,  falsa  esset  illa  regula  Au- 

ad  fidem  :  ergo  illum  praedefinit  et   praedes-  gustini,  ut  constat  :  unde  ipsi  adversarii 

tinat,acproindenoncognoscitutfuturumper  doeent ,  multa  esse  a  Deo  praescita  ,   quae 

scientiam  mediam,    antecedenter  ad  suam  non  sunt  praedefinita,  et  praescientiam  in 

praedefinitionem  et  decretum.  Minor  est  cer-  Deo  latius  patere    quam  praedefinitionem ; 

ta  de  fide,  major  autem  est  D.  Augustini  loco  et  ad    hoc    probandum    adducunt    plura 

citato,  ubi  loquens  de  bonis  operibus  a  Deo  testimonia  SS.   Patrum  ,   qui  Augustinum 

praevisis,  sicdiscurrit :  «  An  fortenec  ipsa  praecesserunt,  quec  tamen  ipsemetAugusti- 

dicuntur  praedestinata  :  ergo  nec  dantur  %  nus  exponit,  et  dicit  illos  nomine  praes- 


ARTICULUS  IV. 


477 


cientiae  ,  intelligere  praedestinationem,  sive 
praescientiam  in  decreto  et  praedefinitione 
fundatam  ;  non  vero  praescientiam  a  de- 
creto  independentem  ,  eoque  anteriorem. 
Plura  alia  Augustini  testimonia  praetermit- 
to,  quae  apud  Salmanticenses,  et  Joannem 
a  S.  Thoma  videri  possunt. 

§.  ii. 

Prcecluditur  aditus  evasionihus  adversario- 
rum. 

XXXII.  Duplici  evasione  conantur  recen- 
tiores  eludere  Augustini  testimonia  §.  pra3- 
cedenti  exposita.  In  primis  aliqui  dicunt, 
quod  quando  Augustinus  requirit  ad  praes- 
cientiam  futurorum,  praedestinationem,  seu 
decretum  ,  loquitur  de  futuris  absoiutis , 
non  autem  de  conditionatis.  Secundo  alii 
respondent  ,  quod  quando  ille  rejicitpraes- 
cientiam  futurorum  a  decreto  independen- 
tem,eam  solum  reprobat,  quantum  ad  abu- 
sum  ,  et  modum  illum  erroneum ,  quo 
ponebatur  a  Semipelagianis  :  quatenus  sci- 
licet  ex  illa  dicebant  Deo  exhiberi  idonea 
motiva  praedestinationis  et  gratiae  ;  non 
autem  quantum  ad  ejus  essentiam  ,  seu 
substantiam. 

XXXIII.  Gontra  .primam  elusionem  est 
primo,  quod  Augustinus  locis  relatis  §#  prae- 
cedenti,  agit  de  illis  futuris,  de  quibus  a 
D.  Prospero  et  Hilario  fuerat  interrogatus, 
et  de  quibus  mentionem  fecerat  in  libro  de 
sex  quaestionibus  Paganorum  :  sed  illa,  ut 
ibidem  ostendimus,  sunt  futura  conditio- 
nata  ;  erat  enim  ibi  quaestio  de  isto  futuro, 
«  Si  Ghristus  tali  tempore,  et  loco,  apud 
Gentiles  praedicasset,  an  illi  credidissent, 
vel  non  ?  »  ergo  quando  D.  Augustinus 
requirit  ad  illorum  praescientiam  praedesti- 
nationem,  seu  decretum,  docet  praescien- 
tiam  conditionatorum,  esse  in  decreto  et 
praedestinatione  fundatam. 

XXXIV.  Secundo,  Augustinus  cap.  40. 
de  praedest.  Sanctor.  sic  ait  :  «  Praedestina- 
tione  quippe  Deus  ea  praescivit  quae  fuerat 
ipse  facturus.  »  Sed  quae  Deus  fuerat  fac- 
turus,  non  sunt  absolute,  sed  conditionate 
futura  :  absolute  enim  futura,  Deus  abso- 
lute  facturus  est,  non  vero  facturus  fuerat. 
Ergo  D.  Augustinus  intendit,  Deum  in  sua 


praedestinatione,   seu    decreto,  cognoscere 
f  utura  conditionata. 

XXXV.  Tertio,  D.  Augustinus  non  solum 
docet,  ad  praescientiam  futurorum  requiri 
praedestinationem,  seu  decretum ;  scd  etiam 
in  ipsa  praedestinatione,  sive  decreto,  Deum 
futura  cognoscere,  ut  constat  ex  his  verbis  : 
«  Praedestinatione  sua  quippe  Deus  ea 
praescivit,  quae  fuerat  ipse  facturus.  »  Sed 
hoc  non  potest  verificari  de  futuris  etiam 
absolutis,  in  sententia  adversariorum  :  licet 
enim  quidamex  illis  velint  praescientiam  ab- 
solutorum  supponere  decretum  absolutum, 
negant  tamen  eam  in  illo  fundari ,  et  Deum 
in  tali  decreto  futura  absoluta  cognoscere  ; 
sed  in  eorum  veritate  objectiva,  vel  in  cau- 
sis  secundis  a  Deo  comprehensis,  aut  in  aliis 
mediis  supra  disp.  4.  a  nobis  impugnatis  : 
ergo  illi  longissime  ab  Augustino  distant. 

XXXVI.  Quarto,  Dato  et  non  concesso, 
quod  ibidem  Augustinus  loqueretur  tantum 
de  futuris  absolutis,  et  nonde  conditionatis  : 
hoc  ipso  tamen  quod  docet,  illorum  praes- 
cientiam  esse  in  praedestinatione  seu  decre- 
to  fundatam,  omnino  excludit  scientiam 
mediam,  et  idipsum  de  futuris  conditiona- 
tis  fatetur.  Nam  si  futura  absoluta,  in  de- 
creto  cognoscantur  a  Deo,  necessario  dicen- 
dum  est,  illud  esse  infallibiliter  et  ab  in- 
trinseco  cum  illis  connexum  ;  ac  proinde  de 
se  efficax,  et  causans  determinationem 
voluntatis  humanae  ;  si  enim  esset  pure 
indifferens,  et  expectans  determinationem 
a  libero  arbitrio,  non  posset  esse  medium, 
conducens  ad  certam  etinfallibilem,  nostro- 
rum  actuum  liberorum  cognitionem  ;  ut 
supra  ostensum  est,  (1)  et  ipsi  adversarii 
fatentur.  Dato  autem  decretum  ab  intrin- 
seco  efficax,  nostras  actiones  liberas  prae- 
venire,  et  causare  determinationem  volun- 
tatis  humanae  ;  penitus  evanescit  et  de  me- 
dio  tollitur  scientia  media,  quae  (ut  profi- 
tentur  ejus  defensores)  cohacrerenon  potest, 
nisi  cum  decreto  indifferenti,  et  determi- 
nabili  a  voluntate  creata,  quantum,  ad  spc- 
ciem  actus  :  ergo,  etc. 

XXXVII.  Quinto,  Si  futura  absoluta  co- 
gnoscit  Deus  in  sua  praedestinatione,  ut 
aperte  Augustinus  fatetur,  est  propter 
dependontiam  quam  habent  ab  illa  :  sed  ab 
eisdem  causis  in  statu  conditionato  depen- 

(1)  Disp.  4.  art.  5. 


478 


DISPUTATIO  VI. 


dent  futura  conditionata,  a  quibus  in  statu 
absoluto  dependent  futura  absoluta  :  ergo 
sicut  illa  videt  in  suo  decreto  efficaci,  sic 
etiam  heec  in  sua  preedestinatione  cognos- 
cit. 

XXXVIII.  Sexto,  Sic  comparatur  promis- 
sio  conditionata,  ad  conditionatum  decre- 
tum,  sicut  absoluta,  ad  absolutum  :  ergo  si 
ex  Augustino  supra  relato,  quidquid  Deus 


tiam  tradiderat  solum  quantum  ad  subs- 
tantiam,  et  non  cum  eo  abusu,  et  modo 
erroneo,  quo  ponebatur  a  Semipelagianis  : 
ibi  enim  non  dixerat  quod  talis  preescien- 
tia  exhiberet  Deo  congrua  motiva  ad  gra- 
tiam,  sed  solum  quod  Ghristus  tunc  homi- 
nibus  voluit  apparere,  quando  et  ubi  scie- 
bat,  qui  in  eum  fuerant  credituri  :  ergo  ille 
reprobavit  scientiam   mediam,  non  solum 


absolute  promittit,  de  sua  praedestinatione  quantum  ad  abusum,  et  modum  erroneum, 

absoluta  promittit,  et  consequenter  in  illa  quo  ponebatur  a  Semipelagianis,  sed  etiam 

cognoscit  ;  etiam    quidquid    conditionate  quantum    ad  ejus    substantiam,  et   prout 

promittit,  de  sua  preedestinatione  conditio-  modo  ponitur  a  recentioribus. 

nata  promittit,  et  in  ea  illud  cognoscit.  XLI.  Addo  quod,  idem  S.  Doctor  praes- 

XXXIX.  Denique,  Non  est  cur  diutius  in  cientiam  futurorum  a  decreto  independen- 

hoc  immoremur,  et  amplius  laboremus  ad  tem,   quam  Pelagiani  et  Semipelagiani  in 

demonstrandum,   Augustinum  locis  citatis  Deo  fingebant,  ex  duplici  capite  impugnat : 

loqui  de  futuris  conditionatis,  cum  P.  An-  primo  quia  propter  bona  vel  mala  opera  sub 

natushoctandemfateri  coactus  fuerit  epi-  conditione  futura,  nunquam  tamen  reipsa 

logo    libri  supra    citati  num.   15.  ubi  ait  ponenda,  Deusneminempreemiataut  punit ; 

Augustinum  iliis  verbis,  «Utrum  illos  prees-  secundo,  quia  ante  decretum,  preedestina- 

cierit  tantum,   aut  praedestinaverit  credi-  tionem,  seu  preedefinitionem  divinee  volun- 

turos,    intelligere    preedestinationem,   non  tatis,  nihil    est  futurum   :  ergo  reprobat 

quee  preecedat,  sed  quae  accedat  ad  prees-  scientiam  mediam,   non  solum  quantum  ad 

cientiam  fidei  conditionate  futuree,  »  ever-  abusum,  sed  etiam    quantum  ad  substan- 


tens    aut  retractans  quidquid    supra    ad 
argumenta  Salmanticensium,  et  Joannis  a 
S.  Thoma  responderat,  ut  recte  observavit 
P.  Baronius,  libro  de  libertate  humana,  et< 
gratia  divina.  (1) 
XL.  Secunda  evasio  adversariorum  con- 


tiam.  Gonsequentia  manifesta  est,  antece- 
dens  etiam  quoad  primam  partem  patet  ex 
libro  de  preedestin.  Sanctorum  cap.  15.  ubi 
S.  Augustinus  commentum  illud  Semipela- 
gianorum,  ad  preescientiam  futurorum  con- 
ditionatorum  recurrentium,  utea  redderent 


futata  manet  ex  dictis  §.   preecedenti,  ibi  rationem,  cur  Deus  aliquos  parvulos  repro- 

enim  fuse  ostendimus,  Augustinum  repro-  bet,  non  vero  alios,  satis  demirari  non  po- 

basse  scientiam  mediam,  non  solum  quan-  test : «  Judicari  autem   quemquam  (inquit) 

tum  ad  abusum,  et  modum  illum  erroneum,  non  secundum  merita  quae  habuit,  quamdiu 

quo  ponebatur  a  Semipelagianis,  sed  etiam  fait  in  corpore,   sed  secundum  merita  quae 

quantumadsubstantiam:  tumquia  Augus-  fuerat  habiturus,  si  diutius  fuisset  in  cor- 


tinus  locis  citatis  expresse  rejicit  omnem 
praescientiam  a  decreto  independentem  , 
et  expresse  docet  quod  Deus  preedestina- 
tione  sua  omnia  bona  opera  nostra  praes- 
civit,  et  quod  si  ea  preescivit,  profecto  et 
praedestinavit.  Tum  etiam,  quia,  ut  ibidem 
arguebamus,  Augustinus  reprobavit  praes- 
cientiam  futurorum  conditionatorum  a  de- 
creto  independentem,  eo  modo  quo  illam 
tradiderat  in  libro  de  sex  quaestionibus  Pa- 
ganorum,  ut  asserit  D.  Thomas  5.  p.  quaest 


pore,  unde  opinari  potuerunthomines,  quo- 
rum  ingenia  non  esse  contemptibilia  vestrae 
indicant  litteree  »  (Prosperum  et  Hilarium 
alloquitur,  respondeVis  ipsorum  epistolis  ) 
«  Et  mirans  et  stupens  reperiri  non  possum, 
nec  credere  non  auderem,  nisi  vobis  non 
credere  non  auderem.  »  Et  libro  de  anima 
et  ejus  origine  sic  discurrit :  «  Si  peccata, 
quee  si  homo  viveret  commissurus  esset, 
etiamnon  commissa  damnantur  in  mortuo, 
nullum  beneficium  collatum  est  illi,   qui 


1.  art.  5.  ad  2.  cujus  verba  supra  retuli-  raptus  est  ne  malitia  mutaret  intellectum 
mus  :  sed  Augustinus  in  libro  illo  de  sex  ejus  :  quandoquidem  judicabitur  secundum 
queestionibus  Paganorum,  talem  preescien-     eam  quae  in  illo  fuerat  futura  malitiam,  non 

secundum  eam  quae  in  illo  inventa  est  inno- 
(1)  Disp.  2.  sect.  2  %.  3.  centiam,  de  nullo  mortuo  baptizato(etiam 


ARTIGULUS  IV.  473 

parvulo)  poteritesse  securitas  ;  quia  etpost  Semipelagiani  admittebant,  non  impugnat 

baptismum,  non  qualitercumque  peccare,  ex  eo  quod  bonis  vel  malis  opcribus,  per 

verum  etiam    apostare  homines  possunt.  eam  sub  conditione  praevisis,  Deus  puniat, 

Quidsi  ergo  qui  baptizatus  hinc  raptus  est,  vel  praemium  largiatur,  sed  ex  eo  quod 

apostata  erat  futurus,  si  viveret  ?  Nullum  scientiadivina  falli  non  potest,  et  praescire 

ne  illi  beneficium  putabimus  esse  collatum,  aliquid  futurum  quod  revera  futurumnon 

quod  raptus  est  ne  malitia  mutaret  intellec-  est,  ante  decretum  et  praedefinitionem  di- 

tum  ejus  ;  et  propterDei  praescientiam,  non  vinae  voluntatis.  Simili  discursu  utitur  lib. 

sicut  fidele    membrum    Ghristi,  sed  sicut  1.  deanima  cap.  12.  dicens  :  «  Ipsa  exina- 

apostatam  judicandum    esse  censebimus  ?  nitur  omnino  praescientia,  si  quod  praesci- 

Quanto    enim    melius  si  peccata  nondum  tur  non  erit.  Quomodo  enim  recte  dicitur 

facta,   nondum  cognita,   sed  praecognita  et  praesciri  futurum,  quodnon  est  futurum  ?  » 

futura  puniuntur,  projicerentur  illi  duo  de  Prosper    etiam  in  epist.   ad  Augusiinum, 

paradiso  ante  peccatum,   ne  in  loco  sancto  eumdem  Massiliensium  errorem  confutans, 

et  beatifico  peccarent  ?  »  sic  ait :  «  Praeterita  quae  non  exstant,  futu- 

XLII.  Quoad  secundamveropartem,nem-  ra  quae  non  sunt  futura  confingunt,  novo- 

pe  quod  D.  Augustinus  impugnaverit  etiam  que  apud  illos  absurditatis  genere,  et  non 

sententiam    horum    Haereticorum  ex    alio  agenda  praescita  sunt,  et  praescita  non  acta 

capite,  nempe  ex  eo  quod  ante  divinum  sunt.  » 

decretum  ,  nihil  habet    rationem    futuri,  XLIII.  Ex  his  in  favorem  nostrae  conclu- 

etiam  sub   conditione,  probatur  ex  variis  sionis  haec  ratio  formari  potest.  Destructo 

ejus  testimoniis.    In  primis  enim  S.  Doctor  objecto  alicujus  scientiae,  destruitur  et  ipsa 

de  praedestin.  Sanct.   cap.  14.   contra  prae-  scientia,  quantum  ad  substantiam  :  sed  D. 

dictos  Haereticos  disputans,    et  explicans  Augustinus  objectum  scientiae  mediae  des- 

illud  Sapient.  4.   Raplus  est  ne  malitiamu-  truit  :  ergo  et  talem  scientiam  quantum  ad 

taret  intellectam  ejus,  ait   :    «  Dictum  est  substantiam  reprobat.  Major  patet,   minor 

secundum  pericula  vitae  hujus,  non  secun-  probatur.  Objectum  scientiae  mediae  est  fu- 

dum  praescientiam  Dei,  qui  hoc  praescivit  turum    conditionatum,    ut  cognoscibile    a 

quod  futurum  erat,  non  quod  futurum  non  Deo  ante  decretum,  et  praedefinitionem  suae 

erat  :   id  est  quod  ei  mortem  immaturam  voluntatis  :  sed  ex  Augustino  nullum  datur 

erat  praestiturus,  uttentationum  subtrahe-  futurum,  etiam  conditionatum,  ante  decre- 

retur  incerto,  non  quod  peccaturus  esset,  tum  et  determinationem  voluntatis  divime : 

qui  mansurus  in  tentatione  non  esset.  »  Ubi  ergo  ex  Augustino  non  datur  objectum  scien- 

duo  in  hoc  testimonio  involvuntur,  nimi-  tiae  mediae.  Major  est  evidens,  minor  vero 

rum  quod  immatura  morte  ille  esset  rapien-  probata  manet  ex  dictis  :  Augustinus  enim 

dus,  ut  tentationum  subtraheretur  pericu-  locis  citatis  expresse  docetfutura  quae  Pela- 

lis,  et  quod  si   ille   diutius  maneret  in  hac  giani  fingebant,  quae  conditionata  erant,  ut 

vita,  in  peccatum  laberetur  ;   et  de  primo  ex  supra  dictis  patet,  revera  non  esse  futu- 

asserit    Deum  habere  praescientiam,   quia  ra,  quia  nimirum,  illi  volebant  eaessefu- 

posito  decreto,  talis  effectus  revera  futurus  tura    ante    decretum    et  praedefinitionem 

erat,  non  vero  de  secundo,  quia  cum  de  illo  divinae   voluntatis,    quae  est   prima   radix 

Deus  nullum  haberet  decretum,    non  erat  futuritionis  et  contingentiae  rerum  ;  existi- 

futurum.  Unde  concludit  :  «  Hoc  praescivit  mabant  enim  opera  nostra  non   fore  libera, 

quod  futurum  erat,  non  quod  futurum  non  si  decretum  Dei  efficax  illa  praecederet,  et 

erat.  »   Deinde  lib.  2.   contra  duas  epist.  si  divina  constitutio  humanas    praeveniret 

Pelagian.  cap.   7.  adducens  exemplum  de  voluntates,  ut  refert  S.  Prosper,  supra  rela- 

duobus  parvulis,  quorum  unuscum  baptis-  tus,  in  epistola  ad  Augustinum. 

mo,  et  altersine  baptismo  moritur,  subdit  :  XLIV.  Confirmatur  ex  eodem  S.  Doctore 

«  Quomodo  praescivit  ea  futura  quae,  illis  in  tractatu   08.   in  Joan.  ubi   explicans  haec 

infantia  morituris,   quia    praescientia  ejus  verba  Isaiae  45.  v.  11.   Hac  dicit  Dominus 

falli  non  potest,  praescivit  potius  non  futu-  Sanctus  Israel,  plastes  ejus  :  ventura  inter- 

ra  ?  Ubi   praescientiam  conditionatam  ante  rogate  me,  legit  secundum  aliam  transla- 

efficax  divinae  voluntatis  decretum,   quam  tionem  :  Qui  fecit  qum  futura  sunt,  et  sub- 


480 


DISPUTAT10  VI. 


dit :   «  Non  enim  ait  qui  facturus  est  quse 
futura  sunt,  sed  qui  fecit  qua?  futura  sunt ; 
ergo  et  fecit  ea,  et  facturus  est  ea  :  nam  ne- 
que  facta  sunt,  si  ipse  non  fecit ;  neque 
futura  sunt,  si  ipse  non  fecerit  :  fecit  ergo 
ea,  praedestinando ;  facturusest,  operando.» 
Quibus  verbis  expresse  docet  Deum  facere 
futura,  ea  praedestinando,  seu  praedefinien- 
do,  subindeque  divinae  voluntatis  decretum 
et    praedefinitionem,    esse  radicem    totius 
futuritionis,  atque  adeo  nihil  posse  concipi 
ut  futurum,   sive  absolute,  sive  conditio- 
nate,  in  signo  rationis  illam  antecedente. 
Unde  in  libro  de  bono  persever.  cap.  47.  in 
fine,  loquens  de  initio  fidei  nostrae,   et  aliis 
operibus  bonis  ad  salutem  aeternam  condu- 
centibus,  sic  concludit :  «  Si  nulla  est  prae- 
destinatio  quam  defendimus,    non  praes- 
ciuntur  a  Deo,  »  et  ibidem  saepe  repetit, 
«  Si  Deus  bona  opera   praescivit,  profecto 
praedestinavit ;  quae  vero  non  praedestina- 
vit  bona,    non  praescivit.  »  Et  libro    26. 
contra  Faustum  cap.  4.  reddens  rationem 
cur  nesciat  an  aliquid  sit  futurum,   ait : 
«  Ideo  nescio,  quia  quid  habeat  de  hac  re 
Dei  voluntas,  me  latet  :  illud  me  tamen  non 
latet,  sinedubio  futurum,  si  hoc  Dei  volun- 
tas  habet.  »   Quibus  verbis  omne  genus  fu- 
turorum  a  divinae  voluntatis  decreto  pen- 
dere  statuit.  Quare  immediate  antea  dixe- 
rat : « Illud  sane  scimus,  hoc  de  Elia  factum, 
quod  Dei  voluntas  habet ;  quod  autem  Dei 
voluntas  non  habet,  fieri  de  quoquam  om- 
nino  non    posse.  »  Ergo    Sanctus    Doctor 
aperte  rejicit  scientiam  mediam,  quantum 
ad   substantiam,    et  non    solum    abusum 
illius. 

XLV.  Gonfirmatur  amplius  :  Augustinus 

triapassim  docet  quae  generatim  scientiae 

mediae    repugnant.    Primum  est,   gratiam 

efficacem  desumere  vim  suam  ab    omnipo- 

tentissima  Dei  voluntate.    Secundum,  res 

dici  et  esse  futuras  a  priori,  quod  a  Deo 

sciantur.  Tertium,  Deum  cognoscere  crea- 

turas  in  sua  essentia,   ut  in  causa.  Quae 

omnia  negant    adversarii,    quod    videant 

cum  nullo  illorum  seorsim,   multo  minus 

cum  his  tribus    conjunctim,  stare    posse 

scientiam  mediam,  quam  a  principiis  omni- 

no  contrariis  desumunt :  ergo    S.   Doctor 

rejicit  scientiam  mediam,  quantumad  subs- 

tantiam,  et  non  solum  quoad  abusum,  et 

modumillum  erroneum,  quoponebatur  a 


Semipelagianis.  Gonsequentia  manifesta 
est,  antecedens  vero,  quoad  secundam  et 
tertiam  partem,  disp.  2.  art.  4.  et  disp.  5. 
art.  4.  ostensum  est,  et  quantum  ad  pri- 
mam,  fuse  tractatusequentidisp.  5.  dempns- 
trabitur,  agendo  de  efficacia  voluntatis  di- 
vinae. 


$.  III. 

Quid  de  D.  Thoma  ? 

XLVI.  In  omnibus  semper  Augnstino 
adhaesit  fidelissimus  ejus  discipulus  D.  Tho- 
mas,  quare  non  potuit  ei  placere  scientia 
media,  si  Augustino  displicuerit ;  nec  ab 
illo  approbari,  si  ab  isto  fuerit  reprobata. 
Placet  tamen  hic  breviter  ostendere,  quan- 
tum  a  doctrinae  D.  Thomae  principiis  talis 
scientia  abhorreat,  et  quam  longeab  ea  dis- 
tent  defensores  illius  :  non  enim  melius 
mens  S.  Doctoris  inquiri  potest,  quam  ex 
principiis  communibus,  toti  ejus  doctrinae 
connexis,  cum  nullibi  hanc  quaestionem  ex 
professo  pertractaverit.  Unde 

Dico  secundo  :  Scientiam  mediam  pluri- 
bus  principiis  doctrinae  p.  Thomae  apper- 
tissime  repugnare. 

Probatur  conclusio  multipliciter,  expo- 
nendo  scilicet  plura  principia  doctrinae  D. 
Thomae,  quae  manifeste  repugnant  scientiae 
mediae  et  ex  quibus  evidenti  illatione  se- 
quitur  ejus   destructio. 

XLVII.  In  primis  evidens  est,  scientiam 
mediam,  non  posse  stare,  destructo  ejus 
objecto  :  sed  D.  Thomas  destruit  objectum 
scientiae  mediae  :  ergo  et  ipsam  scientiam. 
Minor  probatur  :  Objectum  scientiae  mediae, 
est  veritas  objectiva  propositionum  contra- 
dicentium  de  futuro  contingenti  ante  decre- 
tum,  ut  docent  ejus  assertores  :  sed  hanc 
veritatem  objectivam  excludit  S.  Doctor 
variis  in  locis  supra  relatis,  (4)  quibus  do- 
cet  contradictoriis  de  futuro  contingenti 
nullam  inesse  determinatam  veritatem,  non 
solum  quoad  nos,  sed  etiam  quoad  se :  nam 
lect.  45.  super  cap.  8.  libri  Periherm. 
negat  hujusmodi  contradictoriis  veritatem, 
quia  futurum  contingens  non  habet  esse 
determinatum  in  suis  causis  liberis.  Et  in  4. 
sent.  dist.  58.  quaest.  4.  art.  5.  ad  2.  ait  : 

(1)  Disp.  4.  art.  3.  $.  2. 


ARTICULUS  IV. 

« Futurum  contingens  non  est  determinate 
verum  antequam  fiat,  quia  non  habet  cau- 
sas  determinatas.  » 

XLVIII.  Gonfirmatur  :  Idem  S.  Doctor  1. 
p.  quaest.  16.  art.  7.  ad  3.  haec  scribit  : 
«  Illud  quod  nunc  est,  ex  eo  futurum  fuit 
antequam  esset,  quia  in  causa  sua  erat  ut 
fieret ;  unde  sublata  causa  non  esset  futu- 
rum  illud  tleri  :  sola  autem  prima  causa  est 
aeterna  ;  unde  ex  hoc  non  sequitur,  quod 
ea  quae  sunt,  semper  fuerit  verum  ea  esse 
futura,  nisi  quatenus  in  causa  sempiterna 
fuit,  ut  essent  futura  ;  quoe  quidem  causa 
solus  est  Deus.  »  Atqui  non  fuerunt  futura 
in  causa  sempiterna  nude  sumpta,  sed  per 
decretum  determinata  :  ergo  ante  illud  de- 


481 


ratione,  ordinatione,  et  determinatione  cau- 
sarum  ad  illius  productionem.  Ita  docet 
quaest.  2.  de  veritate  art.  12.  in  corp.  et  ad 
7.  et  in  1.  dist.  38.  quaest.  1.  art.  5.  ad  3. 
Ex  quo  etiam  principio  solvitur  omnis 
scientia  media,  cum  ex  illo  evidenter  se- 
quatur,  nullum  contingens  esse  determina- 
te  futurum,  absolute,  vel  conditionate,  in- 
dependenter  a  decreto,  et  ordinatione,  vel 
determinatione  causae  primae,  ut  constabit 
ex  infra  dicendis,  demonstrando  impossibi- 
litatem  hujus  scientioe. 

LI.  Quarto ,  D.  Thomas  docet  scientiam 
Dei  esse  priorem  rebus  ,  nec  ab  illis  men- 
surari  ,  quantum  ad  veritatem,  et  certitu- 
dinem  ;   sed  potius  esse  illarum  regulam  , 


cretum,  D.  Thomas  nullam  agnoscit  verita-     et  mensuram,  ut  videri  potest  in  hac  quaest. 


tem  in  futuris  contingentibus,  ac  proinde 
tollit  objectumscientiaemediae. 

XLIX.  Secundo,  Unum  exprincipiis  quod 
D.  Thomas  frequenter  usurpat ,  est  Deum 
non  cognoscere  res  immediate  in  seipsis  ; 
sed  solum  in  seipso  ,  et  in  sua  essentia 
tamquam  in  causa ,  et  medio  prius  cogni- 
to.  Ita  expresse  docet  hic  art.  5.  in  corpore, 
quod  his  verbis  concludit :  «  Sic  igitur  di- 
cendum  est,  quod  Deus  seipsum  videt  in 
seipso,  alia  autem  a  se  videt,  non  in  ipsis, 
sed  in  seipso.  » Idem  repetit  in  responsione 


art.  8.  ad  3.  ubi  ait :  «  Sicut  scibilia  na- 
turalia  sunt  priora  scientianostra,  et  men- 
sura  ejus  ;  ita  scientia  Dei  est  pr?or  quam 
res  naturales,  et  mensura  ipsarum.  »  Et  1. 
2.  quaest.  93.  art.  1.  ad  3.  «  Ratio  intellec- 
tus  divini  aliter  se  habet  ad  res,  quam  ra- 
tio  humani  intellectus.  Intellectus  enim 
humanus  est  mensuratus  a  rebus,  ut  sci- 
licet  conceptus  hominis  non  sit  verus 
propter  seipsum  :  sed  dicitur  verus  ex  hoc 
quod  consonat  rebus.  Intellectus  vero  divi- 
nus  est  mensura  rerum  ,  quia  unaquaeque 


adprknum.  Item  1.  contra  Gentes,  cap.  49.     res  intantum  habetde  veritate,  inquantum 


probat  ex  Dionysio,  Deum  omnia  cognoscere 
in  sua  essentia  tamquam  in  causa.  Et  cap. 
65*.  ratione  5.  «  Gognitio  (inquit)  Dei  est  de 
rebus  omnibus  per  causam  :  se  enim  cog- 
noscendo  qui  est  omnium  causa,  alia  quasi 
suos  effectus  cognoscit.  »   Quod  cap.   67. 


imitatur  intellectum  divinum. »  Sed  cum 
hoc  principio  non  posse  stare  scientiam 
mediam  ,  evidens  est,  quia  talis  scientia 
non  est  regula,  et  mensura  certitudinis  , 
et  veritatis  quae  est  in  rebus  futuris;sed 
potius  earum   futuritionem,  ac   veritatem 


extenditad  futura  contingentia,  et  cap.  68.     odjectivam  supponit,  eamque  tantum  spe- 


ad  actus  liberos  nostrae  voluntatis,  ut  ibi- 
dem  videri  potest.  Ex  hoc  autem  principio 
sequitur  manifesta  destructio  scientiae  me- 
diae,  cum  enim  essentia  divina  non  sit 
causa  rerum  ad  extra,  nisi  ut  habet  ad- 
junctam  voluntatem,  et  nisi  ut  determi- 
nata  per  decretum  :  eo  quod  Deus  non  sit 
agens  ad  extra  per  modum  naturae  ,  sed 
per  modum  liberi  :  si  in  illa  tamquam  in 
causa  ,  et  medio  prius  cognito  ,  futura 
contingentia  et  libera  cognoscit ;  evidens 
est  illa  non  posse  cognoscere  antecedenter 
ad  decretum,  per  scientiam  mediam. 

L.  Tertium  principium  doctrinae  D.  Tho- 
mae  est,  rem  esse  futuram,  esse  denomi- 
nationem  extrinsecam,  sumptam  a  praepa- 


culatur,  et  explorat :  ergo  scientia  media 
principiis  doctrinae  D.  Thomae  repugnat. 

LII.  Quinto,  Gonstat  ex  pluribus  testimo- 
niis  disp.  4.  art.  6.  g.  2.  adductis,  D.  Tho- 
mam  docerepraescientiam  futurorum,  saltem 
absolutorum,  esse  in  decreto  fundatam  ,  et 
ab  eo  dependentem.  Id  etiam  aperte  col- 
ligitur  ex  1.  sent.  dist.  39.  quacst.  1.  art.  1. 
ad  5.  ubi  dicit  :  «  Licet  esse  et  scire  Dei 
sint  idem  secundum  rem,  tamen  scire  se- 
quitur  voluntatem,  utimperatum  ab  ipsa.» 
Et  art.  2.  ad  1.  ait  :  «  Ipsum  scire  in  Deo 
esse  subjectum  libertati  voluntatis.  »  Hinc 
vero  praecludi  viam  ad  scientiam  mediam, 
§.  praecedenti  ostendimus ;  nam  si  praes- 
cientia   futurorum  nitatur  decreto  ,   illud 


482  DISPUTATIO  VI. 

debet  esse  infallibile,  et  ab  intrinseco  cum  etiam  principio  sequitur  destructio  scien- 

illis  connexum  ,  ac  proinde  de  se  efficax,  et  tiae  mediae,  quae  non  reducit  liberam  elec- 

efficiens  liberam  determinationem  volunta-  tionem  nostrae  voluntatis,    in   Deum  ut  in 

tis  ,  subindeque  excludens  scientiam  me-  primum  eligens,  et  primum  deliberans,  ac 

diam,  quae  supponit  decretum  indifferens,  determinans  ;  sed  potius  in  liberum  arbi- 

et  a  voluntate  humana,  quoad  speciemac-  trium  creatum  ,  ex  innata  libertate,  et  do- 

tus  ,  determinabile.  minio  veluti  a  Deo  emancipato  ,  ut  dicunt 

LIII.  Sexto,  Quotiescumque  D.  Thomas  adversarii  ,  seipsum  determinans  ad  spe- 

explicat  concordiam  nostrae  libertatis  cum  ciem  actus,  sub  concursu  indifferenti  ipsi 

divinis  decretis,  recurrit  ad  infinitam  effi-  a  Deo  oblato.   Unde  (ut  infra  ostendemus) 

caciam  divinae  voluntatis  ,  attingentis  non  scientia  media  subtrahit  a  divina  causali- 

solum  substantiam  ,  sed  etiam  modum  li-  tate,  et  providentia ,   liberam  nostrae  vo- 

bertatis  in  nostris  operationibus ,  ut  cons-  luntatis  determinationem. 

tat  ex  1.   p.  quaest.    19.  art.  8.   ex  primo  LV.  Octavo,  D.  Thomasl.  p.   quaest.  14. 

contra  Gentes  cap.  55.  etex  aliis  locis  supra  art.  8.  ad  1.  et  quaest.  2.  de  verit  art.   14. 

a  nobis  citatis  :   ergo  non  admittit  scien-  ad  1 .   docet  non  ideo  res  sciri  a  Deo,  quia 

tiam  mediam.  Gonsequentia  patet,  si  enim  futurae  sunt  ;  sed  ideo    futuras  esse,  quia 

illam  agnosceret,  non  deberet  recurrere  ad  sciuntur  a  Deo  ;  per  scientiam  scilicet  prac- 

infinitam  illam  efficaciam  divinse  voluntatis:  ticam,  et  applicatam  a  decreto  ,  ut  disp. 

sed  potiiis  ad  praescientiam  futuri  consen-  3.  art.  4.  ostendimus :  unde  explicat  dictum 

sus,  et  ad  scientiam  illam    exploratricem,  Origenis  dicentis,  «   Quia  futurum  est  ali- 

qua  Deus  scrutatur  ac  explorat  quid  homo  quid,  ideo  scitur  a  Deo ;  »  et  dicit  hoc   non 

ex  innata  libertate  voliturus  sit,  et  ad  quid  esse  intelligendum,  secundum  causam  es- 

determinabit      concursum      indifferentem  sendi,  sed  tantum  secundum  causam  in- 

quem  illi   offert,  sicut  ejus  defensores  do-  ferendi  :  id  est  in  sensu  tantum  illativo  ,  et 

cent.  non  causali.   At  hoc  principium  repugnat 

LIV.  Septimo,  Idem  S.  Doctor  1.  2.  quaest.  etiam  scientiae  mediae  ,   ejusque  assertori- 

109.  art.  2.  ad  1.  et  3.   contra  Gent.   cap.  bus,  quidocent,  ideo  res  futuras  sciri  a  Deo, 

89.  docet,  quod  licet  homo  sit  dominus  suo-  quia  f uturae  sunt ;  et  negant  ideo  illas  esse 

rum  actuum,  propter  deliberationem  ratio-  futuras,  quia  sciuntur    a  Deo  :   ergo  idem 

nis,  quae  potest  flecti  ad  unam  partem,  vel  quod  prius. 

ad  aliam  :  tamen   quod  deliberet,  vel  non  LVI.  Nono,  Molinaet  alii  defensores  scien- 

deliberet,   quod  eligat ,  vel  non  eligat,  hoc  tiae  mediae,  docent  praedestinationem  esse 

debet  reduci  in  aliquod  primum  deliberans  tantum  certam  certitudine  causalitatis  me- 

et  eligens  ,  quod  sit  melius  ratione  huma-  diorum  :  sed  hoc  reprobatur  a  D.  Thoma 

na  ,  scilicet  in    Deum  ,    qui  est  primum  quaest.  6.  de  verit.  art.  3.  ubi  dicit ,  «  Esse 

liberum,  et  primum  principium  nostrorum  contra  Scripturam  et  dicta    Sanctorum.  » 

conciliorum  et  voluntatum.  Unde  1.  Peri-  Et  quodlibet  12.  art.  5.  inquit,  «  Praedesti- 

herm.  lect.  14.  sic  ait  :  «  Voluntas  divina  nationem  habere    certitudinem  :  ex  parte 

estintelligenda,  ut  extra  ordinem  entium  scientiae  Dei,  quae  non  potest  falli ,  ex  parte 

existens,  et  velut  causa  quaedam  profun-  voluntatis  divinae,  cui  non  potest  aliquid 

dens  totum  ens,   et  omnes  ejus  differen-  resistere  ;  et  ex  parte    providentiae,   quae 

tias :  sunt  autem  differentiae  entis  ,  possi-  certissimo  modo  ducit  ad  finem.    »    Item 

bile  et  necessarium  :   et  ideo   ex  ipsa  vo-  qiiaest.  6.  deverit.  art.  3.  ait,   «   Praedesti- 

luntate  divina ,  originantur  necessitas  ,   et  nationem  addere  praescientiae   habitudinem 

contingentia  in  rebus.  »  Quibus  verbis  redu-  causae.  » Ergo  scientia  media  repugnat  prin- 

cit  ipsam    libertatem   ,  et    contingentiam  cipiis  doctrinae  Divi  Thomae. 

rerum ,  ad  ipsam  voluntatem  divinam  ,  ut  LVII.  Denique  disputatione  praecedenti 

ad  primum  liberum,  et  primum  determi-  ostendimus,  decreta  absoluta  ex  parte  sub- 

nans  ,  ac  profundens  totum   ens  et  omnes  jecti,  et  conditionata  exparteobjecti,  inDeo 

ejus  differentias ;  non  vero  ad  ipsam  volun-  admittenda  esse,  juxta  S.  Doctoris  princi- 

tatem  humanam  ,  quae  solum  est  secundum  pia,  praesertim  juxta  principium  illud  quod 

liberum,  et  secundum  determinans.  Ex  quo  inejus  doctrina  certissimum,  et  communis- 


ARTIGULUS  V. 


m 


simum  est,  Deum  omnia  in  seipso  ut  in 
causa  cognoscere  :  sed  cum  decretis  illis 
conditionatis  scientia  media  cohaerere  ne- 
quit,  ut  de  se  patet,  ejusque  defensores 
fatentur :  ergo  illa  de  medio  tollenda  est, 
si  stare  velimus  doctrinae  D.  Thomae  prin- 
cipiis.  Unde  Salmanticenses  referant  Gurie- 
lem  doctorem  Salmanticensem  celeberri- 
mum,  cum  primum  scientiam  mediam  do- 
cuisset,  eam  post  modum  retractasse  ;  cum 
enim  totum  septennium  uni  Summae  D. 
Thomae,  cum  Gajetani  Gommentariis  le- 
gendae  (cujusamore,  ut  Jacob  Raclielis  po- 
tiundas  studio,  flagrabat)  impendisset,  nulla 
hujus  scientiae  semina  aut  vestigia  in  ea 
reperire  potuit,  cum  maxime  vellet ;  sed 
potius  illam,  Angelicae  doctrinao  principiis 
apertissime  repugnare,  competit.  Vir  est 
toto  orbe  celeberrimus,  et  supra  omnem 
laudem,  nullique  partium  addictus,  imo  et 
in  scientiam  mediam  aliquando  pronior,  cui 
subinde  major  fides  habenda,  quam  ulli 
nostrum,  aut  e  Societate.  Ex  quo  intelliges, 
gratis  a  Patre  Annato  dictum  :  «  Thomistas 
apud  D.  Thomam  scientiam  mediam  quae- 
sivisse,  sed  in  modum  illius,  qui  cum  bre- 
viarium  suum  perdidisset,  ita  quaerebat  ut 
inveniendum  timeret.  » 

Articulus   V. 

Variis  argumentis,  ex  principiis  supra  sta- 
tutis  desumptis,  expungitur  scientia  me- 
dia. 

Haec  argumenta  fuse,  et  lato  calamo,  dis- 
putationibus  praecedentibus  expendimus ; 
nunc  ea  hic  in  unum  colligemus,  et  brevi- 
ter  ac  dilucide  exponemus. 


;.  f. 


Argumentum  primnm  a  cognitione  creatura- 
rum  in  essentia  divina  ut  in  causa. 

LVIII.  Hoc  argumentum  quod  per  totam 
disputationem  secundam  prosecuti  sumus, 
potest  sic  breviter  proponi.  Creaturae  possi- 
biles  non  aliter  cognoscuntur  a  Deo,  quam 
in  essentia,  seu  omnipotentia  divina,  tam- 
quam  in  causa  :  ergo  non  est  alia  futurorum 
cognitio  in  Deo,  nisi  in  decreto,  seu  quod 
idem  est  in  omnipotentia  Dei  determinata 


per  decretum,   subindeque  vacat  scientia 
media,  quae  praevenit  decreta  Dei  tam  ab- 
soluta  quam  conditionata.  Antecedens  disp. 
2.  art.  1.  variis  rationibus,  et  Sanctorum 
Patrum  testimoniis  demonstravimus,  prae- 
sertim  ex  D.  Dionysio  cap.  7.  de  divin.  no- 
minibus,   dicente.    «    Deus  non  secundum 
visionem  singulisse  immittit,  sedsecundum 
causae  continentiam  scit  omnia.  »  Et  infra  : 
«  Divina  sapientia  seipsam  cognoscens  scit 
omnia,  et  uno  causae  complexu,  rerum  om- 
nium  scientiam  habet.  »  Adduximus  etiam 
illud  Augustini  11.  de  civit.  cap.  7.   «  Co- 
gnitio  creaturae  in  'seipsa,  decoloratior  est, 
quam  cum  in  Dei  sapientia,  velut  in  arte 
per  quam  facta  est  cognoscitur;  »  et  istud 
D.  Thomae  1.  p.  quaest.  12.  art.  8.  «  Viden- 
tur  omnia    in  Deo,   sicut  effectus  in  sua 
causa.  »  Gonsequentia  vero  probatur,  Tum 
quia  sicut  se  habet  essentia  nuda  et  omni- 
potentia  ad  creaturas  possibiles;  ita  ad  fu- 
turas  eadem  essentia  determinata,  et  omni- 
potentia    applicata    per    decretum.    Tum 
etiam,  quia  sicut  ab  essentia,  ut  participa- 
bili  et  imitabili  per  modum  ideae,  creaturae 
habent  suam  non  repugnantiam,  ut  sint 
entia  participatione  essentiae,  et  ab  omni- 
potentia  sunt  producibiles,  ut  a  causa  effi- 
ciente,  quae  potest  quidquid  non  repugnat ; 
ita  voluntas  determinata  per  decretum  po- 
sitivum  aut  permissivum,  est  causa  transi- 
tus  a  possibili  ad  futurum.  Tum  denique, 
quia  fundamentum  et  radix  cur  possibilia 
cognosci  debeant  inessentia  utin  causa,  nec 
aliud  medium  suppetat  extra  Deum,    est 
perfectio  absoluta,  et  summa  Dei  indepen- 
dentia,  quae  non  patitur  illum  suae  cogni- 
tionis  et  volitionis  specificationem  haurire 
aliunde,  quam  a  propria  essentia ;   neque 
habere  aliud  objectum  formale  et  immedia- 
tum  cognitionis  possibilium,  quam   essen- 
tiam  nude  sumptam;   et  futurorum,  quam 
eamdem  essentiam,  ut  per  decretum  deter- 
minatam;  sicut  objectum  specificum   voli- 
tionis  Dei  liberae,  est  sola  bonitas  increata  ; 
creaturae  vero,  ad  objectum  dumtaxat  mate- 
riale  et  secundarium  pertinent. 

LIX.  Neque  potest  haec  ratio  eludi  eva- 
sione  Vazquezii,  negantis  Deum  ullam  crea- 
turam  cognoscere  ex  suae  omnipotentiae 
comprehensione,  quia  effectus  (inquit)  non 
cognosciturin  causa,  nisi  referatur  relatione 
transcendentali  ad  illum,  qualis  repugnat 


m  DrSPUTATIO  Yf. 

causae  increatae,  quae  ab  omni  respectu  ad  sentia,  ut  in  tractatu  de  attributis  fuse  os- 

creaturas  absoluta  est.  Quasi  vero  causa  tendimus  :  (4)  ergo  scientia  media  in  Deo 

vim  habeat  ducendi  in  cognitionem  effectus,  impossibilis  est. 

ratione  hujusmodi  relationis,  et  non  potius 

ratione  continentiae  et  connexionis  necessa-  g.  [[. 

riae,  ac  dependentiae  effectus  ab  ipsa  :  quse 

tria  eo  perfectius  adsunt  Deo,  et  cuique  Secundumargumentum,aperfectionedivince 

causae,  quo  est  prior,  et  magis  independens  scientiw. 

a  suo  effectu. 

LX.  Addo  quod,   si  causa  quaelibet  non  LXII.   Hoc    argumentum    desumitur  ex 

esset  idonea  ad  inducendam  effectus  cogni-  principiis  statutis  disp.  5.  agendo  de  causa- 

tionem,  nisi  ratione  relationis,   quae  Deo  litate  et  perfectione  divinae  scientiae,  ibi 

deest,  etiam  dici  posset,  ineptam  esse  ad  enim  ostendimus,  scientiam  Dei,  quantum 

effectum  producendum  :  cur  enim  hujus-  ad  veritatem  et  certitudinem,  non  depen- 

modi  relationi  alligetur  vis  potius  manifes-  dere,  nec  mensurari  a  rebus,  sed  esse  illa  - 

tandi,   quam  producendi  effectum  ?  Ergo  rum  regulam  et  mensuram ;  cum  illa  non 

sicut  omnipotentia  Dei  ,  absque  relatione  sit  minus  perfecta,  quam  ejus  amor,   qui 

transcendentali  ad  creaturas,  est  potens  et  non  pendet,  nec  causatur  a  bonitate  et  per- 

efficax  ad  productionem  illarum,  ita  absque  fectione  quae  sit  in  rebus,  nec  illam  suppo- 

eodem  respectu  ,   potest  habere  rationem  nit,  sed  efficit,  juxta  illud  D.  Thomae  infra 

medii  ad  illas  cognoscendas,  ut  supra  osten-  quaest.  20.  art.  2.  «  Amor  Dei  est  infundens 

sum  est.  (1)  et  causans  bonitateminrebus.  »  Unde  idem 

LXI.  Futile  etiam  ac  ridiculum  est  quod  S.  Doctor  4.  2.  quaest.  93.  art.  4.  ad  3.  «  Ra- 

ait  idem  auctor,  nimirum,  nec  Deum,  nec  tio  intellectus  divini  aliter  se  habet  ad  res, 

Beatos  posse  videre  futura  in  decreto,  quia  quam  ratio  humani  intellectus  :  intellectus 

per  respectum  rationis  ad  creaturas  consti-  enim  humanus  est  mensuratus  a  rebus,  ut 

tuitur,  et  est  merum  ens  rationis  :  «  Quid  scilicet  conceptus  hominis  non   sit  verus 

enim  absurdius,  quid  impiis  et  Atheis  accep-  propter  seipsum,  sed  dicitur  verus  ex  eo 

tius  esse  potest  (inquit  P.  Baronius)   quam  quod  consonat  rebus  :  intellectus  vero  di- 

Dei   voluntatem,   qua    omnia   constitui  et  vinus  est  mensura  rerum,  quia  unaquaeque 

mutari  clamant  Scripturae,  mero  ente  ra-  resintantumhabet  de  veritate,  in  quantum 

tionis  constare.  Tanti  est  apud  illos  aueto-  imitatur    intellectum    divinum.     »    Atqui 

res  convellere  cognitionem  rerum  in  essen-  scientia  media,  cum  sit  tota  speculativa, 

tia  ut  in  causa,  et  decreto,  ut  scientia  media  nec  faciat,  sed  dumtaxat  exploret  rerum  fu- 

his  eversis  fundamentis  adstruatur.  Si  ita  turitionem,   ac  veritatem  objectivam  illa- 

liceat  arguere,  actum  est  de  fide,  et  de  tota  rum,  mensuratur  a  rebus,  quantum  ad  ve- 

Scriptura,  quae  vim  providentiae,  et  rerum  ritatemet  certitudinem,  non  vero  estillarum 

universi  seriem  docet  pendere  a  liberis  de-  regula  et  mensura  :  ergo  illa  in  Deo  impos- 

cretis ;  quae  ne  quidquam  conferant  cogni-  sibiiisest. 

tioni  divinae  de  futuris,  placet  Vazquez  in  LXIII.  Dices,  hoc  necessario  admittendum 

mera  entia  rationis  resolvere.  »  (2)  esse  in  praescientia  peccatorum,  cum  scien- 

Ex    his   manifeste   patet    impossibilitas  tia  Dei  libera,  non  sit  eorum  causa,  nec  illa 

scientiae  mediae  :  omnes  enim  ejus  defenso-  sint  futura,  quia  sciuntur  a  Deo,  sed  a  Deo 

res  assignantei  pro  objecto  primario  aliquid  sciantur,  quia  futura  sunt. 

creatum,  scilicet  actus  nostros  liberos  con-  Respondeo   quod   quamvis  scientia    Dei 

ditionate  futuros  :  sed  impossibile  est  scien-  libera  non  sit  causa  peccatorum,  nec  faciat, 

tiam  Dei  habere  pro  objectoprimarioet  spe-  sed  supponat  illorum  futuritionem  ,    non 

cificativo  aliquid  creatum,  cum   objectum  tamen  propterea  dependet  aut  mensuratur 

primarium  tam  motivum  quam  terminati-  a  rebus,  quantum  ad  veritatem  et  certitu- 

vum  divinae  intellectionis  sit  sola  divina  es-  dinem;  quia  non  terminatur  ad  illa  imme- 

diate,  et  independenter  a  quocumque  me- 

(1)  Disp.  4.  art.  I.  —  (2)  Lib.'  de  libert.  humana  ct 

gratta  diviaa.  (1)  Disp.  2.  art.  5. 


ARTICUL0S  V. 

dio  increato,  prius  cognito,  sed  ea  cognos- 

cit  in  decreto  permissivo,  quantum   ad  id 

quod  in  illis  defectus  et  privationis  est;   et 

in  decreto  positivo  concurrendi   ad  illorum 

entitatem,  quantum  ad  id  quod  in   eis  est 

entitatis,  actualitatis,  et  bonitatis  transcen- 

dentalis,    ut  supra  fuse  declaravimus.  (1) 

Unde  ab  hoc   duplici  decreto  dependet  et 

mensuraturcertitudoet  infailibilitas  divinae 

praescientiae  ,    respectu  peccatorum  ;   non         LXVI.  Hoc  argumentum  tota  disputatione 

autem  ab  ipsa  veritate  et  futuritione  objecti     quarta,  ab  articulo  tertiousque  adoctavum, 


485 

tia  videndo  continet.  Quidquid  ergo  Greator 
non  videt,  essentia  subsistendi  caret.  » 


III. 


Tertium  argumentum  ex  defectu  medii  in 
quo  scientia  media  suum  objectum  co- 
gnoscat. 


immediate  in  se  cogniti. 

LXIV.  Dices  rursus  cum  Fasolo  :  Prius 
ratione  res  habet  esse  in  se,  quam  sit  in- 
telligibilis  et  scibilis,  cum  veritas  qua  res 
fit  scibilis,  sit  passio  entis,  et  subjectum 
omne  sit  prius,'saltem  natura,  sua  passione  : 
ergo  prius  ratione  res  attingitur  a  Deo,  ut 


fuse  prosecutus  sum,  nunc  breviter  illud 
sic  propono.  In  qualibet  scientia,  praeter 
rem  cognitam,  debet  admitti  medium  in  quo 
et  per  quod  cognoscatur  :  at  scientia  media 
nullum  habet  medium  in  quo  suum  objec- 
tum  cognoscat  :  ergo  talis  scientia  fictitia 
et  chimaerica  est.  Major  patet,  minor  pro- 


effectus  a  causa,  quam  vi  cognitionis  reprae-  batur.  Scientia  media  non  cognoscit  res  sub 

sentetur.  conditione  futuras  in  signo  rationis  antece- 

Respondeo  antecedens   esse  verum,  res-  denti  decretum,  in  ideis  divinis,  ut  docet 

pectu  scientiae  creatae,  quae  speculativa  est,  ^Egidius  Romanus,  nec  in  supercomprehen- 

et  mensuratur  a   rebus;  falsum  vero  res-  sione  voluntatis  creatae,  vel  aliarum  causa- 


pectu  cognitionis  divinae,  quae  est  practica 
et  factiva  rerum,  nec  ab  illis  mensuratur, 
sed  est  earum  regula  et  mensura. 

LXV.    Instat  Fasolus  :  Prius  est  in  Deo 


rum  contingentium,  ut  Molina  et  Reccanus 
existimant ;  nec  in  voluntate  humana  nude 
sumpta ,  supponendo  quod  sine  ullo  Dei 
concursu  operari  possit,  ut  somniavit  Theo- 


ratio  intelligibilis,  quam  actualis  intellectio-     philus  Rainaudus  :  nec  in  decreto  cognito 


nis  :  ergo  prius  est  rem  creatam  esse  intel- 
ligibilem  a  Deo,  quam  intellectam. 

Respondeo  primo  antecedens  absolute 
negari  posse,  juxta  communiorem  senten- 
tiam,  quae  naturam  Dei  ipsa  intellectione 
constituit. 

Respondeo  secundo,  quod  etsi  compa- 
rando  essentiam  et  naturam  Dei  ad  ejus 
intellectum,  virtualiterdistinguerentur  esse 
intelligibile,  et  actu  intellectum,  et  illud 
prius  ratione  isto  existeret ;  non  tamen  com- 
parando  objectum  creatum  ad  intellectum 
divinum,  cum  tota  non  solum  veritas,  sed 
etiam  entitas  rei  creatae,  ab  intellectu  et 
scientia  Dei,  ut  ab  ejus  causa  et  mensura 
dependeat  :  unde  res  creatae  non  sunt  prius 
cognoscibiles,  quam  cognitae  ut  possibiles 


ut  futuro  in  sequenti  signo  rationis,  ut  Sua- 
rez  et  Fonseca  arbitrantur ;  ut  loco  citato 
fusc  contra  auctores  illos  ostendimus;  nec 
denique  in  decretis  ex  parte  subjecti  abso- 
lutis,  et  conditionatis  ex  parte  objecti,  cum 
defensores  scientiae  mediae  talia  decreta  in 
Deo  non  admittant  :  sed  praeter  illa  media, 
nullum  aliud  fingi  vel  excogitari  potest,  in 
quo  Deus  futura  conditionata  cognoscere 
possit  :  ergo  scientia  media  nullum  habet 
medium  in  quo  suum  objectum  cognoscat, 
unde  potius  Scientia  sinc  medio,qu<xm  Scien- 
tia  media  dici  debet. 

LXVII.  Dices,  Deum  non  cognoscere  fu- 
tura  conditionata  in  aliquo  medio,  sed  im- 
mediate  in  seipsis,  et  in  veritate  objectiva, 
quam  habent  in  signo  rationis  antecedenti 


cognitionenecessariasimplicisintelligentiae;     divinum  deeretum,  ex  vi  oppositionis  con 


nec  ut  futurae,  et  existentes,  quam  a  Deo 
cognoscantur  per  scientiam  visionis,  juxta 
illud  Gregorii  Magni  lib.  32.  Moral.  cap.  G. 
«  Non  existentia  videndo  crcat,  et  existen- 


(1)  Disp.  4.  art.  6. 
I. 


tradictoriae  propositionum  de  futuro  contin- 
genti,  quarum  una  in  tali  signo  est  deter- 
minate  vera,  et  altera  determinate  falsa. 

LXVIII.  Sed  contra  primo  :  In  qualibet 
scientia,  ut  diccbamus,  praeter  rem  cogni- 
tam,  debet  adinitti  medium  in  quo  vel  per 
quod  cognoscatur  :  ergo  et  in   scientia  Dei, 

32 


486  DISPUTATIO  VI. 

respectu  futurorum  contingentium,  subin-  contingens  sit  determinate  futurum,  sed  in 

deque  talis  scientia  non  terminatur  ad  fu-  statu    merae  possibilitatis   et  indifferentiae 

tura  immediate  in  seipsis,  et  independenter  ad  futuritionem,    vel    non     futuritionem. 

ab  omni  medio  cognito,  sed  ea  in  aliquo  Potestque  id  confirmari  egregio  argumento, 

medio  contemplatur  :  sicut  scientia  simpli-  quod  erudite  ac  eleganter  prosequitur  Pater 

cis  intelligentiae  res  possibiles    in    medio  Baronius  in  libro  de  libertate  humana  et 

divino  et  increato  cognoscit,  nempe  in  es-  gratia  divina,ubi  sic  discurrit :«  Si  futurum 

sentia  divina,  ut  in  causa,  ut  fuse  supra  hocipsoquod  aliquandocontinget,  ante  om- 

ostensum  est.  (1)  nem  causae  determinationem,  habet  certam 

LXIX.  Secundo,  Si  divinus  intuitus  im-  veritatem  cognoscibilem,  cur  negas  a  nobis, 

mediate,  et  independenter  ab  essentia  divina  aut  Angelis  cognosci  ?  Gum  enim  futurum 

prius  cognita,  ferretur  ad  creaturas,  et  ad  illud  sit  finitae  veritatis  et  perfectionis,   cur 

veritatem  ac  f uturitionem  rerum  contingen-  est    supra  omnem    captum    intelligentiae 

tium,  objectum  specificativum   intellectus  creatae   ?  Si  clicas  deesse  Angelis   species 

divini,  non  esset  sola  essentia  divina,   vel  hujusmodi  futuroruin  contingentium,  prae- 

solum  ens  increatum,  sed  etiam  ens  crea-  terquam  quod    illa    responsio  nulla  est, 

tum,  vel  ens  ut  sic  abstrahens  a  creato  et  juxta   Vazquozii  sententiam,    qui   Angelis 

increato.  Item  Deus  cognosceret  creaturas  negat  species  necessarias  ad  quamcumque 

sine  ulla  specie  impressa,  vel  essentia  divina  rerum  cognitionem,  frustra  opponitur  argu- 

haberet  rationem  speciei  intelligibilis,  crea-  mento,  quia  rei  possibilis  et  futura  eadem 

turas  immediate  repraesentantis,  quae  falsa  estspecies  intelligibilis,  quaeAngeloinservit 

esse,  eta  principiisTheologiaepenitusaliena,  ad  cognitionem  abstractivam  rei  absentis, 

disputatione  citata  art.  2.  fuse  monstravi-  et  intuitivam  praesentis;  et  si  Angelus  novit 

mus.  Unde  cum  defensores  scientiae  mediae,  res  ut  possibiles,  cur  ignorat  ut  futuras  ?  Si 

ab  hoc  solido  doctrinae  D.  Thomae,  et  disci-  dicas   hujusmodi  futurorum    cognitionem, 

pulorum  ejus  principio,  «   Deus   omnia  in  nulla  praevia  notitia  determinationis  causae, 

seipso,  et  in  sua  essentia  tanquam  in  causa  esse  propriam  et  singularem  Deo  ;  hoc  ego 

cognoscit,  »  recedere  et  peregrinari  cogan-  concedo,  sed  a  te  exigo,  des  mihi  aliquod 

tur,  ad  tria  alia  falsa,  vel  saltem  valde  du-  argumentum,  quo  rem  fide  certam,  propu- 

bia  et  incerta   divertunt  :  vel  enim  cum  gnem  contra  impios  ?  Juxta  principia  D. 

Vazque  dicunt,  Deum  et  naturam  intelli-  Thomae,  causa  est  in  promptu,  quia  futu- 

gentem,  nullam  habere  speciem  objecti  in-  rum  liberum  cognosci   non  potest,  nisi  in 

telligibilis ,  quod  in  doctrina  peripatetica  decreto,  aeterno,  et  in  coexistentia  aeterni- 

paradoxum  est  :  vel  asserunt  cum  Nomina-  tatis,  quae  duo  eximia  sunt  Deo.  Sed  cum 

libus  (quod  Suarez  non  improbabile  existi-  nihil  eorum  patiaris,  et  velis  futurum  in  se 

mat)  essentiam  divinam   esse  speciem  im-  certum  esse  et  verum,  nequeadilludcognos- 

mediate     repraesentativam     creaturarum  ,  cendum   requiras  causae    aeternae  inspec- 

quod,  loco  citato  impugnatum  est :  vel  tan-  tionem  ;  neque  in  aeternitate  realem  coexis- 

dem  coguntur  admittere,   creaturas  perti-  tentiam,  sed  objectivam  tantum,  quaerebus 

nere  ad  objectum  primarium  et  specificati-  possibiiibus  conveniat  :  cum  aliunde  futu- 

vum  divinae  scientiae,  quod  absurdissimum  rum  illud  sit  limitatae  entitatis,cur  ad  illius 

esse,  ibidem  ostendimus.  Unde  cum  scientia  notitiam  requiris   lumen  infinitum  ?  Gur 

media  falsis  illis  ac  ruinosis  nitatur  funda-  illam  negas  creatis  intelligentiis  ?  » (1) 
mentis,  ruinam  minatur,  nisi  novis  fulcia- 

tur  praesidiis.  §.   IV. 

LXX.  Tertio  disp.  4.  art.  4.  pluribus  ra- 

tionibus  ostendimus,   futura  contingentia,  Quartum  argimentum  a  definitione  scientice 

in  signorationisantecedentedivinum  decre-  -                              mediw. 
tum,  non  gaudere  veritate  objectiva  deter- 

minata,  in  qua  possint  a  Deo  certo  cognosci,  LXXI.  Scientia  media  est  cognitio  certa 

cum  in  tali  signo  et  priori  rationis,  nullum  et  evidens  futurorum  conditionatorum  ante 

(1)  Disp.  2.  art.  1.  (1)  Disp.  2.  sect.  1.  art.  4.  §.  1. 


ARTIGULUS  V.  487 

decretuui  et  praedestinationein    voluntatis  ea,  quae  sunt,  semper  fuit  verum  ea  esse 

divinae  :  sed  talis  cognitio  est  impossibilis  futura,  nisi  quatcnus  in  causa  sempiterna 

in  Deo  :  ergo  et  scientia  media.  Major  patet  fuit  ut  essent  futura,  qure  quidem  causa 

ex  dictis  supra  art.   1.   ubi  quid  nomine  solus  est  Deus,  »  ut  scilicet  per    libcrum 


scientiae  mediac  recentiores  intelligant , 
fuse  declaravimus,  minor  vero  suadetur. 
Ante  decretum  et  praedefinitionem  volun- 
tatis  divinae,  determinantis  extrahere  res  e 
statu  merae  possibiiitatis,  et  dare  illis  exis- 
tentiam  in  aliqua  differentia  temporis,  abso- 
lute,  vel  supposita  aliqua  conditione,  nihil 
absolute,  vel  conditionate  futurum  est,  nec 
proinde  cognoscibile  ut  taie  ab  intellectu 
divino  :  ergo  cognitio  certa  et  evidens  futu- 
rorum  conditionatorum  ante  decretum  et 
praedefinitionem  diviriae  voluntatis,  Deo 
competere  nequit.  Gonsequentia  patet,  ante- 


decretum  se  determinat  ad  rerum  produc- 
tionem,  cum  non  sit  agens  necessarium,  sed 
liberum,  et  operetur  omnia  juxta  consilium 
voluntatis  suac,  ut  ait  Apostolus. 

LXXIF.  Respondent  adversarii,  haec  argu- 
menta  demonstrare  quidem,  nihil  esse  ab- 
solute  futurum  ante  decrctum  absoiutum, 
nonprobare  tamen  futura  conditionata  non 
habere  futuritionem  et  veritatem  objec- 
tivam  determinatam,  independenter  a  de- 
creto  conditionato,  et  in  signo  rationis 
decretum  absolutum  antecedenti. 

LXXIII.  Sed  in  primis  haec  responsio  non 


cedens  vero,  inquopraecipua  hujus  celebris      cohaeret  cum  illorum  principiis,  ideo  enim 

controversiae    difficultas    versatur,    supra 

multiplici   ratione    demonstratum   est.    (I) 

Ostendimus  enim   divinum   decretum  esse 

primum    principium,    primamque    veiuti 

radicem  determinatae  futuritionis  in  rebus, 

cum   sit    primum    determmans,    primum 

principium  possibilitatis  illarum,  nimirum 

divinam  omnipotentiam    :   unde  sicut  res 

omnes  in  sua  possibilitate,   a  Dei  omnipo- 

tentia,   tanquam  a  causa,   et  in  sua  exis- 

tentia  ab  actuali  influxu  et  causalitate  Dei, 

illas  creantis  etconservantisin  esse,  depcn- 

dent ;  ita  et  in  sua  futuritione  pendent  a  libe- 

ra  determinatione  etpraedefinitione  volunta- 

tis  divinae,  determinantis  illis  dareexisten- 

tiamin  aliqua  differentia  temporis.   Ibidem 

etiam  ex  Aristotele,  D.  Thoma,  et  S.  Augus- 

tino  probavimus,  (2)  futurum  esse  id  quod     determinatam  veritatem  objectivam,  subin- 


volunt  res  contingentes  et  liberas  esse 
conditionate  futuras  in  signo  antecedenti 
divinum  decretum,  et  ut  tales  a  Deo  cognos- 
ci  per  scientiam  mediam,  quia  possunt  de 
iilis  formari  propositiones  contradictoriae, 
quarum  una  debet  esse  determinate  vera, 
et  altera  determinate  falsa  ;  subindeque 
objectum  illarum  determinate  futurum, 
vel  non  futurum.  Atqui  similiter  in  eodem 
signo  antecedenti  decretum,  possuntformari 
propositiones  contradictoriae  de  futuris 
absoiutis  ;  tam  bcne  enim  illae  sunt  contra- 
dictoriaeante  decretum,  Petrus  convertetur9 
Petrus  non  convertetur,  quam  istae  :  Petrus 
convcrtetur,  si  ponatur  in  talibus  circums- 
tantiis.  Petrus  non  convertetur,  si  ponatur, 
etc.   Ergo  si    futura    contingenlia  habeant 


estdeterminatum  incausa  :  unde  cum  ante 
divinum  decretum,  nihil  sit  determinatum 
in  causa  prima,  ad  habendam  existentiam 
pro  tempore  sequenti  (decretum  enim  est 
libera  causae  primae  detcrminatio)  mani- 
festum  est,  in  signo  rationis  illud  antece- 
dente,  nihil  esse  determinate  futurum,  nec 
cognoscibile  ut  tale  ab  intellectu  divind. 
Quare  D.  Thomas  infra  quaest.  d6.  art.  7. 
ad  5.  «  Illud  quod  nunc  est,  ex  eo  futurum 
fuit  antequam  esset,  quia  in  causa  sua  erat 
ut  fieret ;  unde  sublata  causa,  non  esset 
futurum  illud    fieri    :   sola    autem    causa 


deque  determinatam  futuritionem,  ante 
decretum,  ex  vi  et  natura  oppositionis 
contradictorioe,  futura  etiam absoluta,  prop- 
ter  eamdem  rationem,  et  oppositionem,  ve- 
ritate  et  futuritione  detcrminata,  in  eodem 
signo  gaudebunt.  Imo  cum  propositiones 
contradietoriae  de  conditionatis,  compo- 
nanturcx  absolutis  simplicibus,  etquselibet 
pars  sit  aliquo  modo  prior  toto,  proposi- 
tiones  de  futuris  absoiutis,  prius  debent 
esse  verae  (subindcque  objectum  illarum 
prius  futurum)  quam  propositiones  defutu- 
ris  conditionatis.  Unde   Pater  Martinonus, 


prima  est  aeterna,  unde  non  sequitur  quod     novissimus  Societatis  Scriptor,  hic  disp.  9. 

sect.  6.  sicdiscurrit  : «  Quidquid  est  verum, 
(1)  Disp.  4.  art.  3.  §.  l.  —  (2)  Art.  1.  $.  1.  scitur  a  Deo  esse  verum  :  atqui  futura  con- 


488 


DISPUTATIO  VI. 


ditionata  sunt  vera  :   ergo  sciuntur   esse     quia   (ut  supra    dicebamus)  futurum  est 
vera.  »  (1)  Majorem  probat  toto  numero  52.     illud  quod  est  determinatum  in  causa,  ad 


minorem  vero  numero  53.  sic  ostendit  : 
«  Futura  conditionate  non  minus  vera  sunt, 
quam  ea  quae  sunt  contingenter  absolute 
futura  :  atqui  contingenter  absolute  futura, 
sunt  determinate  vera  :  ergo  futura  condi- 
tionate,  sunt  similiter  determinate  vera. 
Minor  patet  ex  jam  dictis,  major  probatur. 
Quia  non  minus  est  contradictio  praecisa  et 
immediata  inter  has  duas  propositiones,  si 
Petrus  ponatur  in  his  circumstantiis,  nega- 
bit  Ghristum  et  si  ponatur  in  his  circums- 


habendam  existentiam  pro  duratione  se- 
quenti  :  ergo  sicut  nihi]  esse  potest  absolute 
futurum,  nisi  causa  prima  per  decretum 
absolutum  sit  absolute  determinata  ab  aeter- 
no,  ad  dandam  illi  existentiam  in  tempore ; 
ita  repugnat  aliquid  esse  conditionate  futu- 
rum,  nisi  eadem  causa  prima,  per  decre- 
tum  conditionatorum  determinata  sit  ad 
illud  producendum,  si  poneretur  aliqua 
conditio. 
LXXV.  Secundo,  Esse  futurum  sub  con- 


tantiis,non  negabit  Ghristum,  quam  sit  in-  ditione,  est  aliquid  reale,  et  non  merum 
ter  has  duas  :  Petrus  positus  in  his  circum-  ens  rationis  :  at  non  est  aliquid  reale 
stantiis.  negabit  Christum;  et  Petrus  posi-     intrinsecum  rei  quae  futura  sub   conditione 


tus  in  his  circunstantiis,  non  negabit  Ghris- 
tum :  ubicumqueautem  est  contradictio  prae- 
cisaetimmediata,  unum  extremorum  est  de- 
terminate  seu  distincte  falsum  ;  et  alterum 
est  determinate  seu  distincte  verum  :  quare 
non  minus  in  conditionatis,  quam  in  absolu- 
tis  futuris,  unum  est  verum  determinate,  et 
alterum  falsum.  »  Haec  P.  Martinonus. 
Quibus  verbis  expresse  docet  futura  con- 
tingentia,  tam  absoluta,quam  conditionata, 
esse  determinate  vera,  et  cognoscibilia  ab 
intellectu  divino,  in  signo  antecedenti  de- 
cretum  :  imo  ex  veritate  objectiva,  quam 
supponit  inesse  futuris  absolutis  ante  decre- 
tum,  probat  determinatam  veritatem  in 
conditionatis  :  ergo  si  standum  sit  adver- 
sariorum  principiis,  res  contingentes  et 
liberae,  vel  nullo  modo  sunt  futurae  ante 
decretum,  et  sic  non  datur  scientia  media  : 


signo   antecedenti 
conditionate,   sed 


vel  si  sint  futurae,  in 
decretum,  non  solum 
etiam  absolute  futurae  sunt,  subindeque  in 
sua  futuritione  nullo  modo  a  divina  volun- 
tate  dependent ;  quod  repugnat  principiis 
fidei,  et  doctrinae  Apostoli  asserentis  Deum 
omnia  operari  secundum  consilium  volun- 
tatis  suae,  atque  Augustino  dicenti,  Deum 
facere  futura,  ea  praedestinando,  et  in  sua 
praedestinatione  futura  nostra  opera  praes- 
cire,  ut  supra  vidimus. 

LXXIV.  Deinde  confutari  potest  adver- 
sariorum  responsio,  et  evidenter  demons- 
trari,  non  solum  futura  absoluta,  in  sui 
futuritione,  a  decreto  absoluto,   sed  etiam 


dicitur,  cum  haec  pro  tunc  nihil  sit,  subin- 
deque  non  sit  capax  denominationis  intrin- 
secae  :  ergo  est  aliquid  reale  ab  extrinseca 
forma  proveniens  :  at  haec  realis  et  extrin- 
seca  forma,  nulla  alia  esse  aut  intelligi 
potest,  quam  liberum  Dei  decretum  ;  cum 
id  omne  quod  a  causa  prima  dependet,  sit 
ab  illa  ut  agente  per  intellectum  et  volun- 
tatem,  et  consequenter  medio  decreto  libe- 
ro  :  ergo  ilio  non  praesupposito,  ac  praein- 
tellecto  in  Deo,  nihilpotest  esse,  aut  intelligi 
ab  intellectu  divino,  ut  futurum  sub  con- 
ditione. 

LXXVI.  Tertio,  Repugnat  Deum  cognos- 
cere  res  ut  possibiles,  non  praeintellecta 
sua  omnipotentia,  a  qua  constituitur  potens 
illas  producere  :  ergo  etiam  implicat  ipsum 
eas  intelligere  ut  futuras,  sive  absolute, 
sive  conditionate,  non  praeintellecto  decreto 
divino.  Gonsequentia  patet,  sicut  enim 
possibilitas  ordinem  dicit  ad  omnipotentiam 
Dei,  ita  et  futuritio  ad  ejus  decretum. 

LXXVII.  Quarto,  Futuritio  conditionata 
dicitaliquamactualitatem,  quam  non  inclu- 
dit  merapossibilitas  ;  id  enim  quod  est  con- 
ditionate  futurum,  dicit  ordinem  ad  exis- 
tentiam  ut  habendam,  si  poneretur  aliqua 
conditio  :  illud  vero  quod  est  mere  possi- 
bile,  praescindit  omnino  ab  ordine  ad  exis- 
tentiam,  et  est  prorsus  indifferens  ad  illam 
habendam  :  at  major  illa  actualitas,  ordo- 
que  ille  ad  existentiam  sub  conditione 
habendam,  non  potest  subterfugere  divinam 
causalitatem  ;     alioquin     daretur    gradus 


conditionata,  aconditionatopendere.  Primo,     aliquis  actualitatis  et  existentiae,  qui  a  Deo 

ut  prima  causa  non  procederet  :  ergo  cum 
(1)  Num.  52.  et  53.  id  omne  quod  a  prima  causa  dependet,  sit 


ARTIGULUS  V. 


489 


ab  illa  ut  agente  per  intellectum  et  volun-     sunt,  nec  erunt,  sed  solum   essent,  si  con- 
tatem,et  consequenter  medio  decreto  libero,     ditio  poneretur  ;  satis  est  ut  pro  illis  assi- 

gnetur  in  Deo,  aliquod  decretum  quod  esset 
et  poneretur,  si  poneretur  conditio. 

LXXX.  Hanc  responsionem  plurimum 
extollunt  quidam  recentiores,  eamque  pu- 
tantesse  veluti  murum  aeneum,  ad  infrin- 
gendos  omnes  impetus,  et  eludenda  omnia 
tela  Thomistarum.  Hoc  tamen  effugium 
facillime  potest  impugnari,  et  murus  ille, 
sine  ariete,  et  sine  ulio  tormento  bellico, 
penitus  infringi. 

LXXXI.  In  primis  enim,  sic  ut  ad  sonitum 
et  clangorem  tubarum  sace  rdo  talium  ,  muri 
Jericho  olim  corruerunt,  ut  refertur  Josue 
6.  ita  ad  sonitum  Augustin  ianae  tubae,  sta- 
tim  corruit  murus  ille  ,  n  on  aeneus  ,    sed 
luteus  adversariorum.  Si  enim  vera  est  re- 
gula,  quam  (ut  supra  vidimus)  (1)  frequen- 
ter  tradit  Agustinus  in  libris  de  praedestina- 
tione  Sanctorum,  et  de  dono  perseverantiae, 
nimirum  quod  Deusin  sua  praedestinatione 
praescit  futura  ,  et  quidquid  a  Deo  praesci- 
tur,  ab  illo  etiam  praedestinatur  :  manifes- 
tum  est ,  quod  sicut  Deus  ,  de  facto  praoscit 
futura  conditionata  ,   etiam  de   facto  illa 


ut  supra  dicebamus,  manifestum  est,  futu- 
ritionem  conditionatam  rerum  contingen- 
tium,  a  decreto  conditionato  divinae  volun- 
tatis  pendere. 

LXXVIII.  Denique,  Quod  est  futurum 
conditionate,  respicere  debet  voluntatem 
divinam  alio  modo  dispositam,  quam  si 
esset  mere  possibile  :  at  quod  est  mere 
possibile,  respicit  voluntatem  divinam,  ut 
omnino  indifferentem  et  indeterminatam  : 
ergo  quod  est  conditionate  futurum,  illam 
respicere  debet,  ut  determinatam  per  ali- 
quod  liberum  Dei  decretum,  non  absolu- 
tum,  sedconditionatum. 

§•  v. 

Prcecluditur  aditus  solitce  evasioni  adversa- 
riorum. 

LXXIX.  Mirum  est  quantum  haec  argu- 
menta  premant  et  torqueant  adversarios, 
unde  ut  ab  illis  se  expediant,  in  omne  latus 
se  vertunt,  nihilque  intentatum  relinquunt; 
omnes  tamen  eorum  solutiones,  quocumque  praedestinat  et  praedefinit;  et  quod  si  de 
modo  explicentur,  ad  hanc  tandem  redu-  facto  ea  non  praedestinat,  sed  solum  prae- 
cuntur,  quod  cum  res  conditionate  futura,  destinasset,  etiam  de  facto  illa  non  scit  et 
non  sit  effectus  absolute  existens,  sed  sub  cognoscit,  sed  tantum  scivisset  et  cogno- 
conditione,  non  requirit  influxum  divinum  visset.  Si  quidem,  juxta  Augustinum,  haec 
praesentem  realiter,  sed  tantum  objective  ;  duo,  praescientia,  et  praedestinatio,  respec- 
et  eodem  modo  requirit  decretiexistentiam,     tu  bonorum  ,  in  Deo,  eodem  modo   se  ha- 


non  exercitam,  sed  objectivam  :  id  est, 
sufficit  quod  Deus  cognoscat  se  habiturum 
decretum,  ex  hypothesi  quod  causa  secun- 
dalibera,  constituta  in  talirerum  ordine,  et 
sub  talibus  circumstantiis,  operatura  sit. 
Hoc  itaque  volunt  inter  futura  absoluta  et 
conditionata  interesse  discrimen,  quod  ab- 
soluta  dependent  a  decreto  actuali,  et  exer- 
cito,  et  actu  posito,  ac  existente  in  Deo : 
conditionata  vero  non  requirunt  decretum 
actu  positum,  et  existens  in  voluntate 
divina,  sed  tantum  decretum  quod  esset, 
et  poneretur,  si  poneretur  conditio.  Exis- 
tentia  enim  causae,  inquiunt,  habere  debet 
proportionem  cum  existentia  effectus;  unde 
sicut  necessarium  est,  ut  effectui  qui  est, 
assignetur  causa  quae  pariter  sit,  ita  suffi- 
cit,  si  effectui  qui  erit,  assignetur  causa 
quae  erit,  et  effectui  qui  esset,  causa  quae 
esset :  quia  ergo  futura  conditionata,  nec 


bent ,  et  ut  ita  loquar  eodem  passu  ince- 
dunt :  unde  si  praescientia  est  actu  in  Deo, 
in  illo  etiam  debet  esse  actu  pi\£destina- 
tio ;  et  e  ^contra,  si  praedestinatio  non  sit 
actu  in  illo,  sed  tantum  esset,  etiam  non 
est  actu  in  illo,  sed  tantum  esset  praescien- 
tia. 

LXXXIl.  Secundo,  Decretum  illud  ,  quod 
adversarii  dicuntobjective  existerein  men- 
te  divina,  pro  illo  priori  quo  cognoscit  fu- 
tura  conditionata  ,  non  objicitur  menti  di- 
vinae,  ut  mere  possibile,  ut  constat  ;  a  dc- 
creto  enim  pure  possibili  non  sumitur  de- 
nominatio  futuri  ,  sed  tantum  possibilis,  in 
effectibus  voluntatis  divinai ;  non  objicitur 
etiam  pro  tunc  ut  futurum,  cum  futuritio 
repugnet  divinis  decretis,  ut  supra  contra 
Suaremostendimus  :(2)  ergo  pro  illo  priori, 

(I)  Art.4.  1.1.—  (2)  Disp.  4.  art.3.  $.  8. 


490 


DISPUTATIG  VI. 


objicitur  intellectui  divino,  ut  praesens,  et 
exercite  existens  ;  cum  inter  possibile, 
futurum,  et  preesens,  nullum  detur  me- 
dium  ;  et  consequenter,  cum  intellectus  di- 
vinus  sit  omnino  infallibilis,  divinum  de- 
cretum  vere  pro  tunc  est  praesens,  et  exer- 
cite  existens. 

LXXXIII.  Dices,  lilud  pro  illo  priori  ob- 
jici  intellectui  divino  ut  futurum,  non  qui- 
dem'  absolute,  sed  conditionate  ;  ex  hypo- 
thesi  scilicet  quod  causa  secunda  libera, 
constituta  in  tali  rerum  ordine ,  et  sub 
talibus  circumstantiis,  operatura  sit. 

LXXXIV.  Sed  contra  :  Non  minus  repu- 
gnat  divinis  deeretis  conditionatafuturitio, 
quam  absoluta  :  ergo  heec  responsio  falso 
nititur  fundamento.  Probatur  antecedens  : 
ideo  repugnat  illis  futuritio  absoluta,  quia 
voluntati  divinee  repugnat  absoluta  mu- 
tatio  :  sed  etiam  illi  repugnat  mutatio  con- 
ditionata  :  ergo  et  conditionata  futuritio. 
Major  est  certa,  ut  enim  docent  Theologi 
infra  queest.  19.  si  daretur  in  Deo  decre- 
tum  absolute  futurum,  mutaretur  Dei  vo- 
luntas,  quia  transiret  de  non  volente  pro 
alio  instanti  in  quo,  in  volentem  pro  alio. 
Minoretiam  constat,  nam  divinse  volunta- 
ti,  sub  quacumque  consideratione  ,  repu- 
gnat  mutari. 

LXXXV.  Gonfirmatur  et  magis  explicatur 
heec  ratio.  Gonditionata  futuritio  decreti 
consistit  in  eo  quod  decretum  sit  futurum, 
si  ponatur  aliqua  conditio  :  at  decretum 
esse  futurum  sub  aliqua  conditione  ,  arguit 
divinam  voluntatem  sub  tali  conditione 
mutandam  ;  ut  esse  futurum  absolute,  ar- 
guit  absolute  mutandam  esse  :  ergo  si  Deo 
repugnet  conditionata  mutatio  ,  repugnat 
etiam  illi  conditionata  futuritio  decreti. 

LXXXVI.  Gonfirmatur  amplius.  Futuro 
conditionato  nequit  repugnare  transitus  in 
futurum  absolutum,  si  purificetur  condi- 
tio  :  sed  quamvis  purificata  conditione , 
repugnat  divinis  decretis,  quod  sint  abso- 
lute  futura  ,  cum  repugnet  divinum  volun- 
tatem  absolute  mutari :  ergo  non  possunt 
divina  decreta  obtinere  rationem  futuri  sub 
aliqua  conditione. 

LXXXVII.  Tertio  principaliter  arguitur. 
Si  verum  est  illud  quod  dicunt  adversarii, 
nimirum  quod  sicut  effectus  qui  est  requi- 
rit  causam  quee  sit,  ita  effectui  qui  erit,  suf- 
ficit  causa  quee  erit,  et  effectui  qui  esset, 


causa  quee  esset ;  sequitur  quod  futura  abso- 
luta  non  requirant  in  Deo  aliquoddecretum 
actuale  et  exercitum,  seu  quod  sit  actu  in 
voluntate  divina,  sed  tanturn  decretum 
quod  erit,  et  quod  ponetur  ;  et  ita  quod 
omnia  sint  futura,  tam  absolute,  quam  con- 
ditionate,  independenter  a  decreto  actuali 
et  exercito  divinee  voluntatis,  quod  adver- 
sarii  non  admittunt.  Sequela  probatur  : 
Futura  absoluta  non  sunt  actu,  ut  constat, 
sed  erunt  et  ponentur  in  aliqua  differentia 
temporis  :  ergo  si  effectui  qui  erit,  sufficiat 
causa  qua3  erit,  ad  hoc  ut  aliquid  sit  abso- 
lute  futurum  non  requiritur  decretum 
quod  actu  sit,  sed  sufficit  decretum  quod 
erit. 

LXXXVIIL  Dices,  Disparemesserationem, 
quia  cum  futura  absoluta  sint  habitura 
suum  esse,  merito  supponunt  decretum  cir- 
ca  talem  futuritionem  :  at  vero  futura  con- 
ditionata,  cumnunquam  sinthabitura,  esse, 
sed  essent  habitura,  si  conditio  poneretur, 
non  supponunt  decretum  actuale  quod  Deus 
habeat  formaliter,  sed  tantum  quod  habe- 
ret,  si  poneretur  conditio. 

LXXXfX.  Sed  contra  primo  :  Licet  in  fu- 
turis  conditionatis  non  sit  aliqua  entitas 
actualis,  reperitur  tamen  in  illis  veritas 
actualis,  libera  et  contingens  :  heec  enim 
propositio,  Si  Christus  apud  Tyrios  prwdi- 
casset,  pcenitentiam  egissent,  non  minus  est 
vera,  proillo  signo  quo  futura  conditionata 
cognoscuntur  a  Deo,  quam  ista,  Antichris- 
tus  erit  :  sed  omnis  veritas  actualis,  libera 
et  contingens,  supponit  necessario  decretum 
actuale  liberum  primi  agentis  ;  aliter  talis 
veritas  esset  independens,  et  per  essentiam 
talis  :  ergo  futura  conditionata  preesuppo- 
nuntdecretum  Dei,  nedum  objective  cogni- 
tum,  sedetiam  actuale  et  exercitum. 

XG.  Secundo,  LicetYes  conditionate  futu- 
ra,  tempore  futuritionis  non  habeat  actua- 
lem  existentiam,  imo  interdum  nunquam 
eam  de  facto  habitura  sit,  defectu  conditio- 
nis  quee  nunquam  purificabitur  ;  dicit  ta- 
men  orclinem  ad  illam  habendam,  si  pone- 
retur  conditio  :  qui  ordo  preesens  est,  et  non 
futurus,  futuritionis  tempore,  ut  docet  D. 
Thomas  queest.  12.  de  veritate  art.  10.  ad  2. 
undecum  talis  ordo  ad  existentiam,  expos- 
cat  in  Deo  aliquam  causam  praesentem  et 
existentem,  quae  non  potest  alia  esse  aut 
concipi,  quam  decretum  actuale  et  exerci- 


49  f 


ARTIGULUS  V. 

tum  voluntatis  divinae  ;  futura  conditionata  extrinseco,  et  ratione  tantum  continecntiao 

non    minus    requirunt  in   Deo  decretum  et  libertatis  creatae,  non  vero  ab  intrinseco 

actuale  et  exercitum,  quam  absoluta.  et  ratione  voluntatis  divina^  determinantis 

XGl.  Addo  quod,   si  non  obstante  quod  iliorum  futuritionem,  non  poterit  dici  Deo 

res  absolute  futura  non  existat  de  facto,  sed  libera.  Consequentia  patet,  antecedens  vero 


exstitura  sit,  petit  nihilominus  decretum 
existere  de  facto  ,  jam  non  est  eadem  ratio 
de  divinis  decretis,  et  de  aliis  causis  :  siqui- 
dem  illae  solum  ut  futurae  exiguntur  ad 
absolutam  futuritionem,  decretum  autem 
divinum,  ut  exercite  existens,  ad  illam  re- 
quiritur  ;  et  consequenter  ex  eo  quod  aliee 
causa3,  solum  ut  futurae  sub  conditione  exi- 
gantur  ad  conditionatam  futuritionem  suo- 
rum  effectuum,  non  recte  colligunt  adver- 
sarii,  quod  hoc  ipsum  sufficiat  in  divino  de- 
creto. 

XGII.  Quarto  impugnari  potest  principa- 
lis  responsio,  ex  absurdo  et  inconvenienti 
quod  ex  illa  sequitur.  Si  enim  scientia  quam 
Deus  habet  de  futuris  conditionatis,  nullum 
supponat  in  voluntate  divina  decretum 
actualeetexercitum,nuilomodoeritDeolibe- 
ra,sed  omninonecessaria,sicutscientia  sim- 
plicis  intelligentiae  :  consequens  est  falsum, 
nec  admittitur  ab  adversariis,  qui  volunt 
scientiam  conditionatorum  vocari  Mediam, 
quia  mediat  inter  scientiam  liberam  et  ne- 
cessariam,  ac  de  utraque  participat;  et 
partim  libera,  partim  necessaria  est :  ergo, 
etc.  Sequela  majoris  probatur  :  Ut  aliqua 
scientia  sit  alicui  libera,  supponere  debet 
aliquem  actum  voluntatis,  aquoimperetur, 
vel  a  quo  ejus  objectum  dependeat  :  ergo 
si  scientia  conditionatorum  in  Deo  nullum 
supponat  actuale  decretum,  a  quo  impere- 
tur,  et  a  quo  futuritio  conditionata  re- 
rum  contingentium  dependeat  ,  non  erit 
Deo  libera,  sed  pure  naturalis,  et  neces- 
saria. 

Respondebis,  talem  scientiam  posse  dici 
Deo  liberam,  quamvis  nullum  supponat  in 
voluntate  divina  decretum  actuale  et  exer- 
citum,  in  quo  fundetur  ;  quia  cum  verse- 
turcircares  contingentes  et  liberas,  condi- 
tionate  futuras,  ita  Deo  convenit,  quod  po- 
tuit  illi  non  competere. 

XGIII.  Sedcontra  :  Hoc  quod  est  taliter 
esse,  quod  potuerit  non  esse,  non  sufficit  ad 
conceptum  libertatis,  nisi  possit  esse  vel 
non  esse  ab  intrinseco,  hoc  est  ratione  pro- 
priae  voluntatis  :  ergo  si  scientia  conditio- 
natorum  possit  Deo  non  convenire  solum  ab 


probatur.  In  hoc  distinguitur  contingens 
bbero,  quod  contingcns  taliter  est  quod 
potest  non  esse,  rationealicujusextrinseci : 
v.  g.  fructus  arboris  dicitur  contingens, 
quia  potest  non  esse,  et  impediri  a  gelu,  vel 
a  grandine,  aut  aliis  causis  extrinsecis  : 
liberum  autem  a  principio  intrinseco  potest 
esse  vel  non  esse  :  ergo  id  quod  potest  non 
esse,  vel  alicui  non  convenire,  solum  ab 
extrinseco,  non  vero  ab  intrinseco,  et  ra- 
tione  propriae  voluntatis,  licet  possit  dici 
contingens,  nullo  tamen  modo  potest  dici 
liberum  ;  et  ita  juxta  hanc  responsionem, 
scientia  conditionatorum  erit  quidem  Deo 
contingens,  non  tamen  libera,  quod  est 
absurdum.  Imo  si  talis  scientia  conveniat 
Deo  ante  omne  decretum  actuale  et  exer- 
citum,  conveniet  illi  non  solum  contingcn- 
ter,  sed  etiam  casualiter  et  fortuito  :  tunc 
enim  aliquid  convenit  alteri  fortuito  et  a 
casu,  quando  illi  accidit  praeterintentionem : 
sed  scientia  conditionatorum,  supposito 
quod  conveniat  Deo  ante  omne  decretum 
actuale  et  exercitum,  conveniet  illi  praeter 
intentionem  ;  erit  enim  in  eo  ante  omnem 
actum  voluntatis  divinae,  et  consequenter 
ante  omnem  intentionem  divinam :  ergo 
conveniet  Deo  casualiter  et  fortuito,  quod 
absurdissimum  est,  et  divinae  providentiae 
et  sapientiaeinjuriosum. 

XCIV.  Quinto  contra  principalem  solutio- 
nem  sic  arguo  :  Vel  decretum  illud  quod 
assertores  scientiac  mediae  volunt  existere 
tantum  objective  in  mente  divina,  et  non 
esse  actuale  et  exercitum,  sed  futurum  ct 
ponendum,  si  poneretur  conditio,  est  prae- 
determinans,  seu  causans  liberi  arbitrii  de- 
terminationem,  vel  pure  indifferens,  et 
expectans  determiuationem  a  voluntate 
creata.  Si  primum  dicatur,  et  libertatem 
tolleret,  juxta  principia  advcrsariorum  :  si 
vero  secundam  asseratur,  ab  illo  non  pote- 
rit  orirideterminata  futuritio  rerum  contin- 
gentium,  et  liberarum,  subindeque  non 
erit  sufficiens  ad  salvandam  in  Deo  ratio- 
nem  primao  causae,  respectu  futuritionis  con- 
ditionatae  illarum,et  ordinis  ad  existcntiam 
qui  in  ea  includitur.  Sequela  patet,  cum 


492 


DISPUTATIO  VI. 


enim  decretum  indifferens  non  magis  con- 
nectatur  cum  assensu,  quam  cum  dissensu 
voluntatis  creatae,  et  indifferenter  adutrum- 
que  se  habeat ;  non  magis  causat  futuritio- 
nem,  quam  non  futuritionem  actuum  nos- 
trorum  liberorum.  De  quo  fuse  in  tractatu 
de  voluntate  Dei,  quando  decreta  indiffe- 
rentia  refellemus.  (1) 

XGV.  Denique  si  conditio   quee  suspen- 
dit  existentiam  futuri,  suspendat  etiam  ac- 
tum   decreti,  sequitur  voluntatem   salutis 
omnium  hominum  (  quam  D.  Thomas  ,   su- 
pra    relatus  ,    (2)   docet    esse  conditiona- 
tam  ex  parte  objecti)  promissiones    Dei, 
seu  communes,  seu  privatas,  aliquam  con- 
ditionem   nunquam  implendam  importan- 
tes,  nullum  actum  divinse  voluntatis  pone- 
re  ,  sed  omnes  suspendere  ,  et  esse  mere 
possibiles ;   quandoquidem  sunt  de  re  con- 
ditionate  futura,  nunquam  implenda  :  quod 
absurdum  est ,  et  a  communi  Theologorum 
sententiaalienum.  Unde  mirum  est,  quod 
cum  assertores  scientise  mediae  rejiciant  de- 
creta  conditionata  solum  ex  parte  objecti, 
quae  admittuntur  a  Thomistis,   et   quae,  ut 
fatetur  Suarez,  nullam  ponunt  imperfectio- 
nem  in  Deo ,  ipsi  tamen  affingant  decreta 
conditionata  ex  parte  subjecti  ,   qua)  im- 
perfectionem  potentialitatis  et  suspensionis 
important    ,     velintque     conditionatorum 
scientiam  non  importare  decretum  actuale 
et  exercitum  in  voluntate  divina,  sed  tan- 
tum  futurum  et  ponendum  ,  si  poneretur 
conditio,  quod  est    esse  conditionatum  ex 
parte  subjecti  ,  ut  supra  declaravimus.  (5) 


VI. 


Quintum  argumentum  ex  inutilitate  scieniioz 
medice,  ad  dirigendum  Deum  in  suis  de- 
cretis  absolutis. 

XGVl.  Defensores  scientiae  mediae  ,  ad 
duo  praecipue  capita  illius  necessitatem 
velutilitatem  reducunt.  In  primis  volunt 
eam  esse  utilem  vel  necessariam,  ad  diri- 
gendum  Deum  in  suis  decretis  absolutis, 
seu  ad  fundandam  certam  et  infallibilem 
futurorum  absolutorum  notitiam  ;  quia 
existimant ,  quod  nisi  Deus  prius  per 
scientiam  illam  exploratricem  ,  creatae  vo- 

(1)  Disp.  5.  art.  3.  —  (2)  Disp.  5.  art,  2.  -  (3) 
Disp.  5.  art.  2.  §.  1.  notabiii.  1. 


luntatis  fibras,  et  cordis  humani  recessus 
exploraret  ,  et  videret  quid  homo  in  his 
vel  illis  occasionibus  et  circumstantiis  posi- 
tus,  ex  innata  libertate  voliturus  sit ,  sub 
concursu  indifferenti,  quem  illi  offert  ;  non 
posset  quidquam  certo  et  infallibiliter  sta- 
tuere,  circa  salutem  et  conversionem  ho- 
minum  ;  et  se  exponeret  periculo  ut  id  non 
fieret  ,  quod  efficaciter  intendit. 

XGVII.  Deinde  scientiae  mediae  necessita- 
tem  vel  utilitatem  repetunt  ex  libertatis 
concordia  cum  praedestinatione  et  gratia 
efficaci  :  arbitrantur  enim  certitudinem 
praedestinationis  ,  et  divinae  gratiae  effica- 
ciam,  cum  libertate  nostra  non  aliter  posse 
componi  ,  quam  recurrendo  ad  praevisio- 
nem  futuri  consensus  per  scientiam  me- 
diam,  et  censent  quod  sidivinum  decretum, 
et  gratia  ex  illo  promanans  ,  consensum  et 
determinationem  nostrae  voluntatis  ,  prio- 
ritate  naturae  et  causalitatis  antecederet , 
ejus  libertatem  violaret,  et  necessitatem 
antecedentem  ,  libertati  inimicam  et  adver- 
santem  induceret. 

Ut  ergo  scientia?  mediaeinutilitas  eviden- 
ter  ostendatur,  demonstrandum  est,  illam 
ex  neutro  capite  esse  necessariam,  id  est 
nec  ad  dirigendum  Deum  in  suis  decretis 
absolutis,  nec  ad  ineundam,  vel  explican- 
dam  libertatis  creat«e  cum  praedestinatione 
et  gratia  efficaci  concordiam.  Primum  os- 
tendemus  in  hoc  paragrapho,  alterum  in 
sequenti. 

XCVIII.  Dico  ergo  primo  :  Scientiam  me- 
diam  non  esse  necessariam  ad  dirigendum 
Deum  in  suis  decretis  absolutis,  seu  ad  fun- 
dandam  certam  et  infallibilem  futurorum 
absolutorum  notitiam. 

Probatur  primo  argumento  desumptoex 
principiis  adversariorum.  Ut  Deus  per 
scientiam  mediam  dirigeretur  in  suis  decre- 
tis  absolutis,  deberet  dari  in  intellectu  divi- 
no  prioritas  quaedam  et  subordinatio  inter 
cognitionem  futurorum  conditionatorum  et 
absolutorum,  ratione  cujus  Deus  prius  in 
aliquo  signo  rationis  exploraret  res  contin- 
gentes  et  liberas,  sub  statu  conditionato, 
quam  sub  statu  absoluto  :  v.  g.  quid  face- 
retPetrus,  siin  his  aut  illis  occasionibus  et 
circumstantiis  poneretur,  et  ad  quid  deter- 
minaret  concursum  indifferentem  quem  illi 
offerret :  sed  hoc  non  potest  dici,  juxtaad- 
versariorum  principia   :  ergo,  etc.  Major 


ARTIGULUS  V. 


495 


admittitur  ab  adversariis,  potissimum  a 
Fonseea,  qui  fatetur  ad  vincendas  difficul- 
tates  quse  passim  emergebant  de  praedesti- 
natione  et  providentia,  se  excogitasse  hanc 
conditionatorum  et  absolutorum  distinctam 
cognitionem,  nempe  ut  scientia  conditiona- 
torum  praevia  esset  et  exploratrix  adabso- 
lutorum  scientiam,  et  hoc  etiam  saepius  suo 
libro  fatetur  P.  Annatus,  praesertim  disp. 
2.  contra  Anonimum,  ubi  concedit  scien- 
tiam  mediam  futuri  conditionati  esse  prio- 
rem  scientia  absolutorum,  et  illi  praelucere, 
sicut  intellectionem  volitioni,  ac  illipraeire, 
sicut  generationem  Verbi,  processioni  Spi- 
ritus  Sancti.  Minor  vero,  in  qua  est  diffi- 
cultas,  sic  ostenditur.  Nulla  potestdariprio- 
ritas  et  subordinatio  in  intellectu  divino, 
inter  absolutorum  et  conditionatorumscien- 
tiam  ;  nec  Deus  prius  explorare  res  contin- 
gentes  et  liberas,  sub  statu  conditionato, 
quam  absoluto  ;  si  nullum  possit  dari  ins- 
tans,  vel  signum  rationis,  in  quo  res  con- 
tingentes  et  liberae  sint  prius  cognoscibiles 
Ut  conditionate  futurae,  quam  absolute  : 
sed  ita  est  quod  juxta  adversariorum  prin- 
cipia,  nullum  potest  assignari  instans  vel 
signum  rationis,  in  quo  res  contingentes  et 
liberae,  sint  prius  cognoscibiles  utfuturae 
conditionate,  quam  absolute  :  ergo  nulla 
potest  dari  prioritas  et  subordinatio  in  in- 
tellectu  divino,  inter  absolutorum  et  condi- 
tionatorum  scientiam.  Major  constat,  minor 
probatur.  Defensores  scientiae  medise,  ideo 
volunt  res  contingentes  et  liberas  esse  con- 
ditionate  futuras,  in  signo  antecedenti  divi- 
num  decretum,  et  ut  tales  a  Deo  cognosci 
per  scientiam  mediam ;  quia  possunt  de  illis 
formari  propositiones  contradictoriae,  qua- 
rum  una  debet  esse  determinate  vera,  et 
altera  falsa,  et  consequenter  objectum  illa- 
rum  determinate  futurum,  vel  non  futu- 
rum.  Vel  ut  alii  volunt,  quia  in  tali  signo 
potest  fieri  suppositio  eventus  futuri,  seu 
supponi  quod  res  illa  aliquando  erit.  si  po- 
natur  talis  vel  talis  conditio,  quod  existi- 
mant  sufficere  ad  rationem  futuri,  quod  ita 
definiunt :  Futurum  est  illud  quod  aliquando 
habebit  existentiam  ;  et  hoc  potissimum  fun- 
damento  nititur  P.  Annatus,  atque  ex  hac 
definitione,  quasi  apud  omnes  recepta,  pne- 
cipua  Thomistarum  argumenta  solvere  co- 
natur.  Atqui  hae  dua3  causse,  seu  probatio- 
nes  pro  veritate  et  futuritione  conditionato- 


rum  in  signo  antecedenti  divinum  decre- 
tum,  militant  etiam  pro  futuris  absolutis, 
quia  ex  illis  pariter  formari  possunt  propo- 
sitiones  contradictoriae,  et  supponi  quod 
aliquando  erunt,  subindeque  definitio  illa 
futuri  quam  tradit  P.  Annatus,  ipsiscompe- 
tere:  quid  ergo  impedit  quinjure  conditio- 
natorum  fruantur,  illisque  pariter  compe- 
tat  determinata  veritas  objectiva  et  futu- 
ritio,  in  illo  signo  antecedenti  divinum  de- 
cretum  in  quo  adversarii  in  Deo  consti- 
tuunt  scicntiam  mediam  ?  Imo  cum  propo- 
sitiones  contradictoriae  de  conditionatis, 
componantur  ex  absolutis  simplicibus,  et 
quaelibet  pars  sit  aliquo  modo  priortoto; 
propositiones  contradictoriae  de  futuris  abso- 
lutis,  prius  debent  esse  verae  et  cognoscibi- 
les  a  Deo,  quam  contradictoriae  de  futuris 
conditionatis  ;  subindeque  earum  objecta, 
nempefutura  absoluta,  prius  habere  ratio- 
nem  futuri,  quam  conditionata  ;  et  per 
consequens  scientia  absolutorum  in  Deo 
praecedere  debebit  conditionatorum  notitiam , 
si  standum  sit  adversariorum  principiis. 
Unde  Pater  Martinonus,  novissimus  Socie- 
tatis  scriptor,  §.  4.  relatus,  docet  futura 
contingentia,  tam  absoluta,  quam  conditio- 
nata,  esse  determinate  vera  et  cognoscibilia 
ab  intellectu  divino,  in  signo  antecedenti 
decretum  ;  imo  ex  veritate  et  futuritione 
determinata,  quam  supponit  inesse  protali 
signo  futuris  absolutis,  probat  determina- 
tam  veritatem  in  conditionatis.  Quare  ipsa 
adversariorum  principia,  penitus  evertunt 
scientiam  mediam,  ejusque  inutilitatem,  ad 
dirigendum  Deum  in  suis  decretis  absolutis, 
aperte  declarant. 

XGIX.  Probatur  rursus  conclusio,  et  ma- 
gis  adhuc  ostenditur  inutilitas  scientiae  me- 
diae,  ad  dirigendum  Deum  in  suis  decretis 
absolutis.  Deus  in  formandis  suis  decretis 
absolutis,  circa  salutem  et  conversionem 
hominum,  sufficienter  dirigitur  per  scien- 
tiam  simplicis  intelligentiae  :  ergo  non  indi- 
get  scieiitia  media  directrice.  Consequentia 
patet,  antecedens  probatur.  Deus  per  scien- 
tiam  simplicis  intelligentiae  comprehendit 
suam  omnipotentiam,  et  videt  in  thesauris 
ejus  latere  infinita  media,  seu  auxilia  effica- 
cissima,  et  suavissima,  quibus  potest  vo- 
luntates  hominum  potenter  et  suaviter  ad 
se  pertrahere,  quando  et  ubi  voluerit,  seu 
ut  loquitur  Ecclesia,  <  Rebelles  ad  se  pro- 


494 


DISPUTATIO  VI. 


pitius  compellere  voluntates  »  :  «  quis  enim  istum  hominem,  liber  non  esset,  si  quidem 

(inquit  Augustinus)   tam  impie  desipiat,  ut  extremum  positivum,    nimirum   praedesti- 

dicatDeum  malas  hominum  voluntates,quas  nationem  in  sua  libera  potestate  non  habe- 

voluerit,  quando  voluerit,  ubi  voluerit,  in  ret :  ergo,   etc.   Sequela  majoris  probatur. 

bonum  non  posse  convertere  ?  »  (1)  Quid  Ex  natura  rei  non  repugnat  dari  hominem, 

ergo  opus  est,   ut   per  scientiam  mediam  qui  in  nullo  tempore,  et  in  nulia  [occasione, 


et  cum  nullis  auxiliis  ex  se  non  efficacibus, 
velit  se  convertere  ;  nam  cum  sit  omnino 
contingens,  ut  ista  media  sortiantur  suum 
effectum,  et  nulium  ex  illis  ex  se  efficaciam 
habeafc  respectu  effectus,  infallibilemque 
connexionem    cum    illo  :  licet    moraliter 


quaerat  et  exploret  opportunitates  et  cir- 
cumstantias  temporis,  et  loci,  vel  genium, 
complexionem,  aut  temperamentum  homi- 
nis  ?  Praesertim,  quia  «  Divinae  gratiae  tem- 
pus  agendi  semper  adest,  nec  moribus  ho- 
minum  ulla  fit  ei  mora,  nec  causis  suspen- 
ditur  ullis, »  ut  ait  S.  Prosper  in  carmine  loquendo  impossibile  sit,  tamen  ex  natura 
contra  ingratos,  cujus  verba  infra  refere-  rei  non  repugnat,  ut  sicut  hoc  aut  illo  me- 
mus.  (2)  dio,  hac  vel  ilia  occasione  positis,  non  con- 

C.  Audiamus  etiam  Augustinum  clare  vertitur  homo ;  ita  nec  positis  aliis  quibus- 
docentem,  tempus,  et  locum,  aliasque  cir-  cumque  similibus  convertatur.  Gognosceret 
cumstantias,  a  Deo  praedefiniri  sua  infinita  ergo  Deus  per  scientiam  mediam,  talem  ho- 
providentia,  non  vero  solum  explorari  sua  minem,  per  nullum  ex  his  mediis,  et  auxi- 
scientia  :   «  Adulter   (inquit)   non  fuisti  in     liis    moraliter    tantum  excitantibus,   fore 

convertendum  ;  ac  proinde  si  directrice  hac 
scientia,  illius  praedestinationem  et  con- 
versionem,  necessario  debet  disponere,  non 
poterit  illum  convertere,  nec  praedestina- 
re  ;  nulla  enim  media  in  sua  scientia  inve- 
niet,  quibus  applicatis,  talis  homo  infalli- 
biliter  convertatur. 

GII.  Gonfirmatur  et  masns  illustratur  haec 


ilia  tua  vita  praeterita,  plena  ignorantia, 
nondum  illuminatus,  nondum  bonum,  ma- 
lumque  discernens,  nondum  credens  in 
illum  qui  te  nescientem  regebat.  Hoc  tibi 
dicit  Deus  tuus  :  Regebam  te  mihi,  serva- 
bam  te  mihi.  Ut  adulterium  non  committe- 
res,  suasor  defuit  :  ut  suasor  deesset ,  ego 
feci.   Locus  et  tempus  defuit,   et  ut  haec 


deessent,  ego  feci.   Affuit  suasor,  non  defuit     ratio.  Deus  non  potest  hominem  praedes- 


tinare,  nisi  per  scientiam  mediam  praevi- 
deat,  illum  suae  vocationi  libere  responsu- 
rum,  si  ponatur  in  his  vel  illis  occasioni- 
bus  et  circumstantiis,  alioquin  vel  jura 
libertatis  humanae  violaret,  vel  se  expone- 
ret  periculo  ut  non  fieret  quod  efficaciter 


locus,  non  defuit,   tempus  :  ut  non  consen- 

tires,   ego  feci.  Agnosce  ergo  gratiam  ejus 

cui  debes  quod  non  admisisti.  Mhi  debet 

iste  quod  factum  est,  et  dimissum  vidisti  : 

mihi  debes  et  tu  quod  non  admisisti  :  nul- 

lum  enim  est  peccatum  quod  fecit  homo, 

quod  non  possit  facere  alter  homo,  si  desit  decernit,  ut  adversarii  docent :  sed  dabilis 

rector  a  quo  factus  est  homo.  »  (5)  est  casus    in  quo    homo,   in  omni    occa- 

GI.  Denique  suaderi  potest  conclusio  ab  sione  et  circumstantia,    divinae   vocationi 

absurdo  et  inconvenienti  quod  sequitur  ex  supponatur  resistens  ;  siquidem  nec  singulae 

adversariorum    sententia.    Si    enim  Deus  vocationes  ,    nec    omnes    collective  ,    su- 

scientia  media  directrice  disponeret  prae-  perant    resistentiam    liberi  arbitrii  ,    cum 

destinationem  et  conversionem  hominum,  nulla  illarum,  juxta  adversarios,  gaudeat 

sequeretur  non  repugnare  ex  natura  rei,et  efficacia,  infallibiliter  et  ab  intrinseco  con- 

metaphysice  loquendo,  esse  aliquem  homi-  nexa  cum  futuro  consensu  ;  et  cum  volun- 

nem,  quem  Deus,  de  potentia  etiam  abso-  tas  creata,  in  quibuscumque  occasionibus 

luta,  convertere  et  praedestinare  non  pos-  et  circumstantiis  posita,  possit  cum  quali- 

set  :  sed  hoc  absurdissimum  est,   et  repu-  bet  gratia  et  vocatione  componere  resisten- 

gnat  supremo  Dei  dominio  in  nostras  vo-  tiam  et  dissensum  ;  alioquin  ut  illi  volunt, 

luntates,  atque  supremae  Dei  praedestinantis  ejus  libertas  destrueretur.  Ergo  si  praedes- 

libertati ;  tunc  enim  in  non  praedestinando  tinatio    necessario    supponat    directionem 

scientiae  mediae,  et  praevisionem  futuri  con- 

mm    *    u ■  a         na       ,o\  a  ,  a    *    a       (s\  sensus  voluntatis  humanae,  sequitur  esse 

(1)  In  Enchind.  cap.  98.  —(2)  Art.  6.   §.  6.  —  (o)  .                               •.•! 

Homil.  23.  inter.  50.  casum,  metaphysice  saltem,  possibilem,  m 


ARTIGULUS  V. 

quo  Deus,  de  potentia  etiam  absoluta,  ho- 
minemconvertereet  prEedestinare  non  pos- 
sit :  hoc  autem  falsissimum  et  absurdissi- 
mum  esse,  quis  non  videat  ?  Ut  enim  ait 
Augustinus  in  Enchir.  cap.  97.  «Ubi  estilla 
omnipotentia,  quae  in  coelo  et  interra,omnia 
quaecumque  voluit,  fecit  ?  » 


§.  VII. 

Sextum  argimentum,  ex  inutilitate  scientice 
mediee  ad  conciliandam  humanam  liber- 
tatem  cum  prwdestinatione  et  gratia 
efficaci. 

GIII.  Dico  secundo  :  Scientiam  mediam 
non  esse  utilem  aut  idoneam  ad  concilian- 
dam  humanam  libertatem,  cum  praedesti- 
natione  et  gratia  efficacL  Ita,  praeter  Tho- 
mistas,  docent  plures  Doctores  eximii  ex 
omnibus  Academiis  etOrdinibus,  quosrefe- 
runt  Alvares,  Salmanticenses,  Joannes  a  S. 
Thoma,  et  alii  :  inter  hos  ex  Salmantina 
Academia  praecipue  eminent  Guriel  et  Ba- 
silius  Legionensis,  viri  toto  orbe  celeberri- 


49T> 

1.  §.  Viso  de  contingentia  rerum,  clarissime 
rejicit  scientiam  mediam,  seu  scientiam 
futurorum  contingentium  independentem  a 
decreto,  ac  determinatione  voluntatis  di- 
vinae ;  docet  enim  quod  propositiones  de 
futuro  contingenti,  ante  actum  divinae  vo- 
luntatis,  non  sunt  determinate  verae,  sed 
quasi  neutrae  :  voluntas  vero  divina,  eli- 
gens  unam  partem,  facit  illam  determinate 
veram,  et  ex  tunc  certo  cognoscuntur  a 
Deo  ;  quod  non  accidit  in  propositionibus 
necessariis,  quac  quia  in  illo  primo  instanti 
ante  determinationem  divinae  voluntatis 
sunt  verae,  utpote  quae  in  sua  veritate  de- 
pendent  a  voluntate  divina,  ideo  in  illo 
primo  instanti  cognoscuntura  Deo,  subdit- 
que  :  «  Tunc  autem,  id  est,  in  illo  primo 
instanti,  non  sunt  vera  contingentia ;  quia 
nihil  est  tunc  per  quod  habeant  veritatem 
determinatam  :  posita  autem  determina- 
tione  voluntatis  divinae,  jam  sunt  vera, 
videlicet  pro  illo  secundo  instanti ;  et  haec 
eadem  erit  ratio  intellectui  divino  intelli- 
gendi  ista,  quae  sunt  jam  vera  in  secundo 
instanti.  »   Quo  nihil  clarius  et  expressius 


mi,  qui  licet  scientiam  mediam   aliquando     contra  scientiam  mediam  dici  potest.  Unde 


docuerint  ;  tamen  sapientiores  facti,  eam 
retractarunt  ac  reprobarunt,  quod  certe  non 
leve  stabilimentum  est  nostrae  sententiae. 
Ex  Academia  Gomplutensi  Villegas,  ex 
Oscensi  Gaspar  Ram,  ex  Parisiensi  Goqueus, 


si  qui  ex  Franciscana  familia  illam  admit- 
tunt,  non  Scoti,  sed  Molinae  discipuli,quan- 
tum  ad  hoc,  dicendi  sunt. 

GV.  Nonnulli  quoque  ex  Patribus  Socie- 
tatis  Jesu,  scientiam  mediam  ut  inutilem  ad 


et  Isambertus,   ex  Duacensi  Estius,  et  Syl-     conciliandamlibertatem  cum  praedestinatio- 


vius,  et  tandem  ex  Lovaniensi,  omnes  Doc- 
tores  unanimiconsensu  rejeceruntscientiam 
mediam,  et  de  ea  hoc  tulere  judicium  seu 
censuram  :  «  Sententia  haec  Dei  bonitatem 
obscurat,  justitiam  enervat,  Scripturis  illu- 
dit,  Patrum  testimonia  in  alienos  sensus 
detorquet  ;  humanae  rationis  corruptioni 
applaudit,  humiiitatis  fundamentum  ever- 
tit,  precandi    necessitatem    non    magnam 


ne,  et  decretis  absolutis  rejiciunt,  praeser- 
tim  HenricusHenriquez,  Typhanius,  etAzo- 
rius,  quorum  verba  ettextusexpressosinfra 
in  Apologia  Thomistarum  referemus.  (1)  Imo 
Azorius  libro  4.  institut.  Moral.  cap.  22. 
quaest.  2.  quodolim  de  Gicerone  Augustinus 
dixit,  ut  faceret  homines  liberos,  fecisse  sa- 
crilegos,  de  junioribus  Theologis  suae  Socie- 
tatis  asserit,  «  Pauci  (inquit)  juniores  Theo- 


relinquit,  propriarum  virium  fiduciam  inge-     logi,  fortassis  ut  voluntatem  nostram  libe- 


nerat ;  in  salutis  negotio,  quod  praecipuum 
est  homini  donat,  quod  minus  Deo  :  gra- 
tiam  Dei  libero  subdit  arbitrio,  et  ejus 
pedissequam  facit.  In  summa  a  Pelagio  non 
satis  procul  abscedit  :  Lutheri  vero  et  Gal- 


ram  faciant,  faciuntsacrilegam,  dum  negant 
Deum  libera  nostra  opera  bona  praedefi- 
nire  :  »  his  adjungi  potest  Joannes  Lalle- 
mandet,  recentissimus  Scriptor  Ordinis  Mi- 
norum  :  ille  enim  tomo  primo  cursus  Theo- 


vini,   et  aliorum  nostrae  tempestatis  Haere-  logici  disput.  8  partitione  3.  ostendit  (2)  nec 

ticorum  sententiam,  dum  ab  ea  videri  vult  Magistrum  sententiarum,  nec  alios  veteres 

quam    longissime    recedere,   potentiusque  Theologos,  in   lectione  Sanctorum   Patrum 

debellare,   magis  imprudens  stabilit  atque  versatissimos,  nequePatres  GonciliiTriden- 
confirmat.  » 

GIV.   Scotus  etiam  in  i.  dist.  59.  quaest.  (i)  Art.  6.  —  (2)Fol.  250. 


496 


DISPUTATIO  VI. 


tini,  scientiam  mediam  agnovisse,  nec  il- 
lam  adhibuisse  ad  conciliandam  libertatem 
nostram ,  cum  praedestinatione,  et  gratia 
efficaci,  et  tandem  ironice  sic  concludit  : 
«  Quantae  igitur  ignorantiae  tenebrae  in 
antiquis  Theologis,  et  quanta  lux  illumi- 
nans  de  novo  praecipua  Religionis  nostrae 
mysteria,  apud  RR.  Patres  Societatis  orta  !  » 
JHis  praemissis. 

GVI.  Probatur  primo  conclusio,  et  de- 
monstratur  inutilitas  scientiae  mediae  ad 
conciliandam  libertatem,  hoc  discursu.  Au- 
gustinus  recte  cum  nostra  libertate,  certi- 
tudinem  praedestinationis  ,  et  efficaciam 
gratiae  composuit :  sed  ad  talem  concordiam 
stabiliendam  et  explicandam,  non  aclhibuit 
scientiam  mediam  :  ergo  ad  hoc  illa  non  est 
necessaria,  vel  idonea.  Major  non  potest 
sine  temeritate  negari,  cum  doctrina  Augus- 
tini,  in  materia  praedestinationis  et  gratiae , 
a  Ccelestino  Papa,  in  epistola  ad  Episcopos 
Galliae,  et  a  Leone  tertio  post  Ccelestinum 
Pontifice,  laudata  et  approbata  fuerit,  ut 
refertur  in  praefatione  ad  librum  de  praedes- 
tinatione  Sanctorum ;  illamque  Romanam 
Ecclesiam  semper  amplexam  fuisse,  constet 
ex  Hormisda  Papa  in  epistola  ad  Possesso- 
rem  Episcopum,  et  ex  Joanne  secundo  in 
epistola  ad  Avienum  Senatorem. 

CVII.  Tota  ergo  difficultas  devolvitur  ad 
minorem,  quae  multipliciter  demonstratur. 
Primo  ex  confessione  ipsius  Molinae,  qui  in 
hac  causa  est  veluti  coryphaeus,  et  antesi- 
gnanus ;  ille  enim  in  concordia  Ulyssipone 
editaanno  4588.  fol.  487.  loquens  de  scien- 
tia  media  dicit,  «  Si  ea  data  et  explanata 
fuisset  ab  Augustino,  forte  nunquam  Pela- 
giana  haeresis  fuisset  exorta,  neque  Luthe- 
rani  tam  impudenter  iibertatem  arbitrii  nos- 
tri  fuissent  ausi  negare,  obtendentes  cum 
divina  gratia  et  praedestinatione  cohaerere 
non  posse ;  neque  ex  Augustini  opinione, 
concertationibusque  ejus  cum  Pelagianis, 
tot  fideles  fuissent  turbati,  nec  ad  Pelagia- 
nos  defecissent  ;  facileque  reliquiae  illee 
Pelagianorum  in  Gallia,  quarum  in  episto- 
lis  Prosperi  et  Hilarii  fit  mentio,  fuissent 
extinctae,  etc.  »  Quibus  verbis  aperte  profi- 
teturMolina,  D.  Augustinum  non  adhibuisse 
scientiam  mediam,  ad  stabiliendam  vel  ex- 
plicandam  concordiam  libertatis  nostrae  cum 
praedestinatione  et  gratia  efficaci ;  illumque 
strenue  quidem  laborasse,  et  dimicasse,  ut 


fidem  adversus  Pelagianos  propugnaret;  sed 
minus  feliciter,  quia  legitimam  viam  clefen- 
dendi,  et  conciliandi  libertatem  humanam, 
cum  praedestinatione ,  et  gratia  efficaci, 
nempe  scientiam  mediam,  vel  nescivit,  vel 
non  explanavit  :  et  quia  tam  potens  anti- 
dotum,  et  alexipharmacum,  adversus  Pela- 
gii  venena,  et  pestiferam  haeresim,  ab  ejus 
memoria  excidit,  vel  uti  hoc  remedio  ne- 
glexit,  hanc  pestem  omnino  non  abstulit,  et 
reliquias  illas  Pelagianorum,  de  quibus  in 
epistolis  Prosperi  et  Hilarii  fit  mentio,  tota- 
liter  non  extinxit.  Denique  quia  lux  illa 
Molinistica,  et  tunc  non  affulsit,  sub  qua- 
dam  veluti  caligine  existens,  ad  rem  non 
attendit,  ut  idem  auctor  loquitur,  ibidem 
membro  6.  §.  Quoad  Augustinum.  Qua  pru- 
dentia  et  sapientia  haec  dicta  sint,  judicio 
prudentis  Lectoris  relinquo  :  interim  tamen 
ex  confessione  Molinae  habetur,  Augustinum 
non  adhibuisse  scientiam  mediam,  ad  stabi- 
liendam,  vel  exponendam  concordiam  li- 
bertatis  nostrae  cum  praedestinatione  et 
gratia  efficaci.  Quid  ergo  adhuc  egemus  tes- 
tibus  ? 

CVIII.  Secundo  probatur  eadem  minor  : 
Juxta  Augustinum  libro  de  gratia  Christi 
cap.  47.  et  libro  4.  contra  Julianum  cap.  8. 
«  Ista  quaestio  ubi  de  arbitrio  libertatis,  et 
Dei  gratia  disputatur  (et  idem  est  de  prae- 
destinatione)  ita  est  ad  discernendum  diffi- 
cilis,  ut  quando  defenditur  liberum  arbi- 
trium,  negari  Dei  gratia  videatur  :  quando 
autem  asseritur  Dei  gratia,  liberum  arbi- 
trium  putetur  auferri.  »  Verba  sunt  Augus- 
tini.  Quare  ut  arbitrii  libertatem,  et  simul 
Dei  gratiam  defenderet,  semper  ad  scientiae 
altitudinem,  et  Dei  inscrutabilitatem,  cum 
Paulo  confugiebat.  At  juxta  adversarios, 
conciliatio  ista  per  scientiam  mediam,  facil- 
lima  est,  et  quando  illa  mediante,  divina 
gratia  defenditur,  liberum  arbitrium  ne  ap- 
parenter  quidem  auferri  putatur  :  ergo 
conciliatio  Augustini,  certitudinis  praedes- 
tinationis,  et  efficaciae  divinae  gratiae,  cum 
libertate  nostra,  non  est  per  scientiam  me- 
diam. 

CIX.  Tertio,  Ex  modo  conciliandi  liberta- 
tem  nostram  cum  efficacia  gratiae,  et  certi- 
tudine  praedestinationis,  tradito  ab  Augus- 
tino,  plures  ex  fidelibus  fuerunt  turbati ; 
quia  scilicet  astruebat  vocationem  secun- 
dum  propositum,  ex  qua  inferebant  nostram 


ARTIGULUS  V.  497 

libertatem  everti,  occasionemque  torporis  destinationis,  ex  sola  praescientia  orta,  non 

et  negligentiae  hominibus  exhiberi,  ut  in  facit  homines  de  nolentibus  volentes,  et  de 

suis  epistolis  testantur  Prosper  et  Hilarius,  repugnantibus  consentientes  :  sed  de  vo- 

et  de  hocabAugustinopetuntedoceri;  quo-  lentibus  in  statu  conditionato,  volentes  in 

modo  scilicet,  ex  isto  vocationis  modo,  oc-  statu  absoluto  :  ergo  ista  efficacia,  et  modus 

casio  negligentiae  vocatis  non  detur,  et  non  conciliandi  libertatem  arbitrii  nostri  cum 

vocatis  ansa  desperationis  ?  Videatur  Pros-  illa,  non  cohaeret  cum  doctrina  D.   Augus- 

per  prope  finem  epistolae,  et  Hilarius  paulo  tini,  sed  illi  repugnat. 

ante  medium  ubi  Haereticorum  nomine  in-  GXH.  Denique  minor  principalis   suade- 

fert,  ex  vocatione  secundum  propositum,  et  tur.  Modus  conciliandi  libertatem  cum  prae- 

perseverantiae  dono,   prout  ab    Augustino  destinatione,  quem  docet  Augustinus,  longe 

traditur  ,   inutilem  fore  exhortationem   et  diversus  est,  et  omnino  oppositus  illi  quem 

correctionem.  At  ex  efficacia  et  certitudine  docebat   Faustus  Semipelagianorum  cory- 

praedestinationis,  non   ab  intrinseco,  sed  ex  phaeus  :  sed  Faustus  conciliabat  libertatem 

sola  praescientia  conditionata  nostri  consen-  cum  praedestinatione,  per  praescientiam  fu- 

sus  praevisi,  qualiter  a  modernis  astruitur,  turi  consensus ;  ut  constat  ex  libro   quem 

Haeretici  nunquam  intulerunt  haec  inconve-  edidit  de  gratia  et  humanae  mentis  arbitrio, 

nientia;imo  ad  haec  vitanda,  hunc  conci-  in  quo  saepe  repetit,  et  inculcat,  tamquam 

liationis  modum  recentiores  excogitarunt,  praecipuum  suae  doctrinae   fundamentum, 

eadem  absurda  ex  praedestinationis  certitu-  Nisi  prwscientia  exploraverit,  prcedestinatio 

dine,  et  efficacia  gratiae,  prout  a  nobis  poni-  nihil  decernit ;  et  in  eo  D.  Augustinum,  sup- 

tur,  inferentes,  quae  a  Semipelagianis  olim  presso  nomine,  saepe  accusat  tamquam   li- 

inferebantur  ex  Augustini  sententia,  ut  vi-  bertatis  destructorem,  Manichaeum,  et  Gen- 

dimus  supra  art.  5.  et  fusius  in  tractatu  de  tilitiae  superstitionis  reum  ;  ut  ibidem   vi- 

voluntate  Dei  ostendemus.   (1)  Ergo   conci-  deripotest,  et  notat  SixtusSennensislibroG. 

liatio  Augustini  non  est  per  scientiam  me-  Bibliothecae  cap.  252.  Videri  etiam  potest 

diam,  sed  qualiter  a  nobis  astruitur.  Baronius  ad  annum  490.  ubi  postquam  re- 

GX.  Quarto,  Efficacia  gratiae,  et  certitudo  tulit  et  ostendit  libros   Fausti  de  gratia  et 

praedestinationiSjjuxtadoctrinamAugustini,  libero  arbitrio,   ab   Hormisda  Papa,   et  ab 

oritur  ex  omnipotentissima  Dei  potestate,  et  universali  Ecclesia,  tamquam  haereticos,  et 

supremo  dominio  quo  magishabet  in  suapo-  Pelagianam  doctrinam  continentes,   fuisse 

testate  voluntates  hominum,quam  ipsi  suas,  damnatos,  sic  concludit  ibidem  num.   52. 

ut  docet  de  correptione  et  gratia  cap.  14.  At  tomo  6.  pag.  545.  «  Gum  igitur  Fausti  sen- 

certitudo  praedestinationis,  et  efficacia  gra-  tentiae,  ubique  ab  Ecclesia  Gatholica  fuerit 

tiae  ex  praescientia  conditionata  proveniens,  contradictum,  videant  quanto  periculo,  qui- 

talis  non  est  :  illa  enim  non  descendit  ex  dam  ex  recentioribus,  dum  in  Novatores 

omnipotentissima  Dei  potestate,  et  ex  su-  insurgunt,  ut  eos  confutent,  a  S.  Augustini 

premo  dominio  quod   habet  in  nostras  vo-  sententiadepradestinatione  recedant :  cum 

luntates,  sed  ex  praevisione  futuri  consen-  alioquin  arma  non  desint,  quibus  Haeretici 

sus,  et  potestate  liberi  arbitrii ,  pro  suo  profligentur.  » 

nutu,  et  innata  libertate,  ad  unum  extre-  GXHI.  Ex  his  intelliges,  non  inique  a  Do- 

mum  se  applicantis,  et  determinantis,  sub  minicanis  accusatum   fuisse  Molinam,  et  ad 

concursu  et  auxilio  Dei  pure  indifferenti  :  tribunaj.  Sanctae   Inquisitionis  raptum,    ut 

ergo  hic  conciliandi  modus,  a  mente  et  doc-  P.  Annatus  frequenter  nobis  objicit ;   non 

trina  Augustini  longissime  distat.  enim  solum  actum  est  in  Molinam,   quod 

GXI.  Quinto,  Efficacia  gratiae,  et  conse-  scientiam  mediam  invexerit,  sed  quod  igno- 

quenter  praedestinationis,  talis  est  de  mente  tam  dixerit  Augustino,  et  ex  ejus  inscitia  in- 

Augustini,  ut  de  nolentibus  faciat  volentes,  feliciter  contra   Pelagianos  pugnasse  ;   nec 

et  de  repugnantibus  consentientes.  Sic  do-  posse  Haereticos  vinci,  nisi  ex  promptuario 

cet  libro  contra   duas  epistolas  Pelagiano-  scientiae  mediae  nova  arma  subministren- 

rum  cap.  19.  Sed  efficacia  gratiae,  et  prae-  tur,  quorum  usum  Augustinus  ncsciverit, 

cum  magna  animarumpernicie;  etsub  qua- 

(1)  Disp.  5.  art;  4.  dam  veluti  caligine  extiterit,  eo  quod  ful- 


498 


DISPUTATIO  Vf. 


gens  illud  scientiae  mediae  jubar  ei  non 
affulserit.  Hoc  certe  male  habuit  Dominica- 
nos,imoipsos  Molinae  defensores,  qui  verba 
illa  in  D.  Augustinum,  et  totam  Ecclesiam 
contumeliosa,  ex  posterioribus  Molinae  edi- 
tionibus  eraserunt  ;  atque  hac  fraterna 
emendatione ,  publicam  Ecclesiae  in  ipsum 
sententiam  averterunt. 

GXIV.  Probatur  rursus  conclusio  ,  et 
principaliter  suadetur  inutilitas  scientiae 
mediae,  ad  conciliandam  libertatem,  cum 
efficacia  gratiae,  et  certitudine  praedestina- 
tionis,  ratione  communi  nostrorum  Thomis- 
tarum.  Gertitudo,  aut  efficacia  inferens,  et 
causans  libertatem,  non  potest  illam  des- 
truere  :  at  efficacia  gratiae,  et  certitudo 
praedestinationis,  a  scientia  media  indepen- 
dens,  causat  et  infert  libertatem  consensus  : 
ergo  illam  non  destruit;  et  consequenter, 
ut  stent  simul  efficacia  gratiae,  certitudo 
praedestinationis,  et  nostra  libertas,  scientia 
media  necessaria  non  est.  Major  et  conse- 
quentia  patent  :  minor  autem  probatur. 
Efficacia  divinae  gratiae,  et  certitudo  prae- 
destinationis  ,  oriuntur  et  procedunt  ex 
summa  efficacia  voluntatis  divinae  :  at  effi- 
cacia  summa  divinae  voluntatis,  exposcit  ut 
non  solum  inferat  substantiam  consensus 
nostri,  sed  etiam  modum  libertatis  illius  ; 
quando  vult  ut  fiat,  et  libere  fiat :  ergo  effi- 
cacia  gratiae,  et  certitudo  praedestinationis, 
ab  efficacia  divinae  voluntatis  procedens,  et 
illi  innixa,  ac  in  ea  fundata,  non  solum  in- 
fert  et  causat  substantiam  nostrorum  ac- 
tuum,  sed  etiam  modum  libertatis.  Qua  ra- 
tione  usus  est  D.  Thomas,  ut  efficaciam 
gratiae  cum  nostra  libertate  componeret, 
quaest.  6.  de  veritate  art.  5.  ad  3.  primo  ad 
Annibal.  dist.  47.  quaest.  1.  art.  4.  ad  4. 
tertio  contra  Gentes  cap.  94.  in  hac  parte 
quaest.  19.  art.  8.  quaest.  22.  art.  4.  quaest. 
25.  art.  6.  quaest.  83.  art.  1.  ad  3.  1.  2. 
quaest.  10.  art.  4.  ad  1.  et  pluribus  aliis  in 
locis,  eamque  fuse  exponemus  in  tractatu 
de  praedestin.  disp.  C.  art.  2.  ibique  ex  Re- 
verendissimo  Patre  Hyacintho  Libelli,  Sacri 
Palatii  Magistro,  ostendemus,  hanc  doctri- 
nam,  et  modum  conciliandi  Hbertatem  cum 
praedestinatione  et  gratia  efficaci,  ab  ipso 
Ecclesiae  capite,  et  Apostolorum  Principe 
primitus  fuisse  derivatum. 

GXV.  Illum  etiam  tradit  Anselmus  libro 
de  concordia  praescientiae,  praedestinationis, 


et  gratiae  cap.  1.  his  verbis  :  <  Quoniam 
quod  Deus  vult  non  potest  non  esse,  cum 
vult  hominis  voluntatem,  nulla  prohiberi 
necessitate  ad  volendum,  vel  ad  non  volen- 
dum,  et  vult  effectum  sequi  voluntatem  ; 
tunc  necesse  est  esse  liberam,  et  esse  quod 
vult.  »  De  quo  fuse  disputatione  citata,  quae 
erit  de  concordia  libertatis  cum  praedestina- 
tione. 

GXVI.  Dices  cum  Patre  Martinono  :  Im- 
plicat  contradictionem,  quod  Deus  per  de- 
cretum  de  se  efficax,  et  physice  praedeter- 
minans,  causet  in  nostris  actibus  liberta- 
tem  :  ergo  modus  ille  conciliandi  libertatem 
quem  docent  Thomistae,  impossibilis  est,  et 
contradictionem  involvit.  Gonseqnentia  pa- 
tet ,  antecedens  vero  probatur.  Implicat 
quod  decretum  imponens  voluntati  necessi- 
tatem  anteeedentem,  causet  in  ejus  actibus 
libertatem,  et  praedefiniat  illam  infallibili- 
ter  simul  et  libere  operaturam  :  sicut  im- 
plicat  Deum  decernere  ac  praedefinire,  quod 
ch3cus  manens  caecus  ,  et  privatus  po- 
tentia  videndi  ,  videat  :  sed  decretum 
praedeterminans,  cum  antecedat  actus  libe- 
ros  nostrae  voluntatis ,  imponit  voluntati 
creatae  necessitatem  antecedentem  ad  ope- 
randum  :  ergo  implicat  quod  tale  decre- 
tum  causet  in  nostris  actibus  modum  liber- 
tatis. 

CXVII.  Respondeo  primo,  retorquendo 
argumentum,  et  demonstrando  implicare 
contradictionem,  quod  divinum  decretum 
causet  in  nobis  modum  libertatis,  nisi  sit 
praedeterminans.  Gausare  in  nobis  modum 
libertatis,  est  efficere  liberam  determinatio- 
nem  voluntatis  humanae ;  in  ea  enim  con- 
sistit  libertas  actualis,  sive  usus  et  exerci- 
tium  liberi  arbitrii  :  sed  implicat  divi- 
num  decretum  causare  liberam  determina- 
tionem  voluntatis  humanae,  nisi  sit  prae- 
determinans  :  ergo  implicat  illud  attin- 
gere  modum  libertatis,  nisi  sit  praedetermi- 
nans.  Major  constat,  minor  probatur  dupli- 
citer.  Primo  quia  implicat,  decretum  cau- 
sare  liberam  determinationem  voluntatis 
humanae  ,  nisi  illam  antecedat  prioritate 
naturae  et  causalitatis ;  cum  omnis  causa 
debeat  esse  prior  saltem  natura  suo  effectu, 
ut  docent  Philosophi  :  sed  decretum  antece- 
dens  prioritate  naturae  et  causalitatis  deter- 
minationem  voluntatis,  estpraedeterminans, 
ut  constat ;  Thomistse  enim  nomine  decreti 


ARTIGULUS  V. 

praedeterminantis ,  nihil  aliud  intelligunt, 
quam  decretum  antecedens  liberam  deter- 
minationem  voluntatis,  prioritate  causali- 
tatis,  et  naturae  :  ergo  implicat  decretum 
causare  liberam  determinationem  nostrae 
voluntatis,  nisi  sit  praedeterminans. 

Secundo  probatur  eadem  minor.  Implicat 
determinationem  voluntatis  humanae  cau- 
sari  a  decreto  pure  indifferenti.  Tum  quia, 
ut  passim  docet  D.  Thomas,  a  principio  in- 
differenti,  ut  indifferens  est,  non  exit  actus 
determinatus ,  nisi  ab  alio  determinetur. 
Tum  etiam  ,  quia  decretum  indifferens 
expectat  determinationem  a  libero  arbitrio. 
Ergomodus  conciliandi  libertatem  creatam, 
cum  ratione  primoe  causae  in  Deo,  per  scien- 
tiam  mediam  ;  et  per  decretum  pure  in- 
differens,  impossibilis  est ,  et  manifestam 
involvit  contradictionem  :  cum  evidenter 
repugnet,  a  decreto  pure  indifferenti  ,  et  a 
voluntate  humana  determinabiii,  ejus  li- 
beram  determinationem  causari. 

GXIX.  Respondeosecundo,  negando  ante- 
cedens  ;  ad  cujus  probationem  ,  nego  ma- 
jorem  ;  licet  enim  decretum  praedetermi- 
nans  antecedat  actus  nostros  liberos  ,  et 
liberam  determinationem  voluntatis  nos- 
trae,  prioritate  naturae  et  causalitatis  ,  non 


499 


§.  VIII. 

Aliis  argumentis  confutatur  scientia  media. 

Praeter  argumenta  praecedentibus  para- 
graphis  adducta,  plura  alia  suppetunt  ad 
impugnandam  scientiam  mediam  ,  quae 
breviteret  compendiose  hic  attingemus,  ea 
enim  lato  calamo,  et  stylo  eleganti  ,  prose- 
quitur  P.  Baronius  in  libro  de  libertate 
humana  et  gratia  divina.  (1) 

GXX.  Primum  potest  sic  proponi :  Tota 
veritas  et  notitia  futurorum,  nititur  transi- 
tu  illorum  a  statu  possibilium  ad  ordinem 
futurorum,  qui  nec  fieri,  nec  cognosci  po- 
test  ,  nisi  detur  vel  cognoscatur  causa 
externa  illius  transitus  :  atqui  non  po- 
test  alia  illius  transitus  causa  externa  , 
praeter  voluntatis  divinae  decretum  ,  as- 
signari  :  ergo  in  illo  et  vi  illius  cognos- 
centur  futura  ,  non  vero  per  scientiam 
mediam,  in  signo  rationis  illud  anteceden- 
te. 

GXXI.  Respondet  P.  Annatus,  negando 
majorem  ,  quae  asserit  futurorum  veri- 
tatem  et  notitiam  niti  transitu  illorum  a 
tamen  imponit  necessitatem  antecedentem.  statu  possibilium  ad  ordinem  futurorum  ; 
Tum  quia  voluntas,  ut  subest  tali  decreto,  qUia  (inquit )  ad  verum  transitum  requi- 
retinet  potentiam  ad  actum  oppositum  ;  ritur  rem  aliquod  tempus  sub  priori  statu 
eo  quod  illud  nunquam  determinet  volun-  transigere,  antequam  ad  alterum  deduca- 
tatem  ad  agendum,  nisi  prius  tempore,  vel  tur,  quod  rebus  futuris  competere  nequit, 
natura  ,  applicet  intellectum  ad  repraesen-  cum  futuritio  illi  conveniat  ab  aeterno. 
tandum  objectum  ad  quod  illam  movet,  sub  GXXII.  Sed  si  valeret  haec  solutio  ,  seu 
indifferentia  objectiva  judicii  ,  quae  est  pro-  ratiocinatio ,  posset  aliquis  negaresolem  et 
xima  radix  libertatis,  et  qua  posita  in  in-  Angelum,  et  quamlibet  rem  permanentem, 
tellectu ,  implicat  voluntatem  necessitari  ,  ab  aeterno  creatam  (ut  creari  nihil  repu- 
ut  disputatione  supra  citata  ostendemus.  gnat)  transire  anon  ente  et  nihilo,  ad  esse  ; 
Tum  etiam,   quia  licet  tale  decretum ,   et     quod  absurdum  est,  cum  ad  talem  transi- 


motio,  vel  gratia  efficax  exillo  proveniens, 
non  sit  formaliter  consequens  actus  liberos 
nostrae  voluntatis,  aequivalenter  tamen  ad 
ilios  consequitur  :  quia  consequiturad  ali- 
quid  in  quo  continetur  ,  et  a  quo  causa- 
tur  nostra  libertas  :  scilicet  ad  efficaciam 
divinae  voluntatis  ;  ut  ibidem  fuse  decla- 
rabimus,  et  argumenta  quae  Pater  Annatus 
in  libro  pro  defensione  scientiae  mediae  edi- 
to,  in  contrarium  adducit ,  exacte  discu- 
tiemus,  et  diluemus. 


tum  satis  sit  ex  propriis  meritis  deberi 
rei  creatae  statum  nihili,  et  potuisse  per 
totam  aeternitatem ,  vel  ad  tempus,  in  eo 
detineri.  Quid  vero  horum  deest  futuris 
quibuscumque  a  Deo  praescitis  ab  aeterno, 
ut  illis  non  minus  transitus  a  possibili  ad 
futurum  competat  ,  quam  ut  rebus  ab 
ceterno  creatis  transitus  a  nihilo  ad  esse  ; 
cum  revera  eadem  res  quae  modo  dici- 
tur  futura  ,  potuerit  esse  sub  statu  rei 
pure  possibilis,  et  talis  status  ei  debeatur  ? 


(1)  Disp.  2. 


500 


DISPUTATIO  VL 


GXXIII.  Non  minus  absurdum  est  quod 
asserit  idem  auctor,  ad  transitum  actus  li- 
beri  de  possibili  ad  futurum  ,  sufficere 
indifferentiam  causae  ad  utrumlibet  ,  qua 
supposita,  putat  perinde  secuturum  actum 
liberum,  sicut  ex  possibilitate  ignis  ,  cum 
providentiaillius  naturae  accommodata,  fu- 
turaest  calefactio.  Quidenim  incredibilius, 
perinde  a  voluntate  sui  determinativa , 
nulla  nec  a  se  nec  a  Deo  determinatione 
praevia  ,  oriturum  qui  certo  sciatur  ac- 
tum  liberum,  ab  igne  stupae  applicato 
calefactionem  ?  Ut  enim  ait  S.  Thomas  5. 
contra  Gentes  cap.  2.  «  Quod  indifferenter 
se  habet  ad  multa,  non  magis  unum  ope- 
ratur,  quam  aliud  :  unde  a  contingente  ad 
utrumque,  non  sequitur  aliquis  effectus, 
nisi  per  aliquid  quo  determinetur  ad 
unum.  »  Unde  merus  est  paralogismus  , 
ejusdem  auctoris  argumentatio  pro  verita- 
te  conditionatorum  ante  decretum  Dei,  ex 
comparatione  causae  necessariae  ad  liberam. 
Qua  ratione  (inquit)  se  habet  causa  neces- 
saria  et  determinata  ad  effectum  absolute 
et  conditionate  futurum,  ita  se  habet  causa 
liberaut  est  sui  determinativa  :  atqui  ex  illa 
consequitur  effectus  determinatus  ,  et  hoc 
certo  scitur  a  Deo  ante  decretum  :  ergo 
pariter  ex  causa  libera,  et  sui  determinativa, 
consequitur  effectus  certo  futurus,  et  sci- 
tus  a  Deo  ante  decretum.  «  Mirum  est  sa- 
ne  (  inquit  P.  Baronius  )  (1),  a  duobus 
extremis  a  Deo  remotis,  potuisse  eumdem 
effectum  deduci.  Si  valeat  ejusmodiillatio, 
verum  erit  quodlibet  ex  quolibet  fieri.  A 
causa  necessaria  deducitur  effectus  neces- 
sarius,  quia  non  potest  aliter,  nec  quid- 
quam  aliud  agere  :  causa  vero  libera  et 
sui  determinativa,  potest  utrumlibet ;  nec 
ex  adversariis  potest  quidquam  certi  de 
illa  statui ,  in  quam  partem  infallibiliter 
inclinet  ,  donec  secutus  fuerit  dubium 
tollens  sua  prsesentia  effectus  :  et  hunc  si 
superis  placet  aequabimus  effectui  ex  causa 
necessaria  et  determinata  consecuto  !  » 
Gerte  haec  adversarii  consequentia  (ut  Ga- 
jetanus  alia  occasione  dixit )  nunquam  tra- 
hetur  ex  antecedente  posito,  etiamsi  cen- 
tum  boum  paria  admoverentur. 

GXXIV.  Secundum  argumentum  :  Futu- 
ra  conditionata,  qualia  exstant  in  Scriptu- 

(1)  Lib.  de  libert.  humana,  et  gratia  tlivina. 


ra,  de  conversione  Tyriorum  ,  factis  apud 
ipsos  miraculis,  quae  edita  fuerant  apud  Ju- 
daeos,  de  proditione  Davidis  a  Ceilitisfacien- 
da,  si    apud  ipsos  moraretur ,  dum  Saul 
accessisset,  et  alia  id  genus  futurorum  con- 
ditionatorum  ,  habent  veritatem   certam , 
scitam  a  Deo  ,  quae  ad  liberorum  ordinem 
pertineat,  et  distinguatur  a  veritate  quae 
inest  hujusmodi  rebus  ,   ut  pure  possibili- 
bus,  aut  ut  futuris  sub  disjunctione :  sed 
hujusmodi  veritatis,  ut  liberee,  et  distinctoe 
a  veritate  possibilium  ,     aut  sub   disjunc- 
tionefuturorum,  nulla  potest  dari  alia  cau- 
sa,  nisi  actuale  Dei  decretum,  ex  partesub- 
jecti  seu  potentiae  absolutum,  et  conditio- 
natum  ex    parte  objecti  :  ergo  hujusmodi 
futura  non  possunt  cognosci  ut  vera,  nisi  in 
decreto  actuali  ,    subindeque    excludenda 
est  scientia  media  ad  hoc  inducta  ,  ut  ante 
decretum  actuale  hujusmodi  futura  cognos- 
cantur.  Major  est  evidens,  minor  vero,  in 
qua  est  difficultas,   sic    ostenditur,  causa 
veritatis  quse  hujusmodi  conditionatis  inest, 
non  potest  esse  decretum  indifferens  quod 
fingunt  adversarii    in  Deo,   pro  signo   an- 
tecedenti  scientiam  mediam  ;  cum  tale  de- 
cretum  sit  commune  ad  veritatem  possi- 
bilis,  et  futuri  disjunctive  ;  et  quod  multis 
est  commune,  non  possit  esse  causa  discre- 
tionis   et    determinationis    :  neque    etiam 
decretum  actualeposterius,  pendens  a  prae- 
visione  futuri  consensus  voluntatis  createe, 
cum  posterius  non  possit  esse  causa  prioris  : 
ergo  necessario  recurrendum  est  ad  actuale 
decretum  prius  ,   prsedefinitivum    futuri, 
quod  sit    causa    prima    et  propria  hujus 
veritatis  ;  et  nisi    ad    illud  recurramus  , 
sequitur    dari    aliquid  horridum    in  tota 
Theologia  et    Philosophia  ,    nimirum    sta- 
tum    illum   futuri  determinate   ,   distinc- 
tum  a  statu  possibilis,  aut  futuri  disjunc- 
tive  ,  cui  nihil  in  Deo  respondeat  ,   a  quo 
efficiatur  ,  aut   quod  participet ,  ut  recte 
discurrit  Joannes  a  Sancta  Thoma  disp.  14. 
art.  4.  Unde  immerito  dicit    P.   Annatus, 
«  Non  videri  probabilitatem  hujus  conse- 
quentise,  nec  satis  digestam   hanc  ratioci- 
nationem  :  »  hic  enim  discursus  clarissimus 
est,  et  nihil  indigestum  habet,  nisi  stoma- 
cho  debili,  aut  fastidienti. 

Idem  argumentum  fuse  et  erudite  pro- 
sequiturlldephonsusMichael  tomo  1.  in  1.  p. 
quaest.  14.  dubio  5.  cap.  4.  ubi  sic  discurrit : 


ARTICULUS  V.  5o| 

«Objectumaliquodcreatumtransirede  statu  vel  facultate,  vel  influxu  ,   vel  interventu 

possibilitatis,  et  accedere  aliqualiter  ad  sta-  ipsiusabyssi,  etc.  » 

tum  existentiae    et  futuritionis  ,   exiens  a         GXXV.    Tertium     argumentum     contra 

mera   possibilitate  ,  et  quod  hoc  fiat   sine  scientiam  mediam,   potest  sic  breviter  pro- 

influxu,  et  interventu,  et  voluntate  primao  poni.  Nemo  nostrum  ita  desipit,  uthypothe- 

causae,  quid  inintelligibile  et  imperceptibi-  tica  judicia  simul  concipiat  cum  absolutis : 

le  est.  Et  hoc  astruitur  in  ista  scientia  me-  quis  enim  lucentem  solem  videns  dixerit, 

dia  ab  ejus  auctoribus  :   nam  futura  illa  Si  luceret  sol,  illumvidcrcm  ?  Aut  prae  ma- 

contingentia  conditionata,  sunt  in  statu  fu-  nibus  habens  aut  legens  Breviarium  ,  dice- 

turitionis  conditionatae,  ac  per  consequens  ret  :  Si  haberem  Breviarium  ,  illud  lege* 

exierunt  a  statu  merae   possibilitatis,  et  hoc  rem  ?  Atqui  similes  sunt  propositiones  hypo- 

sine  interventu  ,  vel  influxu,  vel  causalita-  theticae,  quas  assertores  scientiae  medi^Deo 

te  primae  causae.  Item  in  tali  objecto  futu-  affingunt,  quia  ut  supra  §.  6.   demonstra- 

ro  conditionate   reperitur  determinatio  ve-  tum  est,  juxta  iliorum  principia  ,  judicium 

ritatis ,  et  applicatio    ad  veritatem  ,  cum  futurorum  absolutorum  in  Deo  est  prius  , 

tamen  de  se  talia  objecta  sint  indifferentia  aut  certe  simultaneum  ,    et  nulla  ratione 

et  indeterminata,  possintque  habere  et  veri-  posterius    judicio   hypothetico  :   ergo    non 

tatem  et  falsitatem ;  et  tamen  prima  causa  videtur  absurditate  carere,  admittere  in  Deo 

nullum  influxum  habuit  in  tali  determina-  hujusmodi  judicia  hypothetica,  quibus  solis 

tione  et  appiicatione.  Est  autem  prima  cau-  constat  scientia  media. 
sa,  etiam  prima  veritas  ;  et  veritas  reperta         GXXVI.  Quartum  argumentum  :   Duobus 

in  tali  objectofuturo  conditionate  ,  est  ve-  solum  modis  interpretari  possumus   ante- 

ritas  secunda  creata ,  et  participata.  A  quo  cedens  hujus  propositionis  hypohetica?,   Si 

ergo   est  participata  haec  veritas,  si  non  a  Deus  concurrat,  ille  consensus  cst  futurus  , 

prima  veritate,  et  a  prima   causa  ?  A   quo  quae  est  objectum  scientiae  mediae  ;   vel  ut 

extractum  est  hoc  objectum  a  mera  pos-  intelligatur  de  voluntate  concurrendi  in- 

sibilitate  ,    et  introductum  in  aliquam  fu-  differenter  ad  assensum  et  dissensum  ,  ut 

turitionem,  scilicet  conditionatam,  si  a  pri-  volunt  Molina,  et  Suarez  :  velsecundo  ut  in- 

ma  causa  non  est  extractum  ?  Quis  hoc  teliigatur  de  decreto  absoluto,  etmereconco- 

percipiet,  vel  cui  hoc  non  difficile  appare-  mitante,  ac  per  extrinsecamDeicausalitatem 

bit  ?  Et  quod  pejus  est ,    Deum  ipsum  in-  constituto,  ut  Vazquez  et  Arrubal  docent  : 

trinsece  determinant,   et     quasi  applicant  sed  quocumque  modo  intelligatur  ,  everti- 

haec  talia  objecta  scientiae  mediae :  nam  cum  tur  objectum  scientiae  mediae  :  ergo  et  ipsa 

in  Deo  intelligatur  indifferentia  ad  reprae-  perit,  cumstare  nequeat  destructo  objecto, 

sentandumvel  consensum  vel  dissensum;  et  auctores    scientiae   mediae,   sunt  ipsius 

ex    objecto   creato  provenit    determinatio  destructores.  Major  patet,  minor  probatur. 

intrinseca  in  intellectu  et  scientia  Dei  ,  vi  Objectum  scientiae    mediae    duo  requirit , 

cujus  nunc  de  facto  intrinsece  scientia  Dei  primo  certam  et  determinatam  veritatem  , 

est  repraesentans  hanc  partem  objecti  crea-  secundo  veritatem  liberi  ordinis,  quae  non 
ti,  potius  quam  aliam,et  est  potensobjectum  pertineat  ad  scientiam  simplicis  intelligen- 
creatum  determinare  Deum  ad  aliam  in-  tiae  :  sed  quocumque  ex  duobus  modis  re- 
trinsecam  repraesentationem  ,  eodem  pas-  censitis  ,  antecedens  hujus  propositionis 
su  quo  tale  objectum,  et  liberum  nostrum  hypotheticae,  Si  Deusconcurrat,  illeconscn- 
arbitrium  ,  est  potens  ut  dissentiat  quan-  sus  est  futurus,  explicetur,  utraque  vel  al- 
do  consentit,  vel  ut  consentiat  quando  dis-  terutra  ex  iilis  duabus  perfectionibus  aut 
sentit ;  et  hoc  totum  Deo  nondum  consen-  conditionibus  ad  objectum  scientiae  mediae 
tiente  ,  nec  approbante  ,  nec  annuente.  reqtiisitis  tollitur  :  ergo  ct  ipsum  objectum 
Itaque  liberum  arbitrium  creatum  habet  scienti;o  mediae. Major  est  evidens,  minor 
clavim  illius  abyssi  qua  claudat ,  vel  ape-  quoad  utramque  partem  suadetur.  In  pri- 
riat,ut  sibi  placuerit ,  ostium  illud,  quasi  mis  enim  si  in  primo  sensu  interpretemur 
mittendo  ad  hanc  vel  ad  illam  partem  ,  concursum  Dei,  id  est  voluntatem  indiffe- 
sine  eo  quod  indigeat  ad   hoc,  vel  licentia,     rentem  ad  cooperandum  cum  causis  secun- 


I. 


33 


502 


DISPUTATIO  VI. 


dis,  et  ab  illis  determinabilem,  tollitur  cer- 
ta  veritas  futuri  conditionati ,  cum  volun- 
tas  indifferens  non  majorem  cum  consen- 
su,  quam  cum  dissensu  connexionem  ha- 
beat.  Si  vero  inalio  sensu,  antecedens  illius 
propositionis  hypotheticae  explicemus ,  tol- 
litur  alia  conditio  ad  objectum  scientiae 
mediae  requisita ,  nempe  libertas  et  con- 
tineentia,  tuncenim  transit  in  sensumpure 
necessarium ,  imo  identicum,  et  m  circu- 
lum  vitiosum  :  non  minus  enim  necessa- 
rium  est ,  si  Deus  cum  causa  secunda  ope- 
retur,  ipsam  pariter  operari  ,  quam  si  duo 
homines  simul  currant,  utrumque  currere  : 
velsi  duo  equi  simultrahant  eumdem  cur- 
rum,  utrumque  simul  trahere  ;  correlativa 
enim  sunt  simul  natura  et  cognitione  ,  et 
unum  altero  sublato  subsistere  nequit  : 
ergo,  etc. 

CXXYII.  Hsec  est  summa  argumenti  quod 
fuse  proponit  Joannes  a  S.  Thoma,  et  quo 
ait  «  Acriter  morderi  adversarios,  et  inde 
telorum  imbrem  ingruere.  »  Et  certe  hoc 
argumentum  difficillimum  est,  nec  tam 
argumentum  dici  potest,  quam  germen 
inexhaustum  argumentorum  ;  plures  enim 
congerit  et  accumulat  difficultates,  a  quibus 
nunquam  satis  se  expediunt  adversarii, 
licet  in  omne  latus  se  vertant.  Nam  si  in 
primo  sensu  concursum  Dei  interpretentur, 
id  est  voluntatem  indifferentem  ad  con- 
currendum  ad  quodcumque  creatura  vo- 
luerit,  ut  communiter  exponere  solent, 
manifestum  est  illum  non  posse  apponi  ut 
antecedens  supra  dictae  propositionis  hypo- 
theticae ;  est  enim  communis  lex  Dialecticae, 
falsam  esse  hypothesim,  cujus  antecedens 
potest  esse  verum,  falso  consequente  : 
voluntas  autem  indifferens,  et  parata  ad 
assensum  et  dissensum  concurrere,  quoli- 
bet  eorum  determinate  sublato,  subsistere 
potest.  Si  vero  decretum  Dei  ponatur  pure 
concomitansoperationem  liberam  voluntatis 
creatae,  et  constituatur  causalitate  Dei  ex- 
trinseca,  indistincta  a  concursu  simultaneo, 
et  subinde  ab  actu  causae  secundae,  non 
potest  evitari  circulus  iste  vitiosus  ,  ac 
pene  nugatorius  :  Res  est  futura,  quia  Deus 
vult ;  et  Deus  illam  vult,  quia  futura  est* 


Articulus  VI. 


Absurdis  et    inconvenientibus    exploditur 
scientia  media. 

Plura  adduci  solent  absurda  et  inconve- 
nientia,  quae  sequuntur  ex  scientia  media, 
nos  graviora  tantum  et  clariora  colligemus. 


:.  i. 


Scientia  media  favere  videtur  ac  viam  ster- 
nere  errori  illi  Semipelagianorum,  quo 
asserebant  dari  in  nobis  initia  quaidam 
fidei  et  bonm  voluntatis,  qum  non  erant  a 
gratia,  sed  a  natura. 

GXXVIII.     Probatur  breviter  :  Scientia 
media  ponitur  ab    ejus    defensoribus,    ut 
Deus    ante    omne    decretum    praeveniens 
nostras  voluntates,  cognoscat  an  homo   po- 
situs  sub  his  aut  illis  occasionibus,  pro  sua 
libertate  consensurus,  vel  dissensurus   sit 
vocationi  ad  fidem  verbi  gratia  ;  supposito 
tamen  auxilio  de  se  indifferenti,  et  mora- 
liter  tantum  excitante,   quod    per   ipsum 
consensum  reddendum  est  efficax,  si  de 
facto  operetur,  vel  inefficax  per  dissensum, 
si  nolit  operari.  Haec  est  tota  ratio  scientiae 
mediae,  ut  notissimum  est  legentibus  auc- 
tores  qui  illam  docent,   et    in  quotidianis 
disputationibus  ita  passim    affirmant.   Sed 
in  hac  praescientia  sic  explicata,  involvitur, 
et  divino  conspectui  offertur,  aliquod  ini- 
tium  fidei,  et  bonae  voluntatis,   quod  non 
est  a  gratia,  sed  a  natura,  nec  a  Deo,  sed  a 
solo  libero  arbitrio,  pro  sua  innata  libertate 
determinante  gratiam  ad  consensum  :  ergo 
scientia  media  favet  et  viam  sternit  errori 
illi  Semipelagianorum,  quo  asserebant  dari 
in  nobis  quaedam  initia  fidei  et  bonae  volun- 
tatis,  quae  non  erant  a  gratia,  sed  a  natura. 
Qui  error  damnatur  in  Concilio  Arausicano 
can.  5.  his   verbis   :  «  Si  quis  sicut  argu- 
mentum,  itaet  initium  fidei,  non  pergratiae 
donum,  sed  naturaliter  in  nobis  esse  dicit, 
Apostolicis  dogmatibus    adversarius    pro- 
batur,  Beato  Paulo  dicente,  quia  qui  coepit 
in  nobis  bonum  opus,  perficiet.  » Major,.et 
consequentia  patent,  minor  vero,  in  qua 
est  difficultas,  sic  ostenditur.  Determinatio 


ARTICULUS  VI.  S0d 

et  pia  motio  voluntatis,  applicantis  et  mo-  currendum,  ostensione  pomi,  vel  ima»inis : 

ventis  intellectum,  ad  credendum  et  assen-  nullus  enim  dicet  talis  objecti   repraoscnta- 

tiendum  mysteriis    revelatis,   est  initium  tionem,   esse  veram  et  propriam   causam 

fidei,  et  quidam    credulitatis  affectus,  ut  efficientem  cursusillius. 

docent  Theologi  in   tractatu  de    fide  :  sed  Probatur  etiam  antecedens,  quantum  ad 

talis  determinatio,  quse  per  scientiam  me-  secundam  partem.  Gratia  coefficientia?,  seu 

diam   futura   sub    conditione  praevidetur,  concursus  simultaneus  ordinis  supernatu- 

non   supponitur,     nec    divino    conspectui  ralis,  est  indifferens,  et  modo    indifferenti 

exhibetur,  ut  futura,  ex  vi  determinationis  oblatus  voluntati,  et  ab  illa  determinabilis, 

gratiae,  illam  causantis,  et  applicantis  vo-  quantum  ad  speciem  actus,  ut  docent  asser- 

luntatem  ad  illam  ;  sed  potius  supponitur,  tores  scientiae  mediae  :  sed  concursus  indif- 

et  praevidetur  a  Deo,  ut  applicans  et  deter-  ferens,  et  determinabilis  a  voluntate  hunia- 

minans  ipsam  gratiam,  quae  dese  indifferens  na,nonpotestcausareejus  determinationem, 

est,  et  a  voluntate  creata   determinabilis,  sed  potius  ab  ea  determinatur  :  ergo  deter- 

ut  docent   adversarii  :  ergo  talis  determi-  minatiovoluntatisadcredendum,nonpotest 

natio  non   supponitur,   nec  praevidetur  a  praevideri  a    Deo  per  scientiam   mediam, 

Deo,  ut  causata  vel  causanda  a  gratia,   et  ut  causata  ab  illo  per  gratiam  coefficientiaj. 

ut  ex  auxilio  Dei  determinate  proveniens  ;  GXXXI.  Ex  his  impugnata    manet  com- 

sed  ut  ab  ipsa  voluntate  nascens,  etex  solis  munis  responsio  adversariorum,  qui  dicunt 

viribus  liberi  arbitrii  procedens.  talem  determinationem  procedere  a  libero 

GXXIX.  Gonfirmatur  et  magis  illustratur  arbitrio,  non  nude  et  solitarie  sumpto,  sed 

haec  ratio.  Illa  determinatio  voluntatis,  quae  subipsoauxiliogratiaeconstituto.Cumenim, 

supernaturalis  est,  et  initium   fidei,  ac  jus-  ut  jam  ostendimus,   neque  gratia  moraliter 

tificationis,  non  potest  praevideri  a  Deo,   ut  excitans,  nequegratia  coefficiens,  quas  illi 

procedens  et  causata,  vel  causanda,  a  gra-  tantum  admittunt,  talem  determinationem 

tia  moraliter  excitante,  vel  a   gratia  coeffi-  causare  possint ;  sed  potius  ab  ipsa  volun- 

cientiae  :  ergo  solum  potest  praevideri,   ut  tate  determinentur,  et  applicentur  adagen- 

causata  vel  causanda  ex  viribus  liberi  arbi-  dum  ;  perinde  est  dicere,  quod  talis  deter- 

trii.  Gonsequentia  patet :  nam  praeter  illas  minatio  procedat  a  solo  libero  arbitrio,  ac  a 

duasgratiasauxiiiantes,  nullamaliamadmit-  libero  arbitrio,  subtali  auxilio  gratiae  cons- 

tunt  defensores  scientiae  mediae  :  rejiciunt  tituto,  illique  associato.  Sicut  quiaalbedo  in 

enim  gratiam  ex  se  efficacem,  etphysice  prse-  manu,  non  est  causa,  nec  principium  caloris, 

determinantem.  Antecedens  vero,  quantum  impertinens  omnino   esset  asserere,    illum 

ad  utramque    partem,  probatur.  In  primis  non   procedere   quidem  a   manu  nude  et 

enim  talis  determinatio  voluntatis,  non  po-  solitarie  sumpta,  sed  a  manu  ut  albedine 

test  praevideri  a  Deo  ut  causanda  per  gra-  affecta,  et  illa  informata. 

tiam  moraliter  excitantem  :  quia  juxta  prin-  CXXXII.  Addo  quod,  Semipelagiani   olim 

cipia  adversariorum,  talis  gratia  subjicitur  non  negabant,  consensum  et  determinatio- 

libero  arbitrio,  et  ab   illo  determinatur,  et  nem   voluntatis  ad  actus    supernaturales, 

applicatur  ad  agendum  ;  ac  proinde  illa  non  procedere  a  libero  arbitrio,  sub  adjutorio 

efficit  determinationem  liberi  arbitrii,   sed  gratiae  constituto,  sedsolum  ab  ipso  gratiae 

potius  determinatio    liberi   arbitrii  causat  auxilio  ;  ut  constat  ex  epistola  D.   Prosperi 

ejus  efficaciam  et  usum.  saepissime  citata,  circa  ejus  finem,  ubi  dicit : 

GXXX.  Addo  quod  excitatio  moralis,  non  «  Par  omnium  invenietur  et  una  sententia, 

est  veraetrealis  efficientia,   sed  impropria  qua  praedestinationem  Dei  secundum  prae- 

tantum  et  metaphorica,  magisque  pertinct  scientiam  receperunt ;  utobhocDeus  alios 

ad  genus  causae  finalis,     quam   efficientis  :  vasa  honoris,  alios  contumeliae  fecerit,  quia 

movet  enim   solum  objective,  et  exhibendo  finem  uniuscujusque  pracviderit,  et  sub  ipso 

voluntati   bonitatem,   quae  illam  allicit  et  gratle  adjutorio,  inqua  futurusessetvolun- 

invitat    ad  consensum,  non  tamen  revera  tateetactionepraescierit. »  Eccevoluntatem, 

efficienter  influit  in  illum;  utconstatin  pue-  seu  voluntatis  detcrminationem,  et  consen- 

ro,  qui  moraliter  movetur  et  excitatur  ad  sum,  praevisum  non  sine  auxilio  Dei;  scd 


504 


DISPUTATIO  VL 


sub  ipso  gratiaa  adjutorio,  positum  a  Serni- 
pelagianis,  ut  recte  annotavit  Joannes  a  S. 
Thoma,  tomol.  in  1.  p.  disp.  20.  art.  4. 

GXXXIII.  Nec  valet  quod  ait  P.  Annatus 
in  libro  de  scientia  media,  «  Hic  appellari 
fidem  Joannis  a  S.  Thoma,  quod  dictum 
putet  de  Semipelagianis,  quae  Prosper 
Catholicis  scriptoribus  attribuit,Ambrosium, 
Hieronymum  etaliosSS.  Patres  eodem  invol- 
vens,  quo  Semipelagianos  pallio.  »  (1)  Non 
valet,  inquam,  ut  enim  recte  ait  P.  Baro- 
nius  libro  saepe  citato,  de  libertate  humana, 
et  gratiadivina  :  (2) «  Ula  reprehensio  Joan- 
nis  a  S.  Thoma,  graviori  reprehensione 
digna  est :  nam  Massilienses  hoc  maxime 
nomine  Augustinum  arguebant,  quod  in 
his  de  gratia  et  libero  arbitrio  controversis, 
antiquorum  Patrum  vestigia  deseruisset , 
quibus  ipsi  mordicus  adhaererent :  ac  proinde 
parem  illam  unam  sententiam,  quapraedes- 
tinatio  Dei,  secundum  praescientiam  recipi- 
tur,  sibi  ex  Patribus  vindicatam  jactasse,  et 
adversam  Augustino,  quem  ab  illis  dissentire 
dicebant.  » 

GXXXIV.  Falsum  est  etiam  quod  Hiero- 
nymus  et  Ambrosius,  praedestinationem 
secundum  praescientiam  meritorum  admise- 
rint.  Imo  potius  Pelagiani,  illos  SS.  Patres, 
ut  libertatis  destructores,  et  cum  Manichaeis 
sentientes,  calumniabantur,  ut  de  se  refert 
D.  Hieronymus  in  epist.  ad  Gtesiphontem  , 
versiculo  :  «  Quod  autem  sursum  deorsum 
jactitantliberum  arbitrium  a  nobis  auferri :» 
et  de  S.  Ambrosio  D.  Augustinus,  lib.  1. 
contra  Julian.  cap.  4.  his  verbis  :  «  Quid 
nomen  dilaniare  niteris  meum,  et  Ambro- 
sium  facis,  tacito  ejus  nomine,  Mani- 
chseum  ?  »  Non  ergo  Joannes  a  S.  Thoma, 
sed  Franciscus  Annatus,illos  SanctosPatres, 
eodem  quo  Semipelagianos  pallio  tegit,  dum 
eis  attribuit  sententiam  docentem  praedes- 
tinationem  ex  praevisis  meritis  fieri  :  nam , 
ut  ait  Prosper  initio  ejusdem  epistolae,  Mas- 
siliensium  doctrinam  referens  :  «  Haecipso- 
rum  definitio  ac  professio  est.  Omnem  qui- 
dem  hominem  in  Adam  peccante  peccasse, 
et  neminem  per  opera  sua,  sed  per  Dei  gra- 
tiam  regeneratione  salvari....  Qui  autem 
credituri  sunt,  quive  inea  fide,quaedeinceps 
per  Dei  gratiam  sit  juvanda,  mansuri  sunt, 


(1)  Disp.  4.    cap.  3.   §.  3. 
art.  6.  %.  9. 


(2)  Disp.  2.  sect.  2. 


praescisse  ante  mundi  constitutionem  Deum, 
et  eos  praedestinasse  in  regnum  suum,  quos 
gratis  vocatos,  dignos  futura  electione,  et 
cle  hac  vita,  bono  fine  excessuros  esse  praes- 
cierit. » 


II. 


Scientia  media  etiam  favere  videtur  ac  ster- 
nereviam  alteri  errori,  quo  Semipelagiani 
asserebant,  prcedestinationem  ad  gratiam 
fieri  ex  prcevisione  meritorum. 

CXXXV.  Probatur  breviter  :  Praedesti- 

natio  non  solum  ad  gloriam,  sed  etiam  ad 

gratiam,  fit  ex  praevisis  meritis,  si  Deus  in 

signo  rationis  antecedente  decretum,  quo 

eligitet  praedestinat  homines  ad  gratiam, 

praevideat  merita  ipsorum   futura  :/atqui 

data  scientia  media,  Deus  illa  praevidet  ut 

futura,  in  signo  antecedenti  decretum  prae- 

destinationis  ad    gratiam    :  ergo  si  detur 

scientia  media,  praedestinatio  non  solum  ad 

gloriam,  sed  etiam  ad  gratiam,  fiet  ex  prae- 

visis  meritis.  Major  videtur  manifesta,  tum 

quia,  cum  inter  actus  divinos  non  detur 

alia  prioritas,  quam  dependentiae,  se  tenen- 

tis  ex    parte    objectorum,    si    praescientia 

meritorum  sit  prior  in  mente  divina,  prae- 

destinatione  ad  gratiam,  evidens  est,  quod 

illa  pendet  a  tali  praescientia  ;  ac  proinde 

quod  Deus  non    praedestinat   ad  gratiam, 

nisi  ex  praevisione  meritorum.  Tum  etiam, 

quia  si  Deus  in  aliquo  signo  rationis,  prius 

quam  eligat    hominem  ad  gratiam,  videt 

illius  merita  futura,  non  potest  non  moveri 

intuitu  illorum,    ad  dandam  illi   gratiam. 

Unde  hac  ratione  probant   adversarii,  prae- 

destinationem  ad  gloriam    fieri  ex  praevisis 

meritis  :  quia  scilicet   ante  decretum  elec- 

tionis    ad    gloriam,    Deus    per    scientiam 

praevidet  merita  hominum  sub  conditione 

futura.  Minor  vero  probatur  ex  ipsis  prin- 

cipiis  adversariorum.  Nam   in  quocumque 

signo  rationis  aliquid  verum  est,  in  eo  Deus 

illud  praevidet,  propter  infinitam  virtutem 

sui  intellectus  :  sed  in  signo  rationis  ante- 

cedente  electionem  Petri  ad  gratiam,  altera 

istarum    contradictoriarum,    Petrus  mere- 

bitur,  Petrus  non  merebitur,  est  determinate 

vera,   scilicet  ista,   Petrus     merebitur,  ex 

suppositione  quod  in  tempore  debeat  elicere 


ARTIGULUS  VI. 

actus  meritorios  :  ergo  in  signo  rationis 
antecedente  electionem  Petri  ad  gratiam, 
Deus  praevidet  ejus  opera  meritoria. 

GXXXVI.  Eadem  ratione  probari  potest, 
ex  scientia  media  sequi  Ghristum  ex  prae- 
visis  meritis  fuisse  praedestinatum  ad 
filiationem  naturalem,  sive  ut  sit  Filius 
Dei  in  virtute,  ut  loquitur  D.  Paulus  ad 
Romanos    1.   Gonsequens    est    falsum,    et 


505 

lienses,  et  Faustus,  qui  in  hac  assertione 
perpetuus  fuit,  <  Nisi  praescientia  explora- 
verit,  praedestinatio  nihil  decernit.  » 

§.  III. 


erroneum ;  ut  enim  docet  Augustinus  de 
praedestinat.  Sanct.  cap.  15.  nullibi  magis 
splendescit  gratuita  praedestinatio,  quam  in 
praedestinatione  Ghristi,  qua  sublimatus  est 
ad  talem  dignitatem,  et  electus  ad  filiationem 


Scientia  mediatollita  Deo  rationem 
primo?  causce. 

CXXXVN.  Patet  hoc  inconveniens  ex  su- 
pra  dictis  :  ut  enim  articulo  praecedenti  os- 
tendimus,  (1)  Deus  non  potest  esse  prima 
causa  futuritionis  conditionatae  rerum  con- 
tingentium,  et  ordinis  ad  existentiam  sub 
conditione  habendam,  qui  in  ea  includitur, 
et  per  quem  futura  conditionata  a  mcrc 


naturalem  :   «  Quod  ejus  bonum  (inennt  possibiiibus  distinguuntur,    nisi  mediante 

quatecumque  praecess.t  ?  Quid  eg.t .  ante  ?  aiiquo  decreto,  subjective  absoluto,  et  ob- 

Quid  credidit  ?  Qu.d  petiv.t,  ut  ad  hanc  jective  conditionato,  quo  voiuntas  divina 

meffabilem    excellentiam    peryemret  ?  ,  detorminet  iuis  dare  esS0)  si  poncrctur  ali_ 

Ergo,  etc.  Sequela  autem  majons  probatur  qua  conditio  A      .  scientia  media  ^  Qe_ 

rat.one  jam  adducta.  In  signo  ratioms  ante-  creta  excl(ldit .  rationem     ^  causa) 


cedente  decretum  praedestinationis  Ghristi, 
una  ex  his  propositionibus  contradictoriis, 
Christus  merebitur,  Christus  non  merebitur, 
est  determinate  vera  :  scilicet  ista,  Christus 
merebitur  :  ergo  in  illo  signo  rationis,  Deus 
cognoscit  talem  veritatem,  et  ipsa  merita 
Christi  futura  ;  ac  proinde  non  potest  non 
moveri  intuitu  illorum  ad  ipsum  praedesti- 
nandum.  Unde  olim  Ariani  tali  praescientia 
usi  sunt,  ad  suum  errorem  comprobandum, 
ut  constat  ex  epistola  Alexandri  Episcopi 
Alexandrini,  ad  alterum  Alexandrum  Epis- 
copum  Gonstantinopolitanum,  quae  habetur 
in  actis  ConciliiNicaenitomol.  Conciliorum. 
Contendentes  enim  Christum  non  esse 
Filium  Dei  per  naturam,  sed  solum  per 
gratiam  electum  fuisse  ad  eam  dignitatem, 
et   excellentiam   :  cum    illis    objiceretur, 


a  Deo  tollit. 

CXXXVIII.  Neque  hoc  inconveniens  effu- 
giunt  adversarii,  agnoscendo  dependentiam 
conditionatorum  a  decreto  futuro  et  ponen- 
do,  si  poneretur  conditio.  Licet  enim  exis- 
tentia  rei  conditionate  futurae,  non  sit  prae- 
sens  futuritionis  tempore,  ordo  tamen  ad 
illam  praesens  est,  ut  docet  D.  Thomas 
quaest.  12.  de  verit.  art.  10.  ad  2.  et  caus;c 
secundae  inclinationem  et  ordinationem  de 
facto  habent,  ad  causandum  effectum  qui 
est  conditionate  futurus.  Item  veritas  objec- 
tiva  de  tali  futuro,  praesens  est  futuritionis 
tempore;  nec  manet  suspensa,  et  a  condi- 
tione  pendens,  sicut  ipsa  futuritio  :  unde 
cumtalis  ordo  ad  existentiam,  et  veritas  illa 
objectiva,  quae  non  est  naturalis  et  neces- 
saria,  sed  libera  et  contingens,  exigant  ali- 


unde  esset  quod  Sanctus  Petrus  aut  Paulus,     quam  causam  actUalem  et  praesentem,  non 


non  fuerint  similiter  facti  filii  Dei,  recurre- 
bant  ad  praescientiam  boni  usus  liberi 
arbitrii  futuri.  «  Tunc  (inquit  Alexander) 
omni  exuta  erga  Deum  pietate,  ac  reveren- 
tia,  aiunt :  Deum  cum  praescientia  et  prae- 
sensione  praenovisset  neutiquam  ipsum 
aspernaturum,  idcirco  ex  omnibus  elegisse, 
etc.  »  Quare  doctissimus  Gaspar  Ram, 
primarius  Moderator  Academiae  Oscensis 
relect.  5.  de  scientia  conditionatorum,  concl. 
5.  refert.  primum  scientiae  mediae  inventum 
ad  Arianos,  et  ad  Origenem  lib.  5.  Periar- 
chon  cap.  1.  et  2.  licet  ibi  non  ita  clare  eam 
expresserit  Origenes,  sicut  postea  Massi- 


potest  salvari  in  Deo  ratio  primae  caus», 
nisi  in  illo  admittatur  decretum  aliquod 
conditionatum,  actuale,  et  exercitum,  nec 
sufficit  futurum,  seu  ponendum,  si  ponere- 
tur  conditio. 

GXXXIX.  Addo  quod,cum  decretumillml 
conditionate  futurum,  et  ponendum,  si 
poncretur  conditio,  ad  quod  recurrunt 
adversarii,  non  sit  praedetcrmiuans,  sed 
pure  indiffercns,  eta  voluntatecivata  dctor- 
minabile,  quantum  ad  speciem  actus, 
determinata  futuritio  rerum  contingentium, 

(1)  $.  4.  et  5, 


506 


DISPUTATIO  VI. 


et  actuum  nostrorum  liberorum,  in  illud, 
ut  in  primam  causam  reduci  nequit  :  nam 
ut  ait  D.  Thomas  3.  contra  Gent.  cap.  2. 
quod  indifferenter  se  habet  ad  multa,  non 
magisunum  operatur,  quamaliud. 

GXL.  Addo  etiam,  quod  cum  juxta 
adversarios  concursus  creatus  determinet 
divinum,  et  determinans,  prioritate  saltem 
naturae,  debeat  praecedere  determinabile, 
concursus  creatus  aliquo  modo  prsecedit 
divinum,  et  consequenter  illius  causalitatem 
sub  aliqua  ratione  subterfugit ;  prius  enim 
non  dependet  a  posteriori  tamquam  a 
causa. 

GXLI.  Infra  etiam  ostendemus,  scientiam 
mediam  eximere  a  divina  causalitate  deter- 
minationem  voluntatis  humanae,  quae  est 
aliqua  entitas,  vel  saltem  modus  et  forma- 
litas  entis  :  sed  causalitas  causas  primse 
debet  esse  universalissima.  et  se  extendere 


mediae  :  ergo  illa  tollita  Deorationem  primi 
liberi. 

GXLIII.  Probatur  secundo  :  Primum  libe- 
rum  debet  esse  primum  eligens,  et  primum 
determinans  ;  eligere  enim  et  determinare, 
est  proprius  actus  libertatis  :  at  scientia 
media  tollit  a  Deo  rationem  primi  eligentis, 
et  primi  determinantis  ;  cum  supponat 
electionem  et  determinationem  voluntatis 
humanae,  conditionate  futuram,  ante  om- 
nem  electionem,  seu  ante  omne  decretum, 
actuale  et  exercitum  voluntatis  divinae  : 
ergo  scientia  media  tollit  a  Deo  rationem 
primi  liberi. 

GXLIV.  Gonfirmatur  :  Illa  causa  prius 
eligit  et  prius  determinat,  quae  per  seprimo 
attingit  in  effectu,  aliquam  rationem 
priorem  et  nobiliorem,  illa  quas  ab  altera 
attingitur  :  at  juxta  principia  adversa- 
riorum,  voluntas  creata  in  suis  effectibus 


ad  omne  ens,  et  modum,  aut  formalitatem  et  operationibus  attingit  aliquam  rationem 

entis,  ut  docet  D.  Thomas    4.   Periherm.  priorem,    et  nobiliorem  ea    quae    per    se 

lect.  44.   ubi  ait  :   «   Voluntas  divina  est  primo  attingitur  a  Deo    :  ergo   illa  prius 

causa  profundens  totum  ens,  et  omnes  ejus  eligit  etprius  determinat.  Majorestevidens  : 


differentias.  »  Et  D.  Augustinus  \ .  Gonfess. 
cap.  6.  ubi  docet  supremum  Dei  in  res 
omnes  dominium,  ex  eo  fluere  quod  usque 
ad  earum  fundum,  id  est  ultimum  essentiae 
gradum  effector  sit : 
tollit  a  Deo  rationem  primae  causae. 


ergo  scientia  media 


IV. 


Scientia  media  tollit  a  Deo  rationem  primi 
liberi. 

GXLII.  Probatur  primo  :  Primum  libe- 
rum  debet  esse  causa  non  solum  remota  et 
mediata,  sed  etiam  proxima  et  immediata, 
totius  libertatis  creatae  et  participata?,  ; 
sicut  primum  ens  debet  immediate  causare, 
et  efficere  omnem  entitatem,  et  existentiam 
creatam,  et  participatam  a  rebus  ;  primum 
enim  in  quolibet  genere,  debet  esse  causa 
caeterorum  :  at  scientia  media  subtrahit  a 
Deo  rationem  causae  proximae  et  imme- 
diatae,  respectu  liberae  determinationis 
nostrse  voluntatis,  quae  est  aliqua  libertas 
creata  et  participata  ;  implicat  enim  liberam 
determinationem  nostrae  voluntatis,  causari 
a  decreto  indifferenti,  et  determinabili  a 
voluntate  creata,  quantum  ad  speciem 
actus,  quale  admittunt  assertores  scientiae 


cum  enim  causa  et  effectus  sint  correlativa, 
judicandum  est  de  prioritate  et  de  poste- 
rioritate  causarum,  secundum  prioritatem, 
vel  posterioritatem  effectum.  Minor  vero 
probatur.  Juxta  doctrinam  adversariorum, 
voluntas  creata  attingit  per  se  primo  in 
actu  et  effectu  quem  producit,  rationem 
specificam,  et  determinat  Deum  ad  illam  ; 
Deus  vero  per  suum  concursum  attingit 
per  se  primo  rationem  individualem,  et 
determinat  voluntatem  ad  eliciendam  hanc 
numero  operationem,  vel  producendum 
hunc  effectum  in  individuo  :  sed  in  quo- 
libet  actu  et  effectu,  ratio  specifica  est 
prior,  et  perfectior  individuali  ;  cum  prima 
constituat  essentiam  rei,  secunda  vero  sit 
extra  ejus  naturam  et  quidditatem  :  ergo 
juxta  principia  adversariorum,  voluntas 
creata  attingit  in  suis  actibus  et  effectibus, 
aliquam  rationem  priorem,etnobiliorem  ea 
quam  Deus  per  suum  concursum  attingit. 


V. 


Scientia  media  tollit  a  Deo  supremum  domi- 
nium  in  nostras  voluntates. 

GXLV.  Probatur.  Ille  qui  habet  supre- 


ARTIGULUS  Vf. 


Y>()7 


mum  dominium  in  rem  aliquam,  potest  ea  et  qui  non  posset  eos  ad  suam  pertraherc 

uti,    eamque    applicare    ad    quodcumque  voluntatem,  sed  potius  cogeretur,  voluntati 

voluerit,     quomodocumque     voluerit,     et  illorum  se  accomrnodare :    tunc  enim  talis 

quandocumque  voluerit ;  in  hac  enimpotes-  Rex  vel  Dominus,  potius  faccretvoluntatem 

tate  utendi,   consistit  jus  dominativum,   ut  subditorum  et  servorum,  quam  ipsi  subditi 


docent  Theologi  et  Jurisperiti  :  unde  quia 
voluntas  est  regina  et  domina  caeterarum 
potentiarum,  et  charitas  aliarum  virtutum, 
eas  movent  et  applicant  ad  suos  actus  eli- 
ciendos.  Ergo  si  Deus  non  possitapplicare 
voluntates  nostras,     ad    libere  volendum 


et  servi  voluntatem  Regis  vel  Domini.  Ita 
similiter,  Dcus  non  habebit  perfectum 
dominium  in  voluntates  hominum,  si  non 
possit  quidquam  decernere,  ac  definire  circa 
nostros  actus  liberos,  nisi  quod  praescit,  et 
praevidet  per  scientiam  mediam,  homines 


quidquid  ipse  voluerit  eas  velle  ;  sed  prius     ex  innatalibertatevolituros  :  nec  operabitur 


explorare  debeat,  et  praevidere  per  scien- 
tiam  mediam,  quid  illae  ex  innata  libertate 
sint  voliturae,  nec  possit  illarum  determi- 
nationem  et  consensum  praedefinire  ,  et 
causare,  tamquam  primum  liberum,  et 
primum  determinans  ;  sed  illum  ab  ea 
debeat  expectare,  et  veluti  emendicare,  ac 


omnia,  juxta  consilium  voluntatis  suae,  ut 
dicit  Apostolus  ;  sed  potius  secundum  praes- 
cientiam,  et  pra^visionem  voluntatisnostra?, 
ut  olim  dieebat  Faustus.  Gerte  si  Superiorcs 
in  Religione,  nihil  aliud  possent  praecipore 
subditis,  quam  quod  praeviderent  eos  pro- 
pria  sponte,   et  inclinatione  naturali   essc 


non  habebit 


regale  dominium 


precario  obtinere,  manifestum    est,   quod     volituros,  facillimum  esset  illis  obtemperare, 

nec  magna  esset  illorum  auctoritas,  et  par- 
vum  ac  fere  nullum  obedientiac  meritum 
foret. 

GXLVII.  Gonfirmatur  amplius:  In  sen- 
tentia  adversariorum  verificari  non  potest 
id  quod  dicit  Augustinus,  Deum  scilicet  ma- 
gis  habere  in  sua  potestate  voluntates  homi- 
num,  quam  ipsi  homines  :  ergo  illa  contra- 


upremum,  et  perfectum,  ac 
in  voluntates  nostras, 
sed  politicum  tantum  et  civile,  quale 
Marius  habet  in  uxorem,  vel  Gonsul,  aut 
Magistratus  in  populum.  Hoc  autem  repu- 
gnat  Scripturae  et  SS.  Patribus  :  dicitur 
enim  Proverb.  21.  Sicat  divisiones  aqua- 
rum,  ita  cor  Regis    in  manu  Domini  :  quo- 


cumque  voluerit,  vertet  illud.  Quibus  verbis     dicit  Augustino,  et  tollit  supremum,  et  re- 
Scriptura  significat,  cor  Regis,   quod  inter     gale  dominium,  quod  Deus  habet  in  volun- 


omnia  corda  maxime  liberum  esse  debet, 
ita  esse  sub  manu  etpotestate  Dei,  et  sub 
dominio  ipsius,  qualiter  sunt  aquae  sub 
manu  hortulani,  quas  derivat  et  dividit 
quomodocumque  voluerit :  ita  quod  sicut 
aquae  non  resistunt  divisioni,  quae  manu 
hortulani  sit ;  ita  nec  cor  Regis,  Deo  effi- 
caciter  illud  moventi.  Unde  saepe  docet 
Augustinus,  «  Deum  habere  cordium  incli- 
nandorum  omnipoteiitissimam  potestatom. 
Illum  magis  habere  in  sua  potestate  volun- 
tates  hominum,  quam  ipsi  homines.  Deo 
volenti  salvum  facere,  nullum  humanum 
resistere  arbitrium  ;  illumque  de  ipsis 
hominum  voluntatibus  facere  quod  vult, 
et  quando  vult,  etc.  » 

GXLVI.  Confirmatur  et  magis  illustratur 
haec  ratio.  Sicut  Rex  ille  vel  Dominus,  non 
haberet  perfectum  et  supremum  dominium 
in  servos,  vel  in  subditos,  qui  non  posset 
eis  quidquam  praecipere  vel  imperare,  nisi 
quod  praevideret,  et  praesciret  illos  sua 
sponte,  et  propria  inclinatione  volituros  ; 


tates  nostras.  Gonsequentia  patet,  antece- 
dens  probatur.  Homines  ratione  perfecti 
dominii  quod  habent  in  suos  actus,  possunt 
se  libere  determinare,  et  de  facto  se  libere 
determinant,  ad  quod  voluerint,  quando 
voluerint,  et  ubi  voluerint :  ergo  si  Deus 
non  possit,  sine  laesione  libertatis,  applica- 
re,  et  determinare  voluntates  hominum,  ad 
quod  voluerit,  et  quando  voluerit :  sed  de- 
beat  per  scientiam  mediam  explorare  fulu- 
rum  consensum  voluntatis  humanae,  ac  ex- 
pectare,  et  quaerere  occasiones,  ct  opportu- 
nitates  temporis,  loci,  etc.  manifestum  est, 
quod  non  ita  habebit  in  sua  potestatc  vo- 
luntates  hominum,  ac  ipsi  homines. 

§.  VI. 

Scientia  media  dcrogat  divince  omnipotenticc, 

ac  cnervat  efficaciam  gratitc. 

CXLVIH.  Probatur  primo  :  Juxta  princi- 

pia  adversariorum,  Deus  servala   libertato 

arbitrii  nostri,  non  potuit  promittere  Abra- 


S08 


DISPUTATIO  VI. 


hae  filios  spirituales,  per  fidem  et  conversio- 
nem  Gentium,  ex  facultatibus  et  thesauris 
suae  omnipotentiae  ;  sed  solum  ex   praesup- 
posita  scientia  media,   qua   noverat,   quod 
istae  vel  illae  Gentes,   tali  tempore  vocatae 
ad  fidem,  crediturae  essent  :  vocatae,  in- 
quam,  aequali  vocatione  externa  et  interna ; 
imo  forte  minori,  quam   aliae  Gentes,   quae 
non  crediderunt  :  sed  hoc  multum  derogat 
divinae  omnipotentiae,  et  enervat  efficaciam 
divinae  gratiae  :  ergo  et  scientia  media.  Ma- 
jor  patet,  minor  probatur.  Juxta  hunc  di- 
cendi  modum,   quod    Deus    promissionem 
adimplere  potuerit,  non  provenit  tamquam 
a  prima  radice  ab  ejus  omnipotentia,  sed  a 
potestate,  et  determinatione   liberi  nostri 
arbitrii :   nisi  enim  haec  praesupponeretur  a 
Deo  praevisa  per  scientiam  mediam,  Deus 
ex  tota  sua  omnipotentia,   et  ex  virtute  au- 
xiliorum  gratiae,   quae  ab  illa  proveniunt, 
talem  promissionem  facere,  aut  certe  adim- 
plere  non  potuisset :  cujus  oppositum  ex- 
presse  docet  Augustinus  cap.  10.   de  prae- 
dest.  Sanctorum,  his  verbis.  «  Quando  ergo 
promisit  Deus  Abrahae  fidem  Gentium,  non 
de  nostrae  voluntatis  potestate,  sed  de  sua 
praedestinatione    promisit:   promisit  enim 
quod  ipse  facturus  fuerat,  non  quod  homi- 
nes.  Quia  etsi  faciant  homines  bona  quae 
pertinent  ad  colendum  Deum,  ipse  tamen 
facit  ut  illi  faciant  quae  praecipit,   non  illi 
faciunt,  ut  ipse  faciat  quod  promisit :  alio- 
quin  ut  Dei  promissa  complerentur,  non  in 
Dei,   sed  in  hominum  esset  potestate,  et 
quod  a  Domino  promissum  est,  ab  ipsis  red- 
ditur  Abrahae.  Non  autem  sic  credidit  Abra- 
ham,  sed  credidit  dans  gloriam  Deo,  quo- 
niam  quae  promisit  potens  est  facere :  Non 
ait  pr^edicere,  non  ait  PRiESciRE,  nam  et  alie- 
na  facta  potest  praedicere,   atque  praescire ; 
sed  ait,  potens  est  et  facere,  ac  per  hoc 
facta  non  aliena,  sed  sua.  »   Quibus  verbis 
clarissime  docet,  certitudinem  et  infallibi- 
litatem  illius  promissionis,  non  esse  desu- 
mendam  ex  divina  praescientia  explorante 
consensum  voluntatis  humanae,  sed  ex  di- 
vina  omnipotentia,  et  ex  virtute  et  efficacia 
gratiae,  determinantis,  et  applicantis  volun- 
tatem  ad  operandum.  Idem  docet  epistola 
105.  sic  discurrens  :  «  Quod  promittitDeus, 
non  facit  nisi  Deus  :  habet  namque  aliquid 
rationis  et  veritatis,  ut  homo  promittat,  et 
Deus  faciat:  ut  autem  homo  se  facere  dicat, 


quod  promiserit  Deus,  superbae  impietatis 
est  reprobus  sensus.  »  Videndus  est  etiam 
de  corrept.  et  grat.  cap.  12. 

GXLIX.  Dices,  Scientiam  mediam  non  de- 
rogare  divinae  omnipotentiae,  nec  efficaciae 
gratiae,  quia  per  illam,  consensus  voluntatis 
nostrae  non  praevidetur  futurus,  indepen- 
denter  a  gratia,  sed  dependenter  ab  illa  ;  et 
sub  conditione  quod  illa  detur,  vel  offeratur 
homini,  in  tali  vel  tali  occasione. 

CL.  Sed  contra  :  Ille  consensus  non  po- 
nitur  a  scientia  media,  nec  praevidetur  ab 
illa,  ut  proveniensa  determinatione  gratiae, 
infallibiliter  agentis,  et  inclinantis  ad  illum ; 
sed  ponitur  ut  determinans  ipsam  gratiam, 
quae  de  se  indifferens  est,  et  per  consensum 
a  libertate  ortum,  non  a  Deo  praedefinitum 
et  praedestinatum,  auxilium  ipsum  deter- 
minatur,   et  redditur  efficax;   et  sic  non 
praevidetur  consensus,  ut  ab  omnipotentia 
Dei,  ejusque  gratia,  et  auxilio  determinate 
proveniens,  sed  sub  ipso  adjutorio  ilii  oblato, 
a  libertate  nascens  :  sicut  olim  asserebant 
Semipelagiani,  ut  refert  D.  Prosper  versus 
finem  epistolae  ad  Augustinum,  cujus  verba 
supra  §.  1.  retulimus  :  ergo  scientia  media 
derogat  divinae  omnipotentiae,  et  tollit  effi- 
caciam  gratiae.  Gonsequentia  patet,  ut  enim 
dicit  Fulgentius  libro  de  Incarnat.  et  gratia 
cap.  29.  «  Quomodo  Deus  omnia  quae  vult 
facit,  si  volens  hominem  salvum  fieri,*cujus 
salus  non  nisi  a  bona  incipit  voluntate,  ip- 
sum  velle  non  in  homine  inchoat,  sed  ut  ab 
homine  nascatur  expectat  ?  0  quam  pessi- 
mum  nefas  asseritur,  dumgratiaeDei  contu- 
maciter  repugnatur,  ad  homines  opera  Dei 
se  in  bonum  mutari  negant,qui  homines  non 
essent,  nisi  bonitate  Dei  operantis  existe- 
rent.   Itane  vero  rerum  ordo  credi  puta- 
rive  permittitur,  ut  Deus  qui   Greator  est 
hominis,  valeat  hominem  facere,  non  mu- 
tare  ;  et  qui  nullius   eget  adjutorio,  ut  ho- 
minem  faciat,  operari  tamen  quod  vult  in 
hominis  voluntate  non  possit,   priusquam 
in  homine  ipsum  velle  repererit  ?  Hanc,  in- 
quit,  amentiam,  et  a  fidelibus  suis  arceat, 
et  ab  infidelibus  auferat  Deus.  » 

GLI.  Dices  rursus,  Quamvis  Deus  sit  om- 
nipotens,  non  potest  tamen  facere,  aut  velle 
impossibilia  :  unde  cum  impossibile  sit 
illum  obtinere  et  causare  liberum  consen- 
sum  creaturae,  per  aliquid  physice  praede- 
terminans/et  antecedens  prioritate  naturae 


ARTICULUS  VI. 


\m 


determinationem  voluntatis  creatse,  divinae  conditionato,  diminuta  est  divina  omnipo- 

omnipotentiae  nequaquam  derogatur,  dicen-  tentia,  et  libertas  divime   voluntatis,  circa 

do  quod  Deus  nihil  possit  certo  statuere  ac  tale  objectum,  et  circa  omnes  alias  combi- 

definire,  circa  actus  nostros  liberos,  prius-  nationes  liberas   conditionatas ;   et  aliquid 

quam  per  scientiam  mediam  exploraverit,  est  possibile,  et  liberum  voluntati  creata), 

ac  praeviderit  liberum  voluntatis  humanae  quod  non  est  possibile  nec  liberum  volun- 

consensum.  tati  divinae  :  voluntas  enim  creata,  sub  illis 

CLIl.  Sed  contra  :  Gum  omnis  causa  de-  occasionibus  et  circumstantiis,  prajvidetur 

beat  esse  prior  saltem  natura  et  causalitate  Se  determinatura  ad    unam  partem,   cum 


suo  effectu,  tantum  abest  quod  sit  impossi- 
bile  Deum  obtinere  et  causare  liberum  con- 
sensum,  ac  determinationem  nostrae  volun- 


possibilitate  et  libertate  se  determinandi  ad 
aliam. 

GLIV.   Gonfirmatur  et  magis  illustratur 


tatis ,   per    aliquid  illam  praedeterminans,  haec  ratio.  Dicere  aliquid  esse,  vel  fore  libe- 

eamqueantecedensprioritatenaturae;  quin  rum,  et  impedibile  a  voluntate  creata,  et 

potius  repugnet,  et  implicet  contradictio-  non  a  divina,  vergit  in  pracjudicium  omni- 

nem,  quod  aliter   eam   causet,    ac  efficiat,  potentiae,  et  libertatis  divina^  :  sed  pceni- 

quam  per  influxum  praevium,  et  praedeter-  tentia   Petri,  sub  illis  occasionibus  et  cir- 

minantem.  Unde  si  Deus  talem  determina-  cumstantiis,  in  quibus  per  scientiam  me- 

tionem  et  consensum  voluntatis  humanae,  diam  pravidetur  conditionate  futura,  est 

obtineat  per  scientiam   mediam,  exploran-  libera  voluntati  Petri,  et  ab  ea  impedibilis, 

tem,  ac  expectantem  circumstantias,  occa-  ut  constat.  Ergo  si  illa  non  sit  etiam  libera 

siones,  et  opportunitates  temporis  et  loci,  et  voluntati  divime,   et  ab  illa  impedibilis, 

exhibendo   concursum    tantum  indifferen-  omnipotentiae  Dei,  ejusque  libertati  deroga- 


tem,  et  a  voluntate  creata  determinabilem  ; 
illum  non  obtinebit,  causando  et  efficiendo, 
sed  eum  expectando,  et  veluti  emendicando 
a  voluntate  creata  :  quod  multum  derogat 
ejus  omnipotentiae,  et  efficaciae  gratiae ;  ut 
enim  cecinit  D.  Prosper  in  carmine  de  in- 
gratis  cap.  45. 

At  vero   omnipotens   hominem   cum    gratia 

[salvat  : 
Ipsa  suum  consummat  opus,  cui  tempusagendi 
Sempcr  adest,  qua3  gesta  velit  ;  non  moribus  ilii 
Fit  mora,  non  causis  anceps  suspenditur  ullis  : 
Nec  quod  sola  potest,  cura  officioque  ministri 
Exequitur,  famulisvevicem  committit  agcndi. 

GLIII.  Secundo  principaliter  arguitur , 
supposita  scientia  media  de  aliquo  condi- 
tionato,  v.  g.  de  conversione  Petri  futura, 

si  ponatur  in  his   vel  illis  occasionibus  et  sed   dependenter  a   voluntate  sua   libera. 

circumstantiis  :  vel  potest  divina  voluntas,  Quare  ex  positione  scientia;  mediao,  vel  di- 

stantibus   adhuc  illis    conditionibus,   velle  minuitur  potentia  divina,  ejusque  suprc- 

oppositum,  vel  non  potest  id  velle.  Si   pos-  mum  dominium  ac  perfecta  libertas,  circa 

sit  velle  oppositum,  illa   scientia   non   §rit  res  conditionate  futuras,  aut  redditur  iu- 

infallibilis ;    quia   adhuc   restabit  conside-  certa  et  fallibilis  illa  scientia.  Concludo  igi- 

randa  voluntas  divina,  a  qua  poterit  impe-  tur  (amice  Lector)   et  rogo  te  cum  Augus- 

diri  talis  conversio,  et  cassari  seu  evacuari  tino  libro   1.   operis  imperfccti  num.    50. 

veritas  objectiva  hujus  futuri  conditionati.  «  Neita  de  his  angustiisexeas,  ut  fidei  caput 

Si  vero  posita  illa  conditione,   et   cognita  perdas,  qua  fide  primitus  in  symbolo  conli- 

per  scientiam  mediam  determinatione  vo-  temur,  crcdere  nos  in  Dcum  Patrem  omni- 

luntatis  Petri  ,   conditionate  futura,   Deus  potentem.  » 
non  possit  oppositum  velle,  pro  illo  statu 


tur  :  sed  juxta  principia  adversariorum, 
talis  conversio,  neque  est  Deo  libera,  nec  ab 
illo  impedibilis  :  ergo,  etc.  Minor  subsumpta 
probatur.  Et  in  primis  quod  talis  conversio, 
juxta  principia  adversariorum,  non  sit  Deo 
libera,  videtur  manifestum,  cum  illa  sit 
prior  omni  decreto  actuali  et  exercito  volun- 
tatis  divinae;  et  cumtscientia  media,quae  circa 
illam  versatur,  non  sit  libera  ex  parte  sub- 
jecti,  sed  tantum  ex  parte  objecti,  ut  docent 
ejus  assertores.  Quod  etiam  illa  non  sit  a 
Deo  impedibilis,  patet  ex  dictis,  et  currit 
argumentum  supra  positum  :  si  enim  posset 
a  Deo  impediri,posset  per  voluntatem  divi- 
nam  scientia  media  falsificari ;  et  sic  ante 
voluntatis  decretum,  non  erit  infallibilis 
talis  scientia,  nec  necessario  competens  Deo, 


510 


DISPUTATIO  VI. 


g.  VII. 

Scientia  media  tribuit  Deo  modum  concur- 
rendi  cum  causis  liberis,  ccecum,  et  igno- 
rantem,  vagum,  et  indeterminatum. 

GLV.  Probatur  breviter  :  Quando  Deus 
Cv  ^noseit  per  scientiam  mediam,  rem  sub 
co  iditione  futuram,  debet  supponere  mo- 
durn  agendi  suum,  et  creaturae  :  quando- 
quidem  non  potest  supponi,  nec  cognosci 
res,  ut  absolute,  vel  conditionate  futura ; 
nisi  supponatur  habere  omnia,  quae  sunt, 
vel  essent  necessaria  ad  existendum;  ac 
piomde  concursum  causae  primae,  sine  quo 
nuP'i  potest  poniactio  causae  secundae,  quae 
curii  sit  aliquod  ens  per  participationem, 
necessario,  et  essentialiter  dependet  ab  ente 
per  essentiam  :  atqui  modus  ille  concur- 
rendi  Dei,  praesuppositus  a  scientia  media, 
caecus  est,  ac  ignarus,  vagus,  confusus,  et 
indeterminatus  :  ergo  scientia  media  Deo 
modum  concurrendi  cum  causis  liberis  cae- 
cum  ac  ijjiiorantem  affingit.  Major  patet, 
minor  probatur  :  Modus  ille  agendi,  est  con- 
currere  per  concursum  indifferentem,  et 
sine  intentione  et  volitione  alicujus  actus, 
et  effectus  particularis,  curh  sola  intentione 
generali  agendi  quod  volet  creatura,  quod- 
cumque  illud  sit,  sive  bonum,  sive  malum, 
sive  amorem,  sive  odium,  etc.  Sed  hoc  est 
concurrere  caeco  et  ignoranti  modo,  vage, 
et  confuse,  et  quasi  in  incertum ;  eoque  fere 
modo  quo  piscatores,  qui  mittunt  retia  in 
mare,  vel  in  flumen,  ignorantes  quos  pisces 
apprehendent,  etin  suis  retibus  concludent : 
an  soleas,  vel  rhombos,  thynnos,  aut  sal- 
mones,  etc.  Ergo  scientia  media  attribuit 
Deo  modum  concurrendi  cum  causis  liberis, 
caecum,  et  ignorantem,  incertum,  et  inde- 
terminatum. 

GLVI.  Dices  cum  Suare  libro  1 .  de  con- 
cursu  Dei  cap.  15.  DecretumDei  de  concur- 
rendo  cum  causis  liberis,  dirigi  per  scien- 
tiam  mediam,  qua  Deus  praevidet  distincte 
et  in  particulari,  quem  actum  voluntas 
creata  elicitura  sit,  si  in  his  occasionibus  et 
circumstantiis  occurrentibus  praebeat  illi 
suum  concursum. 

GLVII.  Sed  contra  :  Hic  non  agimus  de 
concursu  causae  primae  subsequente  ad 
scientiam  mediam,  sed  de  illo  quem  talis 


scientia  in  signo  rationis  eam  antecedenti, 
in  Deo  supponit;  cum  enimsit  speculativa, 
supponit  suum  objectum,  et  omnes  essen- 
tiales  dependentias  ad  illius  existentiam 
requisitas,  subindeque  concursum  causae 
primae,  seu  decretum  et  voluntatem  con- 
currendi  cum  causis  secundis  :  sed  modus 
ille  concurrendi,  praesuppositus  a  scientia 
media,  est  caecus,  et  ignarus,  vagus,  et  in- 
determinatus ;  quia  exhibetur  a  Deo  causis 
liberis,  per  vagam  quamdam,  confusam,  et 
generalem  applicationem  suae  omnipoten- 
tia^,  ad  concurrendum  cum  voluntate  creata 
ad  quodcumque  voluerit,  et  nullum  tunc 
intendendo  aut  cognoscendo  actum  in  par- 
ticulari.  Ergo  modus  ille  concurrendi  cum 
causis  liberis,  multum  derogat  perfectioni 
divinae  providentiae  quae  non  debet  tendere 
ad  nostros  actus  liberos  in  communi,  vage 
et  indeterminate,  sed  circa  illos  in  individuo, 
distincte,  et  in  particulari  versari  :  ut  docet 
S.  Thomas  3.  contra  Gent.  cap.  89.  ubi  im- 
pugnat  errorem  Origenis  et  aliorum,  «  Qui 
non  intelligentes  (inquit  S.  Doctor)  qualiter 
motum  voluntatis  Deus  in  nobis  causare 
possit,  absque  praejudicio  libertatis,  dixe- 
runt  quod  providentia  non  est  de  his  quae 
subsunt  libero  arbitrio,  scilicet  de  electioni- 
bus.  » 

GLVIII.  Gonfirmatur  et  magis  illustratur 
haec  ratio  :  Juxta  sententiam  defensorum 
scientiae  mediae,  suntdistinguendiduo  modi 
concurrendi  causae  primae  cum  secundis  : 
unus  caecus,  et  ignarus,  casualis,  et  for- 
tuitus,  qui  praesupponitur  ad  scientiamme- 
diam;  et  nullum  intellectus  judicium,  quo 
divina  voluntas  et  omnipotentia  ad  aliquem 
effectum  in  particulari  producendum  diri- 
gantur,  supponit ;  sed  modo  quodam  vago, 
et  quasi  in  incertum,  tendit  in  actus  volun- 
tatis  humanae  ,  nimirum  ad  quodcumque 
voluntas  creata  elegerit  et  voluerit  :  alter 
vero  prudens  etsapiens,  ac  supponens  prae- 
visionem  scientiae  mediae,  et  cum  delibera- 
tione  et  intentione  effectus  particularis  : 
quo  nihil  absurdius  dici  potest,  nam  juxta 
hunc  modum  dicendi,  Deus  perinde  se  ha- 
bet  ,  ac  si  quis  sagittam  ejaculari,  aut 
machinam  bellicam  vellet  displodere  per 
caecos  meatus,  dubius  quo  tendat,  quidve 
ea  via  attingat,  nisi  per  fenestram  exerto 
capite  id  exploret  :  sicut  enim  talis  explo- 
ratio  et  cognitio  subsequens,  non  impediret 


ARTIGULUS  VI. 


511 


quin  emissio  illa  sagittae,  vel  globi,  modo     tum  ad  speciem  tantum,  et  non  in  sineulari 


quodam  caeco  et  ignoranti  facta  esset,  nul- 
lumque  intendendo  scopum  in  particulari  : 
ita  cognitio  et  exploratio  scientiae  mediae, 
non  impedit,  quin  in  signo  illam  antece- 
denti,  modus  quidam  agendi  et  concurrendi 
cum  causis  liberis,  caecus,  et  ignarus,  vagus, 
et  indeterminatus  (utpote  sine  cognitione  et 
intentione  effectus  particularis)  Deo  attri- 
buatur. 

§.  VIII. 


et  individuo,  est  cognoscere  illud  confuse, 

obscure,  et  indeterminate,  ut  patet  dum 

quis  videt  hominem  a   longe  venientem  ; 

licet  enim  cognoscat  illum  esse  hominem, 

et  non  equum,  vel  leonem ;   si  tamen  igno- 

ret,  an  ille  sit  Petrus,  vel  Joannes,  vel  Ja- 

cobus,   talis  cognitio  confusa,  obscura,   et 

imperfecta  censetur   :   affingunt  ergo  Deo 

adversarii  modum  cognoscendi  per  scien- 

tiam  mediam  actus  liberos  nostroe  volunta- 

tis  conditionate  futuros,   imperfectum,  obs- 

,  curum,  confusum,  et  indeterminatum,  su- 

Scientia  media  affmgit  Deo  modum  cognos-     bindequeDeumexoculant,  ejusqueinfinitam 

cendi  actus  liberos  nostrce  voluntatis,  con-     scientiam  penitus  destruunt  :  ut  enim  egre- 


ditionate  futuros,  confusum,  et  indteermi- 
natum. 

Hoc  inconveniens  et  absurdum,  mani- 
feste  sequitur  ex  doctrina  adversariorum  : 
docent  enim  voluntatem  nostram,  cum  eli- 
git  hoc  objectum  potius  quam  aliud,  non 
determinare  seipsam  ad  hunc  numero  ac- 
tum,  potius  quam  ad  alium,  sed  ad  hunc 
numero  actum  determinari  a  causa  prima. 
Ita  Suarez  iri  Metaphysica  disp.  5.   sect.  5. 


gie  discurrit  S.  Doctor  hic  art.  11.  in  calce 
corporis  articuli  :  «  Gum  Deus  sciat  alia  a 
se  per  essentiam  suam,  in  quantum  est  si- 
militudo  rerum,  vel  ut  principium  activum 
earum,  necesse  est  quod  essentia  sua  sit 
principium  sufficiens  cognoscendi  omnia 
quae  per  ipsum  fiunt,  non  solum  in  univer- 
sali,  sed  etiam  in  singulari.  »  Quam  ratio- 
nem  fusius  expendit  articulo  sequenti,  ubi 
sic  ratiocinatur  :  «  Cognitio  cujuslibet  co- 
gnoscentis  se  extendit  secundum  modum 
num.  7.  ubi  mutat  sententiam  quam  renue-  formae  quee  estprincipium  cognitionis,  spe- 
rat  in  5.  p.  Idem  repetit  disp.  22.  sect.  1.  cies  enim  sensibilis  quoe  est  in  sensu,  est 
num.  15.  et  sect.  4.  num.  S.  et55.  etin  opus-      similitudo  solum  unius  individui,  unde  per 


culis,  librol.de  concursu  Dei  cap.  12.  num. 
11.  et  libro  1.  de  gratia  prologom.  2.  cap. 
8.  num.  16.  ldem  tenet  Herice  tract.  1. 
disp.  7.  cap.  11.  num.  84.  et  alii  recentio- 
res  communiter.  Ex  quo  patet,  quod  cum 


eam  solum  individuum  cognosci  potest; 
species  autem  intelligibilis  intellectus  nostri, 
est  similitudo  rei  quantum  ad  naturam  spe- 
ciei,  quae  est  participabilis  a  particularibus 
infinitis  :  unde  intellectus  noster,  per  spe- 


Deus  in  illo  signo,  in  quo  adversarii  ponunt     ciem  intelligibilem  hominis,  cognoscit  quo- 


in  Deo  scientiam  mediam,  nihil  suo  decreto 
circa  actus  liberos  voluntatis  nostrae,  abso- 
lute,  vel  conditionate  futuros,  determina- 
verit;  nequit  illos  per  scientiam  mediam 
videre  in  individuo,  sed  solum  in  specie.  A 
quo  enim  in  tali  signo  essent  determinati  in 
individuo  ?  Non  a  voluntate  creata,  quee  in 
adversariorum  doctrina  ,  non  determinat 
suos  actus  quantum  ad  individuum,  sed 
solum  quantum  ad  speciem.  Nec  a  volun- 
tate  divina,  cum  enim  illa  in  eo  priori  (ut 
dixi)  nullum  habeat,  nec  concipiatur  habere 
decretum  circa  nostros  actus  liberos,  illos 
quantum  ad  individuum  determinare  non 
potest.  Non  videt  ergo  Deus  per  scientiam 
mediam  actus  illos  cum  determinatione  in- 
dividuali,  sed  tantum  quantum  ad  speciem  : 
atqui  cognoscere  aliquod  objectum,  quan- 


dammodo  homines  etiam  infinitos,  sed  ta- 
men  non  in  quantum  distinguuntur  ad  invi- 
cem,  sed  secundum  quod  communicant  in 
natura  speciei,  propter  hoc  quod  species 
intelligibilis  intellectus  nostri,  non  est  ri- 
militudo  hominum,  quantum  ad  principia 
individualia,  sed  solum  quantum  ad  princi- 
pia  speciei.  Essentia  autem  divina  ,  por 
quam  intellectus  divinus  intelligit,  est  si- 
militudo  sufficiens  omnium  qunc  sunt  vel 
esse  possunt,  non  solum  quantum  ad  prin- 
cipia  communia,  sed  etiam  quantum  ad 
principia  propria  uniuscujusque,  ut  osten- 
sum  est  :  unde  sequitur  quod  scientia  Dei 
se  extendat  ad  infinita,  ctiam  secundum 
quod  sunt  ab  invicem  distincta.  »  Fictitia 
ergo  etchimaBrica  est  scientia  modia,  quoe, 
juxta  adversariorumprincipia,  actus  libcros 


512 


DISPUTATIO  VI. 


voluntatis  nostree,  conditionate  futuros,  so- 
lum  in  communi ,  et  quantum  ad  ratio- 
nem  specificam,  non  vero  distincte,  et  in 
particulari,  seu  quantum  ad  rationem  indi- 
vidualem  explorare  et  cognoscere  potest. 

§.  IX. 

Scientia  media  apparenter  sohim  favet  li- 
bertati,  reipsa  tamen  illam  tollit,  et  in  suo 
primo  principio  prcefocat  et  extinguit. 

GLIX.  Probatur  primo  argumento  ad 
hominem,  desumpto  ex  ipsis  principiis  ad- 
versariorum.  Illa  scientia  tollit  libertatem, 
quae  supponit  res  esse  futuras,  ex  vi  et 
natura  oppositionis  contradictoriae  ;  atqui 
scientia  media  hoc  supponit  :  ergo  liberta- 
tem  tollit.  Major  constat  :  cum  enim  oppo- 
sitio  contradictoria,  sit  causa  necessaria, 
necessitate  absoluta,  utpote  fundata  in  illo 
primo  principio,  Quolibet  est,  vel  non  est, 
quo  nihil  potest  esse,  vel  concipi  magis 
necessarium  ;  futuritioad  illam  consequens, 
et  ex  illa  proveniens,  non  potest  esse  libera 
et  contingens,  sed  naturalis  tantum  et  ne- 
cessaria.  Minor  vero  probatur  :  Assertores 
scientiae  mediae,  supponunt  et  docent,  pro- 
positiones  contradictorias  de  futuris  contin- 
gentibus,  non  solum  conditionatis,  sed  etiam 
absolutis,  habere  determinatam  veritatem 
vel  falsitatem,  ratione  oppositionis  contra- 
dictoriae  ;  ut  supra  retulimus  ex  Patre  Mar- 
tinono,  (1)  qui  id  aperte  profitetur,  cum 
ceeteris  Societatis  Doctoribus  :  ergo  cum  ve- 
ritas  objectiva  futurorum  contingentium, 
supponat  illorum  futuritionem,  imo  sit  ipsa 
futuritio  rei  contingentis,  ut  objecta  intel- 
lectui  divino,  et  ab  ipso  cognita,  vel  cognos- 
cibilis  ;  manifestum  est,  juxta  adversario- 
rum  principia,  determinatam  futuritionem 
rerum  contingentium,  ex  vi  et  natura  oppo- 
sitionis  contradictoriae  provenire. 

GLX.  Probatur  secundo  :  Nullus  actus 
bonus,  potest  esse,  vel  concipi  ut  liber,  per 
ordinem  ad  voluntatem  creatam,  qui  non 
sit  et  concipiatur  liber,  per  ordinem  etiam 
ad  voluntatem  divinam :  alioquin  illa  non 
esset  primum  liberum,  nec  voluntas  creata 
in  suis  actibus  liberis,  esset  ipsi  essentiali- 
ter  subordinata  :  sed  conversio  Petri  v.  g. 

(1)  Art.  5.  S.4. 


in  eo  signo  in  quo  preevidetur  per  scientiam 
mediam,  ut  conditionate  futura,  non  potest 
esse,  vel  concipi  ut  libera,  per  ordinem  ad 
voluntatem  divinam  :  ergo  neque  per  ordi- 
nem  ad  voluntatem  creatam.  Majorconstat : 
minor  autem  probatur  dupliciter.  Primo 
quia  in  eo  signo,  in  quo  scientia  media  prae- 
videt  conversionem  Petri,  ut  conditionate 
futuram,  nullum  datur,  nec  concipitur  in 
voluntate  divina,  decretum  actuale  et  exer- 
citum,  quo  Deus  libere  determinet  conver- 
tere  Petrum,  ex  hypothesi  quod  in  his  occa- 
sionibus  et  circumstantiis  constituatur  : 
ergo  talis  conversio,  in  eo  signo  non  potest 
esse,  vel  concipi  ut  libera,  per  ordinem  ad 
voluntatem  divinam.  jConsequentia  patet  : 
libertas  enim  voluntatis  divinae  non  exer- 
cetur  nisi  mediante  libero  decreto  actuali,  et 
exercito  :  ergo  si  in  tali  signo,  tale  decretum 
non  detur,  nec  concipiatur  in  Deo,  in  ordi- 
ne  ad  conversionem  Petri,  illa  non  potest 
esse,  nec  concipi  ut  libera,  per  ordinem  ad 
voluntatem  divinam. 

Secundo  probatur  eadem  minor  :  Si  talis 
conversio  conditionate  futura,  in  eo  signo 
esset,  et  conciperetur  ut  libera,  per  ordi- 
nem  ad  voluntatem  divinam,  scientia  quam 
Deus  habet  de  illa,  esset  omni  ex  parte 
libera,  id  est  non  solum  ex  parte  objecti, 
sed  etiam  ex  parte  subjecti;  et  sic  non  esset 
scientia  media,  quae  (ut  docent  ejus  "defen- 
sores)  partim  liberaest,et  partim  necessaria, 
et  medium  tenet  locum  inter  scientiam 
simplicis  intelligentiae,  et  visionis,  ac  de 
utraque  participat. 

GLXI.  Probatur  tertio  :  Primi  liberi  liber- 
tate  destructa,  libertas  creata  subsistere 
nequit :  at  scientia  media  tollit  libertatem 
primi  liberi  :  ergo  et  libertatem  creatam 
evertit.  Major  constat,  minor  probatur  du- 
pliciter.  In  primis  enim,  quod  non  proponit 
voluntati  divinae  objectum  cum  indifferentia 
ad  essendum  vel  non  essendum,  libertatem 
divinam  tollit  :  at  scientia  media  non  pro- 
ponit  voluntati  divinae,  actum  voluntatis 
creatae,  cum  indifferentia  ad  essendum  vel 
non  essendum  :  ergo  tollit  libertatem  divi- 
nam.  Major  est  certa  :  libertas  enim  volun- 
tatis,  supponit  in  intellectu  indifferentiam 
objectivam  judicii  :  minor  vero  probatur. 
Gonversio  enim  D.  Petri  v.  g.  non  fuit  pro- 
posita  voluntati  divinae,  per  scientiam  me- 
diam,  cum  indifferentia  ad  essendum  vel 


ARTIGULUS  VI. 


M5 


non  essendum  (n  talibus  circumstantiis  ; 
sed  ut  determinata  tantum  ad  hoc  ut  esset, 
illaque  determinatio  praecessit  omnem  ac- 
tualem  libertatem  divinam  :  nam  prius 
cognoscitur  voluntas  creata  operatura  de- 
terminate  hunc  specie  actum,  quam  cogno- 
scatur  Deus  eum  determinate  voliturus; 
neque  ullum  signum    assignari  potest  ab 


sed  praevisio  mei  futuri  dissensus,  antece- 
denter  sehabetad  libertatem  divinam,  cum 
sit  prior  decreto,  quod  est  libcra  determina- 
tio  divinae  voluntatis  ;  et  supposita  tali  pra> 
visione,  Deus  non  potest  a  me  extorquere 
consensum  :  ergo  talis  praescicntia  libcrta- 
tem  divinam  evertit,  et  consequenter  hu- 
manam,  quae  sine  divina  stare  non  potest, 


auctoribus  scientiae  mediao,  in  quo  non  sit     sicut  nec  rivulussine  fonte,  nec  radius  sine 

Petrus  se  determinaturus  ad  talem  opera-     sole. 

tionem. 

GLXII.  Secundo  probatur  minor  princi- 
palis.  Libertas  consistit  in  potestate  expe- 
dita  ad  actum,  ejusque  negationem  :  at 
supposito  quod  Deus  sciret,  et  praevideret 
per  scientiam  mediam,  me  in  tali  occasione 
vocationi  non  responsurum,  non  esset  expe- 
ditus  ad  actum  oppositum  ;  nec  esset  in 
illius  potestate,  in  tali  occasione,  a  me 
extorquere  consensum  :  quae.  impotentia 
proveniret  ex  aliqua  suppositione  illi  non 
libera,  ex  praevisione  scilicet  mei  dissensus  cdntrariam,  sed  tantum  consequentem  cum 
futuri  :  ergo  non  esset  liber,  nec  gauderet     ea  compositam. 


GLXV.  Dices  :  Ex  suppositione  quodDeus 
me  videat  non  amantem,  quia  non  dedit 
physicam  praemotionem,  non  potest  me 
praedeterminare  ad  amorem  ;  et  tamen,  ut 
docent  Thomistae,  haec  necessitas  non  est 
antecedens,  obstans  libertati,  sed  conse- 
quens,  cumilla  composita  :  ergo  quod  Deus, 
exsuppositione  quod  videat  me  sub  condi- 
tione  vocationi  suae  non  respondentem,  non 
possit  meum  extorquere  consensum,  non 
arguit  necessitatem  antecedentem  libertati 


Gonfirmatur  etmagis  illustratur 


libertate  suprema,  per  ordinem  ad  consen- 
sum  voluntatis  creatae  :  contra  illud  Augus- 
tini  de  corrept.et  gratia,  c.  4.  «  Magis  habet 
Deus  in  sua  potestate  voluntates  hominum, 
quam  ipsihomines.  » 

GLXllI. 

haec  ratio.   Ex  eo  quod  supposita  physica 
praemotione  ad  actum  amoris,  quse  est  ali- 
qua  suppositio  nobis  non  libera,  et  inde- 
pendens  a  voluntate  creata,  non  possumus 
componere   negationem  amoris,  adversarii 
inferunt  laedi  libertatem  creatam  respective 
ad  amorem  :  at  suppositio  scientiae  mediae, 
qua  Deus   videt    me  sub    conditione  non 
consensurum,  non  est    Deo  libera,  utpote 
antecedens  decretum  actuale  et  exercitum 
divinae  voluntatis  ;   et  ex  hac  suppositione 
redditur  impotens  ad   causandum  consen- 
sum  :  ergo  quod  non  causet  talem  consen- 
sum,  non  est  Deoliberum,sed  necessarium, 
necessitate  laedente  illius  libertatem.  Patet 
consequentia  :  non  minus  enim  requiritur, 
ut  negatio  sit    libera,    potentia   proxima, 
expedita  ad  actum    negationi  oppositum, 
quam  ut  actus  sit  liber,  potentia  proxima, 
expedita  ad  ejus  negationem. 

GLXIV.  Gonfirmatur  secundo  :  Juxta 
principiaadversariorum,  quod  antecedenter 
se  habet  ad  libertatem,  et  eoposito,  non  po- 
test  non  sequi  effectus,   tollit  libertatem  : 


GLXVI.  Sed  nego  consequentiam,  et  pari- 
tatem.  Ratio  discriminis  est,  quia  scientia 
quae  videt  me  non  amantem,  ex  defectu 
praemotionis,  est  Deo  libera,  utpote  fundata 
in  decreto,  quo  Deus  libere  statuit  mihi 
denegare  praemotionem  ad  amandum  ;  at- 
que  ita  necessitas  ex  illa  proveniens,  non 
est  antecedens,  sed  consequens  libertatem 
divinam  :  scientia  autem  media,  qua  videt 
me  vocationi  non  responsurum,  ex  hypo- 
thesi  quod  me  constituat  in  his  occasionibus 
et  cirqumstantiis,  non  est  Deo  libera,  in  ad- 
versariorum  sententia,  utpote  antecedens 
liberum  decretum  voluntatis  divinae  ;  ac 
proinde  necessitas  ex  illa  proveniens,  est 
antecedens,  et  non  consequens  divinam 
libertatem. 

GLXVII.  Quarto  principaliter  arguitur,  et 
probatur  ratione  communi  nostrorum  Tho- 
mistarum,  scientiam  mediam  tollere  liber- 
tatem.  Illa  scientia  tollit  libcrtatem,  quae 
supponit  resesse  futuras  ante  primum  prin- 
cipiumet  primam  radicem  liborlatiscreatae, 
et  participata^  a  rebus  :  sed  scientia  media 
hocsupponit:  ergo  tollit  libcrtatcm.  Major 
constat,  nulla  enim  potestdari  vel  concipi 
libertas,  ante  primum  principium  et  pri- 
mam  radicem  illius.  Minor  autem,  in  qua 
versatur  difficultas,  sic  ostenditur.  Scientia 
media  supponitresesse  futuras,  saltem  cbn- 


*514 


DISPUTATIO  VI. 


ditionate,  ante  divinum  decretum  :  sed 
illud  est  primum  principium,  primaque 
veluti  radix  totius  libertatis,  et  contingen- 
tise  in  rebus  :  ergo  scientia  media  supponit 
res  essefuturas  ante  primum  principium,  et 
primam  radicem  libertatis  creatae.  Major 
patet  :  minor  autem,  praeterquam  quod  est 
D.  Thomae,  pluribus  in  locis  supra  a  nobis 
citatis,  in  quibus  docet,  libertatem  et  con- 
tingentiam  rerum  in  efficaciam  infinitam 
voluntatis  divinae,tamquam  in  primam  cau- 
sam,  et  veluti  primam  radicem,  esse  redu- 
cendam,  hac  ratione  suadetur.  Primum  in 
quolibet  genere  est  causa  caeterorum  :  sed 
divinum  decretum  est  primum  in  genere 
liberorum,  ut  constat,  cum  sit  exercitium 
libertatis  divinae  :  ergo  divinum  decretum 
est  primum  principium,  primaque  veluti 
radix  totius  libertatis  et  contingentiae  re- 

rum. 

GLXVIII.  Gonfirmatur  :  Quod  est  tale  per 
essentiam,  est  causa  eorum  quae  sunt  talia 
per  participationem :  sed  divinum  decretum 
est  ipsa  libertas  increata  et  per  essentiam, 
libertas  autem  creata  est  talis  per  participa- 
tionem;  ergo  divinum  decretum  estprimum 
principium  totius  libertatis  creatae. 

GLXIX.  Dices  primo,  Libertatem  creatam 
debere  quidem  ab  aliquo  divinae  voluntatis 
decreto  procedere,  non  tamen  a  decreto 
praedeterminante  quod  admittunt  Thomis- 
ta3  ;  sed  a  decreto  creationis,  quo  Deus  de- 
crevit  dare  causis  liberis  potentiam  et 
facultatemsedeterminandi,  et  eligendiquod 
voluerint. 

GLXX.  Sed  contra :  Licet  decretum  crea- 
tionis  sitcausa  libertatis  potentialis,  quam 
Deus  creaturis  intellectualibus  in  creatione 
indidit,  non  tamen  libertatis  actualis,  seu 
liberee  electionis  nostrae  voluntatis,  saltem 
proxime  et  immediate,  sed  mediate  tantum 
et  remote  :  atqui  libertas  actualis  nostrae 
voluntatis,  debet  a  Deo  proxime  et  imme- 
diate  procedere,  mediante  aliquo  decreto 
libero  su^  voluntatis  :  ergo,  etc.  Major  est 
evidens,  minor  probatur.  Omnis  perfectio 
simpliciter  simplexdebet  a  Deo  ut  a  prima 
causa  immediate  procedere,  juxta  illud 
Jacobi  1 .  Omne  datum  optimum,  et  omne 
donum  perfectum,  desursum  est,  descendens 
a  Patre  luminum  :  sed  libertas  actualis  est 
aliqua  perfectio  simpliciter  simplex,  cum 
sit  melior  ipsa,  quam  non  ipsa,  ut  patet  : 


ergo  libertas  actualis  debet  immediate  oriri 
a  Deo  ut  a  primo  libero. 

GLXXI.  Gonfirmatur  primo  :  Determi- 
natio  voluntatis  creatae  est  aliquid  perfec- 
tius,  quam  illuminatio  solis  :  sed  illumi- 
natio  solis  immediate  procedit  a  Deo  ,  ut 
omnes  Theologi  et  Philosophi  docent  contra 
Durandum  et  Aureolum  :  ergo  et  determi- 
natio  voluntatis  creatae. 

Gonfirmatur  secundo  :  Libertas  actualis 
est  perfectior  potentiali ,  cum  prima  dicat 
potentialitatem  et  carentiam  actus,  ac  proin- 
de  imperfectionem  ,  non  vero  secunda  : 
ergo  si  libertas  potentialis  ,  sit  immediate  a 
Deo  ut  a  primo  libero  ,  a  fortiori  et  ipsa 
libertas  actualis. 

Gonfirmatur  tertio  :  Sicut  Deus  est  pri- 
mum  ens,  et  tale  per  essentiam ,  ita  et 
primum  liberum  :  ergo  sicut  implicat  dari 
aliquam  entitatem  creatam  etparticipatam, 
quae  immediate  ab  ipso  non  procedat  :  ita 
repugnat  dari  vel  concipi  libertatem  ali- 
quam  creatam  et  participatam  ,  quae  a 
Deo  immediate  non  dependeat  et  promanet. 

GLXXII.  Dices  secundo,  Libertatem  ac- 
tualem  nostrae  voluntatis,  seu  liberam  ejus 
determinationem,  causari  immediate  a  de- 
creto  indifferenti,  quo  Deus  statuit  concur- 
rere  cum  voluntate  creata  ad  quodcumque 
voluerit. 

Sed  contra  primo  :  A  principio  indif- 
ferenti  ut  indifferens  est  ,  actus  determi- 
natus  exire  nequit,  ut  supra  ex  D.  Thoma 
dicebamus.  Ratio  est,  quia  indifferens  et 
determinatum  inter  se  opponuntur  ,  et  se 
habent  sicut  calidum  et  frigidum  :  ergo 
sicut  a  frigido,  ut  tali ,  non  potest  proce- 
dere  calor,  ita  nec  a  decreto  indifferenti, 
determinatio  voluntatis  creatae. 

Secundo  :  Decretum  determinabile  a  vo- 
luntate  creata,  quantum  ad  speciem  actus, 
ejus  determinationem  non  causat ,  sed  po- 
tius  determinationem  ab  illa  expectat  : 
atqui  decretum  indifferens  est  determina- 
bile  a  voluntate  humana  ,  quantum  ad  spe- 
ciem  actus,  ut  docent  defensores  scientiae 
mediae  :  ergo  liberam  ejus  determinatio- 
nem  non  causat. 

Tertio,  Nulla  causa  a  suo  effectu  depen- 
det  :  sed  decretum  indifferens,  ut  inflat  in 
actus  liberos  voluntatis  creatae,  et  concur- 
sum  determinatum  ad  operandum  illi  exhi- 
beat,  dependet  a  determinatione  volunta- 


ARTICULUS  VI. 


515 


tis  humanae  saltem  tamquam  a  conditione, 
juxta  adversariorum  principia  :  ergo  talis 
determinatio  non  est  effectus  decreti  indif- 
ferentis,  nec  ab  iilo  tamquam  a  causa  de- 
pendet. 

§.  X. 

Scientia  media  facit  Deum  auctorem  peccati, 
et  deterit  famam  sanctitatis  divince,  ho- 
minumque  saluti  insidiari  videtur. 

GLXXIII.  Probatur  tripliciter  :  Primo 
quia  scientia  media  supponit  divinum  con- 
-cursum  oblatum  voluntati  dese  indifferen- 
tem  ,  et  ab  illa,  ad  hanc  potius  partem  , 
quamad  illam  determinandum.  Ergo  jux- 
ta  hanc  sententiam,  concursus  divinus  se- 
quitur  nutum  voluntatis  creatae,  et  illius 
determinationem  :  at  voluntas  creata  non 
semper  se  ad  bonum  determinat,  sed  quan- 
doque  ad  malum  :  ergo  concursus  Dei 
aequivalenter  se  extendit  ad  malum  et  ad 
bonum,  et  absque  ullo  discrimine  effecti-  plures  occasiones  et  circumstantias,  in  qui- 
vo,  quidquid  sit  de  effectivo,  utrumque  bus  homo  non  peccabit,  et  plures  alias  in 
causat,  et  ad  utrumque  media  voluntatis  quibus  infallibiliter  incidet  in  peccatum  ; 
determinatione  transit ;  et  sic  juxta  hanc  eumque  interdum  constituat  in  illis  ,  in 
sententiam  ,  et  modum  explicandi  concur-  quibus  praevidit  eum  lapsurum  ,  potius 
sum   divinum,    proditio   Judae  non  minus     quam  in  aliis  in   quibus  praescivit  illum 


bibatur,  et  cum  illa  identificetur  ;  sequi- 
tur  ex  principiis  adversariorum  ,  impossi- 
bile  esse  quod  Deus  una  cum  voluntate 
influat  per  concursum  simultaneum  in 
substantiam  ,  et  entitatem  actus  intrinsece 
mali,  nisi  etiam  influatin  ejus  malitiam, 
et  deformitatem  ei  annexam ,  et  ab  illa  in- 
separabilem. 

CLXXV.  Probatur  secundo  :  Ille  estcausa 
saltem  moralis  peccati  ,  qui  ponit  homi- 
nem  in  occasionibus  et  circumstantiis  ,  in 
quibus  pracvidit  illum  infallibiliter  pecca- 
turum  ;  sicut  enim  occasiones  peccandi  , 
moraliter  movent  et  incitant  ad  peccan- 
dum  ;  ita  et  qui  ponit  hominem  in  illis  , 
censetur  esse  causa  moralis,  cur  ille  inci- 
dat  in  peccatum.  Sic  ille  qui  ducit  alium 
ad  tabernam  ,  in  qua  praevidet  et«  certo 
scit,  quod  incidet  in  ebrietatem,  et  in  ipsa 
ebrietatehomineminterficiet ,  censetur  esse 
causa  moralis  talis  cbrietatis  et  homicidii  : 
unde  cum  Deus  ,  secundum  principia  ad- 
versariorum,  videat  per  scientiam  mediam 


est  opus  Dei,  quam  conversio  Pauli. 

GLXXIV.  Gonfirmatur  :  Quando  volun- 
tas  humana  determinat  Deum  ,  ut  cum 
illa  concurrat  ad  actum  intrinsece  malum, 
v.   g.  ad  actum  odii,  vel  blasphemiae  ;   et 


non  peccaturum,  videturesse  causa  moralis 
cur  homo  peccet,  et  insidiari  ejus  saluti  : 
sicut  dux  viae  censetur  viatoribus  struere 
insidias  cum  eos  ducit  per  silvam,  aut  per 
alias  vias,  quas  pcriculosas  esse  novit,  et 


ut  talem  actum  simul  cum  ea  producat  :  latronum  infestionibus  expositas  :  vel  sicut 

vel  talis   influxus  concomitans  ,  tendit  in  venator  avibus  et  feris  silvestribus  insidiari 

solam  entitatem  et  substantiam  actus  mali,  dicitur,  dum  eas  ad  certum  locum  quem 

vel  etiam  se  extendit  ad  ipsam  malitiam  et  novit  ire  compellit,  ut  incidant  in  casscs  et 


deformitatem.  Si  hoc  secundum  dicatur, 
Deus  erit  causa  peccati.  Primum  autem 
non  potest  dici,  juxta  principia  adversario- 
rum,  qui  docent  Deum  non  posse  influere 
per  concursum  pra3vium,  in  entitatem  et 
substantiam  actus  intrinsece  mali,  nisi 
etiam  infiuat  in  ejus  malitiam  et  deformita- 
tem,  ratione  nexus  indivisibilis,  qui  inter 
illa  reperitur.  Gum  enim  eadem  connexio, 
imo  et  multo  major,  magisque  indissolubi- 
lis  ,  reperiatur  in  concursu  simultanco  , 
quam  praevio  ;  eo  quod  concursus  praevius 
realiter  distinguatur  ab  actione  mala  et 
peccaminosa,  et  sit  prior  illa  ,  prioritate 
naturae  ;  simultaneus  vero  intime  in  ea  im- 


laqueos  quos  paravit.  Unde  scientia  me- 
dia,  non  exploratrix,  sed  insidiatrix  dicenda 
est. 

GLXXVI.  Denique  ,  cum  juxta  adversa- 
riorum  principia,  Dous  doterminet  volun- 
tatem  creatam  ad  individuum  actus  mali 
et  peccaminosi,  in  quo  interdum  reperitur 
quccdam  malitia  distincta,  ab  illa  quae  illi 
convenit  ex  sua  ratione  specifica  et  essen- 
tiali  :  puta  malitia  quae  sumitur  ex  in- 
tentione  actus,  vel  cxeiroumstantiis  aggra- 
vantibus  intra  eamdem  specicm  :  si  stan- 
dum  sit  illorum  principiis,  sequitur  vohm- 
tatem  hominis  dcterminari  a  Deo  ad  ali- 
quam  specialem  malitiamet  deformitatem, 


516 


DISPUTATIO  VI. 


ad  quam  seipsam  non  determinat  ;  et  con- 
sequenter  illum  esse  causam  et  auctorem 
peccati.  Has  rationes  fusius  prosequemur 
tractatu  sequenti  ,  quando  agemus  de 
divinis  decretis  et  praedefinitionibus.  (1) 
Alia  vero  inconvenientia  quae  sequuntur  ex 
scientia  media  ,  et  ad  mysterium  praedes- 
tinationis  spectant ,  in  tractatu  de  praedes- 
tinatione  exponentur.  (2) 

Articulus  VII. 

Convelluntur  fundamenta  scientiae  mediae. 

Multi  ex  recentioribus  ,  magno  labore  et 
apparatu,  congerunt,  et  accumulant  pluri- 
ma  Scripturae  et  Sanctorum  Patrum  testi- 
monia,  ad  probandum  dari  in  Deo  certam 
et  infallibilem  futurorum  conditionatorum 
notitiam  ;  ut  videri  potest  apud  Suarem, 
Ruizium,  Martinonum,  aliosque  Societatis 
Theologos.  Verum  inutiliter  laborant ,  in 
probatione  ejus  rei  quam  non  negamus, 
etpunctum  difficultatis  hujusceleberrimae 
quaestionis,  nequaquam  attingunt.  Nam, 
ut  initio  praecedentis  disputationis  ostendi- 
mus,  parva  aut  fere  nulla,  apud  Thomis- 
tas  est  difficultas,  et  controversia,de  cogni- 
tione  horum  futurorum  ;  sed  tantum  de 
modo  illius,  seu  de  medio  in  quo  fundatur. 
Quaeritur  enim,  an  cognoscantur  ante  omne 
decretum  Dei  liberum  ,  in  eorum  veritate 
objectiva,  vel  in  comprehensione  liberi  ar- 
bitrii  creati,  aut  solum  in  ipso  decreto,  sub- 
jective  absoluto,  etobjective  conditionato? 
Totum  ergo  argumentorum  pondus  ,  con- 
tra  necessitatem  hujus  decreti  librandum 
est. 


;.i. 


Solvitur  prcecipua  objectio,  petita  ex  verbis 
ChristiMatthcei.  11 .  Vae  tibi  Gorozain,  etc. 
seu  ex  comparatione  Judceorum  cum 
Tyriis. 

GLXXVII.  Ex  hoc  Scripturae  testimonio 
desumunt  adversarii  argumentum  ,  quod 
valde  extollunt  et  magnificant,  ac  Lydium 
lapidem  appellant.  Sic  enim  arguunt.  Deus 

(1)  Disp.  5.  arl.  5.  $.3.  —  (2)  Disp.  4.  art.  1. 


cognovit  infallibiliter  Tyriorum  conversio- 
nem  futuram  ,  sub  conditione  miraculorum 
Ghristi  :  at  illam  non  cognovit  in  decreto 
efficaci  et  praedeterminante  :  ergo  eam 
cognovit  antecedenter  ad  tale  decretum, 
per  scientiam  mediam .  Major  constat  ex 
dictis  initio  praecedentis  disputationis  ,  ubi 
ostendimus,  Deum  habere  certam  et  infal- 
libilem  futurorum  conditionatorum  noti- 
tiam.  Minor  autem  probatur.  Inhoctestimo- 
nio  continetur,  non  simplex  praedictio,  sed 
objurgatio  incredulitatis  Judaeorum  ;  non 
absolute,  sed  comparative  ad  Gentiles,  qui 
eisdem  miraculis  visis,  magna  poenitentiae 
signa  dedissent :  at  objurgatio  illa  ,  saltem 
ut  comparativa,  foret  injusta  ,  si  pceniten- 
tia  Gentilium  in  statu  conditionato,  fuisset 
a  Deo  cognita  in  decreto  efficaci  :  ergo  talis 
poenitentia  non  fuit  a  Deo  cognita  in  decre- 
to  efficaci.  Major  est  evidens  ,  minor  pro- 
batur.  Illa  increpatio  est  injusta,  cui  potest 
adhiberi  justa  responsio  :  at  si  Deus  decre- 
visset  Gentiles  praederminare  ad  poeniten- 
tiam,  ex  hypothesi  praedicationis  Ghristi, 
possent  Judaeijustam  adhibere  responsio- 
nem,  scilicet,  ideo  nos  poenitentiam  non 
egimus,  visis  miraculis  Ghristi  ,  quia  non 
habuisti  illud  efficax  decretum  erga  nos, 
quod  habuisti  erga  Gentiles  ;  et  si  habuisses 
illud,  nos  quoque  pcenitentia  egissemus  : 
ergo  talis  increpatio  fuisset  injusta. 

GLXXVIII.  Gonfirmatur  primo  :  iTt  com- 
parativa  increpatio  justa  sit  ,  debet  esse 
aequalitas  inter  extrema  comparationis  : 
unde  increparetur  injuste  unus  servus  prae 
alio,  eo  quod  unus  mille  argenteos  reci- 
piens,  fuisset  alios  mille  lucratus  ;  et  alter 
centum  accipiens,  non  fuisset  lucratus  mil- 
le.  Item  injuste  increparetur  miles  male 
armatus,  exemplo  alterius  armis  validiori- 
bus  instructi ;  eo  quod  1111  paria  non  fecis- 
set,  nec  ita  fortiter  pugnasset.  At  supposi- 
to  efficaci  decreto  circa  poenitentiam  Genti- 
lium  ,  et  eodem  negato  erga  Judaeos  ,  non 
servaretur  aequalitas  inter  illos  :  ergo  ne  c 
salvaretur  justaincrepatio  ,  saltem  compa- 
rativa. 

GLXXIX.  Gonfirmatur  secundo  :  Si  mira- 
cula  et  praedicatio  Ghristi  non  essent  circa 
utrumque  extremum  aequalia ,  sed  majora 
respectu  Gentilium  ,  non  esset  justa  com- 
parativa  increpatio  ;  eo  quod  Judaei  ,  mi- 
noribus  visis  miraculis,  non    converteren- 


ARTICULUS  VII. 


317 


tur,  bene  tamen  Gentiles,  visis  majoribus  :  tatem  non  posse  solvi  per  humani  arbitrii 

at  inaequalitas  orta  ex  efficaci  decreto,  illis  velle  vel  nolle.Unde  sumitur  gravissimum 

concesso,   et  aliis  negato,  major  est,  quam  argumentum  contra  scientiam  mediam  :  vel 

quae  nascitur  ex  inaequalitate  miraculorum  enim  latuit  Paulum,  Augustinum,  et  Pros- 

Christi;  cum  fortius  moveat  decretum  ,    et  perum,   discrimen  grathe  faciendum  ante 


gratia  efficax  ex  illo  proveniens,  ut  pote 
determinans  intrinsece  ad  actum  ,  quam 
miracula  inducentia  solum  persuasive  et 
moraliter  :  ergo  ut  justa  sit  et  prudens  com- 
parativa  illorum  increpatio  ,  non  debent 
insequales  in  decreto  supponi. 

CLXXX.  Hoc  argumentum  adeo  efficax 
reputant  adversarii,  tantumque  in  eo  sibi 
adesse  praesidii  putant ,  ut  vix  curent  alia 
Scripturaetestimonia  adducere,  et  tanti  fa- 


omne  decretum  Dei,  ex  praevisione  consen- 
susper  scientiammediam,vel  illis  innotuit. 
Si  primum,  suspecta,  imo  damnanda  est  ea 
Theologia,  quam  Apostolus,  et  illi  SS.  Patres, 
divina^  gratiae  acerrimi  vindices,  et  fidei 
Athletae  et  Atlantes  fortissimi  ,  penitus 
ignorarunt ;  et  cum  Bernardo  dicendum  : 
«  Quid  ergo  tu  (Molina)  quid  melius  affers, 
quid  subtilius  invenis,quid  secretius  tibi  re- 
velatum  jactas,quod  tot  praeterieritsanctos, 


ciunt  querelas  peccatorum,  ut  illis  compes-      effugerit  sapientes.  » (1)  Si  secundum,   qua 


cendis,  nihil  dubitent  totum  caput  salutis 
ad  humanam  voluntatem  revocare,  totum- 
que  divinae  gratiae  sufficientis  et  efficacis 
discrimen,  ab  innata  libertate,  qua  quisque 
se  discernit,  desumere.  Sed  tria  nobis  sup- 
petunt  gravissima,  quibus  vis  hujus  objec- 
tionis  enervetur  ,  eaque  paucis  perstrin  - 
gam. 

CLXXXI.  Respondeo  ergo  primo,  Aposto- 


ratione,  aut  qua  conscientia  potuit  Paulus, 
gravi  huic  scandalo  avertendo  pra;termit- 
tere,  nedum  idoneam,  sed  etiam  necessa- 
riam  scientiam  mediam,  et  totam  difficul- 
tatem  admiratione  solvere,  et  ad  omnipo- 
tentissimam  Dei  voluntatem  recurrere  ? 
Certe  reus  eritdetentae  et  oppressae  verita- 
tis  in  injustitia,  ejusdemque  criminis  quo 
ipse   Philosophos  Gentiles  accusat  cap.  I. 


lum  adRomanosO.eamdemsibiobjecissedif-  epistol^    ad  Romanos.   Ejusdem    criminis 

ficultatem  :  nam  cum  statuisset  hanc  verita-  conscios  habebit  Augustinumet  Prosperum, 

tem  :  Ergo  cujus  vult  Deus    miseretur,   et  quorum  hic  primus  totolibro  de  correptione 

quem  vult  indurat,  statim  objicit  sibi  quod  et  gratia,  hanc  difficilqm  quaestionem  per- 

ex  adversariis  retulimus  :  Dicis  itaque  mihi>  tractat,  et  ne  leve  quidem  vestigium  indicat 

quid  adhuc  querilur  ?Et  respondet :  0  homo  scientiae  mediae,   aut  gratiae,  quoad  usum 

tu  quis  es  qui  respondeas  Deo !  Vis  objectio-  et  efficaciam,  libero  arbitrio  subditae :  alter 

nis  eadem  prorsus  est  cum  rclata  ex  defen-  vero,    ut  diximus,   expresse  docet   hujus 

soribus    scientiae  mediae,   sed  paucioribus  quaestionis  profunditatem,  non  posse  solvi 

verbis  comprehensa  :  ltaque  dicis  mihi,  quid  per  humani   arbitrii  velle  vel  nolle.   Sane, 

adhuc  queritur  ?  Id  est  inique  arguor,  quod  licet  argumenta  a  silentio,   seu  ab  auctori- 

non  resipuerim,  et  peccatum  deseruerim  ;  tate  negativa,  dobiliora  sint  ;   istud  tamen 

hoc  enim  mihi  imputandum  non  est,  cum  ex  Apostoli  silentio  et  admiratione  desump- 

mihi  desuerit  gratia  efficax,  sine  qua  non  tum,  efficacissimum  est,  etdemonstrativum 

possum  converti,necpeccatum  deserere.En  dici  potest :  hoc  enim  Pauli  silentium,  elo- 

tota  ratio  injustae  querimoniae  peccatorum  :  quentissimum  est,  et  altius  qualibet   tuba 

quasi  reprehendi  nequeat  peccator  in  malo  clamat,  fictitiam  esse  scientiam  mediam,  et 

pertinax,   cui  denegata  sit  gratia    natura  ut  belle  ait,  P.  Baronius, «  Graviusctoxpres- 

sua  efficax  ;  et  tunc  tantum  justa  sit  repre-  sius  censeri  debet  contra  scientiam  mediam, 

hensio,  cum  omnibus  confertur  gratia  com-  qualibet  censura,  in  illam  conceptis  verbis 

munis  sufficiens,  quam  quisque  ex  innata  lata.  »  (2) 


libertate  reddat  efficacem  aut  inefficacem  ? 
Quasi  vero  hunc  acutissimumsensum  Apos- 
tolus  non  viderit,  et  quod  noctuae  et  ves- 
pertiliones  vident,  Doctorum  aquila  non 
perspexerit :  nec  Prosper  fidelissimus  ejus 
discipulus,  qui  i .  de  vocatione  Gent.  cap. 
25.  profitetur,  hujus  quaestionis  profundi- 
I. 


CLXXXII.  Secundo,  ut  argumcnti  proposi- 
ti,  quodapudadversariospalmariuin  cst,de- 
bilitas  magis  appareat,  et  ex  contactu  hujus 
Lydii  lapidis,  illorum  doctrinam  argenteam 


(1)  Epist.   190.  —  (2)  Libro  de  Uberl.    humana,  et 
grat.  divina. 

54 


518 


DISPUTATIO  VI. 


non  esse,  sed  plumbeam,  comprobemus  ;  mediam  hominem    consensurum,  et  suae 

placet  illud  in  ipsos  retorquere,  ac  ostende-  vocationi  obtemperaturum.  Ita  similiter  nos 

re  difficultatem  in  eo  contentam,  esse  nobis  dicimus,    quod  quamvis  Tyrii,   ex   hypo- 

et  illis  communem.  Licet  enim  illi  doceant,  thesi  praedicationis  et  miraculorum  Ghristi, 

Judaeos  et  Tyrios  fuisse  pares  et  aequales  in  habituri  essent  majorem  gratiam,  physice  et 

eratia  physice,  et  in  esse  entis   considerata,  in  esse  entis,  quam  Judaei  ;  et  futuri  essent 

non  negant  tamen  fuisse  inaequales  in  gra-  ipsis  superiores,  in  ratione  auxilii  efficacis, 

tia  in  esse   moris,  et  in  ratione    beneficii  quod  Deus  non  tenetur  dare  omnibus  (alias 

spectata  :  nam   quamvis    utrique,   eadem  nulla    fieret  gratia   vasis  misericordiae,  et 

fortemotionemoraliallicerentur,etadpoeni-  gratia,   non  esset  gratia  ut    loquitur   Di- 

tentiam  invitarentur  :  Tyriis  tamen  confe-  vus   Paulus)   justa  tamen   fuit     objurga- 

renda  erat  ex  decreto  Dei,  vel  conformiter  tio,    et  increpatio   Ghristi,   adversus    Ju- 

ad  eorum  genium,complexionem,ettempe-  daeos,    quia    ad    justitiam    illius,    sufficit 

ramentum,    ut  docet  Vazquez  ;  vel  juxta  quod    fuerint  pares   Tyriis    in  rationeau- 

Suarem,  et  alios  gratiae    congruae  defenso-  xilii  sufficientis,  et   quantum  ad  ea   quae 

res,  in  ea  temporis  differentia,  in  eo  rerum  se  tenent  ex  parte  potentiae,  et  actus  primi ; 

ordine,  et  in  illis    occasionibus,  in   quibus  quamvis  fuerint  iJJis  inaequales,    quoad  illa 

praevidebantur  per  scientiam  mediam  con-  quae  se  tenent  ex  parte  actus  secundi,   vel 

sensuri :  Judaeis  vero  eadem  gratia  exhibita  ex  parte  reductivi  de  actu  primo  ad  secun- 

fuit,non  attenta  inclinatione  illa,  et  in  alio  dum.  Undead  argumentum  in  forma  res- 

rerum  ordine,  atque  in  aliis  circumstantiis,  pondeo,  concessa  majori,  negando  minorem  : 

in  quibus  prsevidebantur  dissensuri.Siergo  ad   cujus  probationem,  nego  etiam   mino- 

injusta  est  increpatio  unius  hominis,  com-  rem  ;  ad  illius  probationem,    minor   etiam 

paratione  alterius,  cui  non  est  par  et  aequa-  neganda  est  :  nam  cum  ex  defectu   decreti 

lis  in  auxiliis  gratiae,  ut  dicunt  adversarii :  et  auxilii  efficacis,  non  colligatur  in  Judaeis 

injuste  Ghristus  increpavit  Judaeos,   exem-  defectus  potentiae  ad    poenitendum,   visis 

plo  et  comparatione  Tyriorum,  cum  Tyrii,  miraculis  Ghristi,  potuit  Ghristus  illosjuste 

juxta  eorum    doctrinam,    habituri    essent  increpare  :  potenti  enim  bonum  facere,  et 

majorem  gratiam,  saltem  in  esse  moris,  et  non  facienti,  peccatum  est  illi  :  nec  illi  ali- 

in  ratione  beneficii,  quam  Judaei,  qui proinde  quam  sui  peccati  excusationem,  seu  justam 

potuerunt  justam  habere  excusationem,  et  ad  objurgationem  Ghristi  responsionem  ha- 

respondere    Ghristo  ipsos  objurganti  .  Gur  bere  potuerunt. 

nos  increpas  exemplo  Tyriorum  ?  Si  enim         GLXXXIII.  Ad  primam  confirmationem, 

dares  nobis  gratiam  illam  congruam,  quam  distinguo  majorem  :  ut  comparativa  incre- 

illis  eras  daturus,  et  si  nos  poneres  in  illis  patio  justa  sit,  debet  esse   aequalitas  inter 


occasionibus  et  circumstantiis,  in  quibus 
praevidisti  per  scientiam  mediam,  nos  cre- 
dituros,  sicut  decrevisti  ponere  Tyrios, 
etiam  nos  crederemus,  sicut  illi.   Sed  quia 


extrema  comparationis,  quantum  ad  actum 
primum,  concedo  :  quantum  ad  actum  se- 
cundum,  vel  applicationem  ad  illum,  nego. 
Ratio  est,  quia  utunusjuste  increpetur  prae 


das  nobis  gratiam  incongruam,  non  credi-     alio,  sufficit  obligationis  aequalitas,   quam 


mus,  neque  agimus  pcenitentiam,  sicut  nec 
illi  crederent,  aut  pceniterent,  si  eamdem 
gratiam  illis  dares.  Sicut  ergo  defensores 
scientiae  mediae  respondere  coguntur,  et 
querimoniam  illam  Judaeorum  esse  injus- 
tam,  eorumque  excusationem  frivolam  et 
inanem  :  quia  ad  justitiam  et  aequitatem 
illius  reprehensionis,   satis  est  quod  Deus 


unus  transgreditur,  et  alter  adimplet :  obli- 
gatio  autem  fundatur  super  posse,  non  su- 
per  actum,  et  applicationem  ad  illum ; 
et  quia  decretum,  et  gratia  efficax,  et  prae- 
determinans,  non  dant  posse,  sed  illud  sup- 
ponunt,  et  ad  actum  efficaciter  applicant ; 
hinc  est,  quod  inaequalitas  ex  illis  prove- 
niens,  non  tollit  aequalitatem   obligationis, 


contuierit  Judeeis  gratiam  sufficientem,  per  nec  obstat  justae  increpationi,  etiam  compa- 

quam  poterant  absolute  credere,  et  agere  rativae,  cumin  posseobligationemfundante, 

poenitentiam  ;  nec  eum   obligari  dare  sem-  supponantur    extrema  esse  aequalia.   Imo 

pergratiam  congruam,  ac  expectare  illas  nisiessetinaequalitasexpartedecreti,  etgra- 

occasiones,  in  quibus  praevidit  perscientiam  tiae  applicantis,  et  reducentis  de  actu  primo 


ARTIGULUS  VII.  b,,, 

adsecundum,  nullus  daretur  locus  increpa-  auxilium   sufficiens,   licet    careat    efficaci, 

tioni :  quia  quotiescumque  ponitur  applicatio  vere  potest  agere,   et  habet  omnia  ad  agen- 

adactum,seu  reductivum  de  actu  primoad  dum  necessaria,  non  quidem  ex  parte  actus 

secundum,  ponitur  ipse  actus,quihabetin-  secundi,  sedex  parte  actus  primi.  Unde  pa- 

dissolubilem  cum  illo  connexionem.  Undesi  tet  disparitas  ad  exempla  in  amimento  ad- 

Judaei  fuissent  pares  Tyriis  in  decreto,  et  in  ducta,  lumen  enim  ex  parte  actus  primi  ad 

gratia  efficaci,  et  prsedeterminante  ad  poeni-  videndum  requiritur,  quia  sine  illo  species 

tentiam,  non  potuissent  argui,  etincreparia  quae  ad  visionem  effective  una  cum   poten- 

Ghristo,   exemplo   et  comparatione  Tyrio-  tia  visiva  concurrunt,  eamque  per  modum 

rum.  Exempla  vero  servorum  et  militum,  comprincipii  complcnt,  ad  oculumtransmit- 

qua3  ibidem  adducuntur,  non  sunt  ad  rem  :  ti  nequeunt.  Breviarium  etiam  exigitur  ad 

cum  in  illis  sit  inaequalitas,  quantum  ad  ea  recitationem  horarum,  ex  parte  actus  pri- 

quae  se  tenent  ex  parte  potentiae   et   actus  mi,  seu  ut  complementum   potentiae,   quia 

primi,   ut  constat.  Ex  quo  patet  responsio  concurrit  velutilocospecierum,  sinequibus 

ad  secundam  confirmationem :  neganda  est  homo  nec  in  actu  primo  potest  recitare  offi- 

enim  major,  si  non  obstante  inaequalitate  cium,  cum  species  constituant  illum  in  actu 

in  miraculis,  supponantur  aequales  quoad  primo  ad  intellectionem.   Idem  cum  pro- 

posse.  portione  dicendum    est  de  sacerdote  cui 

GLXXXIV.   Gontra  hanc  solutionem    et  deest  hostia  ad  consecrandum,  cum  enim 

doctrinam,  quaeest  communis  apud  nostros  illa  sit  materia  consecrationis,  sacerdos  qui 

Thomistas,  et  quam  fuse  explicant  in  trac-  illam  non  habet,  nec  habere  potest,   non 

tatu  de  auxiliis,  fieri  potest  haec  instantia  censetur  habere  potentiam  in  actu  primo 

difficilis.  Ille  non   est  culpabilis  quod  non  completam  et  expeditamad  celebrandum. 

agat,  nec  reprehensione  dignus,   qui  non  GLXXXVI.  Addoquod  nullum  est  aut  esse 

habet  omnia  necessaria  ad  agendum :  sed  potest  exemplum  ex  causis  necessariis  mu- 

qui  caret  auxilio  efficaci,  non  habet  omnia  tuatum,  quod  valeat  aut  valere  possit  pro 

requisita  ad  operandum  :   ergo  culpabilis  causis  liberis;   quia    in   causis  necessariis 

non  est.  Minor  est  certa,  nam,  in  sententia  non  distinguetur  duplex  auxilium  ad  agen- 

Thomistarum,   auxilium  efficax  requiritur  dum,  unum  sufficiens,  et   alterum  efficax, 

ad  agendum.  Major  vero  variis  exemplis  de-  sed  unicum  est,  quodquandodatur,  semper 

clarari  et  suaderi  potest  :  ille  enim  qui  esset  est  efficax ;  cum  de  ratione  causae  necessa- 

in  tenebris,  non  esset  culpabilis,  si  non  vi-  riae  sit,  quod  positis  omnibus  ad  agendum 

deret,  quia  deesset  illi  lumen  quod  est  ne-  proarequisitis,  necessario  agat,  et  ita  opere- 

cessarium  ad  videndum  ;  qui   caret  Brevia-  tur,  ut  non  possit  non   operari ;  atque  ita 

rio,   inculpabiliter  omittit  officii  recitatio-  agat  unum,  ut  nonpossitpro  tuncagereop- 

nem,  quia  illud  ad  horas  canonicas  recitan-  positum,  saltem  ab  intrinseco,  et  ex  proprio 

das  necessarium  est;  et  sacerdos  cui  deest  agendi  modo;  at  vero  in  causis  liberis,  ra- 

panis  ad  consecrandum,  excusatur  ab  obli-  tione    libertatis  distinguitur  duplex  illud 

gatione  celebrandi  Missam,  quia  hostia  ad  auxilium  sufficiens  et  efficax ;  ita  ut  positis 

consecrationem  requiritur.  omnibus   ad  agendum  pnerequisitis,   non 

GLXXXV.  Respondeo  distinguendo  majo-  agat  necessario,  sed  quandoque  possit  age- 

rem  :  ille  non  est  culpabilis  quod  non  agat,  re,  licet  de  facto  non  agat,  quando  nempe 

qui  non  habet  omnia  ad  agendum  requisita,  datur  ei  auxilium  sufficiens  tantum ;  quan- 

ex  parte  actus  primi,  concedo  :  ex  parte  ac-  doque  vero  agat  de  facto,  et  possit  non  age- 

tus  secundi,  nego.    Similiter  distinguo   mi-  re,   vel  etiam    agere  oppositum,  nimirum 

norem.  Qui  habet  auxilium   sufficiens  sine  quando  datur  ei  auxilium    efficax.   Unde 

efficaci,  non  habet  omnia  requisita  ad  agen-  instantia  desumpta  ex   necessitate  luminis 

dum,  ex  parte  actus  secundi,  concedo  mi-  ad  videndum,  non   est  ad  rem  ;  quia   lux 

norem  :  ex  parte  actus   primi,   nego   mino-  causa  naturalis  et  necessaria  est,  nec  datur 

rem,  et  consequentiam  :  nam,  ut  supra  di-  per  modum  liberi,  sicut  gratia   sufficiens  et 

cebamus,  ut  aliquis  sit  culpabilis  et  repre-  efficax. 

hensione  dignus,   sufficit  quod  vere  possit,  GLXXXVII.  Dices,  Praeceptum  alicui   im- 

teneatur,  et  non   faciat  :  qui  autem  habet  positum  non  obligat  solum  ad  posse  agere, 


520 


DISPUTATIO  VI. 


sed  etiam  ad  agendum  :  ut  ergo  possit  ali- 
quis  observare  praeceptum,  necesse  est 
quod  detur  illi  nedum  auxilium  sufficiens 
per  quod  possit,  sed  etiam  efficax,  per  quod 
agat,  si  velit. 

Respondeo  concesso  antecedente,  negando 
consequentiam  :  quia  ratione'  auxilii   suffi- 
cientis,  nedum  habemus  quidquid   requisi- 
tum  et  ad  posse,  sed  etiam  quidquid  ex 
parte  principii  sive  actus  primi  et  potentiae 
requisitum  est  ad  agere,  quod  sufficit,   ut 
aliquis  censeatur  posse  observare  praecep- 
tum ;  alioquin  ille  qui  careretgratia  congrua, 
qusejuxta  adversarios  ad    operandum   ex 
parte  actus  secundi  requiritur,   non   posset 
dici  complete  potens  ad  implenda  praecepta. 
Unde  omnes  fere  adversariorum  instantiae, 
quibus  gratiam  praedeterminantem  impe- 
tunt,  possunt  contra  congruam  retorqueri,ut 
fatetur  P.  Martinonus  in  Anti-Jansenio.  (1) 
GLXXXVIII.  Ex  his  intelliges,  quod  sicut 
hasc  propositio,  Deus  non  potest  facere,  nisi 
quod  prcescivit,    vel  decrevit  se  facturum, 
duplicem  potest  habere  sensum  :  exceptio 
enim  potest  referri  ad  potentiam  quse  impor- 
tatur  per  ly  Potest :  vel  ad  actum  qui  expri- 
mitur  per  ly  Facere.  Si  primo  modoaccipia- 
tur,  falsa  est,  quia  Deus  plura  potest  face- 
re,    quam    praesciverit   et    decreverit     se 
facturum  :  vera  autem,  si  secundo  modo 
usurpetur,  quia  significat,  quod  non  potest 
esse  quod  aliquid  fiat  a  Deo,  et  non  sit  ab 
illo  praescitum  et  decretum.  Ita  pariter  ista 
propositio,  Homo  sine  auxilio    efficaci  non 
potest  converti,   vel  operari,   distinguenda 
est  :  nam  si  ly  Sine  referatur  ad  potentiam, 
et  significet  quod  homo    sine  tali   auxilio 
non  habet  potentiam  completam  et  expedi- 
tamad  conversionem,  vel  operationem,  ne- 
ganda  est.  Si  vero  ly  Sine  reduplicet  supra 
actum,  et  sit  sensus,  quod  non  potest  esse, 
ut  sine  auxilio  efficaci  de  facto  sit  conver- 
sio  et  operatio,  concedenda   est.   Vel  etiam 
potest  propositio  illa  distingui  et  concedi,  si 
per  ly  Potest,  intelligatur  potentia  conse- 
quens  :  negari  vero,  si  intelligatur  potentia 
antecedens.  Potentia  antecedens,  est  poten- 
tia  secundum  se,  seu  potentia  sufficienter 
instructa  ad  operandum.    Potentia  conse- 
quens,  est  potentia  conjuncta  cum  actu,seu 
ad  operandum  applicata. 

(1)  Disp.  27.  sect.  3.  num.  28. 


GLXXXIX.  Dices,  Nullus  habet  poten- 
tiam,  sive  antecedentem,  sive  consequen- 
tem  ad  id  quod  implicat  contradictionem  : 
sed  implicat  contradictionem,  hominem  ca- 
rentem  auxilioefficaci  operari  :  ergo  homo 
carens  auxilio  efficaci,  nullam  habet  poten- 
tiam,  sive  antecedentem,  sive  consequen- 
tem  ad  operandum. 

Respondeo  primo  retorquendo  argumen- 
tum  in  hunc  modum  :  Nullus  hahet  poten- 
tiam  sive  antecedentem,  sive  consequentem  ad 
id  quod  implicat  contradictionem  ;  sed  impli- 
cat  contradictionem.  hominem  carentem  gratia 
congrua,  vel  concursu  simultaneo  operari  : 
ergo  homo  carens  gratia  congrua,  vel  con- 
cursu  simultaneo,   nullam  habet  potentiam, 
sive   antecedeniem,     sive     consequentem  ad 
operandum.     Simile    argumentum    potest 
fieri    ad  probandum    Deum  sine  decreto 
efficaci  creandi  plures  mundos,  non  habere 
potentiam  antecedentem  ad  illos  creandos  : 
nam  cum  Deus  sit  agens  liberum,  implicat 
ipsum  ad  extra  aliquid  operari,  sine  decreto 
ejus  omnipotentiam  determinante  et  appli- 
cante.  Hoc  ergo  argumentum  pure  sophis- 
ticum  est,  nec  syllogismus,  sed  paralogis- 
mus  dici    debet.    Unde    datis  praemissis, 
neganda  est  consequentia,    quia  a  sensu 
composito  in  minori,   fit  transitus  ad  divi- 
sum  in    consequentia.    Ut  valeret  conse- 
quentia,   oporteret  sic  coricladere   :  Ergo 
nullus  habet  potentiam  ad  operandum  carens 
auxilio  efjicaci,  sive   quod    idem  est,   ad 
componendam  operationem    curn  carentia 
auxilii  efficacis.  Ut  patet  in  simili,  nam  si 
quis  ita  argueret  :  Nullus  habet  potentiam 
ad  id  quod  implicat  contradictionem  :  sed 
implicat  contradictionem  non  agentem  agere 
ergo  nullus  non  agens,  habet  potentiam  ut 
agat  :  haec  consequentia  mala  esset,  optima 
vero  si  diceretur :  Ego  nullus   habet  poten- 
tiam  ut  agal  non  agens,   seu  ut  componat 
actionem  cum  actionis  carentia. 


II. 


Aliasolutio  principalis  argumenti. 

GXG.  Alia  solutio  principalis  argumenti 
insinuatur  a  D.  Thoma  3.  contra  Gentes 
cap.  159.  ubi  sibi  hoc  argumentum  objicit : 
«  Cum  in  finem  ultimum  aliquis  dirigi  non 


ARTIGULUS  VII. 

possit  sine  auxilio  gratiae,  sine  qua  etiam     mitantis,    vel    tnconsiderat 


521 


non  potest  habere[fidem,spem,  dileetionem, 
et  perseverantiam  ;  potest  alicui  videri 
quod  non  sit  homini  imputandum,  si  prae- 
dictis  careat,  praecipue  cum  auxilium 
gratiae  mereri  non  possit,  nec  ad  Deum 
converti,  nisi  Deus  eum  convertat.  »  Cui 
argumento  sic  respondet  :  «  Ad  hujus 
dubitationis  solutionem  considerandum  est, 


is  :  »  licet 
enim  denegatio  auxilii  efficacis,  sit  prior 
culpa,  veluti  in  genere  causm  efficientis, 
est  tamen  illa  posterior,  veluti  in  genere 
causae  dispositivae,  sou  materialis  ;  sicut 
dispositiones  eoncomitantes  formam,  ad 
illam  disponunt,  licet  ab  ea  per  modum 
proprietatis  dimanent :  «  Calor  enim,  qui 
est  dispositio  ad  formam  ignis,   est  effectus, 


quod  hcet  ahquis  per  motum  liberi  arbitrii,  profluens  a  forma  ignis,  » inquit  S    Doctor 

divinam  gratiam  nec  promereri   nec  advo-  5.  p.   quaest.  7.   art.    13  ad   2   Vel  sicut 

care  possit ;  potest  tamen  seipsum  impe-  licet  apertio  fenestrae  effective  procedat  ab 

dire,  ne  eam  recipiat  :  et  cum  hoc  sit  in  ingressu  venti  in  aulam,  ad  illum  tamen 

potestate    hben    arbitrii,    non    immerito  disponit,  et  in  genere   caus*  materialis, 

imputatur  ei,  qui  impedimentum  praestat  seu  dispositivaa,  illum  pracedit :  vel  etiam 

gratiae  receptiom.  »  Itaque  juxta  Doctoris  sicut  gratia  sanctificans,  prout  actu  infun- 

Angelici  doctrinam,     dici    potest  Judaeos  ditur,  ct  habet  vimauxiiii  efficacis,  animam 

recteacjuste  increpatos  fuisse  a  Chnsto,  moventis,  est  prior  in  genere  causae  effi- 

exemplo    Tyriorum    et    Sidoniorum,   non  cientis,  actibus  contritionis  et  charitatis ; 

solum  quia  ipsis    erant  pares  in  auxiliis  fflis  vero  posterior,  in  genere  causas  mate- 

sufficientibus,  qua3  dantur  ad  posse,   sed  rialis,  seudispositivae,  prouthabetrationem 

etiam  quia  plura  gratiae  efficaci,  quae  datur  habitus,  et  qualitatis  animam  sanctificantis, 

ad  agere,  impedimenta  praestabant ;  ratione  de  quo  fuse  in  tractatu  de  justificatione  et 

majoris  caecitatis,  obstinationis,  et  indura-  merito.  (1)  Ha3c  vero  distinctio,   seu  ordo 

tionis  :  ut  enim  ait  Augustinus  de  bono  prioris  et  posterioris,  secundum  diversum 


persever.  cap.  14.  «  Non  erant  sic  excaecati, 
nec  sic  induratum  cor  Tyriorum  et  Sido- 
niorum,  quoniam  credidissent,  si  qualia 
viderunt  isti  (scilicet  Judaei)  signa  vidis- 
sent.  » 


genus  causae,  in  Schola  Peripatetica  et 
Thomistica,  communiter  receptum,  et  a 
Claudio  Typhanio  Societatis  Jesu,  in 
libro  De  ordine,  deque  priori  et  posteriori, 
fuse  expositum,    (2)     tanti  momenti  esse 


CXCI.  Hancsolutionemfusiusexponemus     putat  Cardinalis  Delugo,  ut  eo  constituto, 
tractatu  sequenti,  (l)ubiostendemuspecca-     dicat  Thomistas  qui  eo  confugerint,  tutos 


torem  posse  reddi  indignum  gratia,  illique 
resistere,  duplici  genere  impedimentorum  ; 
quaedam  sunt  antecedentia,  nimirum  pec- 
cata  quae  praecesserunt,  vel  actualia,  vel 
originalia  ;'quorum  licet  interdum  rationem 
non  habeat  Deus,  sed  sua  infinita  miseri- 
cordia,  superatis  obstaculis,  gratiam  prae- 
beat  indignis,  illique  impedimentum  prae- 
bentibus,  tamen  certum  est,  occasione 
illorum,  Deum  posse  juste  gratiam  efficacem 
denegare,  ex  cujus  carentia  et  denegatione, 
alia  peccata  sequuntur.  Sed  praeter  illud 
impedimentum  antecedens,  quod  potest 
multo  tempore  praecedcre  peccata  inde 
secutura,  aliud  est  genus  impedimenti  con- 
comitans,  prius  tamen  secundum  gcnus 
causae  materialis,  ad  quod  sequatur  pri- 
mum  peccatum  ;  illudque  vocat  Joannes  a 
S.  Thoma,  «  Impedimentum  culpao  conco- 


esse  ab  argumentis,  quae  contra  praemo- 
tionem  et  gratiam  efficacem  a  recentioribus 
objici  solent. 

§.  III. 
1 

Solvuntur  argumenla  ex  auctoritate  Sanc- 
torum  Patrum. 

CXCII.  Ex  auctoritate  SS.  Patrum  in 
favorem  scientiffi  mediae,  sic  argumentan- 
tur  recentiores.  Augustinus,  Hieronymus, 
et  alii  SS.  Patres,  quaerunt,  Cur  creaverii 
Deus  Angelos,  quos  sciebat  pecraturos?  Cur 
creaverit  Adamum,  quem  sciebat  lapsurum  ? 
Quod  est  quaerere,  quomodo  pra\scientia 
futuri  peccati,  non  impedierit  voluntatom 
creandi  peccatorem  ?  Sed  hfiBC    pra^scientia 


(1)  Disp.  5.  art.  6.  §.  2. 


(1)  Disp.  1.  art.  8.  —  (2)  Disp.  8.  de  poeuit.  sect.  7 


522 


non  potest  esse  alia,  quam  scientia  media  : 
igitur  de  mente  SS.  Patrum  illa  admittenda 
est.  Minor  probatur  primo,  quia  SS.  Patres 
loquuntur  de  prsescientia,  quae  potuit 
impedire  voluntatem  creandi  peccatorem : 


DISPUTATIO  VI. 

divit  voluntatem  eos  creandi  :  ex  quo 
patet  responsio  ad  primam  probationem 
minoris. 

Ad  secundam,  concessa  majori,  neganda 
est  minor  :   ut  enim   supra     ostendimus, 


at  ha3C  non  potest  esse  absoluta,  sed  tantum  Deus  in  suis  decretis  absolutis,  non  dirigitur 
conditionata,  ac  proinde  scientia  media  :  per  scientiam  mediam,  sed  per  scientiam 
ergo,  etc.  Secundo,  SS.   Patres  loquuntur     simplicis  intelligentiaa,  qua   comprehendit 

suam  omnipotentiam,  et  vim  ac  efficaciam 
infinitam  suorum  auxiliorum,  qua  potest 
substantiam  et  modum  libertatis,  in  nostris 
operationibus  attingere,  et  efficere  quod 
infallibiliter  simul  et  libere  operemur. 

GXGIV.  Secundo  pro  scientia  media 
arguunt  quidam  ex  adversariis,  in  hunc 
modum  :  SS.  Patres  frequenter  docent 
multa  esse  a  Deo  pra?scita,  quae  non  sunt 
praedestinata,  et  praascientiam  latius  patere 
quam  prsedestinationem  :  ergo  admittunt 
in  Deo  scientiam    mediam.    Gonsequentia 


m  his  locis  de  scientia  directiva  divini 
decreti  :  sed  heec  est  scientia  media  :  ergo 
loquunturde  scientia  media. 

CXCIII.  Respondeo  concessa  majori,  ne- 
gando  minorem.  In  his  enim  testimoniis 
quse  plurima  refert  Ruiz  nullum  est  leve 
vestigium,  (1)  vel  tenuis  umbra  scientiae 
mediaa,  ut  recte  annotavit  Claudius  Typha- 
nius,  in  libro  de  priori  et  posteriori  :  (2) 
Agunt  enim  SS.  Patres  de  scientia  Dei 
absoluta,  et  respectu  eorum  qua)  revera 
absolute  futura  sunt,  non  autem  qua3  tan- 


tum  conditionate ;  nam  loquuntur  de  prses-  videtur  manifesta,  nam  scientia  media,  est 

cientia  peccati  Angelorum,    et   primorum  cognitio  futurorum,  independens  a  decreto, 

parentum,  quam  constat  fuisse  absolutam.  et  prasdestinatione  seu  praedefinitione  vo- 

Falso  ioitur,  et  plane    contra  Sanctorum  luntatis  divinae.  eoque  anterior.  Antecedens 

Patrummentem,  Suarez,   Ruiz,  Petrus  a  S.  vero  probatur ex  Augustino de  praedestinat. 

Jo>eph    aliique    recentiores,   ea  interpre-  Sanctor.  cap.   dO.  ubi  sic  ait  :  «  Praedes- 

tantu/de    scientia  media,  et  prasscientia  tinatio  est  qua3  sine  prasscientia  esse  non 

conditionatalapsusAngelorumethominum,  potest  :  potest  autem  esse   sine  praedesti- 


quam  volunt  prascedere  ratione  absolutum 
decretum  eos  creandi.  Nam  SS.  Patres 
solum  loquuntur  de  prasscientia  lapsus, 
antecedente  executionem  creationis  Ange- 
lorum  et  hominum ;  non  autem  de  prres- 
cientia  antecedente  decretum  et  voluntatem 


natione  prascientia.  »  Idem  habet  S. 
Prosper  in  responsionibus  ad  capita  Gallo- 
rum  resp.  45.  et  Fulgentius  cap,  59. 
libri  primi  ad  Monimum.  Item  D.  Thomas 
quasst.  6.  de  verit.  art.  5.  docet  prascien- 
tiam  in  Deo  non  importare  universaliter 


eos  creandi  •  non  quasrunt  enim  cur  decre-  habitudinem  causae,  respectu   horum  quo- 

verit  aut  voluerit  Deus  creare  Angelos,  et  rum  est  ;  praedestinationem  vero  addere 

primos  parentes,  quos  sciebat  peccaturos  ,  praescientiae  habitudinem  causae. 

sed  cur  creaverit  Angelos,  etc.  GXCV.  Respondeo  primo,  D.  Augustinum, 

Addo  quod,  quamvis  daretur  SS.  Patres  et  alios  SS.    Patres,   locis  citatis  loqui  de 

loqui  de  praescientia  conditionata   peccati  praescientia    futurorum    absolutorum,    ac 

\n-elorum,antecedentidecretumcreationis  proinde  illos  non  favere    scientiae  mediae, 

ipsorum   •   haec    tamen    praescientia,  non  et  ab  ipsis  adversanis  esse  exponendos  : 

esset  scientia  media  ;  quia  esset  fundata  UH  enim  non  admittunt  praescientiam  abso- 

indecretopermissivo,nonveroeoanterior.  lutorum,    anteriorem    decreto,    et  ab  illo 

UndesensusquaestionisfactaeaSS.Patribus  independentem. 

relatis    esset  iste.  Cum    Deus  in  decreto  CXGVI.  Respondeo  secundo,  quod  quando 

conditionato  quod  habuit  permittendi  lap-  SS.  Patres  docent  multa  esse  a  Deo  praes- 

sum  Adami,  et  peccatum  Angelorum,  ipso-  cita,  qua3  non  sunt  praedestinata,   loquun- 

rum  peccatum  et  lapsum  praeviderit,  cur  tur  de  peccatis  formaliter  qua  taha  sunt,  et 

eos  creare  decrevit,  et  cur  talis  praescientia  quatenus  sunt  contrana  rectae  rationi   et 

in  decreto  permissivo  fundata,  non  impe-  legi  divinae  :  sic  enim  non  sunt  a  Deo  pra3- 

destinata,  vel  praedefinita,  sed  tantum  per- 

(1)  De  seieatia  Dei  disP.  63.  -  (2)  CaP.  39.  missa  ;  cum  Deum  nullum  habeat  decretum 


ARTIGULUS  VII. 


;>25 


positivum,    sed  tantum    permissivum  de  solum  in  malis,  sed  etiam  in  bonis. »  Ibi 

illorum  futuritione,  unde  illius  praescientia  enim  loquitur  de   prcedestinatione  stricte 

latius  se    extendit,     quam   praedestinatio,  sumpta,  et  prout  est  specialis  providentia 

vel  praedefinitio,  qua3  versatur  solum  circa  praedestinatis  propria:  sub  qua  ratione  ex- 

actus  bonos,   non  autem  circa  malos,  ut  ceditur  tum  a  praescientia,  tum  a  prsedefi- 

mali  sunt,  et  rectae  rationi  difformes.  Quod  nitione  ;  quia  ut  antea  dicebamus,  pnedes- 

autem  haec  sit  vera  et  germana  mens  Sanc-  tinatio  stricte  sumpta,   est  solum  rcspectu 

torum  Patrum,   constat  ex  Augustino,   qui  actuum  supernaturalium,  quce  sunt  media 

post  verba  in  argumento  relata,  statim  sub-  quibus  electi    aeternam  felicitatem  conse- 

jungit  :  «  Praedestinatione  quippe  Deus  ea  quuntur,  praedefinitio  vero  et  prsascientia, 


praescivit  quae  fuerat  ipse  facturus,  unde 
dictum  est,  fecit  quae  futura  sunt  :  praescire 
autem  potest  quaecumque  non   facit,   sicut 

QU^CUMQUE  PECCATA.   » 

GXGVII.  Quare  diligenter  observandum 
est,  haec  tria,  scilicet  praescientiam,  prae- 
definitionem,      et    praedestinationem,     ita 


versantur  circa  actusetiam  naturalos,  quaa 
nonsuntmedia,eteffectuspraedestinalionis. 
GXGVIII.  Quod  auteni  haec  sit  germana 
mens  S.  Doctoris,  constat  ex  ejus  verbis, 
sic  enim  loquitur  :  «  Non  autem  excedit 
praescientia  praedestinationem  in  malis 
solum,  si  praedestinatio  stricte  accipiatur  ; 


inter  se  comparari,   ut  praescientia  latius  sed  etiam  in  omnibus  bonis,  quae  non  fiunt 

pateat,  et  ad  plura  se  extendat,  quam  prae-  sola  virtute  divina.  »  Ubi  notanda  et  pon- 

definitio  ;  sicut  et  praedefinitio   in  sensu  deranda  sunt  illa   verba,  5*  prwdestinatio 

magis   amplo  interdum   usurpetur,   quam  stricte accipiatur  :  ex  his  enim  aperte  colli- 

praedestinatio.  Praescientia  enim,  nonsolum  gitur,  S.  Thomam  nullam  agnoscere  in  Deo 

extenditur  ad  bona,  sed  etiam  ad  mala,  et  praescientiam,  anteriorem  decreto,  et  prae- 

ad  peccata,  quae  Deus  nec  praedefinit,   nec  destinatione  voluntatis  divinae,  largesump- 

praedestinat,  sedtantumpermittit.  Similiter  ta,  et  prout  idem  sonat  ac  praedefinitio  ; 

praedefinitio    extenditur     ad    omnia    quae  nec  proinde  ullam  scientiam  mediam.  Si 


caduntsub  divina  providentia,  tam  naturali, 
quam  supernaturali.  Praedestinatio  vero, 
si  stricte  et  in  rigore  accipiatur,  et  prout 
est  specialis  providentia  praedestinatis  pro- 
pria  (ut  communiter  usurpari  solet  a 
Theologis)  terminatur  solum  ad  bona  opera 
ordinis  supernaturalis,  et  ad  media  quibus 
electi  vitam  aeternam  infallibiliter  conse- 
quuntur  :  licet  frequenter  ab  Augustino,  et 
aliis  SS.  Patribus,  preedefinitio,  et  praedes- 
tinatio  (ut  supra  annotavimus)  (1)  pro 
eodem  usurpentur. 

Ex  quo  facile  intelliges  locum  D.  Thomae 
in  argumento  relatum  :  quando  enim  S.     gruere,  ut  vocantem  non  respuat.  »  Et  libro 


enim  illam  admitteret,  non  debuisset  adderc 
illam  restrictionem,  Siprwdestinatio  strictc 
accipiatur,  sed  universaliter  et  sine  ulla 
modificatione  asserere,  praescientiam  in  Deo 
excedere  praedestinationem,  seu  praedefi- 
nitionem  voluntatis  divimc. 

GXGIX.  Objicies  tertio  :  D.  Ghrysostomus 
homil.  31.  et  G5-  in  Matthaeum,  agcns  de 
vocatione  D.  Pauli  et  D.  Matthaci,  ait  : 
«  Deum  tunc  eos  vocasse,  quando  novcr.it 
consensuros.»  ItemD.  Augustinuslibro  l.ad 
Simplic.  quaest.  2.  dicit,  «  Deum  sic  vocarc 
eum  cujus  miseretur,  quomodo  scit  ei  con- 


Doctor  dicit  praescientiam  in  Deo,  non 
importare  universaliter  habitudinem  causae, 
respectu  horum  quorum  est,  sicut  importat 
praedestinatio  ;  loquitur  de  praescientia 
universaliter  sumpta,  et  prout  se  extendit 
ad  peccata,  quae  non  causantur,  sedtantum 
praevidentur  a  Deo  ;  et  quorum  Deus  non 
habetdecretum  positivum,  sed  tantum  per- 
missivum.  Nequeobstat  quod  quaest.  12. 
de  verit.  art.  10.  ad  5.  dicat,  quod  «  Praes- 
cientia    excedit     praedestinationcm,     non 

(1)  Art.  4.  §.  1. 


de  sex  quaestionibus  Paganorum,  qusest.  2. 
contra  Porphyrium,  dicit,  «  Deum  tunc 
voluisse  hominibus  apparere,  qnando  ct 
ubi  sciebat,  qui  in  eum  fucrant  credituri.  » 
Ergo  SS.  Patres  admittunt  in  Deo  aliquam 
praescientiam  futurorum,  independenlem  a 
decreto,  ac  proindc  scicntiam  mediain. 

CG.  Ad  locumChrysostomi  respondct  Car- 
dinalis  Tolctus  Annotat.  54.  in  caput  )i. 
Luca?,  quod  quando  Chrysostomus  dixit, 
Deum  tunc  vocassc  Apostolos,  quando  praes- 
civit  obtemperaturos,  intelligendua  est, 
Deum  eos  vocasse,  quando  preescivit  sc  opc- 


524  DISPUTATIO  VI. 

raturum  in  illis  ut  obtemperarent.  «  Nisi  praedestinatio     non    supponit,     sunt     illa 

sic  intelligas  doctrinam  Ghrysostomi  (inquit)  quae    per  praedestinationem  non    consti- 

illi  non  consentio,   sed  contrariam  omnino  tuuntur,    id  est  quae  in  suo  esse  a  pree- 

veram  existimo.  »  Nec  mirum :   est  enim  destinatione  non  dependent,  nec  elicitive, 

solutio,  et  doctrina  quam  tradit  Augustinus  nec  imperative  :   omne  autem   meritum  in 

cap.  18.  de  dono  persever.  ubi  hanc  statuit  praedestinatis,  est  effectus  praedestinationis, 

regulam  :  «  Quando  apud  aliquos  verbi  Dei  ideoque  nonsupponitur  praevisumad  illam, 

tractatores,  reperitur  nomen    praescientiae,  nec  datur  causa  praedestinationis   in  nobis. 

et  agitur  de   vocatione  electorum,   nomine  GGIV.  In  secundo  testimonio  loquitur  D. 

praescientiae,  intelligi  debet  praedestinatio  :»  Thomas  de  reprobatione   positiva,  sive  de 

id  est  praescientia,  in  decreto  et  praedesti-  voluntate  consequente,  quam  Deus  habet 

natione  fundata.  Unde  quando  ipse  Augus-  infligendi  reprobis  poenam  aeternam  :  quae 

tinus  dicit,    «  Deum   sic  vocare  homines,  voluntas  praesupponit  praescientiam   inalo- 

quomodo  scit  eis  congruere,  etc.  »  hoc  ita  rum  operum,  et  ab  ea  dependet  in  genere 

intelligendum  est,  juxta  regulam  quam  ip-  causae  materialis,  et  demeritoriae,  ut  ibidem 

semet  tradit  :  Deum  sic  eos  vocare,  quomo-  docetS.  Doctor,  his  verbis  :  «  Voluntascon- 

do  praedestinat  eis  congruere,  ut  vocantem  sequens  praesupponit  praescientiamoperum, 

non  respuant.  non  tamquam  causam  voiuntatis,  sed  sicut 

CGI.  Ad  aliud  testimonium  ex  libro  de  rationem  voliti.  »  Verum  haec  praescientia 

sex  quaestionibus  Paganorum  desumptum,  non  est  conditionata,    sed  absoluta  ;   nec 

constat  ex  supra  dictis,  illud  a  Semipela-  independens  a  decreto,  eoque  anterior,  sed 

gianis    fuisse  olim  allegatum,  ad  proban-  fundata  in  decreto  positive  concurrendi  ad 

dum  dari  in  Deo  praescientiam  conditiona-  entitatem  actus  mali,  et  permittendi  ipsam 

torum,  a  decreto  independentem  ;   et  ad  malitiam,   et  deformitatem,  ut  supra  fuse 

ipso  Augustino  expositum,  libro  de  praedest.  declaravimus.  (4) 
Sanctor.  cap.  10.  ubi  dicit,  se  id  quod  in 

praedicto  opusculo   asseruerat,    intellexisse  §.  IV. 
sine  praejudicio  latentis  consilii  Dei,  et  sine 

exclusione  decreti,  quo  Deus  praedestina-  Occurritur  argumentis  cujusdam  recentioris, 
verat,    Gentiles,    visis   Ghristi    miraculis, 

credituros.  CCV.  Pro  scientia  media  pugnat  Petrus  a 

CCII.  Objicies  quarto  :  D.  Thomas  5.  parte  Sancto  Joseph  disp.   2.  suae  defensionis  S. 

quaest.  1.  art.  5.  ad  4.  dicit,  quod  «  Praedes-  Thomae,  sect.  17.  ubisic  argumentatur.  Deus 

tinatio  supponit  praescientiam  futurorum  :»  certissime  cognoscit  Petrum  v.  g.  conver- 

at  non  in  statu  absoluto,  alias  praedestinatio  tendum  :  sed  id  non  potest  certo  cognoscere 

in  nobis  haberet  causam  meritoriam  :  ergo  in  decreto    absoluto,  et  praedeterminante 

in  statu  conditionato,  et  consequenter  futu-  ipsum  actum  conversionis  Petri  :  igitur  per 

ra  conditionata  cognoscuntur  a  Deo,  ante  scientiam  aliquam  mediam.  Major  est  cer- 

decretum  liberum  suae  voluntatis,  per  scien-  tissima,  minorem  autem  probat  primo,  quia 

tiam  mediam.  Et  in  1*  dist.  46.  qu.  1.  art.  saepe  docet  S.  Thomas,  effectum  contingen- 

4.  ait,  quod   «  Voluntas    Dei  praesupponit  tem  et   liberum,   in  suis  causis  non  posse 

praescientiam  operum :  »  ergo,  etc.  certo  cognosci,  ab  intellectu  etiam  divino. 

CGIII.     Respondeo  in  primo  testimonio  Secundo,  quia  ejusmodi  decretum   praede- 

sermonem  esse  de  absolute  futuris,  ut  cons-  terminans  eriperet  libertatem  Petro  :  esset 

tat  ex  intento  argumenti  :   nam  intendit  enimantecedensrespectuconversionisPetri, 

praedestinationem  Ghristi  fuisse  postpraevi-  et  illo  posito,  fieri  non  posset,  quin  Petrus 

sionem  peccati  Adami,  illamque  supposuis-  convertatur.    Tertio,   quia    in  decreto  illo 

se  :  praevisio  autem  peccati,  quam  supponit  praedeterminante  conversionem  Petri,  Deus 

praedesiinatio  Ghristi,  non  est  conditionata,  ei  praeparat  media  ineluctabilia,  et  quae  sin- 

sed    absoluta,  ut    clarum     est  in  via  S.  gula  effectum  sunt  habitura  :   hoc  autem 

Thomae.   Nec  ex  hoc  sequitur,   dari  in  no-  repugnat  S.  Thomae  quaest.  6.  de  verit.  art. 
bis  causam  meritoriam  praedestinationis  ; 

quia,  ut  acute  notat  Cajetanus,  futura  quae  (l)  Disp.  4.  art.  6. 


ARTIGULUS  VII.  525 

5.  ubi  docet,  Deum  ad  salutem  praedestinati  primi  liberi,  et   primi   determinantis.    Ita 

praeparare  media,  ex  se  quidem  defectibilia,  expresse  docet  S.  Thomas  I.  parte  quffist. 

quorum  tamen  aliqua,  aliis  deficientibus,  19.  art.  o.  ad  5.  his  verbis  :«  Gausa  quffl  est 

effectum  sint  habitura  :  ex  quo  infert  in  ex  se  contingens,   oportet  quod  determine- 

sententia    D.   Thomae    admittendam    esse  tur  ab  aliquo  exteriori  ad  effectum  :  volun- 

scientiam  mediam,  qua  Deus  certo  cognos-  tas  autem  divina,  quae  ex  se  necessitatem 

cat,   quaenam  ex  mediis  illis   praeparatis,  habet,  determinat  seipsam  ad  volitum,  ad 

effectum  habitura  sint,   et  dirigatur  ad  ea  quod  habet  habitudinem  nonnecessariam.» 

tribuenda,  cum  opus  fuerit.  Et  3.  contra  Gentes  cap.  2.  «  A  contingenti 

GGVI.  Respondeo  concessa  majori,  negan-  ad  utrumque,  nonsequitur  aliquis  effectus, 

do  minorem,  ad  cujus   primam  probatio-  nisi  peraliquidquodeterminetur  adunum.» 

nem,  concedo  S.  Thomam  vere  quidem  et  Et  quaest.  5.  de  malo  art.  2.  ad  4.  «  Mani- 

recte  negare  effectus  liberosetcontingentes,  festum  est,  quod  cum  aliquid  movet  alte- 

non  posse  certo  cognosci  in  causis  secundis  rum,   non  ex  hoc  ipso   quod  est  movens, 

nude  sumptis,  et  antecedenter  ad  divinum  ponitur  quod  sit  primum   movens  :  unde 

decretum  consideratis  ;  cum  sub  ea  ratione  non  excluditur  quin  ab  altero  moveatur, 

indeterminatae  sint  ad  agendum,  et  indiffe-  et  ab  altero  habeat  similiter    hoc  ipsum 

rentes  ad  utrumlibet  :   nego  tamen  inde  quod  movet.   Similiter  cum  aliquid  movet 

sequi,  S.  Doctorem  velle  eos  cognosci  a  Deo,  seipsum,  non  excluditur  quin  ab  alio  mo- 

ante  decretum,  per  scientiam  mediam  ;  sed  veatur,  a  quo  habet  hoc  ipsum  quod  seip- 

in  ipso  decreto,  sive  potius  in  sua  essentia,  summovet;et  sic  non  repugnat  libertati, 

ut  determinata  per  illud,   et  in  praesentia  quod  Deus  est  causa  actus  liberi  arbitrii.  » 

suae  aeternitatis.  In  hoc  enim  duplici  medio,  Quibus  verbis  clarissime  docet,  nullam  in 

docet  D.  Thomas,  omnia  futura  contingen-  hoc  esse  repugnantiam,  quod  causa  libera 

tia,  certo  a  Deo  cognosci,  ut  supra  ostensum  seipsam  moveat  et  determinet  ad  agendum, 

est.  (1)  et  tamenab  alia,  cui  essentialiter  in  agendo 

CCVII.   Ad  secundam  probationem,  ne-  et    volendo    subordinatur  ,  prius    natura 

gandum  est  decretum  illud  quod  Thomistae  moveatur  et   determinetur.  Unde  i .  part. 

appellant  praedeterminans,  eripere  liberta-  qu.    105.   art.   4.   ad  2.   sic  ait   :    «  Mo- 

tem,  nam  potius  est  prima  causa,  prima-  veri  voluntarie,  est   moveri  ex    se  ;  id  est 

que  veluti  radix  totius  libertatis  actualis  ;  a    principio    intrinseco  :   sed    illud    prin- 

cum  ab  illo  tamquam  a  prima  causa,  primo-  cipium     intrinsecum  potest    esse   ab  alio 

que  principio,  procedat  libera  determinatio  principio  extrinseco  ;   ct  sic  moveri  ex  se, 

nostrae  voluntatis,  in  qua  ipsa  libertas  ac-  non  repugnat  eo  quod  est  moveri  ab  alio.  » 

tualis  consistit.  Ex  quibus  constat,  quam  longissime  distet 

CGVIII.   Neque  valet    si  dicas,  causam  ille  auctor  a  mente,  et  doctrina  D.  Thomac, 

liberam  debere  seipsam    determinare,  ac  cujus  tamen  se  patronum  ac  defensorem 

proinde  causare  suam  determinationem,  non  fingit. 

vero  a  Deo  determinari.    Nam  licet  causa  CCIX.  Ad  illud  vero  quod  addit,  nempe 

libera  debeat    seipsam    determinare,  non  decretum    praedeterminans,    esse    antece- 

tamen  per  se  primo,  et  independenter  ab  dens  respectu  conversionis  Petri  futurae  ac 

alio,  prius  natura  determinante  :  cum  enim  proinde   tollere    ejus    libertatem  ,  distin- 

libere  se  determinare,  sit  proprium  agentis  guendum  est  antecedens  :  prioritate  a  quo, 

liberi,  eo  modo  causa  libera  debet  se  deter-  seu  causalitatis,  concedo :  prioritatc,  in  quo, 

minare,  quo  libera  est  :  id  estsi  sit  primum  sive  durationis,   nego.  Nego  etiam  ex  tali 

liberum,    ut  Deus,  debet  seipsum  per  se  prioritate,  et  suppositione  antecedenti,  se- 

primo  determinare,   et    independenter  ab  qui  destructionem  libertatis.    Primo,  quia 

alio  praedeterminante  :  si  autem  sit  tantum  falsurn  est  quod  omnis  suppositio  antece- 

secundum  liberum,  ut  est  voluntas  creata,  dens  tollat  libertatem  :  indifferentia  enim 

debet  tantum  secundario  se  determinare,  et  objectiva  judicii,  est  aliqua  suppositio  ante- 

dependenter   a    motione,    et    applicatione  cedens  liberam    electionem   voluntatis,  et 

tamen  eam  non   tollit,   sed  potius  causat. 

(l)  Bisp.4.  art.5.  et7.  Item,    cum  in  sententia    adversariorum, 


526 


DISPUTATIO  VI. 


scientia  simplicis  intelligentiae,  adjuncta 
voluntate  divina,  sit  causa  futuritionis 
rerum,  est  aliqua  suppositio  illam  antece- 
dens  (nam  omnis  causa  est  prior,  saltem 
natura,  suo  effectu)  et  tamen  juxta  ipsos  non 
derogat  libertati,  etcontingentiaererum.  Se- 
cundo,  quia  licet  daretur,  quod  suppositio 
antecedens,  quae  non  oritur  a  primo  princi- 
pio,  et  prima  radice  libertatis,  eam  tolleret ; 
secus  tamen  est  de  illa,  quae  a  prima  liber- 
tatis  radice  procedit,  qualis  est  suppositio 
decreti  praedeterminantis,  quod  oritur  ab 
efficacia  infinita  divinae  voluntatis,  quam 
D.  Thomas,  variis  in  locis,  docet  esse  pri- 
mam  radicem  totius  libertatis,  et  contin- 
gentiae  in  rebus  creatis.  Tertio,  quia  licet 
decretum  praedeterminans,  et  motio  vel 
gratia  efficax  ex  illo  proveniens,  non  sit 
formaliter  consequens  actus  liberos  nostrae 
voluntatis  ;  aequivalenter  tamen  ad  illos 
consequitur,  quia  consequitur  ad  aliquid, 
iri  quo  continetur,  et  a  quo  causatur,  et 
derivatur  nostra  libertas,  scilicet  ad  effica- 
ciam  infinitam  voluntatis  divinae.  De  quo 
fuse  in  tractatude  praedestinatione.  (1) 

CCX.  Ad  aliud  quod  idem  auctor  ibidem 
subjungit,  nempe  quod  posito  tali  decreto, 
fieri  non  potest  quin  Petrus  convertatur, 
distinguendum  est,  fieri  non  potest,  poten- 
tia  consequenti,  concedo  :  potentia  antece- 
denti,  nego.  Sive  ut  alii  dicunt ;  in  sensu 
composito,  concedo  :  in  sensu  diviso,  nego. 
Gonsulendus  est  D.  Thomas  1.  parte  qusest. 
23.  art.  5.  ad  3.  et  art.  6.  ad  2.  et  ad  5.  ubi 
docet,  quomodo  praedestinatum  salvari,  et 
reprobum  non  salvari,  necesse  sit,  salva 
utriusque  libertate  ;  et  quomodo  Deus,  in 
sensu  composito,  non  possit  non  praedesti- 
nare  quem  praedestinavit.  Legendus  est 
etiam  quaest.  6.  de  verit.  art.  4.  ad  8.  ubi 
sic  habet :  «  Dicitur  communiter,  quod  haec 
propositio,  Deus  potest  non  praedestinatum 
praedestinare,  in  sensu  composito  est  falsa, 
in  diviso  vera  ;  et  ideo  omnes  locutiones 
illae,  quae  sensum  compositum  implicant, 
sunt  falsae  simpliciter.  »  Favet  etiam  Aris- 
toteles  1.  de  coelo  textu  119.  «  Sedendi, 
inquit,  et  standi  simul  quis  habet  poten- 
tiam  :  quia  quando  habet  illam,  et  alte- 
ram  ;  sed  non  sic,  ut  simul  sedeat  et  stet, 
sed  alio  tempore.  »  Dicimus  ergo  quod  pra> 

(1)  Disp ,  6.  art.  6. 


determinatus  ad  amorem  v.  g.  etiam  prout 
stat  sub  illa  motione  et  praedeterminatione, 
habet  potentiam  ad  non  amandum  ;  non 
tamen  ut  simul  amet,  et  non  amet ;  sive  ut 
conjungat  negationem  amoris  cum  taliprae- 
determinatione  :  quia  cum  illa  sit  prior 
amore,  prioritate  solum  a  quo,  seu  naturae  ; 
et  simul  cum  illo  in  eodem  instanti  tempo- 
ris,  imo  et  in  eodem  signo  rationis  in  quo  : 
si  praedeterminatio  ad  amorem,  compone- 
retur  et  conjungeretur  in  voluntate,  cum 
odio  vel  negatione  amoris,  forma  et  ejus 
negatio,  vel  privatio,  simul  essent  in  eodem 
subjecto,  quod  implicat  contradictionem. 
Sed  de  his  fuse  loco  citato. 

GGXI.  Ad  tertiam  probationem  ejusdem 
minoris  principalis,  neganda  est  sequela  : 
scilicet  quod  si  Deus  videt  Petrum  conver- 
tendum,  in  decreto  praedeterminante  ejus 
conversionem,  praeparet  ad  eam  media 
Petro  ineluctabilia  :  his  enim  omnibus 
mediis  quae  Deus  praeparat,  Petrus  potest 
non  uti,  illisque  resistere,  seu  dissentire  : 
quamvis  de  facto  illis  non  resistat,  nec  dis- 
sentiat ;  ideoque  omnia  quidem  sunt,  non 
tamen  omnia  eluctanda.  Aliud  autem  est 
esse  ineluctabile,  aliud  non  eluctandum  ; 
illud  enim  dicit  necessitatem,  et  impossi- 
bilitatem  eluctationis,  sive  resistentiae  :  hoc 
vero  solum  importat  efficaciam,  et  infalli- 
bilitatem  divinae  motionis,  in  ordine  ad 
effectum  quem  Deus  efficaciter  intendit. 
Quare  ille  auctor,  aliique  recentiores,  ter- 
minis  abutuntur,  et  in  verbis  ludunt,  ac 
Lectoribus  illudunt,  dum  male  confundunt 
ineluctabile,  cum  non  eluctando  ;  irresisti- 
bile,  cum  eo  cui  non  resistitur  ;  et  illud 
quod  movet  efficaciter,  cum  eo  quod  movet 
necessario. 

CCXII.  Longe  melius,  rectiusque  S.  Tho- 
mashaecinter  se  distinguit  1.  2.  q.  112. 
art.  3.  in  corp.  ubi  dicit,  «  Praeparatio- 
nem  ad  gratiam,  secundum  quod  est  a  Deo 
movente,  habere  necessitatem  ad  id  ad  quod 
ordinatur  a  Deo,  non  quidem  coactionis, 
sed  infallibilitatis  ;  quia  intentio  Deo  defi- 
cere  non  potest.  Unde  si  ex  intentione  Dei 
moventis  est,  quod  homo  cujus  cor  movet, 
gratiam  consequatur,  infallibiliter  eam  con- 
sequitur. » Et  quaest.  6.  de  malo  art.  1 .  ad  3. 
«  Deus,  inquit,  movet  voluntatem  immuta- 
biliter,  propter  efficaciam  voluntatismoven- 
tis,  quae  deficere  non  potest ;  sed  propter 


ARTIGULUS  VII. 


527 


naturam  voluntatis  motae  quae  indifferen- 
ter  se  habetaddiversa,  noninduciturneces- 
sitas,  sed  manet  libertas.  »  Unde  cum  idem 
S.  Doctor  qusest.  G.deveritateart.  3.  docet, 
Deum  ad  salutem  proedestinati  praeparare 
media,  ex  se  quidem  defectibilia,  quorum 
tamen  aliqua,  aliis  deficientibus,  effectum 
sinthabitura  ;  loquitur  de  mediis,  et  auxi- 
liis  extrinsecis;  vel  de  intrinsecis,  objective 
solum  ac  moraliter  excitantibus  ;  qua3  cum 
non  sint  semper  conjuncta  cum  auxiliis 
intrinsecis,  et  ex  se  efficacibus,  non  semper, 


tudinem  ex  parte  scientiaj  Dei,  qurc  non 
potest  falli ;  ex  parte  voluntatis  di\  ime,  cui 
non  potest  resisti  ;  et  ex  parte  providen- 
tia3,  qua)  certissimo  modo  ducit  ad  finem.  » 
Auxiliis  enim  pure  extrinsecis,  vel  intrin- 
secis,  moraliter  tantum  excitantil)us,  pos- 
sumus  resistere,  etiam  in  sensu  composito, 
et  potentia  consequenti ;  illaque,  cum  non 
semper  ,  nec  infallibiliter  inferant  suum 
effectum,  certissimo  modo  non  ducunt  ad 
finem  ;  nec  possunt  numerari  inter  illa  me- 
dia,  quibus  Augustinus  dicit,  quod  quicum- 


nec  infallibiliter  operantur  suum  effectum,  que  liberantur,  certissime  iiberantur.  Quarc 

sed  aliqua  tantum,  aliis  deficientibus  :  ea  ex  praefato  S.  Doctoris  testimonio,  male  in- 

scilicet,  quae  cum  gratia  efticaci,  et  interius  fert  Petrus  a  S.  Joseph,  aliique   recentiores, 

movente,  et  applicante  voluntatem  ad  con-  ilium  negare  gratiam  pra?determinantem,et 

sensum,  conjuncta  sunt.  de  se  efficacem,  et  admittere  scientiam  me- 

CCXIII.  Quod  autem  hic  sit  verus  et  ger-  diam,  qua  Deus  certo  cognoscat,  qmenam 


manus  sensus  D.  Thomae,  constat  primo  ex 
eo  quod  recensendo  illa  media  et  admini- 
cula  quse  Deus  praeparat  praedestinato,  et 
quorum  aliqua,  aliis  deficientibus,  effectum 
sunt  habitura,  dicit,  «  Illa  esse  exhortatio- 
nes,  et  suffragia  orationum  :  »  haec  enim 
esse  auxilia  pure  extrinseca,  quis  non  vi- 


ex  illis  mediis  quaj  praeparat  pr.edestinalis, 
effectum  sint  habitura  :  cum  potius  ibidem 
in  responsione  ad  4.  aperte  talem  scientiam 
mediam  rejiciat,  et  gratiam  pncdeterminan- 
tem  astruat.  Gum  enim  sibi  objecisset  con- 
tra  certitudinem  praedestinationis,  de  qua 
ibidem  agit  :  pra3destinationem  esse  debere 


deat  ?  Gonstat  secundo,  ex  eo  quod  ibidem  cum  suppositione  causae  secundae,  creala; 

in  responsione  ad  3.  dicit,  «  Quod  Deus  in  scilicet  voluntatis,   ac  proinde  non  posse 

voluntate  agit,  non  per  modum  necessitatis,  habere  certitudinem  absolutam,  sed  tantum 

quia  voluntatem  non  cogit,  sed  movet  eam  conditionalem ;  ex  hypothesi   scilicet  quod 

non  auferendo  ei  modum  suum;  qui  in  li-  voluntas  humana  consentiat,  et  se  ad  gra- 

bertate  ad   utrumlibet  consistit  ;   et  ideo  tiam  praeparet  :  sicut  certitudo  hujus  pro- 

quamvis  divinae  voluntati  nihil  resistat,  ta-  positionis,  Sol  causabit  fructum  in  planta, 

men  voluntas,  et  quaelibet  alia  res,  exequi-  est  tantum  conditionalis,  et  ex  suppositione 

tur  divinam  voluntatem,  secundum  modum  quod  arbor  concurrat,  et  cooperetur  soli  ad 

suum,  quia  et  ipsum  modum  divina  volun-  fructificandum.  Ita  respondet  :  «  Ad  quar- 

tas  rebus  dedit,  ut  sic  ejus  voluntas  imple-  tum  dicendum,  quod  causa  secunda,  quam 

retur  ;  et  ideo  quidam  explent  divinam  vo-  oportet  supponere  ad  inducendum  praedes- 

luntatem  necessario,  quidam  contingenter,  tinationis  effectum,  etiam  ordini  praxlcsti- 

quamvisillud  quodDeus  vult,  semper  fiat.  »  nationis  subjacet :  non  autem  est  ita  in  vir- 

Ex  quibus  verbis  aperte  colligitur,  D.  Tho-  tutibusinferioribus,  respectu  alicujus  supc- 


mam,  praeter  gratias  extrinsecas,  et  mora- 

liter  tantum  excitantes,   admittere  gratiam 

aliquam  internam,  de  se  efficacem,  quaede- 

terminet  voluntatem  acl  operandum,  et  in- 

fallibiliter  simul  et  libere  eam   moveat,  et 

applicet  ad  consensum.    Alioquin   falsum 

esset  illud  quod  ibidem  docet,  «  Nihil  resis- 

tere  divinee  voluntati,  et  motioni;   et  quod 

licet  quoedam  expleant  divinam  voluntatem 

necessario,  quaedam  contingenter;  iliud  ta- 

men  quod  Deus   vult,   semper  fit.  »   Item 

falsum  esset  quod  dicit  quodlibeto  42.  art.     eo  quod  ejus  concursus  ct  cooperatio,  non 

3,  nempe  «  Praedestinationem  habere  certi-     sit  effectus  ipsius  solis  aut  aliorum  corpo- 


rioris  virtutis  agentis ;  et  ideo  ordo  praedes- 
tinationis,  quamvis  sit  cum  suppositione 
voluntatis  humanae,  nihilominus  tamen  ab- 
solutam  habet  certitudinem,  etsi  in  cxcm- 
plo  inducto  contrarium  apparcat.  »  Quibus 
verbis  S.  Doctor  hoc  statuit  discrimen  inter 
Deum  et  causas  secundas  univcrsales,  quod 
sol  v.  g.  qui  producit  ficum  cum  supposi- 
tione  ficulnea)  ,  et  olivam  cum  supposi- 
tione  olcao,  non  facit,  ut  illa  infallibiliter  ei 
cooperetur,  adproducendasolivas  aut  ficus; 


528 


DISPUTATIO  VI. 


rum  coelestium;  ideoque  suppositio  solis, 
neque  ficus,  neque  olivas  infert,  nisi  condi- 
tionate,  et  ex  suppositione  quod  olea  et  fi- 
culnea  simul  influant,  eique  cooperentur  ad 
fructificaadum  :  praedestinatio  vero  est 
certa,  non  solum  conditionate,  sed  etiam 
absolute ;  quia  concursus  et  consensus  vo- 
luntatis  humanae,  est  effectus  ipsius  gratiae 
earn  applicantis,  et  determinantis  ad  agen- 
dum,  «  Etsubjacetordinipraedestinationis,  » 
ut  loquitur  S.  Doctor;  ac  proinde  non  so- 
lum  est  a  Deo  praescitus  et  praevisus,  sed 
etiam  praedefinitus  ac  praedestinatus  ;  et  sic 
exclusa  manet  scientia  media,  quae  docet 
Deum  solum  praescire,  et  praevidere  futu- 
rum  consensum  voluntatis  humanae,  non 
autem  eum  praedefinire,  ac  praedestinare. 


V. 


Aliud  argumentum  diluitur. 

GGXIV.  Secundum  et  praecipuum  scientiae 
mediae  fundamentum,  deducunt  recentio- 
res,  ex  eo  quod  peccata  sub  conditione  fu- 
tura,  certo  a  Deo  cognoscuntur,  ut  constat 
de  traditione  Davidis  a  Geilitis,  si  mansis- 
setin  Ceila,  1.  Regum  23.  Illa  autem  non 
possunt  certo  praescire  in  decreto  praedeter- 
minante  :  ergo  antecedenter  ad  illud,  Deus 
ea  cognoscit  per  scientiam  mediam.  Major 
patet,  minorem  autem  probant  adversarii ; 
quia  si  Deus  haberet  decretum  praedetermi- 
nans  circa  peccata,  absolute,  vel  conditio- 
nate  futura,  esset  illorum  causa,  et  illi  at- 
tribueretur  malitia  peccati,  quod  infinitae 
ejus  sanctitati  et  bonitati  repugnat. 

GGXV.  Gommunis  Thomistarum  solutio 
distinguit  in  peccato  conceptum  entitatis, 
et  actualitatis,  a  conceptu  explicito  defor- 
mitatis  (sive  haec  in  privativo,  sive  in  po- 
sitivo  consistat)  et  ad  primum,  concedit  de- 
cretum  positivum  in  Deo,  ad  secundum 
vero,  decretum  tantum  permissivum  :  at- 
que  in  his  decretis  docet  cognosci  a  Deo 
peccata,  ut  futura,  sive  absolute,  sive  con- 
ditionate,  ut  disp.  4.  art.  6.  fuse  declaravi- 
mus. 

GGXVI.  Sedcontra  hanc  solutionem  mul- 
tis  calumniis  insurgunt  adversarii,  objiciunt- 
que  primo,  quod  Galvinus,  et  Beza  nega- 
bant  Deo  decretum  praedeterminans  ad  for- 
male  peccati,  etsolum  concedebant  respectu 


materialis,  ut  testantur  Bellarminus  lib.  2. 
de  necessitate  gratiae  cap.  2.  Franciscus 
Belcarius  opusculo  contra  Galvinum,  et  Be- 
canus  tomo  1.  opusculorum  opusc.  5.  de 
auctore  peccati ;  et  tamen  damnantur  a 
Goncilio  Tridentino  Sessione  6.  Canone  6. 
Ergo  asserentes  Deum  ad  materiale  peccati 
praedeterminare,  non  videntur  differre  a 
Galvino. 

Secundo,  Non  alia  ratione  homini  peccanti 
malitia  attribuitur,  nisi  quia  suo  concursu 
attingit  materiale  illius  :  ergo  si  Deus  hoc 
praedeterminat,  concurret  ad  illam. 

Tertio,  Id  quod  est  conforme  voluntati  di- 
vinae,  nequit  esse  peccatum  :  at  materiale 
malitiae,  si  a  Deo  praedeterminetur,  erit  con- 
forme  ejus  voluntati  :  ergo  homo  illud  cau- 
sans  non  peccabit,  utpote  conformans  se 
voluntati  divinae. 

Denique,  Ratione  connexionis  inter  for- 
male  et  materiale  malitiae,  nequit  Deus  ma- 
teriale  malitiae  consulere,  quin  in  ipsum 
refundatur  formale  :  at  praedeterminatio 
fortius  movet  quam  consilium  :  ergo  ratione 
connexionis  utriusque,  non  poterit  unum 
praedeterminari,  nisi  praedeterminatio  attin- 
gat  aliud. 

GGXVil.  Haec  argumenta  tractatu  se- 
quenti  fuse  discutientur,  ac  diluentur  :  (1) 
interim  ad  primam  instantiam  breviter 
respondeo,  quod  licet  Galvinus  et  Beza,  in- 
terdum  videantur  negare  decretum  praede- 
terminans  ad  formale  peccati,  illud  tamen 
negant  solum  ore  tenus,  cum  dolo,  et  sine 
consequentia  ad  sua  principia.  Gum  enim 
fateantur  tale  decretum  nostram  evertere 
libertatem  ,  nec  relinquere  in  voluntate 
creata  indifferentiam  activam,  seu  poten- 
tiam  ad  actum  oppositum,  sed  solam  spon- 
taneitatem  ,  et  immunitatem  a  coactione 
(ait  enim  Galvinus  libro  2.  instit.  cap.  5.  §. 
5.  «  Voluntatem  autem  necessitate  in  malum 
trahi,  quamvis  libertate  abdicata,  offendit 
eos  qui  inter  necessitatem  et  coactionem 
distinguere  nesciunt,  etc.  » )  revera  quid- 
quid  est  in  peccato,  Deo  decernenti  adscri- 
bunt,  cum  ex  hoc  principio  illi  adscribere 
teneantur  quidquid  voluntas  nostra  opera- 
tur.  Thomistae  vero,  cum  doceant  decretum 
praedeterminans,  non  solum  non  evertere 
nostram  libertatem,  sed  etiam  eam  causare, 

(1)  Disp.  8.  art.  4.  $  10.  el  sequentibus. 


ARTIGULUS  VII.  S29 

perficere,  ac  reducere  de  actu  primo  ad  se-  tantum  :  id  est  sub  conceptu  entitatis,  et 

cundum,   in  veritate,    et  cum  omni   con-  actualitatis,  sub  quo  non  exprimit  deordi- 

sequentia  acl  sua  principia  ,    negant  Deo  nationem  aliquam  abultimofine;   et  cum 

praedeterminanti    ad    materiale     peccati  ,  in  tali  concursu  non  operetur  ut  agens  mo- 

attribuendam  esse  malitiam  illi  annexam  ;  rale,  et  oum  subjectione  ad  regulas  morum 

et  docent  in  solam    voluntatem  creatam,  sed nt  prima  causa,  et provisor  uni versalis' 

tamquam  in  primum  liberum  deficiens,  et  praebens  omnibus  causis  secundis  media  ne- 

operans  difformiter  ad  regulas  morum,  eam  cessaria  ad  agendum,  non  potest  illi   attri- 

esse  reducendam.  Unde  in  Apologia  Thomis-  bui  malitia,  et  deformitas  actus  peccami- 

tarum,  infra  subjicienda,  demonstrabimus  nosi,  quamvis   praedeterminet   voluntatem 

nimis  stupide,   et  inconsiderate,  Galvinis-  ad  materiale  peccati. 

mum  objici  Thomistis,  cum  doctrinee  Gal-         GCXIX.  Ad  tertium  distinguo  majorem  : 

vini,  nostra  e  diametro  opponatur ;  illudque  quod  est  conforme  voluntati  divinre,  nequit 

fieri  veteri  Pelagianorum  exemplo,  qui  si-  esse  peccatum  :  sub  ea  ratione  qua  est  illi 

militer  Augustino,  Ambrosio,   Hieronymo,  conforme,  concedo  :  sub  alia,  nego.  Ad  mi- 

Prospero,   aliisque  Sanctis  Patribus,  et  di-  norem  similiter  distinguo  :  materiale  pec- 

vinae  gratiae  defensoribus,   Manicheismum  cati,  si  a  Deo  pradeterminetur,  erit  con- 

olim  objiciebant,  ut  refert  ipse  Augustinus  forme  voluntati  divinoe  :  materiale  peccati, 

variis  in  locis,  praesertim  lib.  1.  contra  Ju-  specificativesumptum  :  idest  sub   conceptu 

lianum  cap.  4.  ubi  illum  Haereticum  allo-  entitatis,  et  bonitatis  transcendentalis,  sub 

quens,  sic  ait  :  «  Quid  nomen  dilaniare  ni-  quo  a  Deo  praedeterminatur,  concedo  mino- 

teris  meum,  et  Ambrosium  facis,  tacito  ejus  rem;   reduplicative  sumptum,  et  sub  con- 

nomine,  Manichaeum  ?   etc.  »   Et  libro  2.  ceptu  malitiae,  et  deformitatis,  qua   ratione 

contra  duas  epistolas  Pelagianorum  cap.  1.  non  praedeterminatur,  nego    minorem,  et 

loquens  de  Pelagianis  ait  :  «  Nihil  aliud  ni-  distinguo  consequens  eodem  modo. 

tentes,  nisi  ut  hac  horribili  haeresi  (scilicet         GCXX.   Ad  ultimum  respondeo,    distin- 

Manichoeorum)objecta,  cujus  se  adversarios  guendo  minorem  :  praedeterminatio  fortius 

confingunt  ,   lateant  inimici    gratiae,     sub  et  efficacius  movet,  quam  consilium,  et  cum 

laude  naturae.   »  Quid  ergo  mirum,  si  Au-  eadem  extensione,  nego;   cum  minori  ex- 

gustini   discipulis,  eadem  calumnia  tribua-  tensione,  concedo.  Gonsilium  enim  respicit 

tur,   quae    olim  a  Pelagianis,  et    Semipe-  actum,  ut  a  voluntate  humana  hic  et  nunc 

lagianis,   huic  S.   Doctori,  et  invictissimo  exercendum,   cum  omnibus  circumstantiis 

gratiae  defensori,  aliisque  SS.  Patribus  fuit  quae  ad  illum  concurrunt,  sive  ad  lineam 

imposita  ?   Ut  enim  dicitur  Matth.  10.  Non  physicam,  sive  ad  moralem  spectantibus, 

est  discipulus  super  Magistrum,  nec  servus  ideoque  si  de  facto  intercedat  malitia,   non 

super  Dominum  suum  .-  sufficit  discipulo,  praescindit  ab  ea,  sed  ad  illam  se  extendit. 

ut  sit  sicut  Magister  ejus,  et  servo  sicut  Do-  Concursus  autem  Dei   pnevius,   praicisivus 

mmus   ejus.  Si  Patrem  familias  Beelzebub  est,  solumque  attingit  quae  perfectionis  sunt 

vocaverunt,  quanto  magis  domesticos  ejus?  in  actu,  et  quae  spectantad  rationem  entis, 

Sed  de  hoc  fusissime  loco  citato.  et  ordinem  physicum ;   nec  se  extendit  ad 

CGXVIII.  Ad  secundum  dicendum,   ho-  ea  qune  pertinent  ad  ordinem  moris  :  unde 

mini  peccanti  ideo  attribui  malitiam  et  de-  licet  sit  major  intensive   (id  est  potentior 

formitatem  actus    peccaminosi ,   quia    suo  et  efficacior)   quam  consilium ;   est  tamen 

concursu  attingit  materiale,  reduplicative  minor  extensive,  id  est  minus  se   extendit 

ut  tale,  et  quatenus  fundat  ipsam  malitiam  quam  illud.  De  quo  fuse  tractatu  sequcn- 

et  deformitatem  moralem ;  eo  quod  operetur  ti.  (1) 

ut  agens  morale,  ac  difformiter  ad  regulas 

morum,  et  se  subtrahendo  a  rectitudine  di-  §.  VI. 

vini  concursus  et  motionis.  Unde  cum  Deus  .,.    ,  ,         ..,   ., 

.  Altud  arqumenlum  diluitur. 

per  suum  concursum  praevium,  aut  simul- 

taneum,  non  attingat  materiale  peccati,  re-         CCXXI.  In  favorem  scientioe  media3  potest 

duplicative  ut  tale,  et  ut  fundat  malitiam  et 

deformitatem  moralem  ,    sed  specificative        (l)  Disp.  8.  art.  4.  $.  12. 


m 


MSPUTATIO  VL 


hoc  argumentum  proponi.  Deus  cognoscit 
infallibiliter  omnia  futura  conditionata  circa 
omnes  combinationes  possibiles  :  sed  omnia 
non  cognoscit  in  decreto  conditionato  :  ergo 
aliqua  saltem  cognoscit,  independenter  a 
tali  decreto,  per  scientiam  mediam.  Major 
est  certa,  cum  nihil  sit  cognoscibile,  quod 
infinita  Dei  scientia  non  attingat.  Minor  au- 
tem  probari  potest,  quia  otiosum  videtur  et 
superfluum,  ponere  decreta  conditionata  in 
Deo,  circa  tot  futura ;  cum  ea  ad  nullum 
finem  deserviant,  et  nullo  firmo  ac  solido 
fundamento  nitantur. 

GGXXII.  Ad  hoc  argumentum  plures  ex 
nostris  respondent,  concessa  majori,  negan- 
do  minorem,  ad  cujus  probationem  negant 
decreta  illa  esseotiosaet  superflua  in  Deo, 
sicut  nec  in  illo  superfluit  horum  futuro- 
rum  cognitio  ;  atque  ad  illa  suadenda,du- 
plex  fundamentum  inveniunt  :  unum  a 
priori,  aliud  a  posteriori.  Primum  desu- 
munt  ex  summa  actualitate  voluntatis  di- 
vinae,  ut  liberae  :  sicut  enim  divina  volun- 
tas,  quia  est  summse  actualitatis,  sub  con- 
ceptu  naturae,  petit  esse  in  actu  secundo 
amoris  circa  objectum  necessarium ;  ita 
quia  sub  conceptu  liberae,  gaudet  summa 
actualitate,  petit  esse  in  actu  secundo  ter- 
minationis  ad  objecta  ad  extra,  vel  per 
volitionem  circa  objecta  positiva  ,  vel 
pernolitionem  circa  objecta  negativa,  licet 
sit  indifferens  ad  quodlibet  illorum  in  par- 
ticulari.  Secundum  ex  divina  cognitione 
deducunt ,  cum  enim  divina  cognitio  ad 
objectum  aliquod  ut  futurum  terminari  non 
possit  ,  nisi  praesupposito  decreto  divinae 
voluntatis,  extrahentis  illud  a  statu  merae 
possibilitatis,  ut  supra  ostendimus  :  eo  ipso 
quod  omnia  illa,  ut  futura  a  Deo  cognos- 
cantur,  colligitur  a  posteriori,  circa  omnia 
illa,  debere  praecedere  decretum  liberum 
voluntatis  divinae. 

CCXXIII.  Haec  solutio,  probabilis  est  abs- 
que  dubio,  continetque  Thomisticam,  satis- 
que  acutam  doctrinam  :  quia  tamen  qui- 
dam  ex  Thomistis,  non  improbabiliter  sen- 
tiunt  cum  Durando  ,  Ferrariensi ,  Curiele, 
Herrera,  et  P.  Lemos,  potuisse  voluntatem 
divinam,  ab  omni  decreto  libero  positivo  , 
manere  suspensam  ,  nec  volendo  positive 
aliquid  creatum  existere  ,  nec  per  actum 
positivum  nolendo  negationem  existentiae 
illius  ;  ideo  juxta  hanc  sententiam,  aliter 


ad  argumentum  respondendum  est.  Sed 
ut  responsio  clare  percipiatur ,  quaedam 
breviter  praemittenda  sunt. 

CCXXIV.  Notandum  ergo  primo,  volun- 
tatem  divinam  considerari  posse  dupliciter  : 
vel  ut  Iiberam  libertate  contrarietatis,  pe- 
nes  velle  hoc,  et  velle  illius  oppositum,  vel 
ut  liberam  libertate  contradictionis  ,  penes 
velle  et  non  velle.  Sub  prima  consideratio- 
ne,  adaequate  respicit  extrema  positiva  :  at 
sub  secunda  determinari  potest,  et  per  de- 
cretum  positivum,  et  per  decretum  negati- 
vum,  idest  per  negationem  liberam  decreti. 
Cujus  ratio  est,  quia  omne  extremum  li- 
bertatis,  potest  illum  ad  actum  secundum 
reducere,  vel  libere  determinare  :  voluntas 
autem  Dei,  ut  libera  libertate  purae  contra- 
dictionis,  respicit  tamquam  extrema,  de- 
cretum  positivum,  et  liberam  negationem 
illius ;  ac  proinde  potest  determinari ,  et 
exerceri,  non  solum  per  decretum  positi- 
vum,  sed  etiam  per  illius  liberam  negatio- 
nem,  ut  tractatu  sequenti  ostendemus.  (1) 

CCXXV.  Notandum  secundo  :  Propositio- 
nes  conditionalesde  futurocontingenti,  esse 
in  duplici  differentia  :  alias  affirmativas, 
alias  negativas.  Inter  quas  hoc  versatur 
discrimem,  quod  cum  affirmativae  enun- 
tient  aliquid  positive  futurum,  sive  abso- 
lute,  siveconditionate,  requiruntad  sui  ve- 
ritatem  positivum  influxum  divinum  ,  sub 
eadem  conditione ;  et  quia  ad  positivum  in- 
fluxum  requiritur  positivum  decretum  ,  et 
hoc  nequit  esse  futurum,  hinc  fit  quod  ne- 
cessario  requirant  positivum  decretum  , 
exercite  ab  aeterno  in  Deo  existens.  Nega- 
tivae  autem  ,  cum  nihil  positivum  enun- 
tient,  sed  tantum  negent  rem  esse  futu- 
ram  sub  aliqua  conditione  ;  et  ad  negatio- 
nem  futuritionis  rei  sufficiat  negatio  con- 
cursus,  et  ad  negationem  concursus  ,  ne- 
gatio  decreti :  hinc  fit  quod  propositiones 
negativae,  ad  sui  veritatem  non  exposcant 
positivum  decretum,  sed  sufficiat  sola  de- 
creti  negatio. 

GGXXVI.  Notandum  tertio  :  Negationem 
illam  decreti  esse  Deo  liberam  ,  libertate 
contradictionis  :  quod  ostenditur,  tum  quia 
taliter  convenit  Deo,  quod  potuit  non  con- 
venire  ;  tum  etiam  quia  est  extremum  li- 
bertatis  contradictionis  ,  non  minus  quam 

(1)  Disp.  3,  art.  3. 


ARTICULUS  VII.  55| 

decretum  positivum  :  ergo  sicut  hoc   de-  simplicis  notitiae  :  quia  licet  extrema  sint 

terminat  voluntatem  Dei,  tamquam  exer-  libera,  et  contingentia ;  consecutio   tamen 

citium  libertatis  ejus,  et  est  illi   liberum  ;  et  illatio  ,  quae  in  eaexprimitur,  infallibilis 

itanegatiodecreti,  illam  determinabit,  erit-  est  et  necessaria,  ac  proinde  ad  scientiam 

que  illi  libera.  His  praenotatis.  Dei  naturalem  pertinet.   Quod  ut  fiat  evi- 

GGXXVII.    Ad  argumentum  respondeo,  dentius,   et  simul  detegatur  radix  deceptio- 

omnia  conditionata  positive  futura  suppo-  nis,  et  hallucinationis  horum  recentiorum 

nere  positivum  decretum  ;  illa  autem  quae  qui  in  Deo  fingunt  novum    aliquod  eenus 

non  sunt  pure  positiva,  sed  quae  negatio-  scientiae  mediae,  diversum  ab  ea  quam  Mo- 

nem  futuritionis  important,   supponere  de-  lina  excogitavit   :   sive    potius  attribuunt 

cretum  negativum,  id  est  liberam  decreti  scientiae  mediae,  quod  caeteri  Theologi  ad 

negationem  :  unde  si   circa  aliquam  possi-  scientiam  simplicis   notitiae  pertinere  asse- 

bilem  combinationem  non  praecedat  decre-  runt. 

tum  positivum,  non  dabitur  positiva  futu-         GGXXX.  Diligenter  observandum  est  ,  et 

ritio;  sed  negatio  futuritionis,  ex  vi  nega-  ex  Dialectica  recolendum  :  fieri  posse  quod 

tivi  decreti.  Ita  egregie  docet  ,   iii  manus-  conditionalis,  in   vi  consequentiae  ,   et  il- 

criptis  tractatus  de  scientia  Dei   illustris-  lationis    necessaria  sit ,  quamvis    utrum- 

simus  Dominus   Godoy,  nuper  in  Academia  que  extremum  sit  liberum,   et   contingens  ; 

Salmanticensi    sacrae  Theologiae   Professor  imo  et  falsum,    vel  impossibile  :  v.  g.  haec 

primarius,  et  nunc  ob   eximiam   ejus  eru-  conditionalis  ,  in   vi  consequentioe  est  ne- 

ditionem  et   sapientiam,  Episcopali  infula  cessaria  ;  Si  Petrus  videt  parictem,  paries 

decoratus,  et  ad  Oxomensem  Episcopatum  cst  visus,  Si  Petrus  loquitur,  movet  linguam; 

assumptus  ,  a    quo   nonnulla  mutuati  su-  et  tamen  utrumque  extremum,   secundum 

mus,  pluraque  ejus  fragmenta,  ne  perirent,  se  sumptum,  liberum  est  et  contingens.  Et 

collegimus.  ista>  Sihomo  estequus,  est  hinnibilis  ,  etne- 

cessaria ;  et  tamen  utrumque  est  falsum,  et 

§.  VIL  impossibile. 

GCXXXI.  Secundo  advertendum  est,di- 

Solvitur  alia  difficultas.  vinum    decretum    dupliciter  posse  impor- 

tari  in  antecedenti  propositionis  conditio- 

CCXXVIII.   Docti  quidam  recentiores,  ut  nalis :  primo  per  modum  conditionis  expres- 

probent   dari   in   Deo   quamdam  scientiam  sae,  v.  g.  quando  dicitur,  Si  Deus  hoc  ef/i- 

mediam  inter  scientiam  simplicis  intelligen-  caciter  decreverit ,  illud  erit.  Secundo  im- 

tiae  et  scientiam   visionis,  arguunt  in  hunc  plicite,  et  ut  medium,  seu  ratio  formalis  , 

modum.  Veritas  hujus  futuri  conditionati,  qua  Deus  utitur  ad   cognoscendum   condi- 

Si  Deus  daret  Judce  gratiam  efficacem,  vel  tionate  futurum,  quod  in  tali  propositione 

prcedeterminationemphysicam,  converteretur,  exprimitur. 

cognoscitur  a  Deo  :  sed  non   potest  ab  illo         CCXXXII.  His  praesuppositis,dicimus  quod 

cognosci,  nisi  per  scientiam  mediam  :  ergo  quando  in  antecedenti  propositionis  condi- 

illa  in  Deo   admittenda  est.  Major  estcerta,  tionalis,  decretum,  vel  praedeterminatio,  aut 

minoremautem   sic  probant.  Cum  haec  ve-  gratiaefficax,  quae  exilloprovenit,ponuntur 

ritassit  libera  et  contingens,  non  cognos-  per  modumconditionis  explicitae,  et  expres- 

citur  a  Deo  per  scientiam  simplicis  intelli-  sae;et  quando  in  eaexprimitur  visillationis, 

gentiae,  quae  versatur  solum   circa   res  na-  etconsequentiae,tunc  iila  a  Deo  cognoscitur 

turales  et  necessarias;  et  cum  sit  de  futuro  per  scientiam  simplicis  intelligentiae  ,   qua 

conditionato,  non   attingitur  per  scientiam  comprehendit  suam  omnipotentiam,  ac  vim 

visionis,  quae  solum  fertur  circa  res  absolu-  et  efficaciam  suae  voluntatis  ,   et   suorum 

te  futuras  :  ergo  solum  attingitur  per  scien-  auxiliorum  ;  et  qua  penctrat  omnes  conse- 

tiam  mediam.  quentias,  etillationcs  ncccssarias.  Unde  cum 

CCXXIX.    Respondeo  concessa    majori ,  in  hac  conditionali,  Si  Deus  darct  Judm  gra- 

negando  minorem.  Ad  cujus  probationem,  tiam  efficacem,   convcrterctur  ,  exprimatur 

dico   veritatem   hujus  conditionalis  a  Deo  bonitas  illationis  ,   et   consequentiae ,  quffl 

cognosci    per    scientiam    naturalem  .    et  naturalis  est  et  necessaria,  utpote  deducta 


532 


DISPUTATIO  VI. 


ex  hoc  principio  omnino  necessario,  Quid- 
quid  Deus  efficaciter  vult,  et  prwdefinit,  in- 
fallibiliter  eveniet  ,  cumque  in  ea  decre- 
tum  involvatur  per  modum  conditionis 
explicitae,  et  non  solum  per  modum  mo- 
tivi  ,  seu  rationis  formalis  cognoscendi 
hoc  futurum  conditionatum,  hinc  fit  illam 
non  cognosci  a  Deo  per  scientiam  liberam, 
sed  naturalem  et  necessariam.  Sicut  etiam 
in  opposita  sententia,  si  conditionalis  fiat 
ex  ipsa  scientia  media,  et  objectofuturo  :  v. 
g.  Si  Deus  proescit  Judam  convertendum , 
Judas  convertetur,  est  necessaria  consequen- 
tia  ,  pertinetque  ad  scientiam  simplicis 
intelligentise  eam  cognoscere  ,  quia  licet 
extremum,  scilicet  conversio  Judae,  sit  li- 
berum  et  contingens  ;  consequentia  tamen 
illa,  in  vi  consequentiae,  et  conditionalis,  est 
necessaria. 

CCXXXIII.  Dices,  In  hac  conditionali  , 
SiDeum  daret  Ju-dce  gratiam  efficacem ,  con- 
verteretur,  illatio  non  est  necessaria  ,  sed 
contingens  et  libera  :  ergo  non  cognoscitur 
a  Deo  perscientiamnaturalem,  sedliberam. 
Consequentia  patet,  antecedens  probatur. 
Ex  gratia  efficaci,  et  physice  praedeteraii- 
nante,  actus  liber,  seu  consensus  voluntatis 
creatae,  non  sequitur  necessario,  sed  con- 
tingenter  et  libere  ;  quia  divinum  decre- 
tum,  ratione  infinitse  efficacise  qua  pollet, 
attingit  non  solum  substantiam,  sed  etiam 
modum  libertatis  et  contingentiae  in  nostris 
operationibus,  ut  disp.  4.  art.  5'.  declara- 
vimus.  Ergo  non  solum  illud  consequens, 
Judas  convertetur  ;  sed  etiam,  haec  illatio  et 
consecutio,  Si  Deus  daret  Judce  gratiam  effi- 
cacem,  converteretur,  libera  est  et  contin- 
gens. 

CCXXXIV.  Respondeo  negando  antece- 
dens,  ad  cujus  probationem  dicendum  est, 
quod  licet  ex  divina  praedefinitione  ,  et 
gratia  efficaci,  quae  est  ejus  executio,  effec- 
tus  preedefinitus  ,  libere ,  et  contingenter 
proveniat ;  vis  tamen  illationis  et  conse- 
quentiae  necessaria  est ;  quia  necessarium 
est,  et  non  contingens  ,  aut  liberum,  quod 
ex  omnipotenti  Dei  praedefinitione,  effectus 
prsedefinitus  sequatur,  eo  modo  quo  prae- 
definitus  est ;  ac  proinde  quod  libere  et 
contingenter  eveniat,  si  Deus  decreverit,  et 
praedefinierit,  creaturam  libere  et  non  ne- 
cessario  operaturam.  Unde  D.  Thomas  o. 
contra  Gentes  cap.  94.  «  Si  Deus  providit 


quod  illud  erit  futurum  contingenter,  sequi- 
tur  infallibiliter,  quod  erit  contingenter,  et 
non  necessario.  »  Idem  expresse  docet  An- 
selmus  in  libro  de  concordia  cap.  1.  his 
verbis  :  «  Quoniam  quod  Deus  vult  non 
potest  non  esse,  cum  vult  hominis  volunta- 
tem,  nulla  cogi  aut  prohiberi  necessitate  ad 
volendum,  vel  ad  non  volendum ;  et  vult 
effectum  sequi  voluntatem  ,  tunc    necesse 

EST  VOLUNTATEM    ESSE  LIBERAM,     et  eSSe    quod 

vult.  »  Quibus  verbis  aperte  docet,  ex  effi- 
cacia  voluntatis  divinae  ,  necessario  sequi, 
voluntatem  esse  liberam  ,  et  iibere  opera- 
turam;siDeus  voluerit  et  praedefinierit , 
eam  libere  operari.  Quare  licet  istud  con- 
sequens,  Petrus  libere  operabitur,  liberum  sit 
et  contingens  :  haec  tamen  illatio  et  conse- 
quentia,  Si  Deus  voluerit  Petrum  libere  ope- 
rari,  libere  operabitur,  non  est  contingens, 
sed  necessaria. 

§.  VIII. 
Alia  objectio  solvitur. 

CCXXXV.  Potest  etiam  in  favorem  scien- 
tiae  mediae  fieri  hoc  argumentum.  Si  scien- 
tia  Dei,  respectu  futurorum  conditionato- 
rum,  sit  fundata  in  decreto  efficaci,  et  prae- 
determinante,  erit  subjective  tantum  libe- 
ra,  et  necessaria  objective  :  consequens  est 
faisum,  et  contra  Thomistas  ,  qui  docent 
scientiam  conditionatorum  ,  quam  in  Deo 
admittunt,  esse  omni  ex  parte  liberam  ;  nec 
solum  ex  parte  subjecti,  sed  etiam  ex  parte 
objecti  ;  et  per  hoc  illam  distingui  a  scien- 
tia  media ,  quae  (ut  docent  ejus  assertores  ) 
est  objective  tantum  libera,  et  necessaria 
subjective  :  ergo,  etc.  Sequela  majoris  pro- 
batur:  A  decreto  efficaci,  ad  futurum  con- 
ditionatum,  est  consequentia  necessaria  : 
ergo  si  futura  conditionata  in  decreto  effica- 
ci  cognoscantur  ,  objectum  illius  scientiae 
necessarium  erit ,  et  consequenter  illa  erit 
necessaria  objective,  et  libera  tantum  sub- 
jective. 

CCXXXVI.  Respondeo  negando  sequelam 
majoris,  ad  cujus  probationem  ,  concesso 
antecedenti,  distinguo  consequens.  Ergo  si 
hsec  futura  cognoscantur  in  decreto  effica- 
ci,etc.  si  tale  decretum  ingrediatur  ex  par- 
te  conditionis,  seu  ex  parte  antecedentis, 
concedo ;  si  sit    medium  solum  ex   parte 


ARTICULUS  VII. 

subjecti,  qua  ratione  a  nobis  constituitur, 
nego.  Objectum  itaque  scientiae  conditiona- 
tae,  quam  in  Deo  admittimus,  est  conditio- 
natum  contingens  :  v.  g.  istud,  Si  vocavero 
Petrum,  consentiet  :  quia  antecedens  hujus 
scientiae,  non  est  vocatio  et  efficax  decre- 
tum,  sed  sola  vocatio,  cum  qua  ut  sic  non 
connectitur  necessario  consensus,  sed  liberc 
et  contingenter  :  decretum  autem  a  nobis 
constituitur  ut  medium  ex  parte  subjecti, 


533 


torum  ad  talem  operationem  :  illa  tamen 
non  est  a  primo  libero,  formaliter  ut  tali, 
idestmovente  per  modum  liberi,  ct  cau- 
sante  modum  libertatis  in  nostris  operatio- 
nibus  :  quia  in  visione  beatifica  Deus  non 
applicat  voluntatem  Beati  addilectionem,  et 
amorem  beatificum,  sub  indifferentia  objec- 
tiva  judicii,  quae  est  proxima  radix  liber- 
tatis  ;  et  quaposita,  implicattolli  libertatem, 
eaque  sublata  remanere,  ut  in  tractatu  de 


et  quia  hoc  decretum  est  de  consensu  futu-  praedestinatione  ostendemus.  (1)   Supposi- 

ro,  ut  futuro  contingenter,  hinc  fit  quod  licet  tio  autem  decreti  praedeterminantis,  et  phy- 

illum  inferat  infallibiliter,  non  tollit  ,  sed  sicae  praedeterminationis,  cum  non   tollat, 

infert  quod  sit  futurum  contingens,  sub  tali  sed  causet  inintellectu  indifferentiam  objec- 

conditione.  tivam  judicii :  etsubtali  indifferentia  moveat 
CCXXXVII.  Dices,  Consensus  sub  condi- 


tione  futurus,  non  est  objectumhujus  scien- 
tia3,  nisi  ut  subest  decreto  efficaci :  sed  ut 
sic,  est  necessarius  :  ergo  dicta  scientia  est 
necessaria  objective. 

Respondeo  distinguendo  minorem  :  est 
necessarius  necessitate  absoluta,  destruente 
contingentiam,  nego :  necessitate  supposi- 
tionis,  inferente  contingentiam,  concedo.  Et 
quidem  ipsi  adversarii  fatentur,  objectum 
scientiae  mediae  esse  necessarium  necessi- 
tate  suppositionis  ;  cum  hoc  tamen  discri- 
mine,  quod  nostra  suppositio  antevertit 
consensum  voluntatis  creatae,  prioritate 
naturae ;  illorum  autem  suppositio,  ad  illum 
consequitur,  eumque  praesupponit.  Caete- 
rum,  sicut  illi  docent  talem  suppositionem 
non  tollere  libertatem,  quia  descendit  ab  ipsa 
libertate  et  electione  voluntatis  creatae  ;  ita 
nos  contendimus,  nostram  suppositionem, 
quamvis  antecedentem  prioritate  naturae, 
non  praejudicare  libertati ,  quia  illa  simili- 
ter  oritur  a  primo  principio,  primaque  radi- 
ce  libertatis,  et  descendit  a  primo  libero, 
primoque  determinante;  acproinde  est  vir- 
tualiter,  seu  aequivalenter  consequens,  ut 
supra  annotavimus. 

CCXXXVIII.  Dices,  Visio  beatifica  est 
suppositio  proveniens  a  primo  libero,  scili- 
cet  Deo,  ettamen  destruit  libertatem  :  ergo 


et  applicet  voluntatem  ad  eligendum  vel 
consentiendum,  procedit  a  Deo,  non  solum 
ut  libere  agente,  sed  etiam  ut  movente  per 
modum  liberi ;  ac  proinde  descendit  a  pri- 
mo  libero,  non  solum  materialiter,  et  spe- 
cificative  sumpto,  sicut  visio  beatifica  ;  sed 
etiam  a  primo  libero,  ut  tali  formaliter,  et 
reduplicative. 

§.  IX. 

Solvitur    argumentum     de  admirabilitate 
scienlioe  Dei. 

CCXXXIX.  Objiciunt  ultimo  quidam  re- 
centiores  :  Si  scientia  Dei,  respectu  contin- 
gentium  absolutorum,  vel  conditionatorum, 
esset  fundata  in  decreto,  et  praedefinitione 
voluntatis  divinae,  nihil  haberet  mirabile, 
aut  eximium,  ac  superans  facultatem  intel- 
ligentiae  creatae  :  consequens  est  falsum,  et 
repugnans  Scripturae,  et  SS.  Patribus,  qui 
tam  praecellentem  praesciendi  futura  ratio- 
nem,miruminmodumextollunt.  Undepraes- 
cire  quae  sunt  libere  futura  solet  vocari  Divi- 
nare,  ut  per  hoc  significetur,  talem  praes- 
cientiam  esse  aliquid  divinum,  Deoque  ma- 
ximeproprium,  juxta  illudlsaise  43.  iJnntm- 
tiate  quoe  ventura  sunt,  et  dicemus  quia  dii 
estis  vos.  Cui  consonat  illud  Tertulliani  in 


male  infertur,  quod  praedeterminatio  phy-     Apolog.  cap.  20.  <  Idoneum  opinor  testimo- 


sica  non  tollat  libertatem  ;  eo  quod  descen- 
dat  a  primo  libero,  et  a  i)rimo  libertatisprin- 
cipio  oriatur. 

Respondeo,  Quod  licet  visio  beatifica  sit 
aliqua  suppositio  descendens  a  primo  libe- 
ro,  materialiter  et  specificative  sumpto,  id 
est,  libere  concurrente  cum  intellectu  Bea- 

L 


nium  divinitatis,  veritas  divinationis  :  » 
ergo  scientia  Dei  respectu  futurorum  con- 
tingentium,  non  est  fundata  in  decreto. 
Sequela  majoris  probatur  :  Si  praescientia 
Dei  respectu   futurorum,  esset  fundata  in 


(1)  Disp.  0.  arl.  2.  S-  4. 


35 


334  DISPUTATIO  VI. 

decreto  praedeterminante,  haec  duo  tantum  dum  etiam  non  est  praeclarum,  nec  admira- 
in  illa  reperirentur  :  primum,  quod  Deus  tionedignum;  cum  attributa,  non  solum 
videret  in  se  immediate  decreta  suae  volun-  sint  intime  cum  natura  divinaconnexa,  sed 
tatis  actu  praesentia,  per  quae  statuit,  hunc  etiam  ab  ea  realiter  indistincta  :  «  Manifeste 
vel  illum  hominem,  tali  loco  et  tempore  autem  connexa,etrealiter  identificata,  quis 
praedeterminare  ad  ita  operandum  :  secun-  non  videt  ?  »  Ergo  is  valeat  adversariorum, 
dum,  quod  in  eo  decreto,  ut  medio,  Deus  discursus,  scientia  Dei  respectu  attributo- 
cognosceret  fore  quod  homo  ita  operabitur.  rum,  nihil  habebit  praeclarum  et  mirabile, 
At  primum  non  est  admirabile,  aut  divinum  :  ac  Deo  proprium  ;  «  Et  Deus  videbit hoc  tan- 
nam  quivis  spiritus,  etiam  creatus,  facile  tum  quodpropedicam  videre  possent  etnoc- 
videt  consilia  sua,  seu  decreta  suaa  volun-  tuae.  »  Item  cum  scientia  simplicis  intelli- 
tatis  praesentia.  Secundum  etiam  non  est  gentiae  duo  tantum  includat,  scilicet  quod 
admirabile,  aut  Dei  proprium  :  est  enim  Deus  cognoscat  suam  omnipotentiam,  et 
manifeste  connexum  cum  decreto  Dei  prae-  quod  in  ea  videat  res  possibiles,  quae  inti- 
determinandi  efficaciter  ad  talem  operatio-  mam  habent  cum  ea  connexionem,  et  de- 
nem,  quod  ea  operatio  erit  :  at  manifeste  pendentiam  :  illa  simiiiter  nihil  habebit 
connexa  quis  non  videt  ?  Ergo  si  scientia  Dei  praeclarum,  eleximium,  et  quod  Dei  oculos, 
respectu  futurorum  sit  fundata  in  decreto,  ac  infinitam  sui  intellectus  perspicaciam 
nihil  in  illaerit  praeclarum,  vel  admiratione  commendet ;  «  Et  Deus  per  eam  videbithoc 
dignum,  et  quod  Dei  oculos,  ac  infinitam  tantum  quod  prope  dicam  videre  possent  et 
ejus  perspicaciam,  et  intelligendi  vim  com-  noctuae  :  manifeste  enim  connexa,  quis  non 
mendet  ac  extollat.  «  Nam  ante    decretum     videt  ?  » 

actuale  et  exercitum,  nihil  cognoscet  circa  GGXLI.  Idem  dici  potest  de  scientia  me- 
res  futuras  :  post  ipsum  vero  decretum,  vi-  dia,  cum  enim  Deus  non  possit  cognoscere 
debit  hoctantum,quod  propedicam,  videre  consensum  voluntatis  humanae,  sub  condi- 
possent  et  noctuae, » inquit  P.  Annatus  libro     tione  futurum,  nisi  simul  videat  concursum 

saepe    citato    de    scientia   media  ,    pagina  simultaneum,  quo  simul  cum  ea  operabitur ; 

595.  et  cum  talis  concursus  sit  non  solum  intime 

GGXL.  Priusquam  huic  argumento  res-  connexus,  sed  etiam  realiter  identificatus 

pondeamus,  placetillud  in  adversarios  retor-  cum  operatione  causae  secundae,    scientia 

quere,  et  breviterdemonstrare,  quam  inep-  media  nihil  habebit  praeclarum,  et  mirabile, 

ta  et  absurda  sit  illorum  ratiocinatio.  Si  ac  Deo^proprium ;  « Deusqueperillam  vide- 

enim  quidquam  valeret,  probaret,   non  so-  bit  hoc  tantum,  quod  prope  dicam  videre 

lum  scientiam  Dei  liberam,  sed  etiam  scien-  possent  etnoetuae :  manifeste  enimconnexa, 

tiam  naturalem,  quam  habet  de  suis  attri-  etrealiter  identificata,quis  non  videt  ?  »  An 

butis,  et  scientiam  simplicis  intelligentiae,  est  mortalium  quispiam  qui  ignorare  possit, 

qua  cognoscit  res  possibiles  ;  imo  et  scien-  quod  si  Deus  cooperetur  cum  creatura,  illa 

tiam  mediam,  per  quam  (ut  illidocent)  ante  simul  operabitur,  et  quod  si  duo  equi  simul 

decretum,  res  conditionate  futuras  contem-  trahant  eumdem  currum,uterque  illum  tra- 

platur,  nihil  habere  praeclarum,et  mirabile,  het  ?  Gum  enim  correlativa  sint  simul  natu- 

nec  superare  vires,  et  facultatem  intelligen-  ra,  et  cogni  tione,  ut  docent  Philosophi  ;  non 

tiae  creatae  :   Deumque  per  illas  scientias,  solum  non  est  mirabile,  quod  uno  cognito, 

Non  plus  videre,  quam  quod  prope  dicam,  aliud  cognoscatur ;  sed  etiam  implicat  con- 

videre  possent  et  noctuce.   Scientia  enim  Dei  tradictionem,  unum  sine  alio  cognosci.  His 

respectu  attributorum,  duo  tantum  impor-  praemissis. 

tat :  primum  est,  quod  Deus  cognoscat  suam         CCXLII.  Ad  argumentum  respondeo,  hoc 

naturam,  veluti  radicem,  et  causam  virtua-  in  scientia  Dei  esss  praeclarum,   eximium, 

lem,  seu  rationem  a  priori  suorum  attribu-  omnique  laudeetadmirationedignissimum  ; 

torum;  secundum,  quod  in  ea  videat  sua  ac  ita  illi  peculiare  et  proprium,  ut  nulli  in- 

attributa,  veluti  affectiones,  et  proprietates  telligentiae  creatae,   vel  creabili  competere 

illius.  Primum  non  est  mirabile,  nec  Deo  possit :  quod  Deus  per  illam  cognoscat  res 

proprium  ;  nam    quilibet    etiam    spiritus  omnes  possibiles  et  futuras,  in  sua  essentia 

creatus,  facile  videt  suam  naturam.  Secun-  tamquam  in  causa,  et  nihil  creatum,  aut 


ARTIGULUS  VII.  b35 

creabile,  ab  illo  videri  possit,  sub  quocum-  fugere.  «  Si  enim  (inquit  Dionysius)  secun- 

que  statu,  sive  absoluto,  sive  conditionato,  dum  unam  causam,  Deus  omnibus  existen- 

non  derivandum  et  participandum  a  sua  es-  tibus  esse  tradidit,  secundum  eamdem  cau- 

sentia,  et  omnipotentia,  tamquam  a  causa,  sam  sciet  omnia,.et  non  ex  existentibus  su- 

mediante  libero  decreto  suae  voluntatis,  ad  met  ipsorumcognitionem.  »  (4) 

quod  proinde  debet  attendere,   priusquam  GGXLIII.  Ex  quibus  habes,  scientiam  Dei 

suarum  creaturarum  effectus,  et  determina-  respectu  futurorum   contingentium,  a   de- 

tiones  absolutas,  vel  conditionatas  cognos-  creto    independentem,    eoque    anteriorem 

cat.  Hoc  Sancti  Patres  Dionysius,  Ambro-  (qualem  in  eo  fingunt  adversarii)  non  solum 

sius,  Augustinus,  supra  relati,  (4)  preecipue  nihil  habere  pra-clarum,  et  mirabile,   Deo- 

extollunt,  et  admirantur  in  divina  sapien-  que  proprium,  sed  etiam  plures  involvero 

tia,  quae  (ut  inquit  Dionysius)  «  Non  secun-  defectusetimperfectiones,  Deo  repugnantes. 

dum  visionem  singulis  se  immittit,  sed  se-  Illa  enim  est  pure  speculativa,   ac  similis 

cundumcausaecontinentiamscitomnia.  »(2)  scientiae  Astrologorum,   quae  non  facit,  sed 

Ex  hocergo  tam  praeclaro,  et  augusto  fon-  solum  speculatur  etexplorat  conjunctiones 

te,  emanant  praecipuae  praerogativae,  et  ex-  siderum,  cursusque  planetarum.   Illa  men- 

cellentiae  divinae  scientiae,   ut  consideranti  suratur  a  rebus,   quantum  ad  veritatem  et 

patebit.  Ex  hoc  enim  quod  sit  fundata  in  certitudinem  ;  cum  non  faciat,  sed  suppo- 

decreto,  provenit  quod  sit  causa  rerum,  et  nat  illarum  futuritionem.    Est  fallibilis  et 

eminenter   speculativa   et  practica.    Quod  incerta,  cum  nulli  medio  certo  et  infallibili 

non  sit  mensurata  a  rebus,  quantum  ad  ve-  innitatur,  sed  immediate  terminetur  ad  res 

ritatem  et  certitudinem,  sed  potius  earum  contingentes  et  liberas,  quae  mutabiles  sunt 

regula  et  mensura.  Quod  non   sit  abstracti-  ac  defectibiles.  Item  illa  non  est  intuitiva, 

va,  sed  intuitiva,  utpote  terminata  ad  futu-  sed  abstractiva  :  utpote  terminata  ad  futura 

ra  contingentia,  ut   praesentia  Deo  in  men-  contingentia,  ut  talia  sunt,   non  vero  ut 

sura  aeternitatis.  Quod  sit  omnino  certa  et  Deo  praesentia  in  mensura  aeternitatis.    Illa 

infallibilis,  utpote  fundata  in  medio  omnino  denique  non  est  Deo  libera,  sed  tantum 

immutabili  et  indefectibili,   denique   quod  contingens  :  utpote  illi  non  conveniens  ab 

sit  infinita,  et  ad  omnia  se  extendens,  nam  intrinseco,   et    ratione  liberi   decreti  sua? 

sicut  nullum  ens  creatum,  aut  creabile,  po-  voluntatis  ;  sed  solum  ab  extrinseco,  ratio- 

test  se   a  divina  causalitate  eximere;  ita  ne    scilicet   objecti  liberi   et  contingentis, 

nec  ejus  cognitionem  et  scientiam  subter-  quod  potuit  esse  vel  non  esse   futurum,  ut 

antea  exposuimus. 

fl)  Disp.  2.  art.  1.  §.  2.—  (2)    Cap.    7.  de    divin. 

nomin.  (\)  Loco  cilato. 


APOLOGIA    THOMISTARUM 

SED  CALVINISMI  ET  JANSENISMI  DEFDLSIO. 


PR/EFATIO. 

Inter  diversas  veritafis  desertae  calumnias,  qaibus  olim  a  Pelagianis  pulsatum  cum 
Ecclesia  legimus  Augustinum,  haec  una  ca^eris  acerbior,  saopius,  et  invidiosius 
repetita,  Sanctissimum  Virummovebat,  quod  tamquam  Manichaeus  palam  traduceretur, 
quasi  plusaequo  divinae  gratise,  in  praejudicium  libertatis,  faveret.  Non  poterat  Vir 
sanctus  dissimulare  calumniam,  et  prostratos  fidei  hostes  alloquens,  quibus  vana  sine 
viribus  ira,  et  una  ad  conviciandum  vox  supererat :  « Vobis  (inquit)  tam  malitiosum 
venenum  antiqui  serpentis  irrepsit,  ut  et  Catholicos  horrore  Manicha^i  nominis 
infametis.  »  Et  Juliano,  hseretica,  id  est  perfricta  fronte,  insultanti,  improperat, 
solitum  «  Nefario  vocabulo  terrere  imperitos,  cum  diceret,  ne  igitur  vocentur  Itaetici, 
fiunt  Manichaei. » 

Nihil  habet  Schola  Thomistica  majus,  quamutin  his  de  gratia  et  libero  arbitrio 
disputationibus,  D,  Augustinum  magistrum  audiat,  nec  ab  ea  doctrina,  quam  totis 
viribus  defendit,  et  cui  immortuus  est,  vel  latum  unguem  recedat.  Sed  aliud  etiam 
unde  nihilo  minus  glorise  in  Scholam  nostram  redundat,  licet  addere,  quod  D. 
Augustino,  nedum  doctrinae,  sed  et  calumniarum  consortiojungatur  ;  hoc  enim  habet 
cum  suo  Magistro  commune,  ut  consensionis  doctrina^  cum  Haereticis,  ab  acmulis 
accusetur. 

Quamprimum  libris  editis  vulgata  est  calumnia,  quam  vix  unquam  S.  Angustini,  et 
D.  Thomse,  discipuli,  sibi  importari  potuisse  credidissent,  egregie  depulsa  est, 
plurimorum  opera,  ut  erat  res  facilis :  et  inter  pr^cipuos,  Collegii  Salmanticensis 
Theologus,  et  Joannes  a  S.  Thoma,  ita  argumenta  omnia  contriverant,  ut  ea  calumnia, 
cumtota  lite  profligata  videretur,  nihilqueultraesse  metuendum,  quam  ut  adversarii, 
sUoBfamse  potius  quam  nostrse  causse  noceret:  si  eamdem  accusationem  cum  suis 
argumentis,  quibus  non  tam  fidem,  quam  fucum  facerent ,  instaurarent.  Suadebat 
etiam  post  ista  sibi  temperaturos  ,  quod  neminem  lateret ,  hanc  accusationem 
consensionis  cum  Calvino,  a  soia  amoliendi  Pelagianismi  suspicionem  necessitate 
proficisci.  Ita  enim  Ripalda  Societatis  scriptor,  minime  suspecta?,  fidei,  et  sincerne, 
etiam  ultra  quam  sui  forsitan  voluissent.  ultro  scripserat,  ad  hanc  accusationem  suos 
fuisse  compulsos,  necessitate  defensionis,  quam  vix  aliunde  petiissent.  «  Bannez 
(inquit)  (l)etplerique  ejus  discipuli,in  publicis  disputationibus,privatisque  sermonibus, 
et  scriptis,  coeperuut  notare  illam  sententiam  (Molin?e  scilicet)  Pelagianam.  Contra  nostri, 
ut  notam  Pelagianismi  suae  sententise  vitarent,  objiciebant  opposiue  notam  Calvinismi.  » 
Sed  demum,  praeter  dubiam  spem,  certam  etiam  securitatem  asserebat,  quod  nedum 
a  partium  studio  remotis,  sed  ipsis  etiam  adversariis  probarentur,  qua3  inter  Calvini 
et  suam  doctrinam  Thomistae  discrimina  designaverant,  et  quotquot  e  Societate  contra 
Jansenianos  scripserant,  etiam  Thomistarum  patrocinium  suscepissent,  et  ab  eoruiu 
Schola  omnemCalvinismi,et  Jansenismi  suspicionem  depulissent. 

U)Tomo.  2.  disp.  U8.scct.  9.  num.  55. 


Verum  ut  cogitationes  hominum,,  et  ipsi  homines  saepius  fallunt,  nec  ulla  est  in 
adversarii  fide  victorise  spes  reponenda,  adhuc  post  ista,,  post  tot  praejudicia,  quibus 
non  ex  vero  hanc  accusationem  proficisci,  ipsaadversarii,  qua  nullus  gravior  aut  fide 
dignior  testis  haberi  potest  confessione,  palam  omnibus  erat  ;  post  probatam  adversanis 
Thomistarum  defensionem,  post  susceptam  etiam  nostrae  Scholae  vindicationem,  et 
navatam  prseclare  operam,  qua  nos  a  Calvini  erroribus,  longissimis  intervallis 
secernebant  ;  iterum  tamen,  atque  iterum,  tum  libris  editis  ;  tum  scriptis,  et 
sermonibus  privatis,  Calvinismus  objicitur.  » Justa  est  (si  adversario  fides)  insignium 
Catholicorum  suspicio,  qua  nimiam  sententiae  Thomistarnm  cum  sententia  Novatorum 
affinitatem  timet.  Justa  adhuc  defensorum  scientiae  mediae  petitio,  qui  post  tam 
longam  tot  annorum  altercationem,  adhuc  quaerunt,  quae  sit  reipsa  differentia  inter 
adversariorum  et  Calvini  doctrinam,  in  ea  praecise  dubitatione  ,  qua  petitur  ,  sitne 
aut  non  sit  in  homine  liberi  arbitrii  usus  aliquis  ?  »  inquit  P.  Annatus,  libro  pro 
defensione  scientiae  medise  Tolosae  edito.  (1) 

Sed  mecum  sensuros  cordatos  viros  non  dubito,  quibus  haec  ars  negandi  et  affir- 
mandi,  proratione  temporum,  probari  non  potest,  justiorem  D.  Thomae  discipulos 
habere  expostulandi  rationem,  quod  cum  in  causa  Jansenii,  eos  in  diversam  a  Calvini 
erroribus  sententiam  abire  contendant,  et  inde  tam  longo  intervallo  distare,  ut  terrae 
potius  coelum  sociari  possit,  quam  adeo  diversa  placita  in  unam  sententiam  convenire  ; 
adhuc  Calvinismum  improperent  Thomistis,  a  quibus,  si  fas  est  credere,  pene 
Calvinus  prodierit ,  et  quibus  Twisius  jure  societatis  suppetias  laturus,  sese  patronum 
adjunxerit. 

Quod  olim,  cum  primum  exorta  est  inter  D.  Thomae  et  Molinae  discipulos  disceptatio, 
objiceretur  nostrae  sentento  cum  erroribus  Calvini  consortium,,  non  admodum  aegre 
tulimus  ;  agnovimus  defensionis  necessitatem,  argumentum  suggessisse,  et  ejusmodi 
esse,  qualia  objici  solent  plurima,  quse  nec  sudore  nec  labore  egeant  ut  solvantur. 
Quod  post  exortas  Jansenianorum  cum  Molinae  discipulis  concertationes,  Molinistae 
Thomistarum  causam  agerent,  et  remotissimos  esse  a  Jansenii  partibuscontenderent,pluri- 
mum  gratulabamur;  et  ita  nobiscum  reputabamus.vexationem  dedisse  intellectum.et  hoc 
saltem  adversarios  reportasse  commodum  ex  concertationibus  cum  Jansenianis,  ut 
Catholicam  esse  Thomistarum  sententiam  ,  justamque  defensionern,  et  agnoscereni,  et 
probarent. 

Verum  post  agnitam,  ac  probatam,  defensamque  nostrse  Scholae  doctrinam,  et 
recensita,  ac  veluti  digito  designata,  plurima  inter  Calvinum  et  nostros  discrimina, 
iterumnobis  exCalvinismoconflari  invidiam,  id  sane  nedum  Thomistae,  sed  quidquod 
est  eruditorum  hominum,  quibus  veritas  cordi  est,  aegre  ferent  ;  et  agnoscent  quid 
aliquando  Ripalda  dixit,  accusationem  non  ex  sententia  quae  animo  sedeat,  sed  ex 
necessitate  defensionis  proficisci,  vel  ad  creandam  insontibus  apud  vulgus  invidiam ; 
etdemum  nullam,  cumde  Calvioismo  Thomistis  objecto  agitur  ,  adversariis  habendam 
fidem,  a  qua  exciderint,  ea  scribendi  ratione,  quae  toties  pro  ratione  temporum 
sententiammutat. 

Cum  primum  Theologias  cursum  parare  coepi  (anni  circiter  septem  inde  elapsi  sunt) 
jam  tum  Apologiam  Scholae  nostrae,  et  vindicias  meditabar,  et  quarto  tomo  primae 
editionis  pollicitus  sum  :  sed  fuit  apud  me  piurimum  dubitandi  locus,  ne 
periculum  esset,  si  eorum  cursum  interciperem,  qui  egregie  causam  Thomistarum 
agebant.  Sed  postquam  eo  progressi  sunt,  et  adeo  calcata  est  via,  ut  nullum  periculum 
sit,  eos  aut  revocaturos  gradum,  aut  negaturos  eam  inivisse  viam,  opera^  pretium 
visum  est,  etopportunum  tempus,  quo  fidem  promissorum  absolverem,  et  in  defen- 
sionem  Scholae  nostrae  ostenderem,  quo  tandem  pervenissent.  Saneeo  pervenerunt,  ut 
causam  nostram  egregie  promoverint,  nec  felicius  unquam,  quam  a  Molinistis,  Thomistae 
defensi  sunt ;  non  perfunctoria,  aut  levi  opera,  sed  loto  quo  valebant  conatu  ;  quocl 
mirari  (erudite  Lector)  desine  ;  ita  enim  eorumres  postulabant,  etsi  forsitan  non  adeo 
suae  famae  consultum  sit ;  vix  enim  ea  scribendi  ratio,  eruditis  viris  probari  poterit,  quae 
neget  etaffirmet,  accuset  et  defendat,  ut  varii  affectus  animi,  aut  temporum,  et  rerum 
occasiones  impellunt. 

(1)  Disp.  4.  cap.  ultimo. 


ARTICULUS   PRIMUS. 


THOMISM        AJ3        ADVERSAEILS 
DEFENSI,   ET  VINDICATI  AB  ERRORE   CALVINI. 


I.  «  Validis  absque  dubio  nititur  privile- 
giis  (inquit  S.  Eucherius)  qui  causam  de 
adversarii  asserit  instrumentis.  Speciosa 
victoria  est,  contrariam  partem  chartulis 
suis,  velut  propiis  laqueis,  irretire,  et  tes- 
timoniorum  suorum  vocibus  confutare  ;  et 
asmulum  telis  suis  evincere,  ut  pugnatoris 
tui  argumenta,  tuis  probentur  utilitatibus 
militare.  (1)  »  Hoc  unum  ago  toto  primo 
articulo,  ubi  luce  meridiana  clarioribus  tes- 
timoniis,  qua3  ex  integro,  ne  quidem  praete- 
rita  syllaba,refero  ;  demonstro  egregiam  ad- 
versarios  in  defendendis  Thomistis  navasse 
operam  ;  et  optime  de  nostra  Schola  meri- 
tos,  a  qua  suspicionem  omnem  erroris  et 
consensionis  cum  Galvino  et  Jansenio  longe 
depulerunt. 

Il.Sed  cum  interpra3cipuos,  qui  in  defen- 
sionem  Molinae,  et  scientia^  cujus  se  patro- 
num  gloriatur,  libri  editi  sunt,  primo  loco 
reponi  debeat  liberscientiaemediae  defensa?, 
Tolosre  editus  a  R.  P.  Francisco  Annato, 
ubi  et  eloquentia,  et  ingeniisolertia,  et  acu- 
men  contendunt  (nam  de  veritate  non  puto 
expectarea  D.  Augustini,  et  S.  Thoma>  dis- 
cipulo  laudem)  is  etiam  pra3cipuus  est  liber, 
quo  validius  hoc  argumentum  contra  Tho- 
mistas  urgetur  ex  consensione  et  foedere 
cum  sententia  Galvini,  «  Quamvis  (inquit) 
suspenso  judicio,  more  dubitantium,  expec- 
tando  solutionem.  » 

Idem  argumentum  caBteri,  licet  debilius, 
intorquent,  adduntque  cum   Jansenio  con- 

(1)  Homil.  2.  de  Paschate. 


sensionem,  quem  in  cadeni  cum  Galvino 
versari  navi,  quem  Galvinum  contractum, 
Galvini  discipulum,  et  compilatorem  dicunt : 
quamvis  etiam  aliquid  nuper,  ut  semper 
tempus  novum  aliquid  parturit,  dicere  coe- 
perint,  Jansenium  a  Galvino  remotissimum 
esse,  forsitan  ut  viam  sibi  parent  ad  aliquid 
gravius,  et  quod  longo  tempore  et  arte  egct, 
ut  aliquando  palam  asseratur,  solam  in 
Jansenio  gratiam  per  se  efficacem  damna- 
tam  fuisse.  Primo  igitur  loco,  purgatos  a  P. 
Annato  T homistas,  et  in  tuto  positos  de- 
monstro,  nihilque,  eojudice,  Scholye  nostnc 
cum  Galvino  et  Jansenio  esse  commune  ;  et 
iis  quae  libro  Tolosrc  edito,  pro  defensione 
scientiae  medinc,  fuse  per  quadraginta  tros 
paginas  prosequitur,  ex  aliis,  quos  postea 
contra  Jansenianos  edidit,  libris,  res- 
pondeo. 

III.  Disputatione  igitur  quarta  hujus  libri 
quo  scientiam  mediam  defendit,  objicitTho- 
mistarum  doctrinam,  socictate  ot  affinitate 
cum  errore  Galvini  et  rigidiorum  Calvinis- 
tarum  conjunctam  et  foederatam  esse  «  Neo 
nisi  verbo  tenus,et  penes  loqucndi  inodum, » 
discrepantem.  «  Utrosque  ait  habere  in  dc- 
finitionibusTridentini  quod  deleri  cnpiant.  » 
Twisium  Galvinistam,  jure  socictatis,  Tho- 
mistarum  patronum  acccssisse.  Nulliim 
Thomistas  intcr  ct  Galvinum  discrimen  rc- 
pertum,  ncc  sibi  abextraneis,  nee  ab  ipsis 
Thomistis  oblatum  ,  licet  repetitis  interpel- 
lationibus,  opportuna  ct  importuna  vocc 
expostulavcrit.  Amesium  ct  Molimeum  ita 
ardcntcr amplecti  Tliomistarum  scntcntiaiu. 


540 


AP0L0GIA  THOMISTARUM. 


de  praedefinitione  materialispeccati,  «  Utdi- 
ceres  dum  quaestionem  hanc  tractant,in  scho- 
la  Didaci  Alvarez  audivisse. »  Illosquos  Do- 
minicus  Soto  audire  solitus  erat  in  scholis, 
nimirum  Thomistas,  damnatos  fuisse  in  Tri- 
dentino.Modum  defendendi  libertatem,quem 
Amesius  accipit  ab  Alvare, « Pertinere  ad  Gal- 
vinismum,  et  consequenter  non  esse  ad  men- 
tem  Tridentini.  »  Denique  omnes  ingenii 
nervos  intendit,  omnem  eloquentiae  artem, 
Rhetoricae  tropos  et  figuras  adhibet,  nihil- 
que  non  movet,  ut  accusationem  vero  simi- 
lem  faciat.  Sed  nescio  an  gravius  an  levius 
accusationem  Thomistae  ferre  debeant,  cum 
eam  postea  libris,  tum  Romae,  tum  Parisiis 
editis.  diligenter  amoliatur. 

IV.  Gum  igitur  aliud  ratio  temporum  pos- 
tularet,  quod  prius  scripserat,   emendavit 
in  responsione  ad  1 7.  epistolam  Ludovici 
Montaltii,  pagina  61.  et  62. «  Gratia  efficax 
(inquit)  duplici  modo  defendi  potest,   quo- 
rum  unus  haereticus  est,    haereticis  princi- 
piis  nixus ;  alter  orthodoxus,  sancitis  aucto- 
ritate  Conciliorum  principiis  suffultus.  Pri- 
mum  sequitur  Calvinus,  et  ideo   Haereticus 
est.  Catholici  Doctores,   Thomistae,  Scotis- 
tae,  Sorbonistae,  Jesuitae,  de  secundo  con- 
sentiunt ;  et  propterea,  variis  licet  concer- 
tationibus    distracti,   tamen  in  eadem  et 
indivulsa  communione  Ecclesiae  permanent. 
Ergo  ut  explores,  an  Jansenius  defendendae 
gratiae    efficacis  professione  sit  immunis, 
illud  indagandum,  quo  pacto  illam  defendat, 
tamquam  Calvinus,  an  tamquam  Catholici 
Doctores. 

«  Calvinus  ita  gratiam  efficacem  defendit, 
ut  ab  illa  nullam  aliam  nobis  relinqui  liber- 
tatem  putet,  nisi  illam  quae  dicitur  a  coac- 
tione.  Caeterum  ab  ista  gratia  necessitatem 
imponi,  quae  potestatem  auferat  resistendi, 
quamdiu  gratia  perseverat.  Catholici  Doc- 
tores  inter  se  consentiunt,  gratiam  per  se 
efficacem,  ita  regere  voluntatem,  ut  vim  et 
potestatem  resistendi  ei  non  adimat ;  ita  ut 
haecduo  inter  se  componantur,  gratia  in 
voluntate,  et  in  eadem  voluntate  sub  gra- 
tia  constituta,  sufficiens  non  consentiendi 
potestas  ;  nec  dubitant  quin  hic  sit  verus 
Tridentini  Concilii  sensus  in  istis  verbis,  » 
potest  dissentire  si  velit. 

Sed  ne  quid  a  me  tentatum  aut  temera- 
tum  esse,  in  referenda  adversarii  senten- 
tia ,    Leetor    existimet ,  placuit    omnino 


eadem  verba,  quaeGaliico  idiomate  scripsit, 
referre. 

«  II  y  a  deux  manieres  de  defendre  la 
grace  efficace  par  elle-meme,  1'une  qui  est 
heretique,  et  appuyee  sur  des  principes 
heretiques,  1'autre  qui  est  orthodoxe,  sou- 
tenue  par  des  principes  etablis  par  les  Con- 
ciles.  Calvin  suit  la  premiere,  et  en  cela  il 
est  heretique.  Les  Docteurs  Catholiques, 
Thomistes,  Scotistes,  Sorbonistes,  Jesuites, 
sont  d'accord  de  la  seconde,  et  pour  cela, 
nonobstant  leurs  disputes  particulieres,  ils 
demeurent  tous,  dans  1'unite  de  la  Foi,  et 
dans  la  Communion  de  1'Eglise.  Pour  savoir 
donc  si  la  doctrine  de  Jansenius  est  a  cou- 
vert  par  la  profession  qu'il  fait  de  defen- 
dre  la  grace  efficace  par  elle-meme,  il  faut 
savoir  de  quelle  maniere  il  la  defend  ;  si 
c'est  de  lamaniere  deCalvin,  oudecelle  des 
Docteurs  Catholiques. 

« Calvin  defend  tellement  la  grace  efficace 
par  elle-m^me,  qu'il  croit  qu'elle  ne  laisse  au- 
tre  liberte  que  la  liberte  de  contrainte,  nous 
assujetissant  au  reste  a  la  necessite  d'agir, 
qui  nous  ote  le  pouvoir  de  resister,   tandis 
que  la  grace  persevere.  Les  Docteurs  Catho- 
liques  sont  d'accord,  que   la   grace  efficace 
par  elle-meime,  gouverne  tellement  notre 
volonte,  qu'elle  nous  laisse  le  pouvoir  de 
resister,  en  sorte  que  ces  deux  choses  se 
trouvent  ensemble,  la  grace  dans  la  volon- 
te,  et  dans  la  m6me  volonte  sous  la    grace 
efficace,  un  pouvoir  suffisant  pour  s'emp&- 
cher  d'y  consentir.  Et  ils  ne  doutent  point  que 
ce  ne  soit  le  veritable  sens  de  ces  paroles 
du  Concile  de  Trente,  Potest  dissentire :  Ran- 
nez,  et  Molina,  et  tous  les  Docteurs  Catholi- 
ques,  qui  ont  les  sentiments   les  plus  eloi- 
gnes,  et  les  plus  opposes   sur  le  fait  de  la 
grace,  sont   toutefois  unis  en  ce  point. » 

Nihil  melius  in  defensionem  Thomistarum 
adversario  dicendum  superat,  etsi  a  Tho- 
mistis  conductus  fuisset,  aut  in  eorum  cas- 
tra  pugnaturus  transisset. 

V.  Pergit  adhuc  libro  quem  Romae  edidit 
de  libertate  incoacta,  contra  Apologistam 
Jansenii  cap.  2.  §.  4.  ubi  haec  habet  omnino 
ad  gustum  et  sensum  Thomistarum,  eorum- 
que  principiis  plane  consentanea  :  «  Inde 
processit  error  Jansenii  (quem  dicit  eum- 
dem  esse  ac  Calvini)  quod  putaverit  se  eodem 
modo  philosophari  posse  quo  Thomistae, 
cum  tamen  diversissima  sint  eorum  princi- 


ARTICULUS  I. 


541 


pia.  Nam  Thomistae  cum  victrice  concupis-  omnia   ex  adversariorum  sententia,   niliil 

centia  verbi  gratia  ponunt  sufficientem  gra-  aliud  invenimus,  quam  esse   Dei  prsedefi- 

tiam  ad  resistendum,  nec  putant  quidquam  nitionem  absolutam,  efficacem,  infallibilem, 

requiri  inalterutro  casu,  quod  habeat  ratio-  ex  qua  sequitur  actio   voluntatis,   seclusa 

nem  principii  et  virtutis   activae;et  ideo  coactione  omni  ac   violentia,  et  supposita 

dicere  possunt  simultatem  esse  potentiae  ad  cognitionum  mediocritate,  etc.  »  Quod  idem 

utrumlibet  oppositorum  immediate  ac  pro-  saepius  repetit,   ut  pene  Lectorem   fatiget  : 

xime  ;  neque  unquam  sensum  compositum  ex  quo  demum  infert,  quod  tota  disputatio- 

et  divisum  sic  explicuerunt,   ut  dicerent  ne  urget,  Thomistas  non  differre  a  Galvino, 

voluntatem  posseunum  in  sensu  composito,  «Nisi  verbo  tenus,  etin  usu  vocum,  »  quia 

et  in  sensu  diviso,  hoc  est  successive,  atque  Galvinus  utrumque  admisit,  et  ex  hac  liber- 

ex  hypothesi  quod  fiatmutatio  in  praerequi-  tatis  tabella,  «  Nihil  prorsusdelevit.  » 
sitis  ad  agendum.  Nunquam  Thomistae  ita         VIJ.  Verum  diligentius  postea  libertatem 

sensum  illum  compositum  et  divisum  expli-  Thomisticam  excussit,  et  in  responsione  ad 

cuerunt.  »  Et  contra  Gommentatorem  cap.  17.  Montaltii,  quam  supra  cum  laude  retu- 

2.  §.  4.  (l)«Queminvenient  Janseniani  inter  limus,  contendit  tertium  aliquid  re*periri, 

Thomistas,   qui   concedat  ita  necessarium  quod  ad  libertatem   humanorum  actuum, 

consensum,  quem  voluntas  praebet  motioni  praeter  indifferentiam  judicii,  et  immunita- 

gratiae  quamdiu  illa  inhaeret,  quomodo  ne-  tem  a  coactione,  Thomistae  requirunt,  scili- 

cessarius  est  amor  beatificus,  quamdiu  du-  cet  indifferentiam  actualem,  seu  dissentien- 

ratvisio?Queminvenientquidixerit,volun-  di  potentiam;  ex  quo  supra  intulit,  nihil 

tatem  divina  gratia  praedeterminatam,  ca-  esse  Thomistis  cum  Galvino  commercii.  Sic 

rere  proxima  ad  dissentiendum   potentia  ?  igitur  habet :  «  Galvinus  ita  gratiam  effica- 

Quem    dabunt  qui  distinctionem    sensus  cem  defendit,  ut  ab  illa  nullam  aliam  nobis 

compositiet  divisi  sic  interpretetur,  ut  sen-  relinqui  libertatem  putet,  nisi  eam  quae  di- 

sussit,  voluntatem  a  Deo  motam  posse  dis-  citur  a  coactione;  ca^terum  ab  ista  gratia 

sentire,  quando  illa  motio  abierit,  et  adve-  necessitatem  imponi,  quae  potestatem  ause- 

nerit  alia  ?  »  rat  resistendi,  quamdiu  gratia   perseverat. 

VI.  Quae  hactenus  ex  P.  Annato  summa  Catholici  Doctores,  Thomistae,  Scotistae,  Sor- 

fide  retulimuSjMiniversim  D.  Thomae  doctri-  bonistae,  Jesuitae,  inter  se  consentiunt,  gra- 

nam  ab  erroribus  Galvini  sejungunt  :  nunc  tiam  perse  efficacem  ita  regere  voluntatem, 


ad  singulas  devenio,  quibus  controversia 
omnis  constat,  et  quas  non  minori  studio  et 
cura  defendit.  Nemo  est  qui  D.  Thomae  vel 


ut  vim  et  potestatem  resistendi  ei  non  adi- 
mat.  » 
VIII.  Tertium  item  illud  quod  ad  liberta- 


Molinae  Scholam  e  limine   salutaverit,   qui  tisnaturam  pertinet,  et  Thomistae  exigunt, 

nesciat  praecipue  controversiam   versari  ,  quod  forsitan  dum  eorum   sententiam  in  li- 

an  ulla  sit  in  voluntate  libertas  indifferen-  bro  de  scicntia  media  excuteret,  properan- 

tiae,  praeter  indifferentiam  judicii  ?  Si  nulla  tem  latuerat,  reperit  in   libro  cui   titulus, 


sit,  nullum  etiam  inter  Thomistarum  et 
Haereticorum,  quos  Tridentinum  damnat, 
intercedit  discrimen.  Si  secus,  nulla  con- 
sensio.  Scripserat  P.  Annatusdisput.  4.  cap. 
4.  §.  5.  num.  111.  libri  Tolosae  editi  pro 
defensione  scientiae  mediae  (ubi  libertatis 


Augustinus  a  Baianis  vindicatus,  lib.  7.  in 
praefatione  :  (1)  «  Ad  errorem  (inquit)  im- 
putant  Baiani  olim  damnatum  in  Massilien- 
sibus,  quod  non  admittatur  auxilium  gratiac 
ita  efficax,  ut  indifferentiam  libertatis  ab- 
sorbeat,  impositaque  consentiendi  necessi- 


Thomisticae  quibus  voluitcoloribus  et  linea-     tate,  proximam  dissentiendi  potentiam  con- 

sumat ;  eoque  sensu  gratiam  indiffcrentem 
negant :  quasi  Massiliensium  inter  et  Calvi- 
ni  sententiam,  nullum  esset  medium  in 
quo  Catholicis  consentire  liceret.  Nam  quod 
diversa  sit  luecsententia  a  doctrina  Thomis- 
tarum,  ex  eo  patet,  quia  Thomistae  gratiam, 


mentis  tabellam  depinxit)  haec  duo  solum 
apud  Thomistas  reperisse,  quae  ad  ratio- 
nem  agentis  liberi,  et  liberae  actionis  requi- 
runt,  nimirum  in  intellectu  indifferentiam 
judicii,  et  in  voluntate  immunitatem  a  coac- 
tione.    «  Postquam     (inquit)     excussimus 


(1)  Pag.  226. 


(1)  Pag.  640. 


542 


APOLOGIA  THOMISTARUM. 


quantumvis  praedeterminantem,  cum  indif- 
ferentia  voluntatis,  et  dissentiendi  potentia 
componunt.  »  Et  libro  de  libertate  incoacta, 
loco  jam  semel  relato  :  «  Quem  Janseniani 
invenient  inter  Thomistas,  qui  dixerit  vo- 
luntatem  divina  gratia  praedeterminatam, 
carere  proxima  ad  dissentiendum  potentia  ?  » 
Item  libro  cui  titulum  praefixit,  Informatio 
de  quinque  propositionibus,  Parisiis  edito 
anno  1655.  dum  explicat  tertiam  propositio- 
nem  ab  Innocentio  X.  damnatam,  Alvarem, 
et  Gonzalem,  aliosque  Thomistas,  in  testes 
vocat,  ut  probet  ab  universa  D.  Thomae 
Schola,  libertati  asseri  proximam  et  expedi- 
tam  potentiam  ad  operandum  vel  non  ope- 
randunf,  quae  ad  naturam  libertatis  perti- 
neat,  et  qua  ejus  definitio  constet.  Qua  ergo 
fide  et  sinceritate  dixerat  in  libro  de  scientia 
media,  Thomistas  duo  tantum  ad  libertatem 
requirere,  nimirum  in  intellectu  indifferen- 
tiam  judicii,  et  immunitatem  a  coactione  in 
voluntate  ? 

IX.  Praeter  ea  quae  hactenus,  impugnato- 
re  P.  Annato,  argumenta  objecta  sunt,  eo- 
que  defensore  soluta,  et  quae  inter  argu- 
menta  a  priori,  qualia  adversariis  suppe- 
tunt,  reponere  licet;  urget  etiam  Ganonem 
Concilii  Tridentini,  et  contendit  Thomistis, 
non  solum  cum  Evangelicis,  quo  nomine 
Galvinistas  designat,  communem  esse  sen- 
tentiam,  sed  utrosque  etiam  habere  in  defi- 
nitionibus  Tridentini  quod  deleri  cupiant. 
Gujus  rei  judicem  facit  Theophilum  Brache- 
tum,  vulgo  Milleterium.  Sed  eam  accusa- 
tionem  idem  auctor  depellit,eademrespon- 
sione  ad  epist.  17.  Montaltii,  qua  Thomistis 
nihil  timendum  asserit  a  fulminibus  et  ana- 
thematismis  Tridentini :  cum  modus  defen- 
dendi  gratiam  per  se  efficacem,  quem  do- 
cent,  «  Orthodoxus  sit,  et  sancitis  auctori- 
tate  Gonciliorum  principiis  suffultus.  » 

XI.  Ultimum  a  signo  et  a  posteriori  argu- 
mentum,  quod  disputatione  saepius  citata 
libri  pro  defensione  scientiae  mediae  urget, 
judicio  Amesii  rigidioris  Calvinistse  nititur; 
quem  inter  et  Alvarem  ita  convenire  putat, 
utin  hujus  Theologi  Schola  Haereticus  audi- 
visse  videatur.  Ex  quo  infert  modum  quem 
habet  Alvarez  explicandi  libertatem  (quo 
scilicet  liberum  arbitrium  ita  moveri 
dicitur,  ut  Deo  moventi  dissentire  possit) 
cum  Amesio  inter  Galvinistas  rigidiori 
communis  sit,  pertinere  ad  Calvinismum, 


et  subinde  Canoni  Concilii  Tridentini  repu- 
gnare,  quo  nulli  unquam  Catholicorum 
dubium  fuit  Haereticos  peti,  cum  eo  fulmine 
se  feriri  ipsi  Haeretici  senserint. 

XII.  Hoc  argumentum  abunde  satis  infra 
diluam,   sed  hoc  in    antecessum    repono, 
etiam    suo    auctori    debilissimum    visum 
fuisse,  et  libro  4.  contra  Baianos  cap.  8.  §.  7« 
num.  4.   quod  in  libro  de  scientia  media 
scripserat,   retractasse  «  Lutherus  (inquit) 
et  Calvinus,  et  eorum  sequa  ces,  ideo  sunt 
Hoeretici,    quia    non    admittunt     liberum 
arbitrium,     quale    postulat    Tridentinum, 
nempe  quod  excitatum  a  Deo  per  gratiam 
efficacem,  possit  nihilominus  dissentire.    » 
Etinfra.  «  Consequens  ergo  est,  ut  dicamus, 
proximam    dissentiendi     potentiam,    et    a 
Tridentino  sancitam,et  ab  Haereticis  haeretice 
negatam.    »   Ergo    consequens   etiam    est, 
modum  explicandi  libertatem,  et  gratiam 
per  se  efficacem  Alvaris,  minime  ad  Calvi- 
nismum  pertinere,  quem  si  Amesius  secutus 
est,  optandum  foret  perinde  caetera  a  viris 
Catholicis  accepisse,     quorum    ductu    ad 
Ecclesiae  sinum  revocatus  fuisset.  Imo  hac 
una  dissentiendi  potentia,   quam  voluntas 
sub  motione  gratiae  qualibet  efficacis  servat, 
Catholici  a  Calvinistis  secernuntur,   quan- 
tum  ab  errore  veritas  distat :  quod  citatus 
auctor    observat,    tum  locis    quae    supra 
retulimus,  tum  in   exercitatione  Theologica 
in  librum  de    libertate  Dei  et  creaturae, 
quam  Cadurci  edidit  annol632.  subEugenii 
Philadelphi  nomine,   pagina  654.    editionis 
Parisiensis,   ubi  sic  ait  :  «  Cum  Thomistae 
hac    una  linea    (quod   scilicet    praedeter- 
minatio  physica     non    auferat   potentiam 
dissentiendi)  hactenus  suae  doctrinae  simul 
et  Calvinianae  confinia  inconfusa  servarint, 
credibile    admodum     est,  hunc  auctorem 
(scilicet  Guillelmum    Gibiufum,  in  quem 
toto    hoc    opusculo    invehitur)    ejusmodi 
lineam  praetergressum,  in  alieno  a  Catho- 
licis  fundo  laborare.  » 

XIII.  Sane  quae  ultimo  loco  retulimus, 
ejusmodi  sunt,  ut  aegre  possint  cum  supe- 
rioribus  conciliari.  Qui  enim  fieri  potest 
Thomistas, «  Hac  una  linea  (potentiascilicet 
dissentiendi )  sua  cum  Haereticis  confinia 
inconfusa  servasse,  »  et  tamen  modum 
explicandi  libertatem  ab  Alvare  traditum 
(quo  nimirum  liberum  arbitrium  ita  moveri 
dicitur,  ut  Deo  moventi  dissentire  possit) 


ARTICULUS  I.  545 

ad  Galvinismum  pertinere,    et  inter  Tho-  mum  Gibiufum   ,  Congregationis    Oratorii 

mistas  et  Calvinum,  in  ea  praecise  quass-  Presbyterum,  eoque  libro  Thomistas  inquit 

tione,    qua    petitur,     sitne    aliquis  liberi  hac  constituta  linea  potentiae  dissentiendi 

arbitrii  usus,  nullum  repertum  esse  discri-  gratiae  efficaci,   «  Sua3  doctrinoe  et  Calvi- 

men,  «  Nisi  verbo  tenus,   eadem  amborum  nianae  confinia  inconfusa  servasse.  »   Post 


existente  sententia? »  Hoc  saltem  adversarii 
ex  frequentibus  cum  Jansenianis  concerta- 
tionibus  commodumreportarunt,  uttandem 
Thomistarum  sententiam  minime  libertatem 
laedere  probe  intellexerint,  ut  DLonysius 
Raymundus  1.  p.  cap.  4.  art.  9.  (1)  egregie 
annotavit,  his  verbis  :  «  II  faut  que  le 
livre  de  Jansenius  ait  bien  ouverl  les  yeux 
aux  Jesuites,  puisque  depuis  qu'il  a  paru, 
ils  ont  bien  compris  comment  la  doctrine 


Tolosam  petiit,  et  libro  edito  anno  1045. 
nihil  ea  moratus  quae  Cadurci  scripserat, 
contendit  Thomistas  inter  et  Calvinum  , 
nullum  adhuc  discrimen  repertum  ,  nec 
sibi  ab  extraneis,  nec  ab  ipsis  Thomistis 
oblatum  ;  licet  repetitis  interpellationi- 
bus,  opportuna  et  importuna  voce  expostu- 
larit. 

Verum  quod  tanta  asseveratione  scripse- 
rat,  cum  aliud  ratio  temporis,  et  causa  pri- 


des  Thomistes,  touchant  la  predetermination  vata  postularet,  visus  est  saopius  retractas- 

physique,  ne  ruinait  pas  la  liberte,  et  etait  se,  tum  Romae,  tum  Parisiis,  pluribus  libris 

differento  de  celle  de  Calvin.  »  Necesse  est  editis  contra  Jansenianos  ,  ut  nihil  ultra 

frequentem  libri  Jansenii  lectionem  Jesuitis  nobis  optandum  esset  ,   post  publicam    et 

oculos  aperuisse,  cum  ex  eo  tempore  quo  iteratam,  in  duplici  orbis  theatro  retracta- 


prodiit,  recte  perceperint,  quantum  Tho- 
mistarum  doctrina  ab  errore  Calvini 
differret,  ea  parte,  quae  ad  praedetermina- 
tionem  physicam  spectat,  nec  destruere 
libertatem. 
XIV.  Omitto  plura  ejusmodi  quae  pro  eo- 


tionem,  praeter  dictorumconstantiam.  Sed 
iterum  Parisiis  anno  1662.  alteram  libri 
Tolosae  editi  editionem  adornavit ,  et  ne 
quidem  expunctalinea  ,  aut  immutata  syl- 
laba  ,  iterum  exclamat  :  «  Nonne  justa  est 
defensorum    scientiae  mediae   petitio ,   qui 


dem  argumento  promptum  esset  congerere  :     post  tam  longam  tot  annorum    altercatio- 
ex  hisenim  quae  hactenus  expendimus,  satis     nem  ,  adhuc  quaerunt,  qua3  sit  reipsa  diffe- 


Lector  intelliget  quod  mihi  probandum  as- 
sumpseram  ,  Thomistas  ab  adversariis  de- 
fensos,  et  ab  omni  haeresis  et  erroris  ,  ne- 
dum  labe,  sed  et  suspicione  foederis  et  con- 
sensionis  cum  Calvino,  fuisse  purgatos.  Sed 
ne  causam  prodam  quam  defendendam 
suscepi  ,  intra  inculpatae  tutelae  metas,  ea- 
que  modestia  et  moderatione  animi  ,  qua 
inter  se  Theologos  disputare  convenit ,   et 


rentia  inter  adversariorum  et  Calvini  doc- 
trinam,  in  ea  praecise  dubitatione  qua  pe- 
titur  ,  sitne  aut  nonsit  in  homine  liberi 
arbitrii  usus  aliquis  ?  »  Et  tamen  nuper 
libro  contra  Jansenianos  Gallico  idiomate 
scriptocui  titulus,  La  conduite  de  VEglise, 
inter  Thomistas,  et  Calvinistas,  quibus  tota 
tertia  parte  Jansenium  adjungit  ,  decem 
et  octo  discrimina  observat ,   et  diligenter 


ea  lege  naturae  insita,  quae  utrique  parti  in  probat. 

bello,  aequo  jure  vivendum  jubet,  et  ne  al-         XVI.  Relinquo  caeteris  ut  de  hac  scriben- 

teri   neget   quod    sibi   quisque  permittit  :  di  ratione,   quam  pene  in  re  litteraria  et 

non  dissimulabo,  et  facile  Lector  ipse  con-  Theologica,  id   est  gravissima,  ludum  dixe- 


sentiet,  gravissimam  suppetere  Thomistis 
expostulandi  causam  ,  quod  toties  contra 
propriam  mentem,  dicta  ,  scriptaque  ,  ab 
adversariis  Calvinismus  improperetur  ,  a 
quo  remotissimos  esse  millies  scripserint. 
Et  erit  sane  major  ,  si  ordinem  quo  haec 
omnia  a  R.  P.  Annato  scripta  ,  retractata, 
iterumque  confirmata  sunt,  observemus. 

XV.  Cadurci  scripsit  anno  1652.  sub  no- 
mine  Eugenii  Philadelphi ,   contra    Guillel- 

(1)  Pag.  17, 


ris,  quid  libeat  ,  aut  quod  res  ipsa  postu- 
laverit ,  statuant ;  neminem  sane  existi- 
mo,  quamlibet  suispartibus  addictum,  quin 
fateatur  ,  gravissimam  esse  expostulandi 
causam,  si  quae  unquam  contigit  ,  tamdiu 
Theologorum  vulgus,  in  re  tanti  momenti 
illudi  :  nam  eruditorum  hominum,  qui  res 
suis  momentis  metiuntur,  et  ajqua  iance 
librant ,  neminem  arbitror  ,  qui  non  aegre 
ferat,  Thomistis  inuri  Calvinismi  notam  , 
ab  his  a  quibus  s<epius  purgati  et  vindicati 
sunt. 


544 


APOLOGIA  THOMISTARUM. 


Dixerat  quidam  e  nostris  acuti  et  festivi 
ingenii  ,  «  Esse  quod  adversarii  fortunae 
gratulemur,  cum  nostrae  nedum  sortis,  sed 
et  fidei  arbitra  fuerit.  Dum  Tolosae  priva- 
tus  in  nos  acueret  stylum,  eo  judice,  era- 
mus  filii  tenebrarum  ,  Haeretici,  Galvinis- 
tae.  Gum  vero  Regiam  urbem  et  aulam  atti- 
git,  ejus  fortunam  secuta  est  fides  nostra  ; 
nec  minimum  mutata  sententia,  effecti  su- 
mus  ex  Haereticis,  et  filiis  tenebrarum  ,  filii 
lucis,  Gatholici ,  Orthodoxi ;  non  merito  aut 
mutatione  nostra ,  quae  nulla  fuit ;  imo 
nec  gratia  Ghristi,  sed  Annati.  Etenim  gra- 
tia  Ghristi  fidem  non  largitur,  nisi  cogi- 
tantibus,  et  volentibus  ;  hujus  vero ,  nos 
Fideles  ex  Novatoribus,  non  volentes,  imo 
nec  cogitantes,  effecit.  » 

XVII.  Ego  sane  ejusmodi  salibus,  qui  de 
viro  erudito  et  Religioso  ,  nonnihil  forte 
convicii  et  injuriae  resiperent  ,  non  mihi 
uti  permitto.  Sed  ut  veris  agam ,  dissi- 
mulare  non  possum,  quin  id  mihi  semper 
gravissimum  fuerit,  eam  scholam  haeresis 
accusari  ab  his  qui  probe  sciant  ,  et  quod 
infra  demonstrabo  ,  nullam  esse  in  orbe, 
ab  erroribus  Galvini  et  Pelagii  remotiorem. 
Belli  ut  video  leges  servantur  in  hoc  litte- 
rario  certamine,  cum  omni  armorum  gene- 
re,  nec  sola  argumentorum  vi,  sed  et  qua- 
libet  arte  pugnetur ;  quamvis  non  du- 
bitem,  alias  postulare  leges  hoc  belli  genus, 
quo  sola  veritas  quaeritur. 

Articulus  II. 

Pulsanti  adversario  aperiunt  Thomistae  ,  et 
assignant  petita  discrimina. 

XVIII.  Lutherus  et  Galvinus  duo  prseci- 

pua  antiqui  draconis   capita  ,   inter  varias 

quibus  religionem  omnem  et  fidem  ever- 

tere  conati  sunt  controversias,  hanc  etiam 

qua  liberum    hominis  arbitrium  extingue- 

rent,  procellam  excitarunt ;  et  ut  olim  D. 

Augustini  temporibus,  Adrumetini  Monachi, 

quod  variis  a  se  libris  editis ,   gratiae  ne- 

cessitatem,  et  efficacissimas  ejus  vires,   ut 

admitterent,    Augustinus  coegerat ;  in  hoc 

demum  extremum  declinarunt ,  ut   nega- 

rent  liberum  hominis  arbitrium  posse  cum 

efficaci  gratia  consistere;   quos  Augustinus 

praeclarissimo  illo  libro  de  gratia    et  libero 

arbitrio  convicit,  et  ad  fidem,  a  qua  errore, 


non  animo  ,  deflexerant ,  revocavit.  Ita 
Novatores,  quos  aut  inscitia,  aut  malitia, 
et  rerum  novandarum  cupido,  adeo  trans- 
versos  egit,  ut  invictam  gratiae  necessita- 
tem,  cum  flexibili  voluntatis  libertate  com- 
ponere,  aut  non  valeret ,  aut  non  vellent ; 
in  idem  extremum  praecipites  acti  sunt,  ut 
dixerint  efficaciam  gratiae  esse  libertatis 
excidium.  «  Pronuntiat  Ghristus  (inquit 
Calvinus)  (1)  efficacem  esse  Spiritus  sancti 
gratiam,  qua  trahuntur  ut  necessario  cre- 
dant.  His  prorsus  evertitur  tota  liberi  arbi- 
trii  potestas,  quam  sibi  somniant  Papistae. » 
Et  in  libro  contra  Pighium  :  «  Ita  efficaci- 
ter  formari  voluntatem  nostram  constituo  , 
ut  Spiritus  Sancti  ductum  sequatur  neces- 
sario.  » 

XIX.  Verum  non  omnem  voluntatis 
libertatem  Galvinus  sustulit,  aliquam  etiam 
libens  admisit,  et  ad  suae  religionis  fidem 
necessariam  existimavit.  Sustuliteamquam 
vocant  indifferentiae  libertatem,  et  quae 
determinationem  ad  unum  per  modum 
naturae  excludit  ;  eam  vero  qua  volun- 
tas  sponte  agit  sua,  sive  spontaneitatem, 
quae  solam  immunitatem  a  violentia  et 
coactione  importat ;  eam,  inquam,  in  volun- 
tate  remota  et  excitata  per  gratiam  effica- 
cem,  et  admisit,  et  postulavit.  Nam  in  Anti- 
doto  ad  canonem  5.  sessionis  6.  haec  scribit : 
«  Quid  ergo  sibi  vult  Augustinus,  cum  de 
libertate  voluntatis  loquitur  ?  nempe  quod 
toties  repetit,  non  cogi  homines  invicta 
Dei  gratia,  sed  voluntarios  regi,  ut  sponte 
pareant  ac  sequantur.  »  Et  libro  2.  in 
Pighium,  editionis  tertiae  Genevensis  : «  Si 
coactioni  (inquit)  (2)  opponitur  libertas, 
liberum  esse  arbitrium,  et  fateor,  et  cons- 
tanter  assevero,  ac  pro  Haeretico  habeo,  si 
quis  secus  sentiat  :  si  hoc  inquam  sensu 
liberum  vocetur,  quod  non  cogatur,  aut 
violenter  trahatur,  sed  sponte  trahatur  sua, 
nihil  moror.  »  Non  negat  ergo  Galvinus  in 
nobis  rationem  voluntarii,  seu  spontanei, 
sub  tractu  et  motione  efficaci  divinae  gratiae, 
sed  tantum  indifferentiam  actualem,  seu 
absolutam  dissentiendi  ac  resistendi  poten- 
tiam.  Hanc  enim  non  solum  rejicere,  sed 
detestari  etiam  se  dicit  in  responsione  ad 
primum  articulum  de  occulta  Dei  provi- 
dentia,  ubi  haec  scribit :  «  Quod  de  absoluta 

(1)  Iq  cap.  6.  Joannes.  -  (2)  Pag.  153. 


ARTIGULUS  II. 

potestate  nugantur  Scholastici,  non  solum 
repudio,  sed  etiam  detestor. »  Unde  Joannes 
Scarphius,  famosus  Galvinista,  hanc  esse 
totius    Calvinisticae    sectae    opinionem,   ac 


545 
respondet,  «  Apertius  dico,  non  necessitate, 
sed  coactione  demum  tolli  libertatemet  con- 
tingentiam.  » 

XXII.  Secundus  error  superiori  affinis,  et 


praecipuum  controversiae  punctum,  quo  in     ab  eo  ut  a  fonte  rivulus  manans,  in  eo  situs 

est,  quod  Galvinus  negaverit  voluntatem 
hominis,  in  salutis  suae  negotio,  excitanti  et 
operanti  Deo  libere  cooperari.  Impium  hoc 
dogma  tuetur  libro  2.  Instit.  cap.  3.  (1)  ubi 
et  Catholicos  ridet,  quod  liberi  arbitrii  cum 
gratia  concursum,  ex  hoc  Sancti  Pauli  loco 
confirment :  Plus  omnibus  laboravi,  non 
ego,sed  gralia  Dei  mecum.  Quem  in  errorem 


materia  de  gratia  et  libero  arbitrio  Galvi- 
nistae  differunt  a  Pontificiis,  contendit  in 
libello  cui  titulus  est,  Tractatus  de  misero 
hominis  statu  sub  peccato.  Nam  lib.  2.  de 
libero  arbitrio  cap.  1 .  sic  ait  :  «  Differimus 
a  Pontificiis.  Illi  ad  liberum  arbitrium  cons- 
tituendum  aiunt  requiri  non  tantum  liber- 
tatem  a  coactione,  sed  etiam  a  necessitate. 


Nos  vero  dicimus  necessitatem  in  agendo,  inductos  fuisse  ait  ex  praepostera  versione, 
Jiberum  arbitrium  non  tollere.  »  Et.  cap.  3.  in  qua  Grasci  articuli  vis  omissa  fuit,  quae 
«  Status  controversiae  inter  nos  et  Ponti-  si  exprimatur,  hunc  scnsum  efficiet :'  Non 
ficios  est,  sitne  homo  post  lapsum  vere  ego,  sed  gratia  Dei,  quce  mihiaderat.  Quade 
:  re  pluribus  agit  in  commentariis  ad  hunc 

S.  Pauli  locum. 

XXIII.  Item  libro  9.  Instit.  cap.  29.  apud 
Stapletonium  in  antidoto,  ad  Rom.  9.  hsec 
scribit  :  «  Vere  hic  locum  habet  illud  Pauli  : 


liberi  arbitrii  in  iis  rebus  quse  pertinent  ad 
salutem  ;  et  quamvis  nihil  possit  sine 
auxilio  gratiae,  tamen  per  gratiam  praeve- 
nientem  excitatus,  et  a  Deo  adjutus,  ita 
valeat  operari,    ut  possit    non   operari  ? 


Affirmativam  partem  tuentur  Bellarminus  Non  est  volentis  neque  currentis,  etc.  non 

et  Concilium  Tridentinum  sess.   6.    can.  4.  quomodo  id  vulgo  accipiunt,   qui  inter  Dei 

etc.   Nos  vero    dicimus  in    homine    post  gratiam,  hominisque  voluntatem  ac  cursum 

lapsum,    Deum  ita    efficaciter    agere,     et  partiuntur.  Exponunt  enim  desiderium  ho- 

voluntatem  flectere,  ut  hominis    voluntas,  minis,  ac  conatum  nihil  per  se  quidem  ha- 

Deum  conversionem   hominis  volentem  et  bere  momenti,  nisi  Dei  gratia  prosperen- 

operantem  non  sequi  non  possit,  licet  non  tur,  sedcum  adjuvantur,  illius  benedictione 

coacte,  sed  sponte  sequatur.  »  habere  suas  quoque  partes  in  comparanda 

XX.  Idem  videre  est  apud  Molinaeum  in  salute  contendunt.    Quorum  cavillum  Au- 


gustini  verbis  refellere,  quam  meis  malo. 
Si  enim  nihil  aliud  voluit  Apostolus,  nisi 
non  esse  solius  volentis,  aut  currentis,  nisi 
adsit  misericors  Dominus ;  retorquere  e 
converso  licebit,  non  solius  esse  misericor- 


anatome  Arminianismi,  ubi  indifferentiam 
liberee  voluntatis  agnoscit  in  actionibus 
civilibus,  item  in  honestis  honestate  civili, 
atque  etiam  in  observatione  Ecclesiasticae 
disciplinee   :  in   actionibus  vero  malis,  et 

in  his  bonis  quae  ad  vitam  pertinent   aeter-  diae  Dei,  nisi  adsit  voluntas  et  cursus ;  quod 

nam,   libertatem  arbitrii    eatenus    salvat,  si  aperte  impium  est,  non  dubitemus,  Apos- 

quod  homines,  esto  necessario  agant,  agunt  tolum  omnia  misericordiae  Domini  donare, 

tamen  cum    ratione  et    judicio,    et    sine  nostris  autem  voluntatibus  aut  studiis  nihil 

necessitate  coactionis ;  item  sine  necessitate  relinquere.  »    Itaque    Calvinianum    asser- 

physica,  qualis  est  gravium   et  levium  ad  tum  est,  omnia  bona  opera  ita  a  Dei  gratia 

proprios  motus.  ldem  docet  in  libro  Gallico  movente  et  applicante  procedere,  ut  libe- 

idiomate  scripto,  cui  titulusest,  Le  bouclier  rum  arbitrium  etiam  motum  et  applicatum 

de  la  Foi,  art.  9.  a  gratia,  nihil  omnino  operetur,  nec  divinffi 

XXI.  Subscribunt  etiam  alii  Calvinistae,  gratiae  cooperetur.  Unde  sicut  dogma  Pela- 

ut  Ghamierus,   tomo  3.   libro   2.    cap.    1.  gianum  est,  totum  tribuere   libero  arbitrio, 

David  Paraeus  libro   5.  de  gratia  et  libero  et  nihil  gratiae  :  ita   et  Calvini   error  est 

arbitrio  cap.  4.  Beza  in  libello   quaestionum  totum  gratiae  tribuere,  et  nihil  libero  arbi- 


et  responsionum  Ghristianarum,  editionis 
3.  Genevensis,  anni  d576.  pagina  G00.  ubi 
queerenti  Gatechumeno  :  «  Vis  igitur  non 
repugnare  libertati  necessitatem  agendi  ?  » 


trio  relinquere. 

Hunc  et  prcecedentem    Galvini  errorem 

(1)  Num.  11.  et  1. 


546 


APOLOGIA  THOMISTARUM. 


proscribit  Tridentinum,  sess.  6.  can.  4.  his 
verbis  :  «  Si  quis  dixerit  liberum  arbitrium 
a  Deo  motum  et  excitatum,  nihil  cooperari 
assentiendo  Deo  excitanti  et  vocanti  quo  ad 
obtinendam  justificationis  gratiam  se  dispo- 
nat  et  praeparet,  neque  posse  dissentire  si 
velit,  sed  veluti  inanime  quoddam,  nihil 
omnino  agere,  mereque  passive  se  habere, 
anathema  sit.  » 

XXIV.  Hisita  breviter  prselibatis,  facilli- 
mum  erit  pulsanti  adversario  respondere, 
ac  petita  assignare  discrimina.  Primum  igi- 
tur,  ac  potissimum,  est  quod  et  caeterorum 
fundamentum  jam  ex  dictis  constat.  Galvi- 
nus  enim,  et  rigidi  quos  vocant  Calvinistae, 
docent  divina  praedefinientis  aut  praedesti- 
nantis  Dei  decreta,  et  adjuvantis  gratiae 
auxilia,  ita  esse  efficacia,  ut  indifferentiam 
omnem  humanae  voluntatis  absorbeant,  im- 
positaque  ineluctabili  consentiendi  necessi- 
tate,  proximam  dissentiendi  potentiam  con- 
sumant,  sola  spontaneitate,  seu  immunitate 
a  coactione  relicta.  Thomistae  vero,  quibus 
nullum  estcumerrore  commercium,  decreta 
et  auxilia,  quantumvis  praedeterminantia, 
cum  actuali  indifferentia  voluntatis,  et  dis- 
sentiendi  potentia,  ita  componunt ;  ut  haec 
duo  semper  inter  se  conjungantur,  gratia 
in  voluntate,  et  in  eadem  voluntate  sub  gra- 
tiaconstituta,sufficiensnon  consentiendi  po- 
testas.  Nec  dubitant,  quin  hic  sit  verus 
Tridentini  sensus,  in  his  verbis,  Potest  dis- 
sentire  si  velit.  Hoc  discrimen  de  verbo  ad 
verbum  ab  adversario  desumptum  ,  locis 
supra  citatis,  minime  ab  ipso  negari  pote- 
rit,  nisi  et  seipsum,  et  suam  doctrinam 
abnegare  velit. 

XXV.  Thomistae  itaque  in  voluntate  crea- 
ta  indifferentiam  aliquam  mediam  agnos- 
cunt  inter  constrictam  Galvini  necessitatem, 
et  indifferentiam  vagam,  et  effraenem  Pela- 
gii,  nempe  indifferentiam  determinatione 
gratiae  temperatam  :  veritas  enim,  ut  vir- 
tus,  medium  tenet,  et  inter  duos  errores,  ut 
inter  duos  latrones  Ghristus,  pendet.  Nam 
necessitas  Galvini,  ita  voluntatem  ad  unum 
constringit,  ut  nullam  ad  oppositum  poten- 
tiam  relinquat.  Indifferentia  vero  Pelagii, 
ita  effraenem  voluntatem  relinquit,  ut  nec 
ipsi  Deo  velit  subjici ;  sed  ita,  ut  sic  dixe- 
rim,  delicatula  sit,  ut  nec  ab  ipso  Deo  tangi 
se  sinat,  et  exclusa  efficacis  gratiae  motione, 
libertatis  suee,  jura?  ut  recte  dixit  Augusti- 


nus,  nonnisi  pene  sacrilegio,  et  summa  in 
divinam  providentiam  injuria,  posse  ser- 
vare  se  putet,  et  audaci  voce  dicat,  Non 
serviam. 

Inter  hos  duos  scopulos  navigans  indiffe- 
rentia  Thomistarum  temperata,  etaGalvini, 
et  a  Pelagii  erroribus  longe  recedit.  Non 
tollit  enim  a  voluntate  creata  absolutam 
dissentiendi  potentiam,  sicut  inducta  Gal- 
vino  ineluctabilis  operandi  necessitas ;  non 
excludit  etiam  divinae  motionis,  et  efficacis 
gratiae  necessitatem  ,  ut  sacrilega  Pelagii 
indifferentia ;  sed  suavi  quadam  subjectione 
ad  Deum,  cui  parere  est  summa  libertas,  ut 
ad  primum  liberum,  et  primum  totius  liber- 
tatis  creatae  principium,  temperatur.  Quo 
fit  ut  Galvinus  Deo  tyrannicum  ac  violen- 
tum,  Pelagius  civile  tantum  et  politicum, 
Thomistae  monarchicum  ac  regale  domi- 
nium  tribuant,  quo  Deum  magis  habere  in 
sua  potestate  voluntates  hominum,  quam 
homines  ipsi  habeant,  cum  Augustino  profi- 
tentur. 

XXVI.  Alterum,etasuperiori  non  omnino 
alienum,  quod  Thomistas  a  Galvino  distin- 
guit  discrimen,  petitur  ex  diversa  sensus 
compositi  et  divisi  intelligentia.  Gum  enim 
Haeretici  divina  decreta  et  auxilia,  tantam, 
adeoque  rigidam  efficaciam  habere  putent, 
rejecta  omni  voluntatis  indifferentia  ,  ita 
dissentiendi  potentiam  constringunt  ,  ut 
non  possit  dissentire  si  velit ;  necessaria  ex 
eo  errore  consecutione  deducunt,  distinctio- 
nem  sensus  compositi  et  divisi,  ita  esse  ac- 
cipiendam,  ut  voluntatem  non  posse  Deo 
moventi  dissentire  in  sensu  composito,  sed 
tantum  in  sensu  diviso,  significet,  volunta- 
tem  carere  dissentiendi  potentia,  quamdiu 
adest  et  perseverat  divina  motio  in  anima, 
hanc  dissentiendi  potentiam  excludens ;  vel 
ut  loquitur  impius  Lutherus  in  libro  de  servo 
arbitrio,  « Donec  durat  Spiritus  et  gratia  Dei 
in  homine,  »  sed  solum  quando  illa  abierit, 
vel  abscesserit.  Vel  ut  ait  Vincentius  Lenis 
in  epistola  Prodroma  ad  Petavium,  posse 
dumtaxat  voluntatem  dissentire,  «  Excussa 
praedeterminatione,  non  retenta.  »  Quasi 
vero  tunc  possit  gratiae  revera  dissentire, 
cum  abest,  et  motioni  gratiae  resistere,  cum 
nec  etiam  a  gratia  tangitur.  Thomistae  vero, 
cum  velint  divina  decreta  et  auxilia,  ita  re- 
gere  voluntatem,  ut  potestatem,  resistendi. 
seu  dissentiendi,  non  adimant;  et  ad  sua 


ARTIGULUS  II. 


547 


principia  consentanee,  et  ad  rectam  fidem  Deo  gratia  efficaci,  non  potest  dissentire  in 

verissime  asserunt,  voluntatem  non   posse  sensu  composito)  nihil  aliud  si"nificare  nisi 

Deo  moventi  dissentire  in  sensu  composito,  quod  postquam  jam   gratia   efficax   in   vo- 

scd  tantum  in  sensu  diviso,  denotare,  quod  luntate  posita  est,  non  possit  liberum  arbi- 

quamvis  actualis  dissensus  cum  divina  mo-  trium  dissentire  ac  refragari,   ablata   vero 

tione  (utpote  ab  intrinseco  efficaci,  et  infal-  motione  possit.  Et  in  hac  significatione  ac- 

libiliter    inferente  assensum)    conjungi  et  cipere  videntur    sensum   compositum  qui 

componi  nequeat  :  voluntas  tamen,   etiam  nostram  sententiam  impugnant.  Nos  autem 

ut  gratiae  subest,  ab  eaque  movetur,  atque  aliter  intelligendum   esse  compositum  sen- 

ad  agendum  applicatur,  retinet  absolutam  sum  illius   propositionis  contendimus.  Non 

dissentiendi  potentiam.  Nam  ut  ait  S.  Pros-  enim  per  illam  significatur,  quod   quando 

per  libro  2.  de  vocatione  Gentium  cap.   27.  est  motio  efficax  in  homine,  tunc  non  possit 

«  Deus  ad  obediendum  sibi,  ipsum  velle  sic  dissentire,  aut  refragari,  ablata   vero  mo- 

donat  ,   ut  etiam  a   perseveraturis    illam  tione  possit.  Si  enim  hoc  semel  concedere- 

mutabilitatem   quse  potest  nolle  non  aufe-  tur,  absque  dubio  everteretur  libertas   ar- 

rat.  »  Vel  ut  scribit  S.  Thomas  quaest.  25.  bitrii,  nec  posset  per  distinctionem  illam 

de  verit.  art.  5.  ad  5.  «  Quamvis  non  esso  sensus  compositi  et  divisi,  ejusdem  arbitrii 

effectus  divinse  voluntatis  non  possit  simul  libertas  concordari   cum  decreto   absoluto 

stare  cum  divina  voluntate;  tamen  potentia  voluntatis  divinae  praedeterminantis  omnes 

deficiendi  effectum  divinae  voluntatis,  simul  actus  bonos  futuros,  nec  cum  efficacia  auxi- 


stat  cum  divina  voluntate  :  non  enim  sunt 
ista  incompossibilia,  Deus  vult  istum  salva- 
ri,  et  iste  potest  damnari ;  sed  ista  sunt  in- 
compossibilia,  Deus  vult  istum  salvari,  et 
iste  damnatur.  » 

XXVII.  Hoc  Thomisticse  doctrinee  aCalvi- 
niana  discrimen  ,  passim  exponunt  Tho- 
mistae,  praesertim  Bannez  et  Alvarez,  duo 


lii  praeoperantis  gratiae.  Sensus  ergo  legiti- 
mus  illius  propositionis  in  sensu  composito 
acceptoe  est  :  haec  duo  simul  esse  incompos- 
sibilia,  quod  nimirum  auxilium  efficax  ad 
consentiendum  sit  in  homine,  et  homo  dis- 
sentiat.  »  Quis  ergo  nisi  sponte  caecus,  non 
videat  doctrinam  Thomisticam  toto  coelo  a 
Calviniana  differre  ?   Admisitne  Calvinus 


praecipni  physicae  praedeterminationis  ,   et     legitimam  hanc,  quam   ex  Alvare  expedi- 


gratiae  per  se  efficacis  defensores.  Primus 
enim  4.  p.  quaest.  44.  art.  1.  dubio  ultimo, 
sic  praefatam  distinctionem  sensus  compo- 
siti  et  divisi  explicat :  «  Necessitas  in  sensu 
composito  non  est  accipienda  in  illo  sensu, 
quod  stante  scientia  Dei  Antichristo  futuro, 
nulla  maneat  contingentia  in  causis  quae 
producturae  sunt  Antichristum,  sed  sint  to- 
taliter  determinatae  ab  ipsa  scientia  Dei,  ut 
necessario  producant  Antichristum  in  tem- 
pore  a  Deo  disposito  :  hic  enim  sensus  est 
falsissimus,  Et  contra  fidem.  »  Secundus 
vero  lib.  2.  (1)  responsionum  cap.  4.  «  Sen- 
sus  compositus  (inquit)  non  est  ille  qui  in 
argumento  insinuatur,  quod  videlicet  quan- 
do  gratia  efficax  est  in  voluntate,  non  possit 
voluntas  non  agere  actum  illum  ad  quem 
determinatur,  ablata  vero  motione,  possit 
non  agere  :  hic  enim  sensus  confictus  fuit  a 
Calvino.  »  Et  iterum  cap.  4.  (2)  dicit,  «  Cal- 
vinus  in  eo  deceptus  est,  quia  putavit  illam 
propositionem  (liberum  arbitrium  motum  a 

tlj  Num.  34.  —  (2;  Num.  9. 


mus,  sensus  compositi  et  divisi  distinctio- 
nem,  qua  una  SS.  Patres  et  Theologi  usi 
sunt  ad  conciliandam  libertatem  et  contin- 
gentiam,  cum  praescientia  Dei  et  efficacia 
divinorum  decretorum  ?  Voluitne,  aut  po- 
tuit  capere,  sensum  compositum  jungere 
actum  actui,  divisum  autem  jungere  ac- 
tum  potentiae  ad  oppositum  ?  Nonne  dixit 
in  Antidoto  super  4.  Canonem  sessionis  6, 
hanc  interpretationem  esse  «  Sophistarum 
inventum  ?  » 

XXVIII.  Haec  duo  Thomisticae  doctrinae  a 
Calviniana  discrimina,  adeo  manifesta  sunt, 
ut  nec  ipse  adversarius  dissimulare  potue- 
rit :  nam  in  libro  quem  edidit  de  libertate 
incoacta  pagina  226.  utramque  differentiam 
his  verbis  expressit.  «  Quem  invenient  Jan- 
seniani  inter  Thomistas,  qui  dixerit  volun- 
tatem  divina  gratia  praedeterminatam,  ca- 
rere  proxima  ad  dissentiendum  potentia  ? 
Quem  dabunt  qui  distinctionem  sensus 
compositiet  divisi  sic  interpretetur,  ut  sen- 
sus  sit  voluntatem  a  Deo  motam  posse  dis- 
sentire,  quamdiu  illa  motio  aberit,  et  adve- 


us 


APOLOGIA  THOMISTARUM. 


nerit  alia  ?  »  Quem  ergo  invenies  pariter 
inter  Thomistas,  qui  Galvino  et  rigidioribus 
Galvinistis  consentiat  ?  Quem  dabis  qui  a 
definitione  Tridentini,  qua  dicitur  liberum 
arbitrium  a  Deo  motum  posse  dissentire  si 
velit,  aliquid  deleri  cupiat  ?  Quem  reperies 
qui  solo  modo  loquendi  ,  seu  «  In  usu 
tantum  vocum  (ut  tuo  verbo  utar)  a  Galvino 
differat,  eadem  existente  amborum  senten- 
tia?» 

XXIX.  Tertium  discrimen,  etiam  ex  dictis 
apertum  est ;  consistit  enim  in  hoc  quod 
Calvinus  et  rigidiores  Calvinistae,  negant 
voluntatem  nostram  in  salutis  negotio 
libere  Deo  cooperari,  Thomistae  vero  hanc 
liberam  cooperationem  admittunt  ;  eamque 
volunt  esse  effectum  divinae  gratiae,  libe- 
rum  arbitrium  applicantis,  ac  facientis  ut 
libere  Deo  cooperetur,  juxta  illud  Augustini 
super  Psalm.  77.  Deus  cooperatorem  sibi 
facit  hominis  spiritum  in  opere  bonorum 
factorum  ,  et  istud  D.  Bernardi  in  libro 
de  libero  arbitrio,  versus  finem,  «  Deus  et 
voluntatem  applicat  operi,  et  opus  explicat 
voluntati.  »  Idipsum  diserte  docuit  olim 
Capreolus,  antiquissimus  Thomista,  imo  et 
Thomistarum  princeps.  Nam  in  2.  sent. 
dist.  28.  quaest.  1.  art.  3.  ad  12.  haec 
scripsit  :  «  Non  solum  juvat  nos  Deus  ab 
bonum  velle,  partialiter  coefficiendo,  sed 
etiam  quodam  modo  speciali,  faciendo 
ipsam  voluntatem  partialiter  concurrere  ; 
ita  quod  ipsa  voluntas  partialiter  concausat, 
applicata,  et  quasi  instrumentaliter  mota  a 
Deo,  ad  sic  partialiter  concausandum.  » 

XXX.  Constat  itaque  ex  hactenus  dictis, 
tria  ex  Thomisticse  libertatis  tabella,  Calvi- 
num  delevisse  lineamenta ;  scilicet  actualem 
voluntatis  indifferentiam,  seu  absolutam 
dissentiendi  potentiam  ;  veram  et  legitimam 
sensus  compositi  et  divisi  interpretationem ; 
et  liberam  in  salutis  negotio  voluntatis 
nostrae  cooperationem.  Addunt  aliqui,  nec 
immerito,  etiam  indifferentiam  objectivam 
judicii  Galvinum  sustulisse,  saltem  impli- 
cite,  virtualiter,  et  arguitive,  ut  aiunt. 
Gum  enim  indifferentia  judicii  regula  sit 
liberae  operationis,  et  proxima  radix 
indifferentiae  voluntatis,  hac  indifferentia 
voluntatis  sublata,  illa  pariter  judicii 
indifferentia,  arguitive  saltem,  etperlocum 
extrinsecum  tolhtur  ;  unde  in  motibus 
primo  primis,  ac  pure  spontaneis,  et  non 


liberis,  nulla  praesupponitur  in  intellectu 
indifferentia  objectiva  judicii.  Imo  eam 
expresse  negare  videtur  Galvinus  libro  2. 
institut.  cap.  5.  ubi  indicat  necessitatem 
peccandi  in  nobis,  illi  similem  quae  viget 
in  Daemonibus,  vel  in  Deo  se  amante.  At 
certum  est  neque  in  Deo  judicii  indiffe- 
rentiam  praeire  suae  bonitatis  amori,  nec 
in  Daemone  antecedere  odium  Dei  ipsum 
torquentis.  Ait  etiam  capite  4.  voluntatem 
nostram  moveri  a  Deo,  sicutequus  movetur 
a  sessore  :  quo  etiam  exemplo,  ab  homine 
moto  per  gratiam,  indifferentiam  objec- 
tivam  judicii  excludere  videtur.  Unicum 
ergo,  quod  ut  primum  et  rude  aliis  suppo- 
nitur,  in  libertatis  Thomisticae  tabella, 
reliquit  Calvinus  lineamentum,  sponta- 
neitatem  scilicet,  seu  immunitatem  a 
violentia  et  coactione,  quam  (ut  supra 
ostendimus  in  voluntate  mota  et  excitata 
gratia  efficaci  non  negavit. 

Articulus  III. 

Aliud  discrimen  a  Patre  Lemos  adductum, 
refertur,  et  ab  adversarii  censura  et  im- 
pugnatione  vindicatur. 

XXXI.  Postquam  adversarius  g.  3.  num. 
111.  Thomisticae  libertatis  tabellam  infida 
manu  expressit,  omissa  actuali  voluntatis 
indifferentia,  seu  absoluta  dissentiendi,  vel 
non  agendi  potentia,  quam  ad  veram  huma- 
norum  actuumlibertatem  necessariam  Tho- 
mistae  postulant ;  et  posteaquam  ibidem 
interrogavit,  quid  ex  illa  tabella  Calvinus 
delevisset;  cui  postulationi  jam  satis  res- 
pondimus  ;  numero  sequenti  refert  quae 
olim  Pater  Lemos  in  Gongregatione  de  Auxi- 
liis,  coram  Summo  Pontifice  Clemente  VIII. 
dum  haec  causa  disceptaretur,  disseruit 
(errasse  scilicet  Calvinum,  quod  non  dis- 
tinxerit  necessitatem  consequentis  ,  quae 
libertatem  perimit  ,  a  necessitate  conse- 
quentiae,  qua  nihil  verae  libertati  deperit) 
subditque ,  Calvinum  hujus  controversiae 
judicem  vocans :  Audiamus  igitur  Calvinum 
2.  inst.  cap.  16.  s.  9.  «  Interea  quod  statuit 
Deus,  sic  necesse  estevenire,ut  tamen  neque 
praecise  neque  suapte  natura  necessarium 
sit.  Exemplum  in  Ghristi  ossibus  familiare 
occurrit.  Cum  induerit  corpusnostro  simile, 


ARTICULUS  III. 


540 


quaetamen  frangi  fuitimpossibile.  Unde  ite- 
rum  videmus,non  temere  in  scholis  inventas 
fuisse  distinctiones  de  necessitate  secundum 
quid  et absoluta,  item  consequentis  et  con- 
sequentire.  En  (inquit)  ut  Galvinus   et  dis- 


fragih^fuisseejus  ossa,nemosanusnegabit,     Doctoribus,  necnon  antiquissimis  Scholas- 

ticis,  et  Canonistis,  ad  explicandam  con- 
cordiam  nostrae  libertatis  cumdivina  pnes- 
cientia,  providentia  ,  et    pmdestinatione, 

frequenter  usurpata  fuerit  :  (juo  fit,   ut  si 

valeret   adversarii  argumentatio,  aut  esset 

tinctionem  illam  cognoscit  qua  se  adversarii     Calvinus  cum   Patribus  absolvendus,   aut 

essent  cum  Calvino  Patres  proscribendi ; 
liceatque  ea  Augustini  verba  quibus  Julia- 
num  alloquitur,  contra  adversarium  usur- 
pare  :  «  Ostendam  prius  quantis  et  quali- 
bus  Ecclesia^  Catholica)  DocLoribus,  nomine 
Manichaeorum  (et  Calvinistarum)  intolera- 
bilem  facere  non  cuncteris  injuriam,  et 
cum  me  appetis,  in  quos  tua  tela  jacule- 
ris,  etc.  >  (1) 
XXXIV.  Occurrit  ergo  primo  Concilium 


salvos  putant,  et  juxta  illam  docet  divinum 
decretum  non  influere  necessitatem  conse- 
quentis  in  actionem  ex  eo  secutam,  sed 
tantum  necessitatem  consequentiae.  Qme 
doctrina,  quomodo  differat  ab  adversario- 
rum  doctrina,  in  hunc  modum  argumen- 
tando  quaerimus. 

«  Necessitas  consequentiae,  qu?e  excludit 
necessitatem  consequentis  ,  est  necessitas 
non  destruens,  sed  servans   iibertatem,  ut 


loquitur  P.  Lemos  :  necessitas  quam  Calvi-     Coloniense,  quod  contra   Lutheranos  cele- 


nus  ex  Dei  decreto  in  nostras  actiones  de- 
rivari  putat,  est  necessitas  consequentite, 
quas  necessitatem  consequentis  excludit,  ut 
jam  visum  est  :  ergo.necessitas  quam  Cal- 
vinus  derivari  putat  in  nostras  actiones  ex 
Dei  decreto,  non  est  destruens,  sed  servans 
potius  libertatem.  » 


bratum  fuit  anno  1556.  Ulud  enim  non  ali- 
ter  contra  illos  Haereticos,  divinam  pnes- 
cientiam,  et  prredestinationem,  cum  huma- 
norumactuumlibertateconciliat,  quam  hac 
celebri  distinctione  necessitatis  absolutae  et 
hypotheticae  ,  seu  consequentiae  et  conse- 
quentis  ,   ut    videri  potest  in    Enchiridio 


XXXII.  Antequam  huic  argumento  res-  Christianae  institutionis,  de  Sacramento  poe- 
pondeam  ,  Lectorem  praemonitum  velim  ,  nitentiae,  ubi  hanc  distinctionem  tradit  et 
verba  iila  quae  ex  Calvino  refertadversarius,     exponit,  his  verbis  :  «  Duplex  est  necessitas, 


eo  loco  quem  ad  marginem  citat,  nempe  2. 
instit.  cap.  16.  s.  9.  minime  haberi,  sed 
Calvinum  ibi  de  re  omnino  diversa  loqui, 
nimirum  de  descensu  animae  Christi  ad  in- 
feros.  Unde  verisimiie  est  ,  adversarium 
oculis  alienis  legisse  Calvinum,  aut  usum 
fuisse  illis  perspiciliis,  quibus  videntur  ea 
quaa  non  sunt,tamquameaqu3esunt.  Neque 


absoluta,  quam  vocamus  necessitatem  con- 
sequentis;  veluti  necesse  est  Deum  esse, 
hominem  esse  animai  rationale  mortale  , 
nam  ha)c  aliter  se  habere  nequaquam  pos- 
sunt.  Alia  est  necessitas  consequentiae,  qua 
necessario  evenire  dicimus,  non  qua)  sua 
natura  necessaria  sunt,  sed  necessario  se- 
quuntur ,   propter  praecedentes  causas.    » 


enim  dici  potest  esse  errorem  typographi     Et  per  hanc  distinctionem  conciliat  pnes- 


Tolosani,  cum  eadem  citatio  marginalis,  in 
editione  Parisiensi,  ab  auctore  revisa  et  re- 
cognita,  reperiatur. 

XXXIII.  Hoc  proemisso,  et  dato  verba  illa 
alibi  reperiri,  non  erit  diffijile  argumento 
occurrere;  promptissima  enim  est  defensio 
in  ea  causa,  quae  Thomistas  cum  Ecclesiae 
Patribus,  ac  Conciliis,  ita  conjungit,  ut  ne- 


cientiam  et  providentiam  Dei,  cum  libero 
arbitrio. 

XXXV.  Eadem  distinctione  utitur  D.  Au- 
gustinus,  ut  constat  ex  canone  Nabuchodo- 
nosor,  aiias  Vasis  irw,  %,  Quamvis^Z.  quajst. 
4.  juncta  Glossa  ibidem.  In  ipso  enim  textu 
refertGratianusex  Augustino,distinctionem 
necessitatis  absolutae  suae  simplicis  et  neces- 


cesse  fuerit,  si  haec  sententia  censura  digna     sitatis  conditionata?,  qua)  est  eadem  ac  dis- 


sit,  eadem  cum  Thomistis  Patres  censura 
notari.  Priusquam  igitur  hoc  argumentum 
diluamus,  ostendendum  est  breviter,  dis- 
tinctionem  hanc  necessital's  absolutae  et 
hypotheticaa  ,  seu  consequentis  et  conse- 
quentiae,  ita  esse  cclebrem,  et  perantiquam, 
ut  a  Conciliis,  SS.  Patribus,  et  Ecclesiae 
I. 


tinctio  necessitatis  consequentis  et  conse* 
quentiae.  Verba  textus  sunt  :  «  Quamvis 
convenienter  dicatur,  si  luec  praedestinata 
sunt,  vcl  pnescita,  nccessario  evenient  : 
non  tamcn  idco  absolute  verum  cst  neces- 


(1)  Lib.  3.  cap.  1. 


50 


§50  AP0L0GIA  THOMISTARUM. 

sario  evenient  quse  prsedestinata  sunt  vel  salvus,  nisi  quem  Deus  voluerit  salvari,  et 

praescita ;  quia  hic  necessitas  refertur  ad  ideo  rogandus  est  ut  velit,  quia  necesse  est 

rerum  eventum,   ibi  ad  intuitum   divinae  fieri,  <si  voluerit.  »  Et  respondet,  quod  «  Per. 

praescientiae.  Unde  juxta  Augustinum,  duae  illud  verbum  Augustini  intelligenda  est  ne- 

sunt  necessitates,  simplex  una,  veluti  qua  cessitas  in  rebus  volitis  a  Deo,   non  abso- 

necesse  est  omnes  homines  esse  mortales  :  luta,  sed  conditionalis;    necesse  est  enim 

altera  conditionis,  ut  si  quem  ambulare  quis  hanc  conditionalem  veram  esse,  si  Deus  hoc 

scit,    eum  ambulare    necesse     est ;   quod  vult,  necesse  est  hoc  esse.  »  Et  in  resp.  ad 

enim    quisque  esse   novit,     id    esse    ali-  5.  ait,  «  Ea  quae  fiunt  a  voluntate  divina, 

ter    quam    notum    est    nequit;   sed    haec  talem  necessitatem  habent,   qualem   Deus 

minime    secum    illam    simplicem    tradit.  vult  ea  habere,  scilicet  vel  absolutam,  vel 

Hanc  enim  necessitatem  non  propria  facit  conditionalem  tantum ,  et  sic  non  omnia 

natura,  sed  conditionis  adjectio.  »   In  illa  sunt  necessaria  absolute.  » 
autem  verba  Glossa,  verbo  Quamvis,  haec         XXXVIII.  D.  ThomaeconcinitS.  Bonaven- 

scribit  :  «  Ad  hujus  paragraphi   intelligen-  turain  1.  dist.  47.  art.  1.  quaest.  l.ubi  quae- 

tiam  nota  quod  omnes  tales  locutiones  sunt  rit, «  Utrum  voluntas  beneplaciti  Dei  possit 

duplices  :  si  Deus  praevidit  aliquid,  necessa-  impediri  ?  »  Et  respondet,  «  Voluntatem  ab- 

rio  illud  eveniet ;  quia  si  haec  dictio  (neces-  solutam  necesse  esse  impleri,  conditionalem 

sario)   determinat  totalem  consequentiam,  vero  minime.  »  Ac  subdit :  «  Sed  attenden- 

locutio  est  vera ;  et  tunc  talis  est  sensus  in  dum,  quod  est   necessitas  consequentiae,  si- 

consequentia,  si  Deus  praevidit  aliquid,  il-  cut  supra  dictum  est  de  prsescientia ;   ipsa 

lud  evenire  est  necessarium.  Si  autem  haec  enim  non  habet  necessitatem  consequentis, 

dictio  (necessario)  determinat  ipsum  conse-  sed  consequentiae,  quia  necessario  infertur, 

quens,  est  falsa.  »  Et  iterum  «  Nota  quod  et  sequitur,  Deuspraescit  hoc,  ergo  hoc  erit; 

talis  argumentatio  non  valet,  si  Deus  prae-  secl  tantum  non  necessario  praescit,  quia  in 

viditaliquid,  necessario  illud  eveniet  :  ergo  actu  proesciendi,  frequenter  notatur  effectus 

si  Deus  praevidit  aliquid,   necessarium   est  contingens  :  sic  in  voluntate  intelligendum 

illud  evenire  :  quia  modo  haec  dictio  (neces-  est,  quod  voluntas  Dei   absoluta  connotat 

sarium)  non  potest  determinare  ipsam  con-  eventum  rei,  et  ideo  est  ibi  necessitas  con- 

sequentiam,  sed  tantum  consequens.  »  sequentiae,  sed  non  consequentis,  etc.  » 

XXXVI.  Favet  etiam  Venerabiiis  Beda  in  XXXIX.  Hanc  D.  Bonaventuraa  doctrinam 
Axiomatibus  Philosophicis,  littera  0,  ubi  luculenter  exponit  Petrus  Trigosius  Gappu- 
ait :  «  Omnia  futura  de  necessitate  evenient  cinus,  in  Gommentariis  super  summam 
4.  Periherm.  Verum  est  in  sensu  composito,  Theologiae  hujus  Seraphici  Doctoris,  4.  parte 
non  autem  in  sensu  diviso.  Vel  verum  est  quaest.  15.  art.  2.  dubio  1.  conclus.  2.  (I) 
ex  hypothesi,  non  autem  simpliciter.  »  his  verbis  :  «   Effectus  contingentes  et  li- 

XXXVII.  Gelebris  etiam  et  frequens  haec  beri,  si  comparentur  ad  scientiam,  provi- 
distinctio  apud  veteres  Scholasticos  fuit.  dentiam,  et  voluntatem  Dei,  dicuntur  ne- 
Ea  utitur  in  terminis  Scholasticorum  Prin-  cessarii  secundum  quid,  sive  ex  supposi- 
ceps  et  Coryphaeus  D.  Thomas,  quaest.  24.  tione,  quae  necessitas  vocatur  conditionalis, 
de  veritate  art.  1.  ad  13.  ubi  ait  :  «  Ex  et  consequentiae,  non  tamen  absoluta,  seu 
praescientia  Dei  non  potest  concludi,  quod  consequentis.  »  Et  assignat  rationem  : 
actus  nostri  sint  necessarii,  necessitate  ab-  «  Quoniam  istae  consequentiae  sunt  optimae, 
soluta,  quae  dicitur  necessitas  consequentis,  Deus  praescit  hoc  futurum,  ergo  hoc  erit. 
sed  necessitate  conditionata,  quae  dicitur  Deus  vult  aliquid  fieri,  ergo  fiet  eo  modo 
necessitas  consequentiae.  »  Et  in  1 .  sent.  quo  voluerit,  et  quando  voluerit,  quia  non 
dist.  47.  quaest.  1.  art.  1.  ad  2.  «  Quamvis  stat  dari  antecedens  verum,  et  consequens 
voluntas  Dei  sit  immutabilis,  et  invincibilis,  falsum.  » 

non  tamen  sequitur  quod  omnis  effectus         Eamdem  distinctionem  et  doctrinam  tra- 

ejus  sit  necessarius,  necessitate  absoluta,  dunt  Magister  in  1.  dist.  38.  Albertus  Ma- 

sed   solum  conditionata.  »   Item  1.   parte  gnus,  Alensis,  Scotus,  Durandus,  iEgidius 
quaest.  19.   art.   8.   sibi  primo  loco  objicit 
dictum    illucl    Augustini ,     «    Nullus    fit        (l)  Pag.  459. 


ARTJGULUS  III.  ,;,, 

Romanus,  Capreolus,  Gajetanus,  Ferrarien-  Patres,  antiquiores  Scholastici,  et  Ganonis- 

sis,  aliique  antiqui  Scholastici,  quos   refert  tae,  supra  relati  :  necessitas  quam  Galvinus 

et  citat  Alvarez  disp.  25.  de  Auxiliis.  ex  Dei  decreto  in  nostras  actioncs  derivari 

XL.  Vix  tot  Patrum,  tot  Scholasticorum  putat,  est  necessitas  consequentiae,  quae  ne- 

testimonia  obtinebunt   ab  adversario  ,   ut  cessitatem  consequentis  excludit,  'inquit  P. 

eam  distinctionem,  quam  a   Patribus  Tho-  Annatus  ubi   supra  :  ergo  necessitas  quum 

mistae  acceperunt,  sustinendam   concedat;  Galvinus  derivari  putat  in  nostras  actiones 

damnabitque    potius    totam    antiquitatem  ex  Dei  decreto,  non  est  destruens,  sed  ser- 

cum  Galvino,  quam  Galvinum  a  Thomistis  vans  potiuslibertatem. 

sejunctum  fateatur  :  adeo  nihil  est  quod  te-  XLIII.  Vides  ergo  (amice  Lector)  quo  ten- 

nacissimum  ingenium  non  tentet.  Sed  erit  dat  tota  haec  adversarii  ratiocinatio.   Puto 

sequioris  animi   Lector  ,   et   quam  merito  quod  eum  animi  suiet  ingenii  impetus,  ul- 

Thomistse  hacdistinctione  se  salvos  putent,  tra  quam  voluisset  impulerit  :  ad  hoc  enim 

cum  tot  et  tales  habeant  suae  securitatis  demum  haec  argumentatio  pervenit  ut  aut 

praestites  ac  fidejussores,  facile  perpendet.  Galvinumab  errore  absolvi,   aut   Goncilia 

Nobisinterim  his  Augustini  verbis  adversa-  SS.  Patres,  etantiquos  Scholasticos    et  Ga- 

rium  compellarelicebit  :  «  Vide  cumquibus  nonistas,  simul  cum  illo  damnari  necesse 

sit  mihi  causa  communis,  quam  nulla  con-  sit.  Sane  potiori  jure  quam  de  Salmanticen- 

sideratione  sobria  pulsare  calumniis  et  ex-  sibus  adversariusdixerit,  (l)reponam,  quod 

pugnare  conaris.  Gerne  quam  tibi  pernicio-  dum  Thomistas  incautius  insectatur,  Calvi- 

sum  sit  tam  horribile   crimen  objicere  tali-  num  absolvit  a  magna  sui  erroris  parte,  et 

bus,  et  quam  mihi  gloriosum  sit,  quodlibet  D.  Thomam,  S.  Bonaventuram,  et  omnes 

crimen  audire  cum  talibus,  etc\  Iterum  te  fereantiquosScholasticos,ipsumquedemum 

admoneo,  iterum  te  rogo,  aspice  tot  ac  tales  Augustinum  accusat ,   illosque   Galvinistis 

Ecclesiae  Catholicae  defensores.  Vide  quibus  consentientes  facit,  ut  merito  illis  gratulari 

tam   gravem,    tamque  nefariam    irrogaris  possimus,  quod  aliquando  etiam  Jesuitas 

injuriam,  »  libro  1.  contra  Julianum  cap.  4.  propitios  habeant,  et  tentatum  a  Jesuitis 

XLI.  Sed  propius  ad  rem,  etin  primis  con-  quod  sui  non  tentassent,  Calvinum  scilicet 

tendo,  quod  si  adversarii  argumentatio  con-  vel  invitum,  cum  Patribus  componere. 

traThomistasconcludat,concluditdoctrinam  XLIV.  Neque    vero    respondere  adver- 

Conciliorum,   Sanctorum  Patrum,  veterum  sarius  potest,  Concilia,  SS.  Patres,  et  anti- 

Scholasticorum,etCanonistarum,  a  doctrina  quos    Scholasticos  ,    locis  supra    relatis 

Calvini  non  discrepare,  sic  enim  cum  ad-  non    loqui     de    necessitate    consequentiae 

versario  argumentando  quaero.  Galvinus  ex  orta   ex   decreto    Dei  ,    sed    de    illa  tan- 

Dei  decreto  non  aliam  in  nostros  actus  libe-  tum   qute    sequitur    ex  ejus   praescientia. 

ros  ex  Dei   praescientia   et  decreto  inducit  Nam   (praeterquam  quod   eadem  est  ratio 

necessitatem,  quam   consequentiae,   et  se-  de  praescientia  et  decreto,  cum  scientia  Dei 

cundum  quid,  teste  P.  Annato,  ubi  supra  :  libera,  quaeapprobationis  dicitur,  ut  appli- 

sed  eamdem  necessitatem  Goncilia,  SS.  Pa-  cata  per  dccretum,  sit  causa   rerum,  juxta 

tres,  antiqui  Scholastici,  et  Ganonistae,  do-  SS.  Patres  disp.  3.   relatos)  hacc  responsio 

cent  in  actushumanos  derivari  ex  Dei  praes-  aperte  repugnat  testimoniis  quaoadduximus. 

cientia  et  decreto,  ut  constat  ex  testimoniis  Nam  Concilium   Coloniense  dicit   necessita- 

jam  adductis  :  ergo  Concilia,  SS.  Patres,  et  temconsequentiae  eam  esse,  «  Qua  necessa- 

antiqui   Scholastici,  eamdem   cjuam  Galvi-  rio  evenire  dicimus  non   quae  sua  natura 

nus  asseritnecessitatem,  exDeipraescientia,  necessaria  sunt,  sed  necessario  sequuntur, 

etdecreto,  in  actus  humanos  derivari  exis-  propter   causas  pr.ecedkntes,  »   inter  quas 

timant.  divina  voluntas  praecipue  numcratur,  cum 

XLII.  Vel  iterum,  ut  eamdem  formam  et  juxta  Apostolum,  Dousoperatur  omnia  jux- 

seriem  verborum,  qua  adversarius  contra  ta  consilium  voluntatissme.  UndeGratianus 

hos  utitur,  usurpem.  Necessitas  consequen-  loco  citato  ait  :  «  Quamvis  convcnicntcr  di- 

tiae,  quae  excludit  necessitatem  consequen-  catur,  si  haec  prjsdestinata  sunt,  vel  pras- 
tis,  est  necessitas  non  destruens,   sed  ser- 

vans  libertatem;  ut  docent  Concilia,  SS.  (l)  Disp.  3.  cap.  4.  |.  5. 


APOLOGIA  /f  HOMISTARUM. 

cita,  necessario  evenient ,   etc.  »    Item  D.  facinora  impulsum,  male  agere,  quam  ne- 

Thomas  asserit   hanc   conditionalem    esse  cessario  Diabolus  malus  est.  Quis  vero  dixe- 

veram  :  «  Si  Deus  hoc  vult ,  necesse  est  rit  ,  eam  esse  solum   necessitatem    conse- 

esse.  »  EtD.  Bonaventura  docet,  quod  sicut  quentiaa,  quaDeus  bonus  est,  aut  Diabolus 


ex  Dei  praescientia,  ita  et  ex  ejus  voluntate, 
infertur  necessitas  consequentiee ,  sed  non 
consequentis.  Ejusetiam  Gommentator  ait  , 
quod  «  Effectus  contingentes  et  liberi ,  si 
comparentur  ad  scientiam,  ppovidentiam,  et 
voluntatem  Dei,  sunt  necessarii  necessitate 
conditionaii,  et  consequentiee  ,   non  tamen 


malus  ?  Non  puto  adversarios  concessuros. 
Gonstat  igitur  Galvinum  admisissse  quod 
divina  motio  et  decretum,  non  solum  ne- 
cessitatem  consequentiee,  secl  et  consequen- 
tis  in  actus  humanos  inducit. 

XLVI.  Deinde,  unum  ex  pruicipuis  Galvi- 
nianee  doctrinaeprincipiis  est,  divina  decre- 


absoluta,  et  consequentis.  »  Ergo  praedicta     ta  et  auxilia,  ita  esse  efficacia,  ut  omnem 
responsione  non  potest  adversarius  eiudere 
vim  argumenti  propositi. 

XLV.  Ad  testimonium  vero  Galvini  , 
cui  P.  Annati  ratiocinatio  innititur  ,  dupli- 
citer  responderi  potest.  Prima  et  verior  res- 
ponsio  est,  quod  apud  Heereticos  solemne 
et  frequens  est  ,  Gaivinum  minime  sibi 
constare ,  sed  sibi  apertissime  contradicere. 
In  primis  enim  libro  2.  instit.  cap.  3.  §.  o. 
heec  scribit  :  «  Porro  quod  libertate  abdi- 
catam  voluntatem  dico  necessitate  trahi  vel 
duci,  mirum  est  si  cui  videatur  aspera  lo- 
cutio,  quee  nec  absonum  habet  quidpiam, 
nec  a  Sanctorum  usu  aliena  est.  Offendit 
autem  eos  qui  inter  necessitatem  et  coac- 
tionem  distinguere  nesciunt.  At  si  quis  eos 
interroget,  an  non  Deus  necessario  bonus  sit, 
annon  Diabolus  necessario  malus,  quid  res- 
pondeant  ?  Sic  enim  annexa  est  Dei  bonitas 
cum  divinitate,  ut  non  magis  necessarium 
sit  ipsum  esse  Deum  ,  qaam  esse  bo- 
num  :  Diabolus  autem  per  lapsum  ,  sic  ab 


voluntatis    indifferentiam    absorbeant  ,  et 
absolutam   dissentiendi    potentiam  exclu- 
dant :  imo  in  hoc  (ut  passim  docet  adver- 
sarius  in  libris  quod   adversus  Jansenianos 
edidit)   consistit  totius  heeresis  Calvinianee, 
in  materia  degratia  et  libero  arbitrio  ,  sum- 
ma.  Ex  hoc  autem  principio  erroneo  mani- 
feste  sequitur,  ex  Dei  decreto,   non   solum 
necessitatem  consequentiee  et  hypotheticam, 
sed  etiam  consequentis  et  absolutam   ,  in 
actus    humanos   induci.  *Sic    enim  arguo. 
Necessitas  quee  omnem  voluntatis  indiffe- 
rentiam,  et  absolutam  dissentiendi  seu  non 
operandi  potentiam  tollit,  est  necessitas  ab- 
soluta  et  consequentis,  et  non  solum  hypo- 
theticaet  consequentiee,  consentientibus  om- 
nibus  Theologis:  sed  Calvinus  docuit  ex  di- 
vino  decreto  oriri  necessitatem  quee  tollit 
omnem  voluntatis  indifferentiam,  et  abso- 
lutam  dissentiendi    potentiam ,    solamque 
spontaneitatem ,  seu  immunitatem  a  coac- 
tione  relinquit,    ut  constat   ex  locis  supra 
adductis,  et  fatetur    ipse  adversarius  :  ergo 
Galvinus  revera  ex   divino  decreto  neces- 
sitatem    non    solum     consequentiee ,    seu 
hypotheticam,  sed  etiam  consequentis,  sive 
absolutam,  induci  putavit. 

Itaque  cum  solum  consequentiae  neces- 
sitatemex  divinis  decretis  oriri  dicit  ,  loco 
ab  adversario  allegato,  ludit  verbis,  iiludit- 
que  Lectoribus,  sibique  manifeste  contra- 
dicit.  Unde  Jacobus  Gualterius  Jesuita ,  in 
Anatome  Galvinismi,  ducentis  dilemmati- 
bus  ex  ejusdem  Galvini  principiis,  vel  as- 
dicet,  quod  sit  peccandi  necessitati"  obno-  sertionibus,  magna  ex  parte  desumptis,  om- 
xius  ?  »  Quibus  verbis  contendit ,  tam  ho-  nes-ejus  heereses  eliminat.  Quod  idem  facit 
minemdivinagratiaadbeneagendumexci-  Nicolaus  Romoeus  in  libro  qui  inscribitur, 
tatum,  necessario  agere,  quam  necessario  Calvini  effigies,  spectaculo  nono  et  decimo, 
Deus  bonus  est  :  tam  hominem  ad  male  quorum  titulus  est,  Calvinus  sibi  discolor, 
agendum,  et  ut  alibi  dixit?  ad  perpetranda     ubi  ostendit,  librum  institutionum  Galvini 


omni  boni  communione  alienatus  est  ,  ut 
nihii  quam  male  agere  possit.  Quod  si  quis 
sacrilegus  ogganniat,  Deo  parum  laudis  ex 
sua  bonitate  deberi  ad  quam  servandam 
cogatur  ;  cui  non  erit  prompta  responsio, 
immensa  ejus  bonitate  fieri  ne  male  agere 
possit,  non  violenta  impulsione.  Ergo  si 
liberam  Dei  voluntatem  in  bene  agendo, 
non  impedit  quod  necesse  est  ipsum  bene 
agere  :  si  Dianolus  qui  nonnisi  malo  age- 
re  potest,  voluntate  tamen  peccat  ,  quis 
hominem    ideo  minus   voluntarie  peccare 


ARTICULUS  III. 


555 


esse  cenlonem  contradictiomim  ,  nume- 
ratque  viginti  primarias  ,  et  plusquam 
sexcentas  consectarias. 

XLVIL  Gerte  sincerior  est  et  candidior 
Lutherus,  et  magis  ad  suum  errorem  conse- 
quenter  loquitur  ,  dum  in  libro  de  servo 
arbitrio ,  distinctionem  hanc ,  ut  merum 
phantasma ,  et  inutile  figmentum  irridet. 


lam  ergodecretum  hocimponere  debet  ne- 
cessitatem  ?Respondet,  nullam.  Rursus  in- 
terrogo,  num  incertum  csse  possit  hoc  de- 
cretum  et  fallibile  ?  Dicit  non  posse  :  ergo 
inquam  imponit  aliquam  necessitatem  ? 
Respondet  ,  imponit  etiam  multiplicem. 
Porro  necessitas  illa  numquid  est  attempe- 
rata  et  congruens  creatae  libertati  ?  Prorsus 


«  Senserunt,  inquit,  Sophistae   (sic  Gatholi-     ita  est,  inquit,  et  ideo  est  necossitas  moda- 


cos  Doctores  appellat)  vim  invictam  et  in- 
sustentabilem  hujus  argumenti,  ideo  finxc- 
runt  necessitatem  eonsequentiae  et  conse- 
quentis,  sed  quam  nihil  noc  figmentum  effi- 
ciat,  supra  docuimus.»  Et  post  pauca.  « Ne- 


lis.  Sed  ille  modus  diminuet  fortasse  vim 
voluntatis  ?  Est  modus  (inquit)  qui  vocatur 
irresistibiiiter.  Placet  consulcre  lihertati 
creatura3  ?  Est  necessitas  hypothetica  et 
conditionalis.  Non  placet  ?  Est  absoluta.  Si 


cessitas  vero  consequentiee,  quailli  se  solan-     Iubet,  et  ita  commodum  est  ,  est  nocessilas 

secundum  quid  :  sin  secus,  est  necessitas 
simpliciter.  DeniqueTwisius  minime  malus, 
utpotenova3  legis  Apostolus,  omnibus  om- 
nia  factus  est,  ut  omnes  ludos  faciat.  » 

XLIX.  Laudosane  et  gratulor  adversario 
non    deesse    eloquentiam  ,   qua   Haereticos 
exagitet,  et  qua  Twisium  ad  omnem  auram 
pro  commodo  suo  vertibilem,  lepide  lacessat 
etsugillet.  Sed  cur  amabo  eamdem  animi 
inconstantiam  circa  eamdem  distinctioncm 
in  Galvino  non  advertit,  lyncaeus  discipulo, 
et  caecus  Magistro  ?   Cur  ,   inquam  ,  mani- 
festam  in  Galvino  contradictionem  docente 
divina  decreta  imponere  et  non  imponere 
necessitatem,  dissimulat,  quam  improperat 
Twisio  ?   Non  error  est    nisi  quem  certa 
voluntas,  et  Thomistas,  lacessendi  studium 
facit;  neque  virum  perspicacis  adeo  ingenii, 
et  qui  etiam  in  Thomistis,  ea  quae  non  sunt, 
scilicet  haeresum  sordes,  vidct ;  inadverten- 
tiae  accusandum  puto,  sed  calliditatis,  etnon 
satis  sincerae  fidei,  quam  sub  illo  adversan- 
tium  verborum 

minus  cautis  occutaret.   Ne£*at 
se  in  Galvino   contradictionem 

a  quo  cum  peteretur,  an  esset  Huguenotus  ;     qua  mente  ?Quia  si   fateretur  Calvinum  ad- 


tlir,  MEHUM  PHANTASMA  EST.   » 

Accedit  etiam  quod  Driedo ,  Doctor  Lo- 
vaniensis,  et  acerrimus  Galvinistarum  im- 
pugnator,  relatus  a  Joanne  a  S.  Thoma, 
profitetur  quod  semper  Haereticus  hanc 
negavit  distinctionem  ,  per  quam  omnia 
Haereticorum  sophismata  diluuntur.  (1) 

XLVIII.  Mirum  ergo  est,  quod  adversa- 
rius  adeo  in  Thomistis  observandis  ocula- 
tus,  ut  videat  quae  non  sunt  :  minime  ta- 
men  adverterit,  quam  varium  ac  versatile 
sit  ingenium  Calvini,  eadem  pro  libito  et 
negantis  et  asserentis  in  hac  quaestione  de 
gratia.  Et  major  admirationis  ratio  accedit, 
quod  hanc  animi  inconstantiam,  circa  eam- 
dem  distinctionem  necessitatis  absolutae  et 
hypotheticae,  consequentis  etconsequentise, 
Twisio  Calvinistae,  et  Calvini  (ut  ipse  putat) 
vestigiis  inhaerenti,  improperaverit ;  eum- 
que  non  injucunde  Morioni  cuidam  compa- 
raverit ,  qui  se  Catholicum  et  Huguenotum, 
alternis  vicibus  fatebatur.  Verba  ejus,  quia 
elegantissima  et  lepidissima  sunt  ,  placet 
hic  transcribere.  «  Memini  (inquit)  (2)  me 
vidisse  olim  Morionem  in  aula  viri  nobilis, 


conflictu  latitantem  ,   fortc 
igitur  eam 
detexisse : 


respondebat  ,  minime.  Gatholicus  ergo  ? 
Ita  inquiebat.  Rursus  inversa  statim  inter- 
rogatione,  cum  urgeretur,  an  esset  Gatholi- 
cus?  Minime  vero  inquiebat.  Huguenotus 
igitur?  Itaest.  Vide,  Lector  ,  quantum  ab 
eo  distet  Huguenotus  iste  Leovardiensis  :  a 
quo  si  peto,  an  debeat  aliud  decretum  ad- 
mitti  circa  liberos  actus,  quam  quo  salve- 
tur  eorum  libertas  ?  Non  debet  inquit.  Nul- 


(1)  Totno  I  iu  I. 
cap.  6.  S.  1. 


p.  disp.  20.  art.  7.  —(2;  Disp.  1. 


nnsisse  necessitatem  consequentis ,  non 
posset  Thomistis  cum  Galvino  consensioncm 
in  ea  parte  imponere,  cum  cam  eonsoquen- 
tis  necessitatem  ubiquc  Thomistae  negent. 
Sed  quia  Twisius  distinctionem  illam  D. 
Thomae  amplectebatur  ,  dicebatque  Deum 
necessario  quidem  cum  causis  necessariis, 
unde  necessitas  absoluta  et  consequonlis 
dicitur;  libere  vero  cum.libcris  agere,  unde 
modalis  solum,  hypothetica  ,  et  secundum 
quod,  noeossitas  appellatur,  quae  est  neces- 
sitas  consequenUc,  voluit   pugnantem  se- 


554 


APOLOGIA  THOMISTARUM. 


cum  Twisium  ostendere ,  ut  a  Twisio  in 
Thomistas  accusatio  resiliret,  et  eadem  con- 
tradictione,  Divi  Thomte  et  Thomistarum 
doctrinam  involveret. 

Cseterum  eadem  arte  ac  figura  ,  qua  D. 
Thomae  et  discipulorum  ejus  doctrinam,  ut 
sibi  contradicentem  traducere  molitus  est, 
ejus  contradictiones  ,  et  a  seipso  dissidia, 
nobis  etiam  liceret  exprimere,  illumque  iis- 
dem  quae  nobis  retendit  retibus  implicare  ; 
nisi  supra  articulo  primo,  multiplicem  in 
eo  dissidehtium  verborum  et  cogitationum 
pugnam  ostendissem.  Unde  ad  institutum 
redeo,  et  rursus  dico ,  Calvinum  scripsisse 
pugnantia,  dum  ex  una  parte  docuit  talem 
esse  divinorum  decretorum  efficaciam  ,  ut 
omnem  voluntatis  indifferentiam  ,  ac  dis- 
sentiendi  potentiam  excludant ;  et  ex  alia 
asseruit  ex  Dei  decreto,  solam  necessitatem 
consequentiae,  et  non  consequentis,  in  actus 
humanos  derivari  :  sublata  enim  voluntatis 
indifferentia,  et  dissentiendi  potestate,  re- 
linquitur  in  ejus  actibus  necessitas  conse- 
quentis  et  absoluta,  ut  ipsis  etiam  Novitiis 
et  tironibus  compertum  est. 

L.  Sed  demus  etiam  adversario,  et  effu- 
sa  supra  verum  charitate  ,  ei  concedamus, 
nullam  in  his  Galvini  dictis  esse  discordiam, 
nullam  in  eo  dissidentium  cogitationum 
pugnam  ;  attamem  celebrem  hanc  distinc- 
tionem  necessitatis  consequentiae  et  con- 
sequentis,  longealiterCalvinus  usurpavit  ac 
Thomistae  ;  subindeque  eos  ejusdera  distinc- 
tionis  diversa  intelligentia,  satis  superque 
distinguit.  Thomistaeenim  necessitatem  con- 
sequentiae  eam  esse  dicunt,  qua  consequens 
ita  infallibiliter  sequitur  ex  antecedenti, 
ut  absolute  non  sequi,  et  oppositum  con- 
tingere  possit  ;  ut  si  Deus  praedestinavit 
Petrum,  infallibiliter  gloriam  consequetur  ; 
si  vocet  Paulum  vocatione  efficaci,  infalli- 
biliter  consentiet ;  infallibilitas  enim  ho- 
rum  effectuum ,  quse  ex  divinae  volunta- 
tis  efficacia  oritur,  non  tollit  (in  sententia 
Thomistarum  )  facultatem  et  potentiam  ad 
oppositum.  Galvinus  vero  hanc  necessita- 
tem  consequentiae  appellavit,  quae  ex  di- 
vino  decreto,  seu  ex  divinae  voluntatis  effi- 
cacia  consequitur  ;  quamvis  dissentiendi , 
seu  non  operandi  potentiam  in  volunta- 
te  non  relinquat.  Gonsequentis  vero  ne- 
cessitatem,  seuabsolutam,  eam  tantum  es- 
se  voluit,  quaeoritur  ex  natura  rei,  vel  ex 


influxu  siderum,  qualem  olim  Stoici  et  Ma- 
nichaei  fingebant.  Neque  aliena  a  mente 
Galvini  hsec  interpretatio  existimanda  est : 
sic  enim  satis  aperte  mentem  suam  decla- 
rat,  loco  ab  adversarioallegato  ;  et  ipsa  ejus 
verba  hanc  explicationem  ultro  offerunt , 
dum  ait  :  «  Interea  quod  statuit  Deus  ,  sic 
necesse  est  evenire,  ut  tamen  neque  proe- 
cise.  neque  suapte  natura  necessarium  sit, 
etc.  Unde  videmus  non  temere  in  Scholis 
inventas  fuisse  distinctiones  de  necessitate 
secundum  quid  et  absoluta,  item  conse- 
quentis  et  consequentiae.  »  Haec  enim  ver- 
ba  Neque  prcecise,  neque  suapte  natura  non 
obscure  significant ,  hunc  Hsereticum ,  per 
necessitatem  consequentis  et  absolutam , 
eam  tantum  intellexisse  ,  quae  oritur  ex 
ipsa  natura  rei,  ad  bonum,  vel  ad  malum 
determinatae,  qualem  ponebant  olim  Ma- 
nichaei  :  per  necessitatem  vero  consequen- 
tiae,  illam  quae  non  ex  natura  rei,  sed  ex 
divino  decreto  dimanat,  quamvis  indiffe- 
rentiam  voluntatis,  et  dissentiendi  poten- 
tiam  absumat,  qualem  nec  Stoici  ipsi  ne- 
gassent  a  fato  relinqui. 

LI.  Tres  igitur  sunt  necessitates  erronese, 
et    libero    arbitrio    repugnantes    :  Stoica 
scilicet,  seu  Fatalis,  Manichaea,  et  Calvinis- 
tica  ;  quse  in  hoc   uno   omnes   conveniunt, 
quod  quaelibet  illarum  tam  arcta  est,  tam- 
que  valide  hominem  in  operando  ad  unum 
constringit,  ut  facere  non  possit  oppositum 
illius  ad  quod  per  illas  determinatur  :  dis- 
serunt    vero  invicem,   penes  causam  seu 
originem  a  qua  procedunt.  Stoici  enim   ne- 
cessitatem  in   fatum  reducebant,   quo  fati 
nomine,     seriem    inevitabilem     causarum 
naturalium,  et  praecipue  ccelorum  influxum 
intelligebant.  Unde  hsec  Stoicorum  vox  (ut 
refert  D.  Thomas  quaest.  6.   de  malo  art. 
unico)  «  Talis  est   voluntas  in   hominibus, 
qualem induxit pater  virorum, deorumque, » 
id  est  coelum,  vel  sol,  ut  ibidem  explicat  S. 
Doctor.  Manichasi  vero  necessitatem  inge- 
nitae  et  naturali  malitise  animee  tribuebant, 
quae  ita  animam  hominis  bonam,  vel  conta- 
gione  inficeret,    vel  vi  abriperet,  ut  non 
sineret  nisi   malum   velle.   Sed  Calvinistse 
demum    necessitatem  nostrorum    actuum, 
ad  causam  increatam,  videlicet  efficax  divi- 
nae  voluntatis     decretum,  referunt.  Unde 
Calvinusi.  Instit.  cap.  46.  sect.8.  sicloqui- 
tur.    «  Nos  etsi  de   verbis  non  litigamus, 


ARTIGULUS  IV. 


:>:>:; 


fati  tamen  vocabulum  non  recipimus  :  tum     sarius  disp.  1.  cap.  1.  libri  de  scientia  me 
quia  est  ex  eorum  generequorum  profanas     dia  dixerit,  quod  «  Scientia  media  magnas  ha- 

bet  opportunitates  » :  hominurn  enim  sortem 


novitates  refugere 


nos  Paulus  docet ,  tum 
quia  ejus  odio  conantur  gravare  Dei  veri- 
tatem.  Dogma  vero  falso  ac  malitiose  objec- 
tatur,  non  enim  cum  Stoicis  necessitatem 
comminiscimur  ex  perpetuo  causarum  nexu, 
et  implicita  quadam  serie,  quae  in  natura 
contineatur :  sed  Deum  constituimus  arbi- 
trum  ac  moderatorem  omnium,  qui  pro  sua 
sapientia  ab  ultima  aeternitate  decrevit 
quid  facturus  esset,  et  nunc  sua  potentia 
quod  decrevit  exequitur.  » 

LII.  Quod  totum  hunc  articulum  concludo 
eo  syllogismo  cujus  majorem  propositionem 
suggerit  P.  Lemos  apud  Joanucm  a  S.  Tho- 
ma.  Si  Caivinus  vere  ac  sincere,  sine  dolo, 
et  sinerepugnantia  ad  sua  principia,  doce- 
ret  ex  divino  decreto  non  aliam  in  actus 
humanos  induci  necessitatem  ,  quam  con- 
sequentiae,  non  erraret,  sed  vere  doctri- 
nam  Catholicam  teneret  :  at  Calvinus  non 
docet  vere  et  sincere,  sed  cum  dolo  et  repu- 


ac  fjdem  domestica  utilitate  metitur;  et  pro 
varia  rerum,  temporum,  occasionum,  et 
utilitatum  combinatione,  Thomistas  (quam- 
vis  antiquae  suae  dootrinae  mordicus  adhse- 
rentes,  et  immobili  stabilitate  fixos  in  fido) 
modo  Haereticos,  modo  orthodoxos  praedicat, 
ut  cau.sae  sua)  viderit  expedire. 

Articulus  IV. 

Corollaria  seu  illationes  pmccdentis 
doctrinoj. 

LV.  Facilis  est  veritati  aditus,  quo  sose 
ab  eorum  manibus  subducat,  quibus  injuste 
vexatur,  eludatque  non  fuga,  sed  exitu  eo- 
rum  conatus.  Plures  aliae  Thomistarum  res- 
ponsionessunt,  quem  cum  iis  quasjam  satis 
defendimus,  solo  loquendimodo  discrepant, 


gnantia  ad  sua  principia,  ex  divino  decreto  et  eadem  facilitate  a  censura  et  impugnatio- 
nonaliamquamconsequentiaeinactushuma-  ne  adversarii  defenduntur.  Altera  igitur  est 
nos  induci  necessitatem,utpluribus  osten-     quam  ex  Joannea  S.  Thoma  P.  Annatus  re- 


sum  est :  ergo  Cal vinus  errat  in  materia  liber- 
tatis,  nec  Catholicam  doctrinam  sequitur. 

LIII.  Ex  quo  intelliges,  quam  perspecta 
fuerit  doctrina  Calvini  P.  Lemos,  homini 
licet  Hispano,  in  Haereticorum  tamen  doc- 
trina  versatissimo  ;  et  quam  verosimilli- 
mum  sit  quod  narrat  Joannes  a  S.  Thoma, 
quod  cum  perorasset,  ita  conticuit  Cardina- 
lis  Perronius  a  quo  fuerat  interruptus,  ut 
etiam  annuere  visus  sit.  Quin  etiam  hoc 
quoque  addendum  est,  quam  incognita  sit 
doctrina  Calvini  P.  Annato.  et  quam  non 
solum  improbabile,  sedet  prorsus  repugnans 
sit  quod  asserit,  Calvinum  libertatem  indif- 
ferentiae,  ac  dissentiendi  motioni  di vinae  gra- 
tiae  potestatem  abstulisse,  et  nihilominus  non 
aliam  quam  consequentiae,  quae  libertatem 
non  destruit,  in  actus  humanos  induxisse 
necessitatem.  Quam  etiam  injusta  sit  defen- 
sorum  scientiae  mediae  petitio,  quia  cum 
aperta  adeo,  ac  cuilibet,  etiam  minus  perito 
et  tironi,  obvia  Thomistarum  inter  et  Cal- 
vini  doctrinam  discrimina,  sintin  ea  praecise 
dubitatione  qua  petitur,  sitne  aut  non  sit 
in  homine  liberi  arbitrii  usus  aliquis,  adhuc 
ea  quaerunt,  aut  quaerere  simulant. 


fertnum.  115.  Calvinum  scilicet  errasse,  eo 
quod  posuerit  decretum  praedeterminans 
voluntatem,  sed  extinguendo  et  non  ser- 
vando  libertatem,  seu  (ut  alii  dicunt)  po- 
suisse  decretum,  quo  voluntas  ad  necessario 
non  ad  libere  agendum  impelleretur,  etnon 
differre  a  decreto  Thomistarum,  quod  non 
extinguit,  sed  causat,  et  fovet  libertatem, 
nec  ad  necessario,  sed  libere  agendum  im- 
pellit.  Ad  idem  pertinet  quod  ex  Thomistis 
alii  dicunt,  decretum  praedeterminans  Cal- 
vinisticum,  attingere  solam  substantiam 
nostrorum  actuum,  et  non  curare  de  modo 
libertatis  :  praedefinitiones  vero  quas  do- 
cent  Thomistae,  ad  utrumque  se  extendere, 
nec  solum  substantiam,  sed  etiam  moduin 
libertatis,  in  nostris  actibus  efficere. 

LVI.  Satis  cx  jam  probatis  hoc  discrimen 
Thomistarum  inter  et  Calvini  sententiam, 
velut  corollarium  consequitur  ;  libertas 
enim,  seu  moduslibertatis,  in  ThoniisLarum 
sententia,  tria  includit,  unum  ex  parte  in- 
tellectus,  indifferentiam  scilicet  objectivam 
judicii,  et  duo  ox  parte  voluntatis,  nempe 
immunitatem,  tuin  a  coactione,  tum  a  ne- 
cessaria  determinatione  ad  unum  :  id  est 


LIV.  Intelligesdemum,  quam  belle  adver-     spontaneitatem,  et  actualem  voluntatis  in 


556 


APOLOGIA  THOiMISTARUM. 


differentiam,  seu  potentiam  ad  oppositum : 
ergo  idem  est  dicere,  Galvinum  errasse  in 
eo  quod  posuit  decretum  praedeterminans, 
non  servando  libertatem,  vel  decretum  non 
attingens  modum  libertatis,  ac  asserere  il- 
lum  esse  Haereticum,  eo  quod  actualem  vo- 
luntatis  indifferentiam,  seu  potentiam  ad 
oppositum,  in  voluntate  preedeterminata 
negaverit:  in  quo  (ut  fatetur  adversarius 
locis  supra  relatis)  totius  Calvinistici  erroris 
summa  consistit. 

LVII.  Nec  vero  in  hoc  est,  ut  ipse  putat, 
ineptus  aliquis  verborum  circulus :  etenim 
cum  a  Thomistis  quaeritur,   quid  sit  actio- 
nem  ut  liberam,  seu   cum  modo  libertatis, 
praedefiniri  ?  Respondent  facile  esse   volun- 
tatem  sic  agere,  vel  sic  ad  agendum  impelli, 
ut  sub  divina  motione,  non  solum  sponta- 
neitatem,  seu  immunitatem  a  coactione,  sed 
etiam  actualemindifferentiam,et  proximam 
dissentiendi  potentiam  retineat  et  conser- 
vet ;  quod  tantum  a  Calvino  Thomistas  se- 
jungit,  quantum  ab  errore  veritas  sejuncta 
est.  Certe  tota  potius  adversarii  argumenta- 
tio,   inepto  quodam    verborum   circulo   et 
volvitur  et  revolvitur  super  haec  duo  falsa 
principia,  quee  semper  supponit,  et  nus- 
quam    probat.    Alterum ;    Thomistas     ad 
humanorum  actuum  libertatem,   duo  tan- 
tum  requirere,  nempe  indifferentiam  judi- 
cii,  et  immunitatem   a  coactione  :   alterum 
vero,   Calvinum  solam  necessitatem  conse- 
quentiee,  et  non  consequentis,   ex  divino- 
rum  decretorum  efficacia  in  actus  humanos 
induxisse;   quee  duo   quantum  a  veritate 
distent,    jam    satis    probatum  est.   Unde 
non  habet  magnam  vim,  et  in  levissimum 
fumum  resoivitur  ejus  argumentatio,  dum 
sic  discurrit  num.   116.  «  Prsedefinitio  ac- 
tuum  eliciendorum,  stante  indifferenti   ex 
parte    intellectus  propositione  objectorum 
circa  quee  illi  actus  versantur,  est  praedefi- 
nitio  actuum  ut  liberorum,  seu  cum  modo 
libertatis,  juxta  Thomistas  :  sed  preedefinitio 
Calvini  est  preedefinitio  actuum,  stante  in- 
differenti  ex  parte  intellectus  propositione 
objectorum  circa  quee  illi  actus  versantur ; 
illi  enim  nullo  unquam  loco  negavit  indif- 
ferentem  illum  objectorum  propositionem  : 
ergo  preedefinitio  Calvini,  est  preedefinitio 
actuum  ut  liberorum,  seu  cum  modo  liber- 
tatis,  qualem  docent  Thomistee.  » 

LVIII.  Huic   enim  argumento,   quod  ita 


a  veritate  deviat,  ut  et  major  et  minor  fal- 
see  sint,  dupliciter  respondetur.  Primo  itaque 
majorem  negant  Thomistae,  ea  praecisione 
sumptam,  ut  preedefinitio,  quae  nihil  aliud, 
praeter  propositionem  indifferentem  objecti 
affert,  sit  actuum  liberorum  praedefinitio 
juxta  Thomistas;  millies  enim  dictum  est, 
ad  praedefinitionem  actuum  liberorum,  seu 
cum  modo  libertatis,  praeter  indifferentiam 
objectivam  judicii,  ex  parte  intellectus,  ac- 
tualem  indifferentiam,  seu  absolutam  dis- 
sentiendi  potentiam,  ex  parte  voluntatis, 
juxta  Thomistas,  requiri.  Cum  eam  igitur 
Calvinus  supra  relatus,  non  solum  ut  inuti- 
lem  repudiet,  sed  eliam  ut  monstrum  detes- 
tetur  ;  manifestum  est  Calvinum  Thomisti- 
cam  actuum  liberorum  praedefinitionem  mi- 
nime  admisisse. 

LIX.   Sed   praeterea    majori   propositioni 
falsae,  etiam  minor  propositio,  ut  recte  cohee- 
reant,  falsa  subjicitur.  Negataitaque  majori, 
iterum   minorem  nego.  Calvinus  enim  (ut 
supra  art.  2.  ostendimus)  negavit  in  homi- 
ne  moto  per  gratiam   indifferentiam  objec- 
tivam  judicii ;  et  quamvis  eam   expresse  et 
formaliter  non  negasset,  illam  tamen  sustu- 
lit  implicite,  virtualiter,  et  in  actu  exercito, 
eo  ipso  quod  docuit,  voluntatem  a  Deo  mo- 
veri  solum  spontanee,  et  non   libere,   sicut 
brutaincitantur  adpabulum,  velsicut  equus 
movetur  a  sessore  :  sublata  enim  voluntatis 
indifferentia,  arguitive,  et  per  locum  extrin- 
secum,  indifferentia  objectiva  judicii   tolli- 
tur  ;  cum  repugnet  in  intellectu  esse  indif- 
ferentiam  objectivam  judicii,  et  in  voluntate 
solam  spontaneitattm,  seu  determinationem 
ad  unum  per  modum  naturae,  ut  supra  os- 
tensum  est.  An  vero  non  potuerit  Calvinus 
contra  rationem  errare,  qui    erravit  contra 
fidem  ?  Duplici  errore,  ut  saepius  diximus, 
et  malus  Philosophus,   et   pejor   Haereticus 
peccavit.  Contra  fidem,  negando  in   volun- 
tate  libertatis  indifferentiam.   Contra   ratio- 
nem,  dum  admittens   in   intellectu   indiffe- 
rentiam  judicii,  indifferentiam   quae   neces- 
sario  sequitur  in  voluntate  negavit. 

LX.  Consequituriterum  ex  dictis.  Calvi- 
num  crassa  et  aperta  contradictione  seme- 
tipsum  implicasse,  et  a  principiis  positis 
recessisse,  dum  docuit  lib.  5.  Instit.  cap. 
Deum  praevidisse  lapsum  Adami,  quia  de- 
creto  suo  sic  ordinarat,  illumque  non  modo 
primi  hominis  casum  preevidisse,  sed  et  arbi- 


ARTIGULUS  V. 


557 


trio  quoque  suo  id  dispensasse.  Qua  enim 
ratione  hoc  coha^reat  cum  eo  principio 
quod  alias  toties  statuit,  nulla  fuisse  in 
statu  innocentiae  efficacia  decreta  ?  Etenim 


lum  suam  gratiam  nobis  impertitur.  »  Qua- 
re  immerito  responsionem  P.  Lemos  reprc- 
hendit  et  sugillat  P.  Annatus,  ct  virum 
sapientissimum,  quom  seholasticarum  qu.-es- 


si  nullaproeostatudccretaefficacia  fuerint,  tionum  nihil  latebat, «  In  doctrina  Galvini 

non  potuit  in  aliquo  decreto  casum  Adami  percgrinum   dieit,  utpotc  hominem  Hispa- 

dispensasse,  hoc  enim  decretum  esset  effi-  num,  qui  aetatem    contriverat   in   umbra 

cax.  Quod  si  decreto  efficaci  Adami  lapsum  seholarum  ct  pace,  sine  ullocum  Rsereticis 

dispensavit  :  ergo  pro  eo  statu  decreta  effi-  commercio.  »  (1)  Imo  certe  Jesuila  Gallus, 

cacia  sunt.  Sane  non  componeret  Galvinus  inter  ipsos  Haeretieos  degens,  ct  hoc  Galvi- 

haec  duo  principia,   licet  ad  excogitandam  nianae  doctrinaa  principium  ignorans,   His- 

concordiam,  totius  orbis  ingenia   vocaret.  pano   Dominicano    cessit,   et  laudem  om- 

At  vero  quod  negaverit  Galvinus  pro  statu  nemdetectae  haoresis  reliquit  viro,   «    Qui 

innocentiae    decreta   efficacia,    notissimum  in  umbra  scholarum  et  pace,  sine  ullo  cum 


est,  et  multjs  ostendit  P.  Dechamps,  novis- 
simus  Societatis  scriptor,  lib.  \ .  de  Haeresi 
Janseniana  cap.  5.  ubi  notat  Calvinum  plus 
vicies  negasse  auxilia  efficacia  (quae  decreto- 
rum  efficacium  executiones  sunt)  in  statu 
innocentiae  ;  voluitque  (quod  Augustini  esse 
putavit)  Adamum  in  eo  statu  habuisse  so- 
lum  auxiliumsine  quonon,  seu  pure  suffi- 
ciens,  subditum  ejus  libero  arbitrio,  quan- 
tum  ad  efficaciam  et  usum  ;  nos  autem  in 
statu    naturae  lapsae  recipere    ex   meritis 


Kaoreticis  commercio,  » haeresis  tamen  omne 
venenuni  detexit. 


Articulus  V. 

Responsio  ad  testimonia    Calvinistarum  ab 
adversario  objecta. 

Quid  non  in  desperatao  causae  patroci- 
nium  tentavit  adversarius,   ccelo  terraque 


Ghristi  adjutorium  quo,  sive  efficax,  quod     evocatis  copiis  in  nos  insurgens  ?  Infelici 


necessitate  voluntatem  ad  agendum,omnem- 
que  ejus  indifferentiam  ac  dissentiendi  po- 
tentiam  absorbet.  Imo  hoc  uno  fere  argu- 
mento,  Tridentini  decretum  quo  statuitur 
hominem  praevenienti  gratiaedissentirepos- 
se,  si  velit,  oppugnat. 
JjXI.   Recte  igitur  P.   Lemos  (referente 


glutine,  Patribus  Haereticos ;  Orthodoxis 
molles,  rigidosque  Galvinistas  attexuit  ; 
illudque  furentis  Dece,  cum  Poeta,  exela- 
masset  dixeris, 

Flectere  si   nequco    superos,    Acheronta    mo- 

[vebo, 

Verum    inter  extremos  aestuantis  animi 


Joanne  a  S.  Thoma)    Gardinali   Perronio  in  impetus  moderatior  Juno  :  ab  Jove  siqui- 

Congregatione    de  auxiliis    respondit,    (4)  dem  initium  belli  auspicatur,  advocatque 

quod  «  Galvinus  aliter  locutus  est  de  Adam  primo  in  patrociniumsuumccelestenuinen  ; 

ante  peccatum,   et   aliter  de  homine  post  nec  nisi  subtracto  hoc  juvamine,  interpellat 


peccatum.  De  Adam  enim  ante  peccatum 
dixit  habuisse  libertatem,  nec  Deum  deter- 
minasse  quidesset  acturus,  etc.  »  Ha3c  enim 
est  apertissima  Galvini  doctrina  libro  2. 
Instit.  cap.  5.  ubi  ait  :  «  Voluntatem  movet 
Deus,  non  qualiter  multis  saeculis  traditum 
estet  creditum,  ut  nostrae  postea  sit  elec- 
tionis,  motioni  aut  obtemperare  aut  refra- 
gari.  Talem  fuisse  hominis  adhuc  stantis 
conditionem    concedimus,    ut  potuerit  ad 


Acherontem.  Acheronti  primas  detulissc 
videtur  adversarius  :  nam  Molinaeum,  Ame- 
sium,  Twisium.  similesque  ultimae  pra- 
vitatis  Novatores,  et  inferni  satollitos  ac 
ministros,  supplex  sibi  pugnae  in  Thomistas 
palronos  primo  asciscit ;  necnisi  negato  aut 
evacuato  futili  lioc  auxilio,  ccelos  pulsat, 
vocatque  ultimos  desperat;e  causffl  suae 
protectores,  licet  invitos,  Waldensem,  Bel- 
larminum,  Perronium,Sotum,  viros  inelytae 


alterutram  partem   inclinare,  sed  cum  suo  fidei,   consummataequc  sapiontiae,  nulloque 

exemplo  docuerit,  quam  miserum  sit  libe-  jure  Haereticis  non  dico  postponendos,  sed 

rum  arbitrium,  nisi  Deus  in  nobis  et  velit  nec  componendos,  maximoa  viro  Catholieo 

et  possit ;  quid  fiet  nobis,  si  ad  eum  modu-  etReligioso. 


(1)  Tomo  1.  Disp.  20.  art. 


(1)  §.  2.  uu.  102. 


558 


APOLOGIA  THOMISTARUM. 


Objicit  ergo  primo  judicium  Petri  Moli- 
naei,  qui  in  Anatome  Arminianismi,  dum 
explicat  quinam  sint  illi  Pontificii,  qui  suae, 
hoc  est  Galvini  doctrinae,  repuguant ,  eos 
esse  dicit «  Qui  Pelagianismum  ita  interpola- 
runt,  sicut  Arminiani  Papismum.  »  Unde 
cum  Arminiani  in  materia  de  gratia  et 
praedestinatione,  Molinae  et  Jesuitarum 
doctrinam  sequantur,  concludit  adversa- 
rius  :  «  Quis  non  videt  Papismum,  hoc  est 
non  Galvinismum,  converti  cum  doctrina 
Jesuitarum?  »  Subindeque  Thomistarum 
doctrinam  adversam,  ad  non  Papismum, 
seu  Galvinismum  pertinere. 

LXIII.  Verum  non  habet  magnum  pondus 
ab  Haeretici  auctoritate  petita  argumen* 
tatio :  quidenim  si  respondeam,  <c  Nusquam 
tuto  credi  iis  hominibus,  qui  Deo  credere 
noluerunt.  »  Agnoscet  haec  verba,  et  pro- 
babit  forsitan  adversarius  quae  scripsit 
disp.  i.  cap.  1.  libri  descientia  media.  Sane 
non  posset  esse  iniquior  Gatholicorum  con- 
ditio,  quam  ut  Haereticos,  qui  fidem  omnem 
et  aequitatem  abjecerunt,  judices  habe- 
rent. 

LXIV.  Secundo,  si  hoc  Molinaei  testimo- 
nium  vimaliquamhabeat,  non  minus  adver- 
sariis  quam  Thomistis  negotium  facesset. 
Nam  Arminiani  non  solum  rejiciunt  praede- 
finitiones  absolutas,  et  a  preevisione  scien- 
tiae  mediae  independentes,  sed  etiam  prae- 
destinationem  gratuitam,  et  praescientiam 
meritorum  antecedentem.  Ergo  si  quidquid 
Arminiani  docent  in  materia  de  gratia  et  prae- 
destinatione,    ad    Papismum  pertineat,  et 
oppositum  ejus  ad  Galvinismum,  iiludetiam 
consequitur,  doctrinam  de  gratuita  praedes- 
tinatorum  electione,ad  non  Papismum,  seu 
adCalvinismum  pertinere:  quod  quam  teme- 
ranumessetasserere,  facile  adversarius  ad- 
vertetex  his  quae  praedestinatione  gratuita 
Bellarminusdixitlibro2.de  gratia  et  libero 
arbitrio  cap.  41.  <c  Haec  (inquit)  sententia,  non 
quorumvis  Doctorum  opinio,  sed  fides  Eccte- 
siae  Gatholicae  dici  debet. »  Tum  etiam,  quia 
lpsemet  adversarius  supra  pagina  512.  edi- 
tionis  Tolosanae  Scripturis,  Augustino,   et 
abis  probatioribus  Theologis,  hanc  senten- 
tiam  conformiorem  esse  fatetur.  Tum  deni- 
que,   quia   Suares,    Bellarminus,   Toletus, 
Ruisius,  Salmeronius,  Maldonatus,  aliique 
celebnores  Societatis  Theologi,  eiadhasrent. 
Unde  si  illa  ad  non  Papismum  seu  Galvi- 


nismum  pertineret,  sequeretur  doctrinam 
Societatis,  cum  non  Papismo,  seu  Galvinismo 
converti. 

LXV.  Tertio,  ut  verissimam   solutionem 
subjungam,  dupliciter  potestaliqua  senten- 
tia  dici  pertinere  ad  Papismum.  Primo  quia 
a  Summo  Pontifice,  tamquam  de    fide  certa 
sancita  ac  definita  est.  Secundo,  quia  ab  illo 
et  Romana  Ecclesia  toleratur,  aut  permitti- 
tur.  SiPapismusprimo  modo  sumatur,  neu- 
tra  opinione  vel  affirmans  vel  negans  scien- 
tiam  mediam,  aut  praedefinitiones  absolu- 
tas  et  efficaces  ,  potest  dici  ad    Papismum 
pertinere  ,  cum  neutram  tamquam  de  fide 
tenendam  ,   Romanus  Pontifex  definierit. 
Si  vero  Papismus  secundo  modo  sumatur, 
utraque  sententia  et  affirmans  et  negans, 
ad  Papismum  pertinet,  quia  Summus  Pon- 
tifex  utramque  approbat  etpermittit,  ac  dis- 
putationi  Theologorum   relinquit.   Dicimus 
,  igitur  ,   etiam  salva  adversariorum   pace, 
Papismum  totum  intra  Jesuitarum  Scholam 
minime  concludi,  sed  etiam  ad  Papismum 
pertinere,  seu  ab  Ecclesia  Romana,  Pontifi- 
cibusque,  D.   Thomoe  et  Thomistarum  doc- 
trinam  probari  ;   neque  Arminianos  dum- 
taxat  ,   quibus  jam    novus    Molinistarum 
titulus  accessit,  sed  et  Thomistas,   et  quot- 
quot  Catholici  sunt,  Galvino  repugnare. 
HfLXVI.   Sed  demum,   si  quid  auctoritati 
tribuendum  est  perditae  fidei    homini ,  et 
Haeretico    virum    religiosum  ,   integraeque 
fidei  oppono,  ut  constet  Arminianos,  non 
Papismum  interpolasse,  ut  falso  Molinaeus 
scripsit,  sed  Semipelagianismum  restituisse. 
Testem  adduco  Patrem  Franciscum  a  S. 
Augustino  Macedo  ,   Franciscanum  Obser- 
vantem,  Magistrum  Artium,  et  Sacrae  Theo- 
logiae    Professorem  .   necnon     Serenissimi 
Lusitaniae  Regis  historiographum  Latinum  : 
hic  enim  in  libro  cui  titulus  est,  Mens   divi- 
nitus  inspirata  Sanctissimo  Patri   Domino 
nostro  Innocentio  X,  super  quinqae  proposi- 
tiones  Jansenii,  quem  Londini  edidit  inter 
ipsos,  ut  ait,  tum  rigidos  Galvinistas  ,    tum 
Arminianos,  et  Socinianos  degens,   qu.  uni- 
ca  art.  1.  testatur  Arminianos  et  Socinia- 
nos,  in  materia  de  gratia  et  praedestinatio- 
ne,  Semipelagianos  esse  :  «  Arminiani  (in- 
quit)  et  Sociniani,  qui   quod  Semipelagiani 
sunt,  plures  damnari  volebant  Jansenii  pro- 
positiones. »  Et  art.  5.  circa  quartam  propo- 
sitionem  Jansenii,  distinguit  inter  Semipe- 


ARTICULUS  V. 


SS9 


lagianos  puros  et  mixtos  ,  et  docet  quod 
primi  semeri  fidei  et  bome  voluntatis  in 
nuda  natura  ex  integro  ponebant ;  alii  vero 
naturaa  gratiam  adjungebant,  sed  eam  ta- 
lem  esse  dicebant,  ut  subjecta  arbitrio,  ab 
ea  penderet ;  idque  probat  pluribus  argu- 
mentis  ,  quorum  quartum  sumilur  «  Ab 
eorum  (inquit)  exemplo,  qui  hodie  Semipe- 
lagianismum  profitentur ,  partimque  cum 
Pelagianis  in  nudis  naturae  actibus  (cujus- 
modi  sunt  Sociniani)  partim  in  natura  ad- 
juta  sola  communi  et  indifferenti  gratia 
(quales  sunt  Arminiani)  initium  meriti 
ponunt,  ac  utrique  suam  iisdem  rationi- 
bus  tuenter  sententiam,  quibus  olim  Semi- 
pelagiani  mixti  et  pueri  tuebantur...  Doce- 


LXVIII.  Objicit  secundo  adversarius  : 
Amesium  Calvinismi  conscium,  ac  professo- 
rem,  fateri  verissimam  csse  Alvaris  senten- 
tiam,  qua  homo  ita  liber  esse  defenditur,  ut 
dissentiendi  tantum  potentia  stare  dicatur 
cum  auxilio  quo  ad  consentiendum  move- 
tur,  ex  eoque  validissimam,  ut  putat,  argu- 
mentationem,  qua  Thomistas  impetat,  con- 
ficit.  Sic  igitnr  arguit:  «  Calvinus  et  Cal- 
vinistie  rigidi,  in  modo  libertatis  quem  ser- 
vat  liberum  arbitrium  .  motum  et  excita- 
tumdivina  gratia  ,  dissentiunt  a  Tridenti- 
no  :  Amesius  est  Calvinista  rigidus,  in  hac 
controversia  de  gratia  et  libero  arbitrio  ,  efc 
adhseret  Calvino:  ergo  Amesius  in  pra> 
dicto  libcrtatis  modo  dissentit  a  Tridentino. 


bant  ergo  nos  Novi  Semipelagiani  ,   quid  de     Minor  (subdit  adversarius)    tantum  egere 


antiquis  illis  sentiendum  sit.  »  Et  infra 
«  Cum  duo  sint  errores  extremi  circa  gra- 
tiam,  unus  qui  eam  necessitantem  et  irre- 
sistibilem,  ut  aiunt,  facit,  in  quo  est  Luthe- 
rus,  et  Calvinus,  et  asseclae,  qui  Manichaeis- 
mum  invexerunt.  Alter  qui  eam  facit  pe- 
dissequam,  et  servam  voluntatis  (vertibilem 
appellant)  qui  est  Socinii,  Arminii,  et  Re- 


videtur  probatione ,  sed  revera  non  egct ; 
scripsit  enim  Amesius  post  schisma  Armi- 
nianorum  ,  qui  a  Calvino  recesserunt  in 
haccontroversia,  et  ita  scripsit,  ut  eos  im- 
pugnet  ,  nec  quidquam  occurrit  in  ejus 
scriptis,  unde  colligi  possit  displicuissc  illi 
Calvini  sententiam. 

lterum  vero  ita  ratiocinari  licet.    Modus 


monstrantium,  a  quibus  est  Semipelagianis-     \\\e  Hbertatis  quem  admittit   Amesius  tam- 
mus  restitutus.  »  quam    verissimum  ,    pertinere    videtur  ad 

LXVII.  Patet  ergo  ex  hujus  auctoris  tes-      Calvinismum,et  consequenter   non  esse  ad 


timonio, 


est,  utpote  viro    religioso 


cui  fidem  adhibere  aaquissimum 
et  docto,  inter 
Thomistas  et  Jesuitasconstituto,  ac  neutrius 
partibus,  ut  inquit,  adstricto,  et  qui  Janse- 
nii  doctrinaa  minime  adhaereat  ,  sed  eam 
toto  hoc  libro  impugnet.  Patet ,  inquam, 
Arminianos,  non   Papismum  (ut  ait  Moli- 


mentem  Tridentini.  ut  probatum  est  :  mo- 
dus  ille  quem  admittit  ,  ut  ipse  quidem 
fatetur,  est  acceptus  a  Didaco  Alvare  :  ergo 
ipsius  judicio,  modus  Didaci  Alvarez  per- 
tinere  videtur  ad  Calvinismum,  et  conse- 
quenter  non  esse  ad  mentem  Tridentini.  » 
LXIX.  Miror  hic  adversarii    artem  (  qui 


na)us)sed  Semipelagianismum  interpolasse,  hoc  quod  potissimum  probandumerat,  cum 

eosque,  Leopardos  etPelagi-Calvinistas,ipos-  efficax  probatio  deesset,    ita  certum  suppo- 

se  merito  nuncupari.  Unde  mirum  est,  tan-  suit,et  ita  velut  in  transitu  libavil,  ut  nec 

topere  adversarium   et   sibi  et  su?e  Scholae  etiam  probatione  egere  dixerit,  Amesium    in 

gratulari,  quoddefensoribusscientise  media3  materia  de   gratia  et  libertate  ,   rigidiorum 

novi  illi  Semipelagiani  sese  adjunxerint ,  et  fuisse  Calvinistam.   Ego    contra    Amesium, 


degeneres  illse  vespa3,  apum  examinibus  se 
ultro  miscuerint.  Meminisse  debuerat  eo- 
rum  quae  scripserat  disp.  i.  c.  i.  libri  cita- 
ti  :  « Cum  in  omni  foederum  genere,  fides 
Haereticorum  merito  suspicanda  sit,  neque 
unquam  tuto  credatur.iis  hominibus  qui 
Deo  credere  noluerunt ;  in  hoc  certe  bello 


hac  in  parte,  a  Calvino  defecisse  contendo, 
et  plura  in  ejus  scriptis  reperiri,  quae  mani- 
festissimeconvincant  ,  et  Calvini  et  rigidio- 
rum  Calvinistarum  ipsidisplicuisse  senten- 
tiam.  Etenim,  ut  jam  et  multis  et  soepius 
probatum  est,  haec  praecipua  sunt  in  ma- 
teria  de   gratia   et    libertate  ,    Calvinisticje 


Theologorum,  adeo  sunt  periculosa   eorum  doctrime  capita,  ut  facile  etiam   mecum  ad- 

auxilia,  nihilutmetuendum  sitmagis,  quain  versariusconsentiet : 

ne  cum  illis,   vel  causa3  communione  ,    vel 

armorum    societate    conjunctus    esse    vi-  Sola    spontaneitate ,  scu     inimuritatc  a  coac- 

^earet  v  lione,  liborlatem  perfici. 


StiO 


APOLOGIA  THOMISTARUM. 


Omnem  gratiam  quae  homini  in  statu  naturss  lap- 
sae  tribuitur,  esse  irresistibilem. 

Gratia  efficaci  libertatem  penitusdestrui. 

Eos  qui  per  talem  gratiam  ad  bonum  superna- 
turale  non  moventur,  carere  omni  ad  aclus 
supernaturales  eiiciendos  potentia. 

Insalutis   negotio   voluntatem    humanam  Deo 

non  cooperari. 

Hoec  vero  indubitata  Calvini  principia, 
ita  expresse  Amesius  rejicit  tomo  4.  Bel- 
larmini  enervati,  ut  ad  convincendum,  ho- 
minem  solum  qui  oculos  habeat  ,  desiderare 
debeam. 

LXX.Inprimisenimlib.4.  cap.  1.  num.  2. 
hanc  positionem  seu  thesim  Bellarmini 
approbat  :  «  Ad  arbitrium  liberum  consti- 
tuendum,  omnino  requiritur  libertas  a  neces- 
sitate,  neque  sufficit  libertas  a  coactione.  » 
Et  subdit :  «  Per  calumniam  tribuitur  nos- 
tris,  quod  libertatem  statuant  a  coactione 
tantum  ;  supponunt  enim  semper  qui  illa 
phrasi  utuntur,  libertatem  voluntatis  a 
necessitate  naturalis  determinationis  ad 
unum.  »  Et  infra  :  «  Nos  concedimus  libe- 
rum  arbitrium,  quando  agit,  liberum  esse 
ab  omni  necessitate.  »  Et  cap.  5.  num.  5. 
«  Non  negamus  voluntatem  habere  domi- 
nium  sui  actus,  sed  dominium  illud  subjec- 
tum  et  subordinatum  esse  dicimus  primo  et 
absoluto  dominio  Dei.  » 

LXXI.  Secundo idem  Amesius  lib.  5.  cap.  2. 
num  4 .  agnoscit  in  statu  naturae  lapsae  gra- 
tiam  interiorem  cui  de  facto  resistitur,  efc 
potentiam  aut  facultatem  faciendi  bonum 
supernaturale,  in  his  qui  actu  per  gratiam 
efficacem  non  moventur.  Ait  enim  :  «  Apud 
nos,  non  omnes  illi  qui  a  Deo  moventur, 
necessario  bene  agunt ;  novimus  enim  mul- 
tos  tum  externe  quam  interne  moveri  ad 
bene  agendum,  qui  tamen  motionibus  illis 
resistunt.  »  Additque  ibidem  :  «  Apud  nos 
etiam  qui  non  moventur  ad  hoc  aut  illud 
bonum,  saepe  tamen  potentiam  aut  facul- 
tatem  habent  faciendi  bonum  quod  non 
faciunt.  » 

LXXII.  Tertio  ibidem  cap.  5.  num.  4. 
docet  libertatem  non  tolli,  sed  perfici  per 
gratiam  efficacem,  probatque  ibidem  doc- 
trinam  Alvaris  disp.  18.  dicentis  :  «  Per 
efficaciam  praeoperantis  gratise  non  destrui- 
tur,  sed  potius  roboratur  et  perficitur  nos- 
tri  arbitrii  libertas.  Praedeterminat  Deus 
voluntatemad  alteram  partem,  non  ex    ne- 


cessitate,  sed  juxta  propriam  naturam  ipsius 
voluntatis,  efficit  ut  voluntas  libere,  sed  in- 
fallibilitersemetipsam  determinet  ad  alte- 
ram  partem.  »  Et  libro  4.  cap.  5.  «  Liber- 
talem  non  tolli  dicimus  per  gratiam,  sed 
perfici.  » 

LXXIII.  Quarto,  idem  Amesius  libro  4. 
cap.  5.  num.  6,  ab  illo  errore  Calvini  et 
rigidiorum  Calvinistarum,  quo  asserunt 
voluntatem  in  negotio  salutis  libere  Deo  non 
cooperari,  manifeste  recedit  :  docet  enim 
quod  «  Deus  facit  bona  nostra  opera,  ut 
causa  simpliciter  principalis  :  homo  ut  cau- 
s^  subordinata,  et  subdita  virtuti  et  gratiss 
Dei. » 

LXXIV.  Denique,  sensum  compositum  et 
divisum  intelligit  et  explicat  eodem  plane 
modo  quo  Thomistse,  non  vero  sicut  rigidi 
Calvinistee,  ut  videri  potest  libro  4.  cap.  5. 
num.  1.  et  8. 

LXXV.  Nullum  ergo  superesse  dubium 
potest,  Amesio  displicuisse  Calvini  et  rigi- 
diorum  Calvinistarum  in  materia  de  gra- 
tiaet  libertate  doctrinam,  illumque  felicius 
a  Calvino  recessisse,  quam  Armenium  :  iste 
enim  ita  Calvinismum  deseruit,  ut  Semipe- 
lagianismum  interpolarit,  ut  supra  osten- 
sumest  :  ille  vero  a  Calviniana,  ad  Augus- 
tinianam  et  Thomisticam  de  gratia  efficaci 
doctrinam  transivit,  utexlocis  jam  inductis 
patet.  Unde  in  forma  ad  primum  adversa- 
rii  argumentum,  ita  breviter,  et  unico  ver- 
bo  respondeo,  concessa  majori,  distinguendo 
minorem.  Amesiusest  Calvinista  rigidus,  et 
adhaaretCalvino,  in  materia  de  gratia  et  libe- 
ro  arbitrio,  nego  minorem ;  in  aliis  queestio- 
nibus  et  controversiis,  transeat  minor,  et 
nego  consequentiam. 

LXXVI.  Ad  secundum,  nego  majorem, 
nam  tantum  abest  quodmodus  illelibertatis 
quem  ex  Alvare  docet  Amesius  (quo  nimi- 
rum  voluntas  ita  sequiturDeum  moventem, 
ut  sequi  non  possit  :  seu  quo  potentia  ad 
non  operandum,  stat  simul  in  eodem  sub- 
jecto  cum  gratia  et  auxilio  quod  ad  ope- 
randum  requiritur)  pertineat  ad  Calvinis- 
mum,  et  menti  Tridentini  repugnet  :  quin 
potius  contendo,  illum  esse  Catholicum,  et 
Orthodoxum, ac mentiTridentini  consonum. 
Nec  potest  adversarius  id  negare,  nisi 
seipsum  abneget,  sibique  apertissime  con- 
tradicat :  ait  enim  libro  4.  contra  Baianos 
cap.  8.  §.  7.  num.  4.  «  Lutherus  et  Calvi- 


ARTIGULUS  V. 


561 


nus,  eteorumscquaces,  ideo  sunt  Hseretici, 

quia    non    admittunt    liberum    arbitrium, 

quale   postulat  Tridentinum,  nempe  quod     et  libero  arbitrio reccssit,  nostne enim  liber- 

excitatum  a   Deo    per    gratiam  efficacem,     tatis  concordiam,  cum  auxilio  gratise,  cum 


Twisius,   sicut  et   Amesius,    a   Calvino  et 
rigidioribusCalvinistis,  in  materiadc  -'ratia 


possit  nihilominus  dissentire.  »  Et  infra  : 
«  Consequens  ergo  est,  ut  dicamus  pro- 
ximam  dissentiendi  potentiam,  et  a  Triden- 
tino  sancitam,  et  ab  Haereticis  haeretice 
negatam.  »  Idem  asserit  in  responsione  ad 
17.  litteram  Montalti,  his  verbis,  quae 
supra  art.  1 .  retulimus : «  Catholici  Doctores 
inter  se  consentiunt,  gratiam  per  se  effi- 
cacem  ita  regere  voluntatem,  ut  vim  et 
potestatem  resistendi  ei  non  adimat  ;  ita 
ut  haec  duo  inter  se  componantur,  gratia 
in  voluntate,  et  in  eadem  Voluntate 
sub  gratia  constituta,  sufficiens  non  con- 
sentiendi  potestas  ;  nec  dubitant  quin 
hic  sit  verus  Goncilii  Tridentini  sensus,  in 
istis  verbis,  potest  dissentire  si  velit.  » 
Qua  ergofide,  et  qua  sinceritate  hic  asserit, 
iibertatis  modum  quem  Amesius  accepit 
ab  Alvare  (quo  scilicet  voluntas  ita  sequitur 
Deum   moventem,   ut    sequi    non    possit) 


scientia  divina,  et  decretis  efficacibus,  toto 
illo  opere  repetit  ab  omnipotentissima  vir- 
tute,  qua  Deus  resfacit,  eo  quo  placct  modo, 
libere,  necessario,  aut  contingenter  :  Calvi- 
nus  vero,  et  rigidi  Calvinistae,  ejusmodi 
concordiam  non  curant  ;imo  docent  decreta 
et  auxiiia  divina,  ratione  suae  efficaciae, 
omnem  voluntatis  indifferentiam,  ac  dissen- 
tiendi  potentiam  consumere,  ut  supra 
ostendimus. 

LXXIX.  Addo  quod  Twisius  ibidem,  non 
tam  Calvini,  quam  Scoti  discipulum  se  pro- 
fitetur,  aitqueScotisubtilitatem  sibi  placere, 
et  hac  descientia  Dei  tractatione,  Divo  Tho- 
mae  anteponere,  eumque  velut  ducem  et 
magistrum  sequi ;  unde  si  quae  ex  Twisii 
consorlio  noxa  timeatur,  in  Scotum  et  ejus 
discipulos,  potius  quam  in  Thomistas  casura 
est.  Qua3  omnia  adversarius  mira  arte  et 
calliditate    dissimulavit,    ut    in   Thomistas 


pertinere  ad   Calvinismum,   et  Tridentino  vehementius  invehi  posset. 
repugnare  ?  Gerte-ad  illum  verba  illa  Pros-         LXXX.  Sed  quidquid  sit  dementeet  doc- 

,  peri  ad  Collatorem,  merito    dirigere  possu-  trinaTwisii,  dicosententiamnegantemscien- 

mus   :    «  Quoquoversum    te    conferas  ,   a  tiam  mediam,"magis  repugnare  errori  Cal- 

temetipso  et  vinciris  et  vinceris.  »  vini,  magisque  esse  idoneam  ad  illum  con- 

LXXVII.  Objicit  tertio  :  Twisius  in  libro  futandum,  quam  sententiam  affirmantem, 

quem  adversus  scientiam  mediam  edidit,  et  admittentem  in  Deo  scientiam  mediain, 

ait  suam  sententiam  de    gratia  et  libero  quod  hoc  syllogismo  cvinco.   Illa    scientia 

arbitrio  ruere,  si  doctrina  de  scientia  media,  quae  negat  et  destruit  principium  in  quo  tota 

sarta  tectaque  conservetur,  illa   vero  pro-  Calvini  de  gratia  et   libero  arbitrio  haeresis 


fligata,  inconcussam  perstare  :  sed  Twisius 
loquitur  tunc  ut  Calvini  discipulus,  et 
quideui  Magistro  suo  impense  addictus, 
inquit  disp.  \.  c.  1.  num.  5.  ergo  Galvini 
sententia  ruit,  si  doctrina  de  scientia  media 
sarta  tectaque  conservetur,  et  inconcussa 
stat,  si  illa  profligetur,  et  tollatur  de 
medio.  Adeo  sibi  ea  ratiocinatione  gratu- 
latur  P.  Annatus,  ut  ibidemnum.  12.  dicat, 
quod  «  Haec  digna  est  qua3  imprimatur  in 
Academiarum  omnium  frontibus  persuasio  : 
profligata  scientia  media,  Galvini  senten- 
tiam  de  gratia  et  libero  arbitrio  inconcussam 
perstare.  » 

LXXVIII.  At  haec  facile  difflantur,  negando 
minorem,  quod  scilicet  Twisius  ibi  loquatur 
ut  Galvini  discipulus,  et  Magistro  suo 
impense  addictus  :  tum  quia  toto  illo  libro 
vix  meminit    Galvini  :  tum  etiam,   quia 


fundatur,  magis  repugnat  errori  Calvini, 
magisque  idonea  est  ad  illum  confutandum, 
quam  qua3  tale  principium  admittit,  statuit, 
et  confirmat  ;  at  sententia  negans  scientiam 
mediam,  praecipuumCalviniani  errorisprin- 
cipium  et  fundamentum  negat,  convellit ,  ac 
destruit :  e  contra  vero  sententia  affirmans, 
illud  concedit,  statuit,  et  confirmat  :  ergo 
sententia  negans  scientiam  mediam,  magis 
repugnat  errori  Calvini,  magisque  apta  et 
idonea  est  ad  illum  confutandum  et  ever- 
tendum,  quam  sententia  affirmans,  et  ad- 
mittens  inDeo  talem  scientiani.  Major  viile- 
tur  manifesta,  minor  vero  in  qua  est  diffi- 
cultas,  sic  ostenditur.  Primum  Lutheraiue 
et  Calvinianae  haeresis  principium  ,  illud 
est  :  Arbitrii  nostri  libcrtas,  cum  dccretis  et 
auxiliis  ex se  et  ab  intrinscco  cfficacibus  s(<irc 
non  potest  :  ex  hoc  enim  principio  tam  Lu- 


562  APOLOGIA  THOMISTARUM. 

therus  quam  Galvinus  suam  haeresim  de  li-  tiae  :  imo  divinae  voluntatis   efficaciam,  pri" 

bertatis  excidio  deduxeruaf;  sic  enim  dis-  mam   totius    libertatis  et    contingentiae  ra- 

currebant.  Secundum  Scripturarn,    et   SS.  dicem  agnoscunt  :  siquidem    ut    profunde 

Patres,  praesertim  Augustinum,  datur  gratia  Angelicus  Praeceptor  1.  p.    quaest.  19.    art. 

ex  se  et  ab  intrinseco   efficax,  liberum   ho-  8.  ad   2.  discurrit  :  «  Ex    hoc   ipso    quod 

minis  arbitrium  praeveniens,  et  ad    volen-  nihil    voluntati    divinae  resistit  ,   sequitur 

dum  ac  operandum  praedeterminans  volun-  quod  non    solum    fiant  ea   quae  Deus  vult 

tatem  :  «  Neque  enim  (inquit   Calvinus)(4)  fieri,  sed  quod  fiant  contingenter  vel  neces- 

secus  accipi  sententia  Christi  potest,  Omnis  sario  quae  sic  fieri  vult.    »    Igitur  sicut   qui 

qui  audivit  a  Patre  et  didicit,  venit  ad  me,  fundamentum  alicujus    domus  evertit,  vel 

quam  ut  efficacem  a  seipsa  Dei  gratiam  do-  radicem  arboris  evellit,  statimtotam  domum, 

ceat,  quemadmodum  et  Augustinus   osten-  et  arborem  destruit.  Ita  quoque   Thomistae, 

dit.  »  Ergo  libertatis  indifferentia  nulla  est,  perversum  illud  Lutheranae  et  Calvinianae 

et  sola  spontaneitas,  seu  immunitas  a  coac-  haeresis  fundamentum  evertentes,  et  ad  ra- 

tione,  in  voluntate  mota  et  excitata  divino  dicem   hujus    arboris    securim  adhibentes, 

auxilio  relinquitur.    Unde    ibidem  subdit :  hunc  errorem  radicitus  tollunt,  et    funditus 

«  Medium  quem  Sophistae  imaginantur  mo-  evertunt.  Unde   nobis  illud  adversarii  po- 

tum,  cui  obsequi,  vel  quem   repellere   libe-  tiori  jure  usurpare  licet  :  «    Haec  digna  est 

rum  sit,  aperte  excludi  videmus,  ubi  asse-  quae  imprimatur  in  Academiarum  omnium 

ritur  efficax  ad  perseverandum  constantia.  »  frontibus  persuasio,  profligata  doctrina  Tho- 

Impegit  in  eumdem  scopulum  Lutherus,  et  mistica,  Lutheri  et  Calvini    sententiam   de 

ex  eodem  principio  totam  de  libertatis  exci-  gratia  et  libero   arbitrio    inconcussam  pers- 

dio  doctrinam   deduxit.   Sic  enim   in  libro  tare.  » 

de  servo  arbitrio,  post  medium,  et  eversae         LXXXI.  Objicit  quarto   adversarius  testi- 

mentis    Philosophus,  et    perfrictae    frontis  moniumTheophili  Bracheti,  vulgo  Milleterii, 

Haereticus,  perverse  discurrit  :  «  Gratia  (in-  qUi  in  libro  quem  inscripsit,  Christiance  con- 

quit)  praedicatur  :  ergo   liberum  arbitrium  cordiai  inter  Catholicos  et  Evangelicos  insti- 

tollitur.  Auxilium    gratiae  commendatur   :  tuendee  consilium,  dum  tractat  de  praedestina- 

ergo  liberum  arbitrium  destruitur.  »  Et  ite-  tione,  deque  fidei  per  Christi  gratiam  dono, 

rum  :  «  Quotquot  sunt  loca  in  Scripturis  di-  discrepantes  auctorum  sententias,  in   hunc 

vinis,  quae    meminerunt  auxilii,  tot  sunt  modum  repraesentat  :  «  Singularem  nec  eam 

quae  tollunt  liberum  arbitrium.  »  Tandem-  communem  internae  gratiae  vim,   apud  eos 

que  sic  concludit  :  «  Haec  est  sane  collectio  quiconvertuntura  Deoadhibitam,  adstruunt 

et  rata  consequentia,  quam   nec  inferorum  nonnulli  ex  Catholicis  cum  Evangelicorum 

portae  subvertent.   »  Constat   igitur  Calvi-  plerisque,  qui  ab  Ecclesia  Romana  secessio- 

num  et  Lutherum,  suos  ex  eo  principio  er-  nem  passi  sunt.  Quamquam  hac  quidem  in 

rores  deduxisse,  atque  hoc  primum   funda-  parte,  Sedis  Romanae  sententia  prisca,  nec- 

mentum  jecisse  :  «   Arbitrii  nostri  libertas,  dum  immutata,    B.    Augustini   definitiones 

cum  decretis  et  auxiliis  ex  se  et  ab  intrin-  amplexa,  singularis  gratiae  defensionem  re- 

seco  efficacibus   stare   non  potest.  »    Atqui  tinere  videatur.    Communem   vero   parem- 

hocetiam   principium   scientiae  mediae   de-  que   gratiam  *cum  iis   communicari,   apud 

fensores  admittunt,  objiciuntque  toties  Tho-  quos  dispar  interdum  sequitur  eventus.  con- 

mistis,  nulla  ratione  cum  iis  decretis  et  auxi-  tendunt  plerique  omnes  Catholici,  et  Evan- 

liis  ab  intrinseco  efficacibus,  posse   liberta-  gelicorumjam  non  pauci,  partim  ex  iis  qui 

tem  conciliari,  sed  eam  efficaciam,  esse  et  in  Germania  Lutherum  Magistrum  deseren- 

libertatis  humanae  ruinam,  ipsique  ultimum  tes,  ad  communem  Catholicorum  sententiam 

vulnus  inflictum  :  e  contra  vero  Thomistae,  redierunt ;  partim  ex  iis   qui  in  Belgio,  Ar- 

principium  illud,   ut  falsum,  et   erroneum  minium   Doctorem    secuti ,    Remonstrantes 

rejiciunt,    et  recte   conciliari  putant  eam  dicti,  eidem  sententiae  adstipulantur,  eam- 

efficaciam  gratiae  cum  libertate   indifferen-  que    tuentur  mordicus.    In  quibus    verbis 

(subdit  adversarius)  non  est  difficile  conji- 

(1)  Lib.  2.  instit.  cap.  3/  cere,   qui  sint   nonnulli  illi   Catholici,  qui 


ARTICULUS  V.  b65 

singularem  illam  gratiam,  cum   Galvinistis  discursum,  quem  habet  libro  saepe  a  me 

rigidioribus  asserunt,  significat  enim  Tho-  citato  et  laudato,  de   libcrtate  huinana  et 

mistas,  etc.  »  gratia  divina.    «   Gertum   est  (inquit)   (i) 

LXXXII.  Respondeo  auctorem  illum  haoc  Galvinistarum  scctam  in   tres,  Gommaris- 

scripsisse  ,   cum   adhuc   caligine  involulus  tarum,  Ariminensium,  et  Dordretnani  con- 

esset,  nec  satis  Gatholicorum  calleret  sen-  ciliabuli  divisam  sectas,  primam  et  postre- 

tentias  :  necdum  enim  noverat,  praeter  Do-  mam  ad  causae  suae  pra3sidium  Thomistas  • 

minicanos,   omnes  Patres  excalceatos  Gar-  Ariminensium    alteram,    scientiae    mediai 

melilas,  et  a   Mercede  Redemptorum,  Aca-  patronos  advocare.  Quos  vero  ex  his  Calvi- 

demias  Lovaniensem  et  Duacensem,  ex  Gle-  nismi   assertoribus,   putat  adversarius  ab 

ricis  Regularibus,  Patres  Oratorii,   Barnabi-  Ecclesiae  Catholicae  sensu   longius   abesse  ? 

tas,   Patres  doctrinse   Chrislianae,   aliosque  Non  dubito  quin  Gommaristas  cum  Dordre- 

plures,  Augustinianos  esse,  et  gratiae  per  se  thanis,  inAriminensiumgratiampronuntiet. 

efficacis    defensores    acerrimos.     Ignorabat  Sed  quis  non  videat,  judicium  istud  non 

etiam,  Arminianos,  et  Socinianos,  ita  a  Lu-  carere  gravi  et  justa,  gratiac   et  odii  suspi- 

thero  et  Galvino  recessisse,  ut  ad   Pelagium  cione,  quod  Gommaristae  cum  Dordrethanis 

et  Faustum  Rhegiensem  accesserint,  et  Se-  in  Thomistas  proniores,  ad   decreta   confu- 

mipelagianismum  interpolarint,  ut  supra  ex  giant ;   Ariminenses  decretis   infensi,  uno 

Francisco  a   S.  Augustino  Macedo  demons-  scientioe  medioe  praesidio  se  tutentur   ? 

travimus.  Illud  magis  videtur  ex   caligine  LXXXIV.  «  Quid  ad  ista  dicent  Gatholici, 

profectum,   quod  Goncilii  Tridentini  emen-  a  partium  studio  remotiores  ?  Eodem   loco 

dationem  tentaverit,  quasi   ejus  decretum  reponent  Ariminenses  cum    Gommaristis  ; 

cum  gratia  Augustiniananonadmodumcon-  et  inde,  vel  nihil  mali  Thomistis  creari,  ex 

sentiat,  et  verba  ista,  «  Per  voluntariam  re-  Dordrethanorum  in  illos  inclinatione  ;  vel 

ceptionem  gratiae  et  donorum ;    »   sicut  et  par  periculum  et  damnum   ascisci   dicent 

ista,  «  Juxta  cujusque  dispositionem  et  coo-  recentioribus,  ex  Ariminensiuminillos  stu- 

perationem,  »  ex  Tridentini   canonibus  et  dioet  affectu.  Quare  vel  deserenda  est  haec 

decretis  delenda  dixerit.  Sed   quid  haee  ad  in  ThomLstas  accusatio,  ex  Gommaristarum 

Thomistas  ?  Quis   illorum   negat,  hominem  consensu,  ficto  aut  vero  ;  vel  subeunda  est 

voluntarie  gratiam,  et  alia  Spiritus  Sancti  similis  ex  Ariminensium  in  illos  consen- 

dona  recipere,  atque  ad  illa  se  disponere,  sione. 

eique  cooperari?  Si  quid  in   Milleterio  di-  LXXXV.  «  Nodum  istum  exsolvi  velim, 

gnum  laude  sit,  illud  est,  quod  gratiae  effi-  salva  aequitate,  neque  ex   praejudiciis  pro- 

cacis  Augustinianae,  seclusa  scientia  media,  priae  sententiae     :  Ariminenses    Catholicos 

semper  fuerit    vindex  acerrimus,  quod  ab  pronuntiari,  quia  sibi  concordes  sunt,  nec 

eodem,   sui  ipsius  teste   locupletissimo,    in  damnari  GommaristasquasiHa3reticos,quod 

colloquiis  familiaribus  apud  Fontem  Bella-  ad  Thomistarum  videantur  partes  accedere. 

quensem    habitis,  ipse  saepius  accepi.  Nec  Si    contendas    ita    pronuntiandum,    quod 

ipsum  adhuc  in   caligine  positum  latere  po-  Twisius,  Molinaeus,  Amesius,  ex   Thomistis 

tuit  Augustini  mens,  sed   verbis  illis  supra  arripiant  argumenta  in   adversarios   ;   ego 

relatis,  aperte  indicavit  :   «  Sedis  Romanae  huicjudiciointercedam,autdiversumferam, 

sententiam  priscam,  necdum  immutatam,  B.  quod  Jacobus  Arminius,  et  illius    asseclae 

Augustini  definitiones  amplexam,  singularis  Perchinsius,  Arnoldus,  Vossius,    Grossius, 

gratiae  defensionem  retinere. »  Molinam  laudent,  Pennotum  diu    noctuque 

LXXXIII.     Antequam     hunc    articulum  legant,  Suarem  sibi  in  Magistrum  et  patro- 

concludam,  ut  argumentum  quod  ex  Armi-  num  asciscant  ;    quod  scientia  media  sit 

nianorum  accessu  ad  defensores  scientiae  illis  loco  clypei  et  teli,    qua    adversariofi 

mediae,  et  Twisii  ac  Amesii  cum  Thomistis  depellant  et  lacessant.  Si  dicas  Ariminenses 

consensu,  in  rejicienda  scientia   media,  et  non  longe  esse  a  regno  Dei,  et  inde    putcs 

gratia  per  se  efficaci  amplectenda,    saepe  tua  sensa  commendari,  quod  minus  ab  illis 

repetit  etinculcatadversarius,  confringatur  factio   Ariminensis    abhorreat  ;  idem    de 
et  convellatur  penitus,  placet    hic  subnec- 

tere,  et  transcribere  egregium  P.  Baronii  (l)  Disp.  2.  sect.  3.  art.2.  S-  1. 


564 


APOLOGIA  THOMISTARUM. 


Gommaristarum  in  Thomistas  propensione, 
praejudicium  pro  nostra  sententiaarripiam. 
Igitur  hic  aequo  marteaeternumcertabimus, 
nisi  aliunde  probes  Ariminenses  Galvinistas, 
aequitate  causae  adversariis  esse  superiores. 
Sedhoc  non  evinces,  nisi  adjungas  vos  lon- 
gius  quam  Thomistasab  errore  abesse ;  quod 
unum  nostrae  controversiae  caput  est,  hac- 
tenus  non  probatum,  neque  illa  consensione 
Haereticorum  unquam  evincendum.  Nonne 
praestaret  hic  votum  pacis  praeferre,  quam 
seternae  discordiae  semina  serere  efc  fovere  ? 
Per  me  non  stabit,  quin  perpetuam  pacem 
ineamus,  in  commune  Ecclesise  Gatholicse 
bonum,  cum  aliqua  causae  nostraa  noxa, 
compensanda  utilitate  religionis.  Ego  sane 
nihil  dubito  polliceri,  meo,  omniumque 
Thomistarum  nomine,  Ariminenses  pro 
Gatholicis  nos  habituros,  si  aliis  erroribus 
abdicatis,  ad  Ecclesiam  redeant,  quamvis 
ad  partes  Molinse  de  gratia,  praedestina- 
tione,  et  libero  arbitrio,  accedant.  Sed  a 
vobis  exigosimile  studium  pacis,  nec  vobis 
Haeretici  sint  Amesius,  et  Molinaeus,  quam- 
diu  de  gratia,  praedestinatione,  et  libero 
arbitrio,  cuin  D.  Thoma,  Alvaresio,  aliisque 
Thomistis,  idem  loqui  et  sentire  visi  fuerint ; 
nequehoc  nomine,  si  cseteros  errores  ejurent, 
ab  Ecclesia  exclusos  velitis.  Kas  utrinque 
conditiones  pacis  acceptas  habeamus,  nec 
nimio  praejudicatarum  opinionum  amore, 
incendium,  quo  a  multis  annis  fiagrat 
Ecclesia  Gatholica,  moremur  extinguere, 
vel  augeamus.  Per  me  non  stabit,  quin  a 
mutuis  accusationibus,  in  Religionis  Gatho- 
licae  perniciem,  et  Haereticorum  scandalum, 
abstineamus  ;  nec  Ariminenses  nos  depelle- 
mus,  quod  scientia  media  putent  iter  sibi 
munire  ad  avitam  Ecclesise  fidem,  dummo- 
do  vos  eodem  animo  excipiatis  Gommaristas, 
et  Dordrethanos,  si  a  suis  erroribus  patiantur 
decretis  Scholae  Thomistieae,  se  ad  fidem 
Gatholicam  trahi.  Gerte  anullis  tam  aequum 
pacis  ineundae  medium  rejici  potest,  nisi  ab 
iis,  apud  quos  praejudicatarum  opinionum 
amor,  adversus  antiquoe  traditionis,  et 
tranquillitatis  Ecclesiae  studium,  inva- 
lescit.  » 


Articulus  VI. 


Quse  ex   Gatholicorum  testimoniis  adversa- 
rius  objicit,  breviter  diluuntur. 

LXXXVI.  Validius  argumentum  objici 
Thomistis  videtur,  ab  iis  auctoribus  petitum 
quorum  pietas  et  religio  recusare  auctorita- 
tem  vetat.  Objicit  itaque  in  primis  adversa- 
rius,  quod  antequam  nasceretur  Galvinus, 
Thomas  Waldensis,  Garmelitarum  in  Anglia 
Provincialis,  tomol.  doctrinalis  fidei,  que- 
rebatur  magnos  aliquos  viros  periculose 
phiiosophari  in  admittenda  necessitate  agen- 
di,  quse  foret  extra  hominis  potestates,  et 
penesDeum  :  hi  autem  qui  alii  esse  possent, 
praeter  Thomistas,  e  quorum  Schola  circa 
illa  tempora  prodiit  Bravardinus,  is  cujus 
doctrinam  tantopere  ac  tam  saepe  laudat 
Twisius,  sicuti  jam  tunc  nascituris  faveret 
Galvinistis  ? 

LXXXVII.  Admodum  etiam  scire  cupit 
adversarius,  quinam  illi  sint  quos  indigitat 
Dominicus  Soto,  dum  dicit  \ .  de  natura  et 
gratia  cap.  15.  «  Qain  etiam  sunt  inter  Ga- 
thoiicos,  quos  viva  voce  dogma  hoc  asseren- 
tes,  nobisque  reclamantibus,  defensantes 
audivimus  ;  puta  quod  Deus  quadam  nos 
vi  ac  necessitate  ad  se  pertrahat  ;  ita  ut  in 
nostra  conversione  mere  habeamus  nos  pas- 
sive,  et  receptive,  de  quo  idcirco  Sacrosancta 
Synodus  sessione  6.  Nimirum  (subdit  P. 
Annatus)  iidem  errant  sine  dubio  quorum 
meminit  idem  Soto  capite  sequenti,  dum  di- 
cit :  Sunt  ergo  inter  Scholasticos,  qui  do- 
cent,  posito  concursu  Dei,  non  esse  utrum- 
que  in  potestate  voluntatis  agere  et  non  age- 
re  ;  ob  idque  secundo  aiunt,  hujusmodi 
concursum  non  connumerari  inter  requisita 
ad  agendum  :  imo  dicunt,  ut  sua  utamur 
voce,  concomitari  actionem  ipsaixi.  Horum 
autem  duorum,  vel  utrumque,  nunquam 
intellexi,  vel  neutrum  unquam  credam. 
Quid  autem  crederet,  explicuerat  paulo  ante, 
his  verbis  :  In  adultis  reddenda  est  proxima 
causa,  cur  cum  duos  aeque  sit  Deus  paratis- 
simus  convertere,  praesentissimaque  utrum- 
que  misericordia  aspiret,  hunc  trahat,  illnm 
non  habeat,  quae  revera  reddi  non  potest, 
nisi  quod  alter  praebet  assensum,  et  coope- 
ratur,  alter  vero  minime. » 

LXXXVIII.  Hoc  testimonium  viri  prima- 


ARTIGULUS  VI. 

rios  inter  Thomistas  clarissimi,  facit  ut  ad- 
versarius  credat,  amore  veritatis,  magis 
quam  partium,  scripsisse  Bellarminum  id 
quod  Iegitur  libro  1.  de  gratia  et  libero  ar- 
bitriocap.  12.  nempe  quod  sententia   quae 


505 


Thomisf as  sua  de  gratia  efficaci  sententia,  fa- 
vere  Wicleffo,  et  necessitatem  absolutam  et 
praecedentem  in  actus  humanos  invehere, 
omnino  convincit,  quod  etiam  ille  in  libro 
de  Sacramentalibus  cap.  7.  8.  et  9.  gratiam 


docet  gratiam  efficacem  esse  qualitatem  Dei     per  se  efficacem,    voluntali  dominantem,  et 

velle  ac  operari  in  nobis  operantem,  cum 
Augustino  agnoscat,  illudque  Augustini  de 
correptione  et  gratia  in  principio,  saepius 
repetat  :  «  Nonse  itaque  fallant  qui  dicunt, 
ut  quid  nobis  praedicatur  atque  praecipitur 
ut  declinemus  a  malo,  et  faciamus  bonum, 
si  hoc  non  agimus,  sed  id  velle  et  operari 


physicam,  quae  determinat  voluntatem  ad 
volendum  et  eligendum  bonum,  videtur  aut 
esse  omnino  eadem  cum  errore  Galvini  et 
Lutheri,  aut  parum  ab  illis  differre. 

LXXXIX.  Idem  sensisse  Gardinalem  Per- 
ronium  probat  ex  auctore  Galliae  purpura- 
tae,  qui  refert  ipsum  Glementi  VIIL  ad  par- 


tes  Dominicanorum  inclinanti,  pro  physica     Deus  operatur  in  nobis?  Sed  potius  intelli- 


gratiae  motione,  significasse  se  impetratu- 
rum  ab  omnibus  Europae  sectariis, .  ut  huic 
determinationi  subscriberent. 

XG.  Denique   inter  ipsos  quoque  D.  Tho- 
maa  discipulos,  nonnullam  esse  hujus  cum 


gant,  si  filii  Dei  sunt,  spiritu  Dei  se  agi,  ut 
quod  agendum  est  agant.  Aguntur  enim  ut 
agant,  non  ut  ipsi  nihil  agant.  » 

XGII.  Sed  hic  adversarium  sui  meminisse 
vellem,  dum  innuit,  Thomam  Waldensem, 


Calvinistis   concordiae  suspicionem,   probat  cum  permagnos  illos  viros,  quos  periculose 

ex  Campanella,  qui  in  libro  de  preedestina-  philosophari  scribit,  in  admittenda  necessi- 

tione  et  reprobatione,  testatur  plerosque  ex  tate  agendi,  quae  foret  extra  hominis  potes- 

Galvinistis  gloriari  de  consensu  cum    Tho-  tatem,  et  penes  Deum,  intelligere  physicae 

mistis,  in  materia  de  gratia  et   praedestina-  praedeterminationis,  et  absolutarum  pnede- 

tione,  et  ex  Joanne  Gonzale,  et  Joanne  Vin-  finitionum  assertores.  Qui  enim  fieri  potest, 


centio,  qui  <a  communi  Thomistarum  sen- 
tentia  recesserunt,  ne  Galvinismi  notam,  vel 
suspicionem  incurrerent. 

Haec  omniaP.  Annatus  objicit,  quae  veluti 
agmine  facto  opponere  placuit,  ut  majores 
vires  habeant.  Haec  tamen  non  multum  ur- 
gent,  neque  insudandum  erit,  ut  solvantur. 

XCI.  Ad  primum  igitur  respondeo  Tho- 
mam  Waldensem,  magnumsuae  patriae,  et 
familiae  Carmelitanae  ornamentum,  praefato 
libro  doctrinalis  fidei,  disputare  contra  Wi- 


ut  Dominicus  Bannez  primus  fuerit  physicae 
praedeterminationis  inventor,  ut  Theophilus 
Raynaudus,  aliique  exSocietate  communiter 
dicunt,  si  jam  tempore  Martini  V.  et  Con- 
cilii  Constantiensi,  quo  Waldensis  contra 
Wicleffum  scribebat,  id  est  centum  quinqua- 
ginta  tribus  annis,  ante  evulgata  Bannis 
opera,  in  quibus  decreta  et  auxilia  efficacia 
et  praedeterminantia  statuit,  Waldensis  ipse 
permagnos  aliquos  viros  proeieterminatio- 
nem  docentes  audiverit?  Sane  ut  id  conci- 


cleffum,  qui  jam  Calvino  praeludebat,  dice-     liet  adversarius,  hoc  unum  superest,  ut  di- 
batque  Dei    praescientia  tolli  liberum  arbi-     cat  Waldensem  hac  in  parte  prophetasse,  et 


trium,  et  omnia  necessario,  necessitate  ab- 
soluta,  contingere  :  unde  ibidem  conqueri- 
tur,  magnos  aliquos  viros  huic  errori  favere, 
eo  quod  illi  etiam  ex  divino  decreto  necessi- 
tatem  quamdam  absolutam  et  praecedentem 
in  actus  humanos  inveherent.  Sed  qui  haec 
ad  Thomistas  ?  An  forte  eamdem  necessita- 
tem  ex  divinae  voluntatis  et  motionis  effica- 
cia  in  actus  nostros  derivari  existimant? 
Saepius  diximus,  esse  omnium  Thomistarum 
sententiam,  divina  decreta  et  auxilia,  ita 
esse  efficacia,  ut  tamen  actualem  voluntatis 
indifferentiam,  seu  absolutam  dissentiendi 
potentiam,  a  voluntate  non  auferant.  Et 
certe  nusquam  existimasse  Waldensem, 
I. 


praevidisse  Dominicum  Bannem,  et  post 
centum  quinquaginta  tres  annos  futurum, 
audivisse.  Nam  Thomas  Waldensis,  ex  Pos- 
sevino,  obiit  anno  1450.  Bannez  vero  edidit 
Commentaria  sua  in  primam  partem  anno 
1583.  id  est  ceutum  quinquaginta  tribus 
annis  post  ejus  mortem.  Alterum  igitur  ab 
adversario  concedendum  est,  vel  doctri- 
nam  de  divinis  praedefinitionibus,  et  physi- 
ca  praedeterminatione,  antiquissimam  esse, 
et  a  ducentis  triginta  sex  annis  iloruisse.  at- 
que  a  magnis  et  doctis  viris  eo  tempore 
fuisse  propugnatam,  non  vero  a  Bmne  an- 
no  1583.  excogitatam,  ut  Patres  Societatis 
causantur  ;  aut  magnos  illos  viros,  dc  qui- 

37 


566  APOLOGIA  THOMISTARUM. 

bus  Waldensis  tomo  primo  Doctrinalis  fidei  quod  oppositum   non  convincat.   Tria  his 

conqueritur,  non  esse  divinarum  praedefini-  auctoribus  Sotus  tribuit,  quae  nullum  un- 

tionum,   seu    physicae    praedeterminationis  quam  Thomistarum,  aut  reipsa,  autinspe- 

asserlores,  ut  innuit  hic  adversarius.   Quid  cie  docuisse,   adversarius  reperiet.    In  pri- 

horum  electurus  sit,   plane   non  video,  ut  mis  ait  loco  ab  adversario    citato,  illos  Ga- 

illud  Susannse  locus  sit  usurpandi,  Angus-  tholicos   docuisse,  quod  «  Deus  nos    vi   et 

tice  sunt  undique.  necessitate   quadam  pertrahat.  »    Secundo, 

XGIII.  Atque  hicetiamest  quod  adversarii  quod  «  In  nostra  conversio  mere  habeamus 

fidem  et  sincerum  animum,  neque  dolo  pu-  nos  passive   ac  receptive.  »   Tertio,   capite 

gnantem,  Thomistae  desiderent.  Paragrapho  sequenti  de  iisdem  Scholasticis  loquens,  di- 

2.  num.  100.   innuit,    Bravardinum,   Gan-  cit  illos  existimasse,  «  Posito  Dei   concursu, 

tuariensem  Archiepiscopum,fuisseexSchola  non  esse  utrumque  in  potestate  voluntatis 

Thomistarum,  et  tamen  in  libro  quem  nuper  agere  et  non  agere,  et  propterea   illum  non 

idiornate  Gallico  sripsit,  et  cui  hunc  titulum  numerari    inter    requisita     ad     agendum, 

praefixit,    La   conduite  de  VEglise  parte  2.  sedactionem  ipsamconcomitari.  »  Quem  ve- 

cap.  4.  (1)   deridet   ac   sugillat  Antonium  ro  ex  Thomistis  (nullum  excipio)  reperiet, 

Arnaldum,    quod  Bravardinum  inter  Tho-  qui  his  subscribat  ?  Qui   Deum   nos  vi   et 

mistas  numeravit.  Verba  ejus  haec  sunt  :  necessitate  pertrahere  existimet?  Qui  putet 

<  Gum  Dominus  Arnaldus  spem  fecisset  ex-  voluntatem  in  conversione,   nullo    conatu, 

ponendi  nobis  Thomistas  omnes,  nullo  ex-  nulla  cooperatione  adhibita,    solum  passive 

cepto,  idem  cum  eo  sentientes,    ementitos  se  habere,  et   qui  sentiat  demum  non  esse 

dumtaxat  milites,  in  Thomistas  larvatos  ex-  utrumque  in  potestate  hominis,   posito  con- 

hibet.  At  quo  quaesivit  Bravardinum  ponen-  cursu,  agere  et  non  agere  ?  Quem  adversa- 

dum  in  capite   omnium  Thomistarum  ?  Et  rius  inveniet  (ut  sua  etiam  ipsius  verba  ite- 

quomodo  id.si  adstringeretur,probaret  ?  Nisi  rum  reponam,  et  sui  parum  meminisse  os- 

forte  (quae  valde  violenta  videtur  conjectu-  tendam)  quem  inquam  invenict,  qui    dicat 

ra)  suaderet  Bravardinum  Thomistam,  quod  voluntatem  divina  gratia  prsedeterminatam, 

Avenioni  factus  Episcopus,  voluerit  in  Gor-  carere  proxima  ad  dissentiendum,  seu  non 

digerorum  Ecclesia  consecrari.  agendum  potentia  ?  Quem  dabit  qui  doceat 

«  Le  sieur  Arnaud   nous  ayant  fait  espe-  Dei  concursum  non  esse  praevium,  sed  taa- 

rer,  qu'il  ferait  montre  de  tous  les   Thomis-  tum  simultaneum,  et  actionem  ipsam,  prio- 

tes  qui  sont  de  son  avis,  nullo  excepto,  ne  ritate  saltem  naturae  et  causalitatis  non  prae- 

nous  fait  voir  que  des  Passe-volants  traves-  cedere  ?  Haec  equidem  adversarii  conjectatio 

tis  en  Thomistes.  Mais  ou  est-il   alle  cher-  levis  est,  sed  tamen  gravissimam  contradic- 

cher  Bravardin,  pour  le  mettre  a  la  tete  des  tionem  ostendit. 

Thomistes?  Et  comment   ferait-il,   s'il   etait         XGV.  At  demum,  si  damnatam  a  Triden- 

oblige  de  le  prouver  ?  Sinon  peut-etre  qu'il  tino  praemotionem  Sotus  existimasset,    non 

voultit  se  servir  decette  conjecture,  qui  pa-  erat  adeo  hebes   vir  excellentis  ingenii,  et 

rait  bien  violente,  pour  persuader  que  Bra-  de  quo  aliquando  dictum  est,    (Jui  scit  So- 

vardin  6tait  Thomiste,    c'est  qu'etant  fait  tum,  scit  totum,  ut  proscriptam  a  Tridentino 

Eveque  a  Avignon,    il  voulut    etre    sacre  sententiam  teneret  cui  intererat,  nulli  etiam 

dans  1'Eglise  des  Gordeliers  ?  »  in    explicandis,    defeudendis,     elucidandis 

XGIV.  Quantum  ad  Dominicum  Soto,    le-  Theologiae  difficultatibus  secundus,  qui  ob 

vior  est  suspicio,  ut  ad  certum  judicium  in  insignem   in  propaganda  fide,  fugandisque 

re  adeo  gravi,   et  ad   improperandam  Tho-  Haereticis  ardorem,  illustri  meruit  stemmate 

mistis  cum  Haereticis   consensionem,    suffi-  a  Tridentinis  Patribus  donari :  flammae  sci- 

ciat.  Unde  enim   adversarius  colligit  Sotum  licet  e  duarum  manuum  conjunctione  erum- 

indigitare  juniores  Thomistas,  cum  asserit  pentis,  cum  hac  epigraphe  :  fides  qum  per 

se  contra   quosdam  Gatholicos   reclamasse,  dilectionem   operatur.     Praemotionem    vero 

quorum  doctrinam  a  Tridentino  proscriptam  tenuisse  Sotum,   ignorare  minime  adversa- 

existimabat  ?  Nihil  enim  eo  loco  Sotus  refert  rius  potest,  cum  eodem  loco  quem  refert  ex 

capite  16.  libri  de  natura  et  gratia  (quod 

(1)  Pagina  148.  opus  in  ipso  Goncilio  Tridentino  Sotus  edi- 


ARTIGULUS  VI.  567 

dit,   et  a  Legatis  Concilii,  approbatum  fuil>  itaque  quid  suae  Societatis  Bellarminus  de 

post  ea  verba   quae  supra  retulimus,  statim  opinione  Molinae  sentiat   :   «  Prima  opinio 

subdat:  «  Etenim  non  est  dubium  quin  con-  eorum  est,  qui  gratiam  efficacem  constituunt 

cursus  Dei,  licet  comitetur,  ut  aiunt,    actio-  in  assensu  et  cooperatione   humana  ;   ita  uL 

nem,  sit  nihilominus  cuique  causao  requisi-  ab  eventu  dicatur  gratia  efficax,  quia  vide- 

tus  ad  agendum  imo  vero  et  natura  pr.ere-  licet  sortitur  effectum,  quia  voluntas  hu- 

quisitus,  quoniam  non  solum  Deus  cst  causa  mana  ei  cooperatur.  Haec  opinio  aliena  est 

effectus  secundae  causae,  verum  ipse   etiam  a  scientia  Augustini,  et  etiam  Scripturarum 

movet  eam  ad  agendum.  »  Et  rursus,  loquens  divinarum,  evertit  fundamentum  [pnedes- 

de  actibus  nostris  liberis,  ait :  «   Non  prius  tinationis  divina3,  et  abutitur  voce  gratiffl 

tempore  a  Deo,  quam  a  nobis,  sed  simul  a  efficacis.  »  Quid  Lessius,  Martinonus,  alii- 

Deo,  et  a  nobis,    fiunt,   ab   eo   tamen  frius  que  Molinae   defensores,     huic    Bellarmini 

natura.  »  Item  cap.  18.  agens  de  concursu  censurae  opponent?  Dicent  haud  dubie,  in 

Dei  ad  actus   malos  et   peccaminosos  ,  haec  hoc  Bellarminum    excessisse.   Quidni   ergo 

scribit:  «  Haud  equidem  diffitentur  Theolo-  idem  Thomistis  respondere  licebit  (quorum 

gi,  entitatis  (ita  vocant)  quae  est  peccatum.  non  magis  quam  Patrum  Societatis  interest, 

Deum  esse  causam,    eo   efficientiae  genere,  Bellarmini  honori  consulere)  verbaque    ista 

quo   cuncta   animantia    et    inanimata,    ad  Magistri  a  Lorca,  Gisterciensis,  disp.  21.  de 

suas  naturales   actiones    permovet.  »   Quae  gratia  conclus.   2.  jlll  opponere  :  €  Nimis 

verba  rion  possunt  intelligi  nisi   de  praemo-  exceduntilli,  qui  insuperabili   contentione 

tione  physica,  cum  agentia  naturalia  et  ra-  defendunt,  physicam   praedeterminationem 

tionis    expertia,    motionis   moralis   capacia  quam  docent  Thomistae  auferre  libertatem, 

non  sint.  et  sententiam  qua3  illam  asserit,  niiiil  aut 

XGVI.  Nec  quemquam  movere debet,  quod  parum  a  calvino  differre.  Gum  enim  evidens 

idem  auctor  ait  cap.  15.  nempe  «  E  duobus  sit  esse  S.   Thom^:  doctrinam,  et  plurimum 

quos  Deus  paratissimus  est  aeque  conver-  ex  antiquis  Scholasticis,   nulla  ratione   ti- 

tere,   praesentissimaque   misericordia  aspi-  mendum  est,  aliquid  inesse  periculi ;   sed 

rat,     reddendam   causam    proximam,   cur  potius  credendum  est,  esse  fidei  Catholica3 

hunc  trahat,  illum  non  trahat,  quod  alter  consonam :  et  his  censuris  uti,  nec  pie  nec 

praebeat  assensum,  et  cooperetur,  alter  mi-  prudenter  fit.  » 

nime.  »  Gonsulto  enim  causam  proximam  XGVIIL   Verum  existimare  malim  quod 

assignat  hujus  discriminis,  non  primam  ra-  plures  sentiunt,  nusquam  ea  verba  quibus 

dicem  ;  absit  enim  a  D.   Augustini,  et  S.  gravius  quam  par  esset,  sententiam  D.  Tho- 

Thomae  discipulo,  ut  in  voluntatem  creatam  mae  et  Thomistarum  notasset,   piissimum 

referat  id  de   quo   Paulus   quoerit,  Quis  te  juxta  et  doctissimum    Bellarminum  scrip- 

discernit  ?  Addo  quod,  in  fine  commenta-  sisse,  sed  a  quibusdam  Jesuitis  Germanis, 

riorum   super  librum    quartum  sententia-  qui  impressioni  libri  controversiarum   ejus 

rum,  id  quod  in  libro  de  natura  et  gratia  praeerant,    intrusa    fuisse.     Neque    hujus 

dixerat,   exponit  de  causa   solum  materiali  fraudis  et  adulterationis  evidens  argumen- 

et  dispositiva,  et  ait :  «  Quamvis  causa  prior  tum  deest  :  triplex  enimhabeo.  Primum  est, 

efficiens  quae  nos  convertit,  sit  motio  Dei  quod  Fuligatus,  et  Silvester  a  Petra  Sancta 

praeveniens,     tamen  dispositio   materialis,  in  vita  Bellarmini,  libro2.  c.  b'.  pagina  100. 

quae  hoc  modo  dicitur  causa,  est  assensio  editionis  Latinae  Antuerpiensis,  narrant  mo- 

nostra.  Sicut  causa  efficiens  praeveniens  cur  destiam    Eminentissimi  hujus    Gardinalis, 

fenestra  aperiatur,  est  aer   intrans,  et  causa  maxime  tunc  apparuisse,  quando  (inquiunt) 

materialis  cur  aer  intrat,  est  quia  fenestra  cum  volumina  controversiarum  essent  dis- 

aperitur.  »  posita,  ut  in  lucem  edi  possent,  non  modo 

XGVIL  Plurimum  P.  Annato  debeo,  quod  aequanimiter  (sicut  ipsemetdeinde  Benedic- 

Bellarminum  adjecerit  :   hoc  enim  sua  ob-  to  Justiniano  testatusest)  sed  cum  hilaritate 

jectione  egit,  ut  eodem  capite  12.  libri  primi  etiam  passus  est,  a  Patribus  Societatis  in  Ger- 

de  gratia  quem  citat,  acrem  ejus  censuram  mania,  quoad  pauculasopiniones  immutari, 

repererim,   cujus  forte  non    meminissem,  in  spem  fructus  inter  Haereticos  uberioris. 

qua  Molinae    sententiam    excipiat.  Audiat  Secundum  ejusdem  fraudis  argumentum 


568  APOLOGIA  THOMISTARUM. 

est,    quod  in  editione    Lugdunensi  apud         XCIX.  Ad  id  quod  de  Gardinali  Perronio 

Pi&hotte  anno   1593.  quaedam  circa  hane  ex  Gallia  purpurata  P.  Annatus  refert,  in 

materiam  habeantur ;   quae  minime  repe-  primis    dico  auctorem    hujus    libri  fuisse 

riantur  in  editione  Parisiensi  anni!608.et  Jesuitam,  et  in  favorem  Jesuitarum  aliqua 

e  contra,   ut  videre  poterit  Lector,  utrius-  in  vitis    Gardinalium  Dossati    ac  Perronii 

que  editionis  collatione,  ad  finem  capitis  scripsisse,  a  veritate  penitus  aliena  :  unde 

14.  libri  4.  de  gratia  etlibero  arbitrio.  heec  narratio  in  eodem  praedicamento  repo- 

Sed  demum  quod  ea  verba  in  libro  con-  nenda  videtur  cum  peregrinatione  Pytha- 

troversiarum   Bellarmini,  a    correctoribus  goree  ad  montem  Carmeli,  ex  quo  Philoso- 

Germanis,  vel  aliis  Jesuitis,  intrusafuerint,  phiam    deduxisse    creditur  ,  ut  verbis  et 

non  levis  conjectura,  sed  evidens  argumen-  exemplo  adversarii  utar  :  preesertim  vero, 

tum  ex  eo  sumitur,  quod  Bellarminus  infra  cum  Perronius  nunquam  in  tot  epistolis  ad 

libro  4.  cap.   16.  sententiam  Thomistarum  Henricum  Magnum  conscriptis,  quibus  eum 

ut  probabiliorem  amplectatur,  his  verbis  :  de  minimis  etiam  quee  in  Congregatione  de 

«  Altera  ratio  conciliandi  libertatem  huma-  Auxiliis  agebantur  negotiis  certiorem  facit ; 

nam,  et  forte  probabilior,  est  juxta  senten-  de  hoc  tamen,  quod  potissimum  erat,   ne 

tiam  S.  Thomee,  qui  docet  cooperationem  verbum  quidem  dixerit. 
divinam  ita  concurrere  cum  causis  secun-         C.  Deinde  respondeo,  quamvis  heec  nar- 

dis,  etiam  liberis,  ut  non  solum  eis  dederit  ratio  vera  esset,  sententiam  Clementis  VIII. 

et  conservet  virtutes  operativas,  sed  etiam  sapientissimi  et  eruditissimi  Pontificis,  ad 

eas  moveat  et  applicet  ad  opus,  ut  cognosci  partes  Dominicanorum  pro  physica  motione 

potest  ex  1.  p.  queest.  105.  art.  5.  etlibro  1.  gratiee    propendentis,    Cardinalis  Perronii 

contra  Gentes  cap.   70.  et  in  queestione  3.  judicio  anteponendam  esse,  maxime  cum  ab 

de  potentia  art.   7.  Quee  sententia  videtur  ipso  heec  de  gratia  et  libero  arbitrio  contro- 

valde  consentanea,   tum  Scripturee,    quee  versia,  ea  ubertate  doctrinee,   et  vi  argu- 

dicit  nos  in  Deo  esse,  vivere,   et  moveri,  mentorum,  qua  ceeteras  explicat,  non  per- 

Actorum  17.   tum  etiam  rationi  et  ordini  tractetur,  ut  mirum  aut  incredibile  non  sit, 

quem  habet  prima  causa  cum  secundis.  »  ipsum  latuisse  discrimina  inter  Thomistas 

Addit  tamen  ibidem,  motum  seu  applica-  et  Calvinistas  a  me  demonstrata,  praesertim 
tionem  qua  voluntas  efficaciter  movetur  et  veram  et  germanam  sensus  compositi  et  di- 
applicatur  a  Deo,  pendere  a  negativa  qua-     visi  intelligentiam  ;   cum  plures  viri  doc- 

dam  dispositione,  qua  homo  Deo  non  resis-  tissimi,  omnesque  Societatis  Theologi,  qui 
tit,  sed  sinit  se  ab  iilo  moveri  et  applicari ;  de  hoc  scripserunt,  nimirum  Suarez,  Les- 
et  per  hoc  humanam  libertatem  cum  divina  sius,  Molina,  Yazquez,  Meratius,  Coninchus, 
motione  conciliat.  Ubi  licet  quod  addit  ad  et  alii,  in  hujus  celebris  distinctionis  intel- 
conciiiandam  libertatem,  minus  probabile  ligentia ,  ex  qua  tota  pendet  hujus  difficui- 
sit,  et  a  Thomistis,  aliisque  gratiee  per  se  tatis  resolutio,  et  libertatis  cum  efficacia 
efficacis  defensoribus,  rejiciatur  communi-  gratiee  concordia,  hallucinati  tuerint,  ut  in 
ter;  eo  quod  D.  Augustinus  de  preedestin.  tractatu  de  preedestinatione  fuse  ostende- 
Sanct.    cap.  8.   dixerit    negationem  resis-     mus.  (1) 

tentiee  esse  effectum  ipsius  gratiee  efficacis,  CI.  Non  est  etiam,  cur  Campanellam  no- 
non  vero  dispositionem  ad  illam  requisi-  bis  opponat  adversarius  :  sciunt  quos  veri- 
tam  :  «  Heec  gratia  (inquit)  quae  occulte  tatis  et  antiquitatis  amor  tenet,  hunc  auc- 
humanis  cordibus  divina  largitate  tribuitur,  torem  liberioris  semper  fuisse  sententiae,  et 
a  nullo  duro  corde  respuitur,  idcirco  enim  scientiarum  novandarum  cupidissimum  : 
tribuitur,  ut  cordis  duritia  primitus  aufe-  nec  mirum  cuique  esse  debet,  illum  temere 
ratur  :  »  constat  tamen  Bellarminum,  sen-  adeo  scripsisse  de  nostris  dogmatibus,  cum 
tentiam  D.  Thomee  probabiliorem  existi-  non  dubitaverit  totam  Aristotelis  Philoso- 
masse.  Neque  adversario  similem  Bellarmi-  phiam,  damnare,  omnesque  ejus  positiones, 
num  putaverim,  qui  sibi  contradicat,  et  Asinitates  appellare,  et  asserere  D.  Thomam 
eamdem  sententiam  probabiliorem  inter  nunquam  legisse  Aristotelem,  quod  suarum 
T heologos,  et  ab  errore  Galvini  minus  remo- 
tam,  dicat.  (l)  Disp.  6.  art.  4. 


ARTIGULUS  VI. 


■m 


esset  constitutionumobservantissimus,  qui-  tentia  existimet,  metuatque,  declarat.  Ha?c 

bus  cavetur,  Ne  fratres  nostri    libros  Genti-  quae  appono,  hujus   historici   verba   sunt  ■ 

lum  legant.  Utinam  cum  magnitudine  inge-  «  Vidi  ego  litteras  Cardinalis  Baronii,  manu 

nii,  qua  fere  sui  saeculi  miraculum  in  Phi-  propria  scriptas  ad  Dominum  Petrum  do 

losophicis  videri  poterat,    parem  habuisset  Villars,  Archiepiscopum  Yiennensem    vere 

erga  antiquitatem  et  SS.  Patrcs  reveren-  alterum  Galliae  Hilarium  ;  et  quem  Ma^nus 

tiam.  ille  Cardinalis  voeat  lucernam  pedilms  suis, 

GII.  De  Gonzalis   opinione  breviter  dico,  dum  per    obscura    Theologia)      contigerit 

eam  nihil  aut  parum  a  communi  aliorum  ambularc.  Et  sane  ab  omnibus  habetur  ex 

Thomistarum  sententiadiscrepare;  illeenim  doctissimis  totius  Ecclesias  Episcopis.  Con- 

negat  dari  in  Deo  scientiam  mediam,  ad-  queritur    ille,    quod    Molina  qua?stioncm 

mittit  praedefinitiones    absolutas,   gratiam  excitarit,  qua  Ecclesiao  Gatholicffi  non  erat 

efficacem  Augustinianam,  et  physicam  prae-  opus,  atque  sub  finem  ait,  quod  licet  dili- 

determinationem,  quam  non  vult  consistere  gat  et  colat  ex  animo  Jesuitas,  sibique  inju- 

in  motione  virtuosa,  aut  in  qualitate  fluen-  riam  reputet  quidquid  eos  offendit,  nihilo- 

te,  et  viali,   sed  in  actibus  indeliberatis,  minus    eos  admonuit,    ne  existimationem 

qualis  est  intentio  finis,  in  quo  ab  Alvare  et  suam  defendendo  sentcntiam  Molinae,  dis- 

aliis  Thomistis  dissidet.   At  hoc  parum  re-  crimini  exponant.  »  Ad  marginem  vero  ipsa 

fert,  nec  minus  disputari  potest,  salva  causa  verba    epistolae  sic  refert :    «  Vale  Pater 

et  doctrina  communiinter  Thomistas,  quam  amantissime  et  doctissime,  lucerna  pcdibus 

a  defensoribus  scientiae  mediae  disputatur,  meis,  dumper  obscura  Theologiae  oontigerit 

in  quo    medio   Deus    futura    contingentia  ambulare.  Monui  Reverendos  Patres  meos 

cognoscat,    circa  quod  inter  se  ita  divisi  Societatis  Jesu,  ne  existimationem  suam  in 

sunt,  ut  in  quinque  vel  sex  diversas  cogan-  defensione  librorum  Molinae  periclitari  si- 

tur  abire  sententias,   ut  disp.  4.   art.   2.  nant,  et  in  discrimen  adduci.  Colo  ipsos 


ostensum  est. 

CIII.  Demum  Joannes  Vincentius  Asturi- 
censis,  quem  ultimo  loco  nobis  objicit  ad- 
versarius,  admittit  omnino  praedetermina- 
tionem  physicam,  respectu  actuum  bono- 
rum  ;  hoc  uno  differt,    quod  probabilius 


omnes  ut  patres,  Deus  scit,  ut  de  ipsis  illud 
usurper,  Opprobria  exprobrantium  tibi 
ceciderunt  super  me.  » 

GV.  Proximum  Baronio,  et  aequalis  digni- 
tas,  et  eadem  sententia  Gardinalem  Gonta- 
renum  facit,  qui  libro  de  praedestinatione, 
existimet,  Deum  non  praedeterminare  phy-  quantum  a  Pelagianis  recentiores  recedant, 
sice  voluntatem  creatam  ad  substantiam  et  his  verbis  explicat.  (1)  «  Orti  quidam  sunt 
entitatem  actus  peccati,  ut  refert  Ledesma  qui  se  Lutheranorum  hostes  atque  adver- 
in  tractatu  de  auxiliis.  (1)  sarios,  Gatholicaequo  veritatis  patronos  esse 

Sed  aequum  forsitan  fuerit,  ut  adversario  profitentur,  qui  statim  atque  de  naturae  hu- 
mutuam  vicem  rependamus,  et  ut  ipse  duo-  manae  imbecillitate,  de  arbitrii  aegritudine, 
rum  Gardinalium,  et  quorumdam  Thomis-  verba  apud  populum  fieri  audiunt,  Luthe- 
tarum  testimonia  nobis  objicit ;  ita  et  nos  ranorum  doctrinam  esse  clamant,  etcum 
totidem  Gardinalium  et  Jesuitarum  testimo-  pertinaciter  arbitrii  libertatem  asserere  vo- 
nia,  illi  pariter  opponamus.  lunt,  hominem  paulatim  extollunt,  divinam 

GIV.  Primum  itaque  ex  Sacro  Purpura-  gratiam  deprimunt,  ipsi  ex  Catholicis  Pcla- 
torum  Patrum  senatu  Baronium  oppono,  gianos  sese  faciunt ;  et  ne  quod  in  Chris- 
cujus  pietas,  et  doctrina  non  minor,  toti  tiana  Religionc  caput  et  radix  est,  propa- 
Ecclesiae  notissima  est,  et  qui  Molinae  doc-  getur,  et  latiusdiffundaturimpediunt,etc.  » 
trinam  sua  novitate  periculosam  existima-  Nostantum  verba  refcrimus,  non  censura- 
vit.  Etenim  in  epistola  quam  ad  Dominum  mus,  et  id  nobis  licere  putamus,  quod  ad- 
de  Villars  Archiepiscopum  Viennensem  versarius  sibi  licercexistimat. 
misit,  et  quam  refert  Dominus  Matthaeus  GVI.  Gardinalem  Berullium,  caetcris  di- 
historiae  Galiicae  scriptor,  tomo  2.  (2)  sep-  gnitate  non  inferiorem,  parcm  etiam,  aut 
tem  annorum  pacis,  ita  quid  de  Molinae  sen-     forte  superiorcm  fecit  studium  defendendae 


(1)  Pagiua    91.  —  (2)  Pagiua  760. 


(I,  Paglua  640. 


570  ^POLOGIA  THOMISTARUM. 

gratiae  per  se  efficacis,  ut  refert  Guillelmus  nobis  (id  est  Jesuitis )  ante    viginti   annos 

Gibiufus,   Gongregationis  Oratorii    insignis  excitata  est,  et  contra  votum    nostrum   sus- 

Theologus,  libro  de  libertate  Dei  et  creatu-  cepta  est   in    Italia  sententia  ,  de  qua   in 

rae,    in  epistola    dedicatoria  ad  Urbanum  textu.  » 

VIII.  ubi  ait,  quod  «  Hujus  sententiae  adeo  GVIII.  Nec  vero  scientiam  dumtaxat  me- 

(Gardinalis  ille)  studiosus  fuit,  ut  se  acon-  diam    rejicit,  sed  ita  ex  professo   admittit 

traria  alienissimum  profiteretur,  et  si  enim  preedeterminationem  physicam,  ut   purissi- 

cultores  quidem  ejus  admodum  probaret,  mum  Thomistam  putes,  nam  ibidem   initio 

quod  tamen  ea  illos  mente  in  hujusmodi  capitis  sexti  ait  :  «  Non  tam  difficile  est  in- 

sententiam  descendisse  animadverteret,  ut  telligere,  ut  quidam  putam,  quod  salvo  usu 

rationi    humanae    gratificarentur,    et  erga  nostrae  liberae  cooperationis  ,    Deus   tempe- 

naturam  liberaliores  essent ;   nec  originem  rans  vim  sui  concursus,  efficaci  auxilio  mo- 

illam,  nec  dogma  inde  derivatum,   probare  veat,  tum  physice  ex   parte  potentiae  ,  tum 

unquam  potuit.  Quin  magno  animi  ardore  moraliter  ex  parte  objecti. »  Et  ibidem  ,   ne 

(ita  enim  erga  gratiam  et  veritatem  affectus  quid  addendum  relinquat,  solvit  argumen- 

semper  fuit)  et  repudiabat  ipse,  et    alios  tum  potissimum  contrariae  sententiae.  «  Ob- 

quoscumque  occasio  tulerat,  abducebat. »  jiciunt  (inquit)  quidam,  si  causa  efficax  et 

CVII.  Nec  usque   adeo  Ludovici    Molinae  suppositio  ex  qua  infallibiliter  sequitur  ef- 

opinio  suis  placuit,  ut  a  veteri  et  communi  fectus,  est  jam  posita  in  actu,   nec    ea  est 

Theologorum  sententia   abduci   ea  novitate  autunquamfuit  in  libertate  mea  ;   qui  fieri 

sese  omnes  permiserint.  Reclamarunt  multi,  potest  ut  effectus  et  actus  sic  a  Deo  praede- 

inter  quos   primus  ac  praecipuus  fuit  Hen-  finitus  antecedente  voluntate,    et  mandan- 

ricus  Henriquez  ,  cui  honore  Molinse   cha-  dus  executioni  cum  efficaci  auxilio  praeve- 

rior  veritas  fuit.  Ille  enim  libro  de  ultimo  niente,  manet  nunc  in  libertate  nostrae  vo- 

fine  hominis,  cap.  4.  expresse  rejicit  scien-  luntatis  ?   Quibus  respondeo   primo   ,   an- 

tiam  mediam,  et  docet  scientiam  futurorum  tecedens  esse  causam  rei,  cum.  suo  modo 

conditionatorumindecretoconditionatofun-  libero  ,  atque  ita  infert  effectum   liberum; 

dari,  et  illud  prius  ratione  in  Deo  preesup-  alioquin    Deus    non  assequeretur  modum 

ponere  :  «  Necesse  est  (inquit)  in  signo  ra-  quem  sua  providentia,  et  suavi  motione  in- 

tionis  supponere  liberam  quamdamDei  con-  tendit,  nempe  ut  effectusin  exercitio  iibere 

ditionalem  preedefinitionem,  quapositano-  fiatper  causam  proximam.  » 

vit  quid  esset  facturus  in  tali    rerum  con-  GIX.  Nec  demum  censuram  omisit  ,  qua 

cursu  et   occasione.  »    Et  iterum  :  «  Recte  MoiinaeetLessiisententiam,  utD.  Augustini, 

concors  Theologorum  sententia  docet,  Deum  et  S.  Thomae  doctrinse  adversam   notaret, 

habere  preedeterminationem  bonorum  effi-  subdit  enim  cap.  24.  « In  eum   finem   haec 

cacem,  ex  providentia  perfecta  ab  eeterno  ,  disputant  hi  auctores,  ut  pro  libero  usu  nos- 

inqua  etperquam,  tamquam  per  rationem,  trae  voluntatis  ,  quem    aliter  vix    salvari 

certo   omnia  sciat.  »  (1)  Et  ibidem  loquens  putant  circa   impletionem  praecepti  ,   aut 

de  sententia    asserentium  propositiones  de  vitationem  peccati,  dimicare  se  p-atent  con- 

futuro  contingenti  in  signo  rationis  ,  ante-  tra  impium  Lutherum.  Nesciunt  aiiter  con- 

quam  concipiatur  ulla    divinae    voluntatis  tra  Haereticos  salvare  usum  nostrae   liberta- 

praedeterminatio,  veras  esse,  et  praesciri  in  tisin   exercitio,  quam  negando  ullum  auxi- 

seipsis,  subdit  :  «  Quasi  rem  novam   se  in-  ]ium   esse  aut  dici  praeveniens  ,   quod  sit 

venisse  putant,  nam  in  hac  antiqua  contro-  causa  proxima    praedeterminans  et    efficax 

versia  non  confugiunt  universaliter  Patres  nostrae  liberae  cooperationis  et  conversionis, 

et  veteres  Theologi  adconditionatam  praes-  sed  esse  tantum  auxilium    sufficiens ,   aut 

cientiam.  »  Ac  mox  §.  2.  «  Haec   sententia  concomitans,  quo  homo  potest  uti  et  con- 

non  est  necessaria   pro    asserenda   hominis  verti,  si  velit.  » 

libertate,  et  in  multis  deficit.  »  Et  in  com-  GX.  Nuper  etiam   prodiit  liberde  ordine, 

mentario    littera   G.   «  Haec  disputatio  de  deque  priori  et  posteriori,  a  Glaudio  Tipha- 

praescientia   futurorum    conditionatorum  a  nio  Societatis  Jesu  Theologo   editus,  in  quo 

per  multa  capita  scientiam    mediam   impu- 

(1)§.1.  Littera.  A.  gnat,  et  cap.  24.  num.   4.   dicit,   «  Nullum 


ARTICULUS  VII. 


o7i 


alium  Theologum,   ante  Molinam,   ne  per 
somnium  quidem  de  illa  cogitasse  ;  nec  eam 
ullibi   vel  supposuisse,    vel  adhibuisse  ad 
ullam  sive  Scripturae   Sacrae,   sive  Theolo- 
giae   Scholasticae ,    difficultatem    expedien- 
dam.  »  Et  initio  capitis  sequentis  profitetur, 
«  Sententiam  negantem   scientiam  mediam, 
et  antiquitate,   et    defensorum   numero   ac 
auctoritate,    longe  esse  meliorem.  »  Et  cap. 
26.  post  relata  verbaMolinaedicentis.  «  Tri- 
plicem  scientiam  in  Deo  esse  distinguendam, 
nisi  periculose  in  concilianda  libertate  arbi- 
trii  nostri,  et  contingentia  rerum  cum  divi- 
na  praescientia,  hallucinari   velimus,  etc. » 
Statim  addit.  «  In  qua  Molinae  doctrina  mul- 
ta    ocurrunt  improbanda  :  ac    primum  id 
periculi    in   concilianda  sine   ejus    distinc- 
tione     nostra     libertate,  cum    praescientia 
divina,  quo  minus  cautos,    minusque  intelli- 
gentes terrere  se  putat ;  non  ego    solus  non 
video,  sed  neque   ulli   ante   eum  Doctores 
Scholastici,  aut  SS.Patresanimadverterunt. 
Quasi  vero  Dei  cum  causis  sive  liberis,  sive 
necessariis,  agendi  modus  ex  nostra  mente, 
nostrisque  cogitandi,  fingendi  et  distinguen- 
di  modis  pendeat.  Nam  voluntas  creata,  in 
eo  statu  in  quo  scientia  media  videri  dici- 
•  tur,  ideo  est  libera,quia  ineosi  vellet,reip- 
sa  posset  facere    oppositum    ejus  quod  pro 
innata  sua  libertate  factura  dicitur  ;  cumin 
eo  etiam  statu,  in  quo  per    scientiam  visio- 
nis  videtur,  pro  sua  eadem  libertate  possit 
etiam,  si  velit,  non  facere  quod  facit,   vel 
oppositum   facere  ;  quidni  sine  addita  vel 
cogitala  ulla  scientia   media,  aut  alia  con- 
ditioneposita  ,  vere  et   perfecte  fueritlibe- 
ra?»  Deumcap.41.num.  3.ait,  «Goncordiam 
praescientiae,  providentiae ,  et  concursus  divi- 
ni,cum  nostra  libertate,  ab  antiquis  et  praes- 
tantissimisTheologis,  longe  melius,  solidius- 
que  declarari,  quam  ab  ullis  recentioribus. » 
Unde  Marianna  lib.  4.  de   regimine   Socie- 
tatis   cap.  4.    acriter    socios    reprehendit, 
quod  antiquam  D.  Thomae  et    Thomistarum 
sententiam  desuerint,   ut  novitiolas  opinio- 
nes,  ex  unius  privatihominis  cerebro  proge- 
nitas,  amplectantur  :  «  Ab  hoc  (inquit)  prae- 
claro  fonte  emanarunt  illi  turbines  et   pro- 
cellae  quibus  nostra  Societas  tentavit  exagi- 
tare   sapientissimos    Dominicanae     familiae 
Theologos,  quos  potius  venerari  debebat,  ut 
purioris  doctrinae    Antistites,    quam  sequi 
hesterna  Ludovici  Molinae  commenta.   cujus 


viri  libellusab  examine  Theologorum  Sacrac 
lnquisitionis  delatus  fuit  Romam,  ubi  modo 
liberum  arbitrium  acerrime  contra  gratiam 
pro  palma  luctatur.  »  Et  libro  de  morte  et 
immortalitate  cap.  0.  et  8.  ubi  dixitsenten- 
tiam  D.  Augustini  videri  nonnullis  horridam, 
subdit, «  Video  quae  a  Cassiano  dicta  sunt 
omnia  de  gratia  et  libero  arbitrio,  a  viris 
eruditis  nostra  aetate  defendi,  quasi  pietati 
consona,  neque  deflexa  a  fidei  regula  sanc- 
ta.  » 

CXI.  Ex  quibus  facile  (amice  Lector)  in- 
telliges,  non  usque  adeo  securam  esse,  aut 
existimatam  fuisse,  etiam  a  suis,  Molinae 
sententiam,  utnon  aliquid  metuendum  sit, 
et  nonnullam  etiam  inter  ipsos  Patres  Socie- 
tatis,  hujus  dequadisputamus,  cum  Haere- 
ticis  Pelagianis,  aut  Semipelagianis,  concor- 
diaesuspicionem  esse.  Nos  verba  referimus, 
non  censuramus,  et  quod  adversario  licct, 
nobis  etiamlicereputamus  ;  «  Acin  vitium, 
si  quod  sit,  vitio  coarctamur  alieno,  »  ut 
aiebat  Hilarius,  de  Trinitatis  arcano  cum 
Arianis  disputaturus. 

Artigulus  VII. 

Altera  accusatio  Galvinismi,  a  laesa  sanctitate 
Dei,  ex  praedefinitione  actus  peccami- 
nosi,  et  concursu  ad  illum,  breviter  de- 
pellitur  ac  profligatur. 

Duo  sunt  praecipua  Galviniani  erroris 
capita,  unum  circa  liberum  arbitrium  quod 
destruit  ;  alterum  circa  peccati  malitiam, 
quam  in  Deum  refundit,  quo  volente,  quo 
jubente,  quo  instigante,  peccata  omnia  per- 
petrari  docet.  Quaecircaprimumcaput  obje- 
cit  adversarius,  jam  expedita  sunt  :  hoc 
unum  modo  superest,  ut  quae  circa  alterum 
opposuit,  pariter  refellamus. 

CXII.  Sic  ergo  discurrit  §.5.  num.  121. 
«  Restat  aliud  caput  de  auctore  peccati, 
dequoetiam  petunt  propugnatorcs  scientiae 
mediae,  quid  minus  ea  de  re  adversarii 
quam  Galvinistae  dixerint.  Atque  hacc  pro- 
prie  estobjectio  illa  quam  stupidamvoc.it. 
Joannes  a  S.  Thoma.  Ait  autem  Calvinum 
ex  Belcario  Episcopo  Metensi  censuissc, 
Deum  necessitare  miseros  ad  flagitia  :  Bc- 
zam  autem  diccre,  omnia  necessario  evc- 
nire  ex  immutabili  Dci  decreto  :  Christum 
necessario  proditum  a  Juda.  damnatum  a 


572 


APOLOGIA  THOMISTARUM. 


Pilato,  etc.  Sed  haec  jam  expedita  sunt,  dum 
ostendimus  Calvinum,  non  aliam  intelligere 
necessitatem,  quam  eam  quam  adversarii 
non  negant,  nempe  necessitatem  consequen- 
tiae. 

«   Addit   autem    Pater    Lemos,    errasse 
Calvinum  quia  dixit,  Deum  ita  movere  ad 
malum,  sicut  ad  bonum,  quod  nesciret  dis- 
tinguere  inter  actionem  et  entitatem,  ut  est 
entitas   et  actio,   et    inter  peccatum  :  non 
erraturum,  si  diceret  concurrere   Deum  ad 
entitatem9  nullo  autem  modo  movere   ad 
peccatum.  »  Postea  quaedam   Calvini  testi- 
monia  adducit,  quibus   docet  Dei  volunta- 
tem  nunquam  tendere  in  actum  malum,  ut 
malus  est,  ita  ut  malitia  possit   ei  attribui, 
quam  vult  totam  penes  hominem   residere, 
penes  Deum  non  esse  nisi  legitimum  illius 
usum  :  diversa  omnino  ratione  Deum  atque 
hominem  circa  eamdem  actionem  versari, 
quando  illa  mala  est ;  et  ita  quidem  utDeus 
hominum  perfidiam  nolit,  ut  ei  non  placeant 
mali  actus,  quatenus  mali  sunt  :  ut  in   eis 
inculpata  maneat  Dei  justitia  :  habere  tan- 
tum  idoneos  fines  ,  bonos,  sanctos,  Deo  dig- 
nos,  propter  quos  decernat  aqtus  qui  mali 
sunt,  atque  ad  eos  efficaciter  moveat.  Qui- 
bus  expeditis  tandem  quasi  ovans  ac  trium- 
phans  exclamat  :  «  Et  post  tam  disertam 
actionis  et  malitise  distinctionem  apud  Cal- 
vinum,  P.  Lemos  in  facie  solis  hujus,  dicere 
non   est  veritus,  ideo  illum  errasse,    quod 
nesciret  distinguere  inter  actionem  et  enti- 
tatem,  ut  est  entitas  et  actio,  et  inter  pec- 
catum.  Videat  aequus  Lector,    et.  judicet, 
atque  hoc  etiam  recolat,  quoddicit  P.  Joan- 
nes  a  S.  Thoma,  audito   Patre  Lemos,  qui 
sic  erat  exorsus  ad  Gardinalem  Perronium, 
Illustrissime  Domine,  ego  dicam  omnia  quae 
Calvinus  dixit  in  hac  materia,  tacuisse  Per- 
ronium,  et  annuere  visum.  »  His  praemis- 
sis. 

CXIII.  Sic  ratiocinatur  adversarius  num. 
125.  «  Calvinus  verbo  negat,  re  autem  ipsa 
fatetur,  Deum  esse  auctorem  peccati  ;  quod 
facerenon  potest,  nisi  concipiendo  in  Deo 
quemdarn  modum  se  habendi  circa  malas 
actiones,  cui  proprie  conveniat  hoc  quod  est 
esse  auctorem  peccati.  Quaerimus  ergo  quis 
sit  ille  modus,  et  quid  superaddat  ad  eum 
etiam  modum  quem  adversarii  maximam 
partem  concipiunt  ?  Dicunt  enim  ilii  Deum 
decernere  antecedenter  et  absolute  ,  atque 


efficaciter,  ut  homo  faciat  actionem  quae 
mala  est ;  et  ut  necessario  necessitate  con- 
sequentiae,  orta  ex  tali  decreto,  illam  faciat, 
et  ut  faciat  cum  cognitione  prohibitionis,  et 
malitiae,  ac  proinde  in  omnibus  circumstan- 
tiis  a  quibus  est  impossibile  malitiam  abes- 
se  ,  atque  in  eum  finem  imprimere  homini 
motionem  efficacem.  Et  iicet  homo  nequi- 
ter  sequatur  illam  motionem,  Deum  tamen 
juste  id  facere  ac  sancte,  quod  et  idoneas 
habeat  in  adytis  sapientiee  suae  ita  faciendi 
rationes,  idoneosque  fines  intendat,  et  mo- 
dos  etiam  idoneos  servet  in  hujus  operis 
executione.  Quaerimus,  inquam,  quid  ultra 
citrave  Calvinus  dicat,  nam  quod  negat  li- 
beram  esse  hominis  actionem  hanc,  constat 
non  rejicere  rem  illam  quae  apud  adversa- 
rios  est  libertas,  quae  sciiicet  excludit  tan- 
tum  coactionem,  et  ut  ipsi  putant,  necessi- 
tatem  consequentis  ,  servatque  indifferen- 
tiam  judicii.  Cyetera  vero  utriusque  senten- 
tiae  ,  inter  se  in  quo  discrepent  ,  inquiri- 
mus. 

«  Nec  quisquam  dicat  (subdit  P.  Annatus) 
ut  est  varium  incertumque  ,  ac  versatile 
ingenium  Haereticorum  ,  Calvinum  dicere 
contraria,  et  quae  astruit  iis  locis  quae  a  no- 
bis  allatasunt,  aliis  destruere.  Proponen- 
da  enim  essent  testimonia  illa  priorum 
destructiva,  quae  nunquam  exstant.  Et  cum 
nos  contradictionis  alteram  partem  apert  e 
producamus,  adversarii  nisi  producant  al- 
teram,  causa  nobis  erit  adjudicanda.  Prae- 
sertim  cum  et  Calvinistae  rigidi,  qui  contra 
molles  Calvinistas  inhaeserunt  ,  solvendae 
hujus  difficultatis  rationem,  quam  illi  exhi- 
buerunt  contra  quos  disputamus,  ardenter 
amplectantur ;  ut  videre  est  apud„Amesium 
contra  Bellarminum,  et  Molinaeum  in  Ana- 
tome  Arminianismi  ,  quos  diceres  ,  dum 
quaestionem  hanc  tractant,  audiisseinScho- 
la  Didaci  Alvarez.  » 

CXIV.  Mirum  est  sane  adversarium,  qui 
ex  seria  Calvini  lectione,  verum  ejus  sen- 
sum  eruisse  se  putat,  Calvini  tamen  mo- 
dum  non  advertisse  scribendi  varia,  oppo- 
sita,  et  pugnantia;  vel  ut  ratio  diversa  re- 
rum  ferebat,  vei  ut  spiritu  suo  vertiginis 
agebator.  Et  crevit  admiratio,  dum  legi 
caput  quartum  libri  secundi  institutionum, 
ex  quo  P.  Annatus  desumpsit  praecipua 
testimonia  quae  nobis  objicit;  nam  ineodem 
capite  plura  scribit   Calvinus  ,    ex   quibus 


ARTIGULUS  VII.  573 

manifeste  colligitur,    ipsum  totum   quod  in         CXVI.  Secundum  :  Calvinus  asseritDeum 

peccatis  tam  de  materiali  quam  de   formali  esse  eorum  omnium   auctorem,  qon  Theo- 

reperitur,   Deo   ut   auctori   tribuere.  Nam  logi  docent  ipsum  «  Otioso  tantum  permissu 

ibidem  docet,  Deum   duobus  modis   excae-  contingere  :  »  at  Theologi  docent   Deum  so- 

care  mentesinfidelium,   et  indurare   corda  lum    circa    formale   peccati   permissive  se 

peccatorum.  Primo   subtrahendo   auxilium  habere,  non  autem  circa    materiale,  quod 

divinae  gratiae   illuminantis   mentes  homi-  cum  sit   aliqua   entitas  creata,    non   potest 

num,  et  emollientis    corda   illorum  :   quem  subterfugere  divinam  causalitatem,  sed  in- 

modum  Gatholici  cum  Augustino  admittunt.  diget  positivo  Dci  influxu,  ut  in  rerum  na- 

Secundo,  «  Quia   ad  exequenda  sua  judicia,  tura    existat   :    ergo  Galvinus    apertissime 

per  ministrum  irae  suae  Satanam,  et  con-  docet,    Deum    esse  auctorem  peccati,    non 

cilia  eorum  destinat  quo  visum  est,  et  vo-  solum  quantum  ad   materiale.    sed   etiam 

luntates  excitat  ,  et  conatus  firmat.  Sic  ubi  quantum  ad  formale,  et  utrumque  sua  mo- 

recitat  Moyses,  Sehon  Regem  transitum  non  tione  et  causalitate  contingere ;  et  P.  Anna- 

dedisse  populo,  quia  induraverat  Deus  spi-  tus  qui  id  ncgat,  se  «  Peregrinum   in   Cal- 

ritum  ejus,  et  cor  obfirmaverat :  finem  con-  vini  doctrina  »  demonstrat. 
ciiii  mox  subjungit,  ut  daret  eum  in  manus         GXVII.  Tertium  :  Qui  alteri    mandat  ut 

nostras  inquit.  Ergo  quia  perditum    Deus  malam  actionem  exequatur,   censetur   csse 

volebat,  obstinatio   cordis,   divina  fuit  ad  illius  causa,  quantum  ad  totam  malitiam  et 

Deum  praeparatio.  »  Etnum.  sequenti  expli-  deformitatem    quam  continet  ;    nam  opus 

cans  quomodo  Deus  induravit  cor  Pharao-  quodcumque,  ex  communi    consensu    om- 

nis,  subdit  :   «  An  induravit  non   emollien-  nium  Gentium,  magis  pertinet  ad  imperan- 

do  ?  Id  quidem  verum  est,  sed  plus  aliquid  tem,  quam  ad  exequentem  :  sed  ex  Calvino 

fecit,  quod    obstinatione  pectus  ejus  obfir-  citato,  Deus  mandat  et    praacipit  Satanae, 

mandum  satan^  mandavit.  »  Item   num.  t>.  ut  hominestentet,  et  in  errorem  ac  pecca- 

dicit, «  Divinitus  efficaciam  erroris  ac  seduc-  tum  inducat  :  ergo,  juxta  Calvinum,  peccata 

tionis  immittit,  ut    credant   mendacio    qui  hominum,  quantum   ad  totam  malitiam   et 

veritati  non  paruerunt. »  Idem  docet  lib.  1.  deformitatem  quam    continent  (quod  hor- 

cap.  48.    ex  quo  etiam  adversarius  sumpsit  ribile  dictu  est)  magis  pertinent  ad  Deum 

aliud  testimonium  quod   primo  loco  nobis  ut  auctorem,  quam  ad  ipsum  Satanam  sua- 

objicit  :  nam  ibidem  num.    2.  ait :  «  Satan  sorem. 

excaecare  mentes  infidelium  ,  »  ac  subdit  :         CXVIII.  Innumera  alia  exstabant  loca   in 

«  Et  unde  hoc,  nisi  quod  a   deo   ipso  manat  Calvini  institutionibus,  quibus  expresse,  et 

efficacia  erroris,  ut  mendaciis  credent  qui  in  terminis   dicebat,  Deum   esse  auctorem 

renuerunt  parere  veritati.  oEtibidem  num.  peccatorum,  etiam  quantum  ad  malitiam  ct 

5.  loquens  depeccatoChaldaeorum  qui  spo-  deformitatem,  quam  de  formali  important ; 

liaverunt  Job,  et    de  inobedientia    fiiiorum  sed  ea  in   posterioribus  editionibusa  Calvi- 

Heli,  qui  non    obtemperaverunt  patri  suo,  nistis  erasa  sunt,  ut  testatur  Andreas   Du- 

subdit  :  «  Jam  satis  aperte  ostendi  ,  Deum  vallius,  Doctor  Sorbonicus  ,  tomo  i.  in  se- 

vocari  eorum    omnium  auctorem,  quae   isti  cundam   secundae,  pagina  53.  ubi  haec  ha- 

Censores   (  sic   Theologos    appellat)  volunt  bet  :  «  His  subjungam  Calvini  institutiones 

otioso  tantum  ejus  permissu  contingere.  »  nunquam  fuisse  recusas,  quin  pleraque,  et 

CXV.  Ex  his  locis  tria  possunt  argumenta  quidem  maximi  momenti,  vel  ab  ipso  cum 

desumi,  quibus  manifeste  convincitur,  Cal-  viveret,  vel  a  ministris  post  ejus  mortcm, 

vinum,   non    solum    materiale,    sed  etiam  mutata  sint,  ut  in  articulo  de  causa  peccati  : 

formale  peccati,  Deo   ut   auctori   tribuere.  in  prioribus    quippe  editionibus,    clare  et 

Primum  est  :  Seduclio,  error,   mendacium,  distincte,  Deum  peccalorum,    non   tantum 

non    solum  materiale,    sed  etiam    formale  secundum  substantiam,  sed  etiam  secundum 

peccati  significant  :  sed  Calvinus  locis  alle-  malitiam  et  deformitatem,  auctorem  statuit  : 

gatis  docet  efficaciam  erroris,  seductionis,  et  in  posterioribus  vero,    etsi  rem  ipsam  reti- 

mendacii,   a   Deo  ut  auctore   promanare  :  neat,  mollioribus   tamen   verbis,  et   aliquo 

ergo   non  solum  materiale,  sed  etiam   for-  pacto  ambiguis  ad  evadcndum  utitur.   »  Et 

male  peccati,  in  Deum  ut  auctorem  reducit.  post  tam  clara    testimonia,  et  evidentia  ar- 


574  APOLOGIA  THOMISTARUM. 

gumenta,  P.  Annatus  «  In  facie  solis  hujus  tione,  et  recte  atque  juste,  Deus  velit  ipsum 

dicere  non  est  veritus,  »  Galvinum  distin-  peccatum  in  se  tamquam  objectum  quod- 

guere    inter  materiale  et  formale  peccati,  dam  materiale,  immediatum  et  per  se  suae 

seu  inter  ejus  entitatem  et  malitiam;  et  pri-  voluntatis;  et  ad  illud  etiam  interdum  ho- 

mum  tantum  Deo  ut  auctori  tribuere,  non  minem  invitet,  atque    stimulet  ?  »  Hocque 

vero  secundum  :  illumque,  «  Si  usum  vo-  sensu  interpretatur  antiquos  et  recentiores 

cum  respiciamus,  satis  religiosum  esse,  ut  Haereticos,  Simonem  Magum,  Lutherum,  Bu- 

caveat  ne  Deum  auctorem  peccati  esse  di-  cerum,  Melanchthonem,  a  qua  impietate  ait 

cat,  »  ut  scribit  num.  109.  infine.  resipuisse,  sed  illi  Galvinum  et  Bezam  mor- 

CXIX.  Gerte  sinceriores  et  cautiores  sunt  dicus  adhaesisse;  illumquidem  libro  l.Ins- 

hacin  parte  alii  Theologi  Societatis,  qui  in-  tit.  cap.  17.  sect.  5.  et  6.  et  cap.  18.  sect. 

genue  profitentur,  Galvinum  utrumque  Deo  1 .  istum  vero  in  secunda  parte  responsionis 

utauctori  tribuere,  nec  illum  sycophantam,  suae  ad  acta  colloquii  Mompelgartensis,  pag. 

a  crimine  illo  absolvunt.  Nam  P.  Martino-  117.  et  sequentibus.  « Nam  contendit  eo  loco 

nus  in  Antijansenio  disp.  6.   sect.  2.  num.  Beza  ,  Deum  non  modo  permittere  ,    sed 

16.  haec  habet  :  «  Non  est  dogma  Pelagia-  etiam  velle  peccatum,    tametsi  non  male, 

num,  sed  Galvinisticum,  abominabile  apud  neque  ut  malum,  sed  bene,  ut  bonum  quod- 

omnes  Gatholicos,  et  vel   ipsis   Galvinistis  dam,  relatum  quidem  ad  ipsum  Deum,  qui 

pudendum,  qui  tam  fcedum  et  execrandum  scilicet  peccatum  velit  ob  rationem  aliquam 

magistri  sui  errorem,  quoquo  modo  possunt  boni,  nempe  ut  per  illud  puniat  alia  peccata ; 

dissimulare  conantur ;  dicere  Deum  punire  vel  ut  ostendat  in  eo  puniendo  justitiam 

aliter  peccata  novis  peccatis,  quam  permis-  suam,  aut  in  eo  remittendo  misericordiam. 

sive,  subtrahendo  gratiam  suam,  et  specia-  Atque  eatenus  solum  Beza  ibi   et  Galvinus 

lem  protectionem  contra  insultus  Diaboli,  lib.  2.  cap.  4.   sect.  2.  negant  Deum  esse 

aliasque  peccandi  occasiones ;  sed  vere  po-  auctorem  peccati,  quasi  peccatum  ut  malum 

sitive  per  seipsum,  velper  Satanam,  etalios  et  male  Deus  velit,  aut  ad  illud  ut  malum 

justitiae  suae  ministros,  ad  nova  peccata  in-  moveat.  » 

ducere,  inflectere,et  cogere,  seu  necessitare ;         GXXI.  Idem   luculenter  confirmat  Becca- 

esseque  auctorem    tyrannidis  Achabi,    in-  nus,   qui  plures  etiam  cum  Lutheranis  et 

cestus  Absalonis,   conviciorum   Semei ,    et  Galvinistis  in  Germania  concertationes  ha- 

aliorum  id  genus  peccatorum,  quae   Docto-  buit,  tomo  1.   Summae  Theologiae   cap.  16. 

res  Catholici,  Dei  tantum  permissu  evenisse  testimonio  Davidis  Parsei,  famosi  Galvinistae, 

volunt ;  ipsumque  Satanam  excsecare  infi-  imo  et  Calvinisticae   factionis  in   Germania 

delium  mentes,  id  non  esse  aliunde,  nisi  primipili.  Verba  ejus,  quia  lepidissima  sunt, 

quia  a  Deo  ipso  manat   efficacia  erroris,  ut  placuit  hic  transcribere.  «  JNoster   (inquit) 

ait  Calvinus  lib.  1.  Instit.  cap.  18.    et  lib.  Serarius  et  ego  eramus    autumho  superiori 

2.  cap.  4.  et  lib.    5.  cap.  25.    et  in  cap.    1.  apud  accidulas  Schualbucenses,   Ibi   com- 

Epist.  ad  Roman.  versu  24.  Qui  blasphe-  mode  incidimus  in  Davidem]Paraeum,  Gal- 

mus  error  damnatur  a  Tridentino  sess.  6.  vinistam  ,   Professorem     Heidelbergensem. 

can.   6.  anathematizante  eum  qui  dixerit  ,  Salutavimus  hominem  perhumaniter,  et  ille 

Deum  aliter  quam  permissive  operari  rnala  vicissim  nos.  In  progressu  amice  et  modeste 

opera.  »  mihi  objecit,  quod  in  quadam  disputatione, 

GXX.  Idem  docet  Valentia,  aliis  Societatis  quse  typis  edita  est,  scripsissem,  Deum  Cal- 

Theologis,  in  concertationibus  adversus  Lu-  vinistarum  esse  auctorem  peccati.  Respondi 

theranos  et  Calvinistas  exercitatior.  Nam  1 .  me  solide  id  probasse  ex  verbis  et  sententiis 

parte  quaest.  19.    disp.  1.  puncto  3.    asser-  Calvini.  Tum  ille,  esto  sane,  inquit,  sit  ista 

tione  4.  ad  hoc  caput  totam    Catholicorum  Calvini  sententia,  at  non  Calvinistarum.  Hic 

cum     Haereticis    controversiam      revocat.  subridens  Serarius,   ita    subjecit.    Domine 

«  Utrum  scilicet  malum  culpse  in  divinam  Parsee,  heec  Iis  facile  inter  vos,   ut  video, 

voluntatem  cadere  possit     sub  aliqua  ra-  componetur.  Sola  particula  starum   expun- 

tione  boni,  quae  contineatur  aliquo  respectu  gatur,  et  res  erit  salva.  Placuit  hoc  Paraeo, 

peccati,  ad  quodpiam  bonum ;   ita    quidem  et  colioquium  solutum  est.  Vix  Moguntiam 

ut  sua  tali  ratione,  vere  et  ex  certa  inten-  reversi  eramus,   cum  ecce  Paraeus  ad  me 


ARTIGULUS  VII. 

epistolam  dat,  in  qua  inter  alia  monet  no  s 

nostri  officii,  hoc  carmine  : 
Vosquoque  promissi  memores  delete  litura 
Ingenua,    starum,   impegistis  quod   male 

nostris. 
An  Lnon   fatetur    hoc     carmine    Deum  , 

ex  sententia  Calvini,  esse  auctorem  peccati, 

tametsi  Galvinum  in  hoc  sequi  ipse  non  ve- 


575 

debet  in  Deum  ut  in  auctorem  necessario 
refundi.  Si  ergo  Galvinus  alicubi  negat, 
Deum  esse  auctorem  peccati,  hoc  solum  ne- 
gat  quoad  verborum  sonum,  et  reipsa  ratio- 
nem  praedictae  causaeei  tribuit,  eo  ipso  quod 
docet  voluntatem  hominis  ad  actus  malos 
spontanee  solum  moveri ;  aut  sibi  inanifeste 
contradicit,    cum   haec  nulla  ratione  conci- 


lit  ?    Haec  Beccanus.   Ubi  ex  ipsa  Galvinis-  liari  possint. 

larum  confessione  convincit,  Galvinum  re-  GXXIII.  In  eadem  contradictione  versatur 

vera  Deumfecisse  auctoremcriminum,  et  in  Beza  (qui  Galvino  in  hoc  errore  adha?sit,ut 

eo  errore,  quem  vel  ipsaeaures  horrent,  Gal-  testatur  Valentia  supra  citalus)  dum  in  res- 

vinistarum  plurimos  a  Galvino  defecisse.  Ut  ponsione  ad  Sebastianum  Castellionem,  de 

quid  igitur  P.  Annatus  absolvit  ab   eo  cri-  aeterna  Dei  praedestinatione,  in  refutatione 

mine  Calvinum,   quem  nec   ipsi  rigidiores  secundae  calumniae,    haec  scribit  :  «  Qu;e- 

Calvinistae  absolvunt  ?  Gerte  et  Galvino  me-  renda  est  vitii  origo  in  instrumentorum  spo.n- 

rito  tandem  gratulari  possumus,  quod  ali-  taneo  motu,  quo  flt  ut  Deus  juste  decreve- 

quem  ex  Jesuitis  sibi  propitiumhabeat,  ipsi-  rit  quod  illi  injuste  fecerunt.  At  dices  non 

que  adversario,  Galvinum  defendenti,   haec  potuerunt  resistere  Dei  voluntati,  id  est  de- 

Augustini   verba  contra    Julianum    rursus  creto,  fateor,  sed  sicut  non    potuerunt,  ita 

objicere  :  «  Monstrabo  tibi  quod  tu  ipse  sic  noluerunt.  Verumnon  poterant  aliter  velle  : 

adjuvas  Haereticorum  damnabilem   et   ne-  fateor  quoad  eventum  et    energiam,  sed  vo- 


fandae  impietatis  errorem,  ut  nuilum  talem 
patronum  nec  in  suis  dilectoribus  valeant 
invenire.  » 

GXXII.  Ex  his  facile  intelligitur,  Galvinum 
triplici  titulo  facereDeum  auctorem  peccati. 
Primus  ac  praecipuus,  et  qui  caeterorum 
radix,  et  fundamentum  est,  sumitur  ex  eo 
quod  docueritDeummovere  voluntalem  ho- 
minis  ad  actus  malos,  solum  spontanee,  et 


luntastamen  Adami  coacta  non  fuit.  »  BaBC 
enim  duo  sibi  invicem  opposita  sunt,  homini 
malitiam  actionis  imputari,  et  ab  ea  absti- 
nere  non  posse,  quia  nemo  peccat  in  eo  quod 
vitare  non  potest. 

GXXIV.  Altera  ratio  est,  qua  non  potest 
Calvinus  non  efficere  Deum  auctorem  pec- 
cati,  quod  docuerit  ipsum  movere  volunta- 
tem  hominis  ad   actus  malos,    motione  mo- 


non  libere,  ut  jam  satis  multis  ostendimus     rali>  praecipiendo  Diabolo  ut  homines  tentet 


supra,  et  ipsemet  aperte  profitetur  lib.  2. 
Instit.  cap.  5.  §.  5.  his  verbis  :  «  Volunta- 
tem  autem  necessitate  in  malum  trahi,  vel 
duci,  quamvis  libertate  abdicata,  ostendit 
eos  qui  inter  necessitatem  et  coactionem 
distinguere  nesciunt,  etc.  »  Supposito  enim 
quod  Deus  voluntatem  moveat  ad  actus 
malos  et  peccaminosos,  ea  motione  quae  in- 
differentiam  voluntatis  auferat,  et  quae  vo- 
luntatem  necessitet,  evidenter  sequitur,  ma- 
litiam  et  deformitatem  peccati,  non  posse 
in  voluntatem  creatam,  sed  solum  in  Dei 
motionem  reduci ;  quia  voluntas  motu  so- 
lum  spontaneo  mota  et  excitata,  et  carens 
indifferentia  acluali,  et  potentia  ad  opposi- 
tum,  non  potest  in  suos  actus  influere  ma- 
litiam  moralem,  quae  sine  libertate  indiffe- 
rentiae,  et  potentia  ad  oppositum,  subsis- 
tere  nequit;  ut  in  motibus  primo  primis,  et 
actibus  indeliberatis  constat.  Unde  si   quae 


et  ad  peccatum  inducat ;  motio  enim  mo- 
ralis,  cum  non  sit  pnecisiva,  sicut  motio 
physica,  non  solum  ad  entitatem  et  subs- 
tantiam  actus,  sed  etiam  ad  ejus  malitiam 
et  deformitatem,  secundario  saltem  et  indi- 
recte,  se  extendit,  ut  declarabitur  tractatu 
sequenti,  disputatione  §.  ubi  de  modo,  quo 
actus  mali  divinae  subjiciuntur  providen- 
tiae,  fuse  agemus. 

GXXV.  Tertio  Calvinus  Deum  fecit  aucto- 
rem  peccati,  eo  quod  docuerit  ipsum  non 
solum  permittere,  sed  etiam  velle  peccatum, 
non  reduplicative  ut  malum  est,  sed  quate- 
nus  induit  quamdam  rationem  boni,  seu  ut 
esl  medium  quoddam  conducens  ad  mani- 
festalionem  suae  justitiae,  vel  misericordia?, 
ut  ex  Valentia,  his  in  rebus  iide  dignissimo, 
et  in  rimanda  Haereticorum  mente  versa- 
tissimo,  supra  declaravimus.  Unde  juxta 
Calvinum,  Deus  ad    omne   genus  peccati, 


malitia  moralis  in  ejus  actibus  reperiatur,     etiam  cum  deformitate  sumpti,  comparatur 


576 


APOLOGIA  THOMISTARUM. 


sicut  ille  qui  eligit  mendacium,  alicujus 
commodi  et  utilitatis  causa  honestatum  ;  sic 
enim  ille  Haereticus  vult  Deum  velle  non 
solum  malum  poenae,  sed  etiam  culpae,  et 
ad  istud  etiam  interdum  hominem  invitare 
atque  stimulare,  quatenus  ad  bonum  suae 
justitiae  vel  misericordiae  conducit ;  atque  ex 
hoc  pervertissimo  errore,  non  alio  ordine 
reprobationem  ad  poenam  aeternam,  quam 
quo  praedestinationem  ad  gloriam  disponit ; 
quia  perinde  censet  ad  reprobi  poenam 
Deum  peccata  ut  media  velle  et  eligere,  uti 
bona  opera  ad  gloriam  conducentia. 

CXXVI.  Ex  quibus  facile  intelliges,  non 
minus  vastum  chaos  inter  nos  et  Galvinum 
jacere,  quam  quo  Abraham  epuloni  incla- 
mabat,  illum  a  Lazaro  distare  et  esse  semo- 
tum  :  Thomistae  enim,  nec  docent  Deum 
movere  voluntatem  ad  actus  malos,  ea  mo- 
tione  quae  solam  spontaneitatem  relinquat, 
adimatque  indifferentiam,  et  potentiam  ad 
oppositum  ,  ut  fatetur  adversarius,  locis 
supra  relatis  :  neque  existimant  Deum  mo- 
tione  morali,  id  est  praecepto,  et  suasione, 
ad  actus  malos  inducere ;  aut  ipsum  velle 
peccatum  ,  ut  induit  quamdam  rationem 
boni,  et  ut  est  medium  quoddam  conducens 
ad  manifestationem  suae  justitiae,  vel  mise- 
ricordiae.  Nec  denique  eodem  modo  de  re- 
probatione,  quo  de  praedestinationeloquun- 
tur  :  nam  merita  quidem  volunt  esse  prae- 
destinationis  effectus,  non  tamen  peccata 
reprobationis,  sed  dumtaxat  ipsorum  per- 
missiones  :  de  quo  in  tractatu  de  praedes- 
tinatione.  Unde  quadruplex  ad  minus  Tho- 
mistas  inter  et  Galvinum  versatur  discrimen, 
quod  tantum  eos  separat,  quantum  ab  er- 
rore  veritas  cjistat  :  quare  non  immerito 
Joannes  a  S.  Thoma  adversariorum  argu- 
mentum  Stupidum  appellat;  illa  enim  Tho- 
misticae  et  Galvinianae  doctrinae  discrimina, 
adeo  manifesta  sunt  ,  ut  nemo,  nisi  om- 
nino  bardus,  aut  stolidus,  non  valeat  ea 
percipere. 

CXXVII.  Ex  his  etiam,  adversarii  objec- 
tiones  nedum  solvuntur,  sed  etiam  sponte 
liquescunt,  et  in  fumum  et  auras  resolvun- 
tur.  Patet  enim  discrimen  quod  ex  Belcario 
Episcopo  Metensi  Joannes  a  S.  Thoma 
refert,  nempe  Galvinum  dixisse,  «  Deum 
necessitare  miseros  ad  flagitia,  etc.  »  nedum 
esse  verum  et  legitimum,  sed  etiam  radicem 
et   fundamentum   caeterorum  :  error   enim 


quo  Galvinus  Deum  facit  auctorem  peccati, 
ut  rivulus  a  fonte  promanat  ex  alio  quo 
asserit  Deum  movere  voluntatem  hominis 
ad  actussivebonos  sive  malos,  solum  spon- 
tanee  et  non  libere,  ut  supra  ostensum  est. 
Unde  Tridentinum,ut  errorem  illum  penitus 
elideret,  et  in  suo  fonte  et  principio  prae- 
focaret,  sess.  6.  can.  6.  sic  definit  :  «  Siquis 
dixerit  non  esse  in  potestate  hominis,  vias 
suas  malas  facere,  sed  mala  opera  ita  ut 
bonaDeum  operari,  non  permissive  solum, 
sed  etiam  proprie  et  per  se  ;  adeo  ut  sit 
proprium  ejus  opus  non  minus  proditio 
Judae,  quam  vocatio  Pauli,  anathema  sit.  » 
Quibus  verbis,  Galvinum  idcirco  in  fide 
errasse  ostendit,  et  Deum  non  minus  malo- 
rum  quam  bonorum  actuum  auctorem 
fecisse,  quod  docuerit  non  esse  in  potestate 
hominis  vias  suas  malas  aut  bonas  facere  : 
nimirum  quia  Deus  adactussive  bonos  sive 
malos  spontanee  solum  et  non  libere  volun- 
tatem  hominis  movet,  nec  potentiam  ad 
oppositum  relinquit.  Unde  loco  supra 
adducto  inquit  :  «  Voluntatem  necessitate 
in  malum  trahi,  quamvis  libertateabdicata, 
offendit  eos  qui  inter  necessitatem  et  coac- 
tionem  distinguere  nesciunt.  »  Et  Beza,  qui 
Caivino  mordicus  in  hoc  errore  adhaesit, 
ait  ubi  supra  :  «  Quaerendam  esse  vitii 
originem  in  instrumentorum  spontaneo 
motu,  etc.  » 

CXXVIII.  Constat  eliam  ex  dictis,  opti- 
mum  esse  discrimen  a  Patre  Lemos  adduc- 
tum  in  Congregatione  de  auxiliis,  dum 
asseruit,  «  Errasse  Calvinum,  quia  dixit 
Deum  movere  ad  malum,  sicut  ad  bonum 
quod  nesciret  distinguere  inter  actionem  et 
entitatem,  ut  est  entitas  et  actio.  et  inter 
peccatum  :  non  erraturum,  si  diceret  con- 
currere  Deum  ad  entitatem,  nullo  autem 
modo  movere  ad  peccatum.  s»  His  enim 
verbis,  eximius  ille  Theologus,  secundum 
et  tertium  discrimen  supra  adductum  insi- 
nuavit :  nimirum  quod  Galvinus  erraverit, 
et  Deum  fecerit  auctorem  peccati,  tum  eo 
quod  docuerit  ipsum  movere  voluntatem 
hominis,  motione  morali,  ad  actus  malos, 
sicut  ad  bonos  ,  praecipiendo  Diabolo  ut 
homines  tentet,  et  ad  peccatum  inducat  : 
tum  etiam,  quia  existimavit,  Deum  velle 
non  solum  malum  poenae,  sed  etiam  culpae, 
quatenus  aliquam  rationem  boni  condu- 
centis  ad   manifestationem  divinae  justitiae 


ARTIGULUS  VIII. 


577 


vel  misericordiae  induit,  subindeque  inter  Nec  obstat  quod  Amesius  et  Molinaeus, 
entitatem  et  deformitatem  peccati  non  dis-  sententiam  Thomistarum  amplcctantur  • 
tinxit,  sed  utramque  in  Deum  ut  auctorem  illi  enim,  et  multi  alii  ex  Galvinistis,  erro- 
retulit.  rem  Galvini,  ut    foedum    et   execrandum, 

GXXIX.  Nec  valent  Galvini  testimonia  ejurarunt,  ut  supra  ex  Valenlia  et  Beccano 
quae  P.  Annatus  in  contrarium  objicit.  visum  est.  Utinam  in  aliis  etiam  fidei  con- 
Tum  quiaidquodhislocisCalvinus  adstruit,  troversiis  a  Galvini  doctrina  abhorrerent, 
in  aliis  supra  a  nobis  adductis  penitus 
destruit.  Tum  etiam,  quia  id  non  potest 
stare  cum  eo  errore,  quo  asserit  Deum  ad 
actus  sive  bonos,  sive  malos,  spontanee 
solum  movere,  ut  supraostensumest.  Addo, 


et    Scholae   Thomisticae 


longe  essent   a  regno  Dei. 


adhfcrerent,  non 
Utinam  eti.un 
Socinianiet  Arminiani,  in  quaestionibus  de 
gratia  et  libcro  arbitrio,  in  Schola  Didaci 
Alvarez  audiissent  :  in  ea  certe  non  didi- 
haec  loca  facile  posse  exponi,  dicendo  cum  cissent  Semipelagianismum,  quem  inter- 
Valentia  supra  citato,  quod  quandoGalvinus  polarunt  ;  nec  semina  fidei  et  gratiae  in 
ait  Dei  voluntatem  nunquam  tendere  in  nuda  natura  collocarent,  neque  gratiam 
malum,  nec  vellehominummalitiam,  solum  naturae  pedisse  quam  facerent;aut  eam 
intendit  Deum  eam  non  velle  per  se,  et  quantum  ad  efficaciam  et  usum,  libero  arbi- 
quatenus  formaliter  habet  rationem  mali ;  trio  subjicerent,  ut  supra  ex  Francisco  a 
sed  per  accidens  tantum,  et  in  quantum  S.  Augustino  vidimus. 
induit  rationem  boni,  seu  medii  ad  mani- 


festationem  suae  justitiae,  vel  misericordiae 
conducentis.  Et  mirum  est,  quod  adver- 
sarius  ad  hoc  non  adverterit,  et  Galvinum 
ab  eo  errore  absolvere,  atque,  ut  ita  dicam, 
iEthiopem  illum  lavare  tentaverit,  ut  in 
Thomistas  vehementius  inveheretur,  eorum- 
que  doctrinam  ut  Galvinianam  traduceret. 
Sed    certe  operam  et   lixivium    perdidit : 


Articulus    VIII. 


Depulsio  Jansenismi. 


Liberius    interdum    aliqui    familiaribus, 
aut  earumdem  partium   studio  conjunctis 
insusurrant,  Thomistas  in  eodem  cum  Jan- 
senio  luto  haerere  ;  ac   majori  arte  aut  dolo 


scriptum   est   enim  Jeremiae  15.  Numquid  alii,  dum  toto   impetu,   totisque   viribus  in 

AZthiops  potest  mulare  pellem,   aut  pardus  Jansenium  ferri  simulant  et  videri   volunt, 

varietates  suas  ?  Videat  ergo  aequus  Lector,  oblique  et   per  latus  Thomistas  petunt ;  et 

et  judicet,   annon  verisimile  sit  quod  refert  sibi  viam  parant,  ut  quod  animo  diu  medi- 

Joannes  a  S.  Thoma,  Gardinalem  Perronium,  tantur,  aliquando   palam  faciant,  et  fidem 

auditis  his  quae  P.  Lemos  de  doctrina  Calvi-  non  aegre  reperiat  cujus  toties  periculum 

ni  exposuit,   tacuisse,    et  annuere  visum.  fecerint,    aut  gustum   aliquem  dedcrint   ; 

Nihilenim  verius,   quam  errasse  Calvinum,  Thomistas  a  Jansenii  sententia,   nec  quan- 

quodnon  solam  entitatem,  sed  etiam   mali-  tum  latus  unguis  est,   in  diversum   abire. 

tiam  peccati  in   Deum    ut  auctorem  redu-  Sed  durn  eorum    artes,   quae  nos  minime 

xerit.  latent,  ridemus,  et  fidei  ac  Scholae  nostrae 

GXXX.  Exdictisetiamliquet,  quamfrivola  doctrinae    securi,    expectamus    ut  ab    his 

sit    adversarii   ratiocinatio,    supra   relata  ;  latebris  in  apertum  veniant ;  interim  Gatho- 


facile  enim  respondetur,  modum  quo  Calvi- 
nus  docet,  Deum  concurrere  ad  malas  ac- 
tiones,  tria  superaddere  ad  eum  quem  Tho- 
mistae    admittunt,    nimirum    necessitatem 


licam  de  decretis  etauxiliis  per  se  effica- 
cibus  Thomistarumsentenliam,  aJanseniana 
doctrina  discrepare  plurimum,  nihilque 
cumea  habere  commercii,  breviter  demons- 


absolutam,   et  excludentem   indifferentiam     trandum  suscipio. 


actualem,  seu  potentiam  ad  oppositum ; 
motionem  moralem  ad  entitatem  actus 
peccaminosi ;  volitionem  peccati,  ut  induit 
aliquam  rationem  boni,  et  habet  rationem 
medii  conducentis  ad  ostensionem  divinae 


GXXXI.  In  primis,  cum  juxta  Patrem 
Annatum,  et  alios  Societatis  Theologos,  qui 
contra  Jansenium  scripserunt,  idem  sit,  in 
qusestione  de  gratia  efficaci,  Jansenii  et 
Calvini  error  :  omnia  qtlffi   hucusque  addu- 


justitirc,  aut  misericordiae,  ut  supra  osten-     ximus  ad  probandum  Thomistas   differre  a 
sum  est.  Calvino,  pariter  demonstrant  eos  discrepare 


378 


APOLOGIA  THOMISTARUM. 


a  Jansenio  ;  et  Pater  Annatus  pugnantia 
scribit,  dum  eos  Galvinistis  implicat,  et  a 
Jansenianis  sejungit. 

CXXXII.  Deinde,  idem  auctor  locis 
supra  adductis,  varia  Jansenium  inter  et 
Thomistas  assignat  discrimina  :  nam  in 
libro  de  libertate  incoacta  contra  Apolo- 
gistam  Jansenii  cap.  2.  §.  4.  haec  scribit  : 
«  Inde  processit  error  Jansenii,  quod  puta- 
verit  se  eodem  modo  philosophari  posse 
quo  Thomistae,  cum  tamen  diversissima  sint 
eorum  principia  :  nam  Thomistae  cum  vic- 
trice  concupiscentia  verbi  gratia  ponunt 
sufficientem  gratiam  ad  resistendum,  nec 
putant  quidquam  requiri  in  alterutro  casu, 
quod  habeat  rationem  principii  et  virtutis 
activse,  et  ideo  dicere  possunt  simultatem 
esse  potentiae  ad  utrumlibet  oppositorum 
immediate  ac  proxime  ;  neque  unquam 
sensum  compositum  et  divisum  sic  expli- 
cuerunt,  ut  dicerent  voluntatem  posse 
unum  in  sensu  composito,  et  insensudiviso, 
hoc  est  successive,  atque  ex  hypothesi 
quod  fiat  mutatio  in  praerequisitis,  posse 
alterum.  Nunquam  Thomistae  ita  sensum 
illum  compositum  et  divisum  explicuerunt.  » 

Et  contra  Gommentatorem  cap.  2.  §.  \ . 
«  Quem  invenient  Janseniani  inter  Tho- 
mistas,  qui  concedat  ita  necessarium  esse 
quoad  exercitium  consensum  quem  voiuntas 
praebet  motioni  gratiae,  quamdiu  illa  inhae- 
ret,  quomodo  necessarius  est  amor  beati- 
ficus,  quamdiu  durat  visio  ?  Queminvenient 
qui  dixerit  voluntatem  divina  gratia  prae- 
determinatam,  carere  proxima  ad  dissen- 
tiendum  potentia  ?  Quem  dabunt  qui  dis- 
tinctionem  sensus  compositi  et  divisi  sic 
interpretetur,  ut  sensus  sit,  voluntatem  a 
Deo  motam  posse  dissentire,  quamdiu  illa 
motio  aberit,  et  advenerit  alia  ?  »  Quibus 
verbis  tria  inter  Jansenium  et  Thomistas 
assignat  discrimina,  quae  ex  supra  dictis 
patent.  Item  in  libro  Galiico  idiomate  scrip- 
to,  cui  titulus  est,  La  conduite  de  VEglise, 
parte  2.  decem  et  octo  doctrinae  Thomisticae 
a  Janseniana  differentias  indicat,  et  elegan- 
ter  ac  erudite  prosequitur.  Qui  plura  cupit 
legat  librum  a  Patre  Bernardo  Guiart,  Doc- 
tore  Parisiensi  editum,  cui  hunc  titulum 
praefixit :  Discrimina  doctrince  Thomisticce 
a  Janseniana.  Legatetiam  iibrum  P.  Baronii 
de  libertate  humana  etgratia  divina,  disp.  1. 
§.  5.  ubi  conferendo  doctrinae  Thomisticae  et 


Jansenianae  principia,  validissime  repellit 
fictitium  illum  cum  Jansenio  consensum, 
quem  Theophilus  Raynaudus  in  libro  contra 
Giriacos  singulis  diatribis,  ac  pene  paginis 
nobis  objicit. 

CXXXIII.  Tertio,  Thomistarum  doctrinam 
de  gratia  per  seipsam  efficaci,  nihil  cum 
Janseniano  dogmate  habere  commercii;  ex 
eo  patet,  quod  Innocentius  X.  post  editam 
adversus  quinque  Jansenii  propositiones 
constitutionem,  saepius  vivae  vocis  oraculo 
deciaravit,  se  non  intendisse  doctrinam  de 
gratia  per  seipsam  efficaci,  directe,  vel 
indirecte  attingere,  sed  id  dumtaxat  defi- 
nire,  in  quo  Thomislae  et  Jesuitae  conve- 
niunt,  ut  ingenue  fatetur  P.  Annatus,  in 
libro  cui  titulus  est,  Cavilli  Jansenianorum. 
pagina  29.  ubi  haec  scribit  :  «  Id  in  quo 
convenimus  (Thomistae  et  Jesuitae)  sancivit 
Pontifex,  id  in  quo  dissidemus,  disputationi 
nostrae  reliquit.  Sed  est,  inquis,  necessaria 
consequentia  a  positione  iliorum  princi- 
piorum,  ad  negationem  gratiae  praedeter- 
minantis  ?  Respondeo  hoc  ipsum  inter  nos 
disputari,  an  scilicet  necessaria  sit  illa 
consequentia,  nobis  videtur  necessaria  ; 
illis  non  videtur.  Utri  melius  sentiant, 
nondum  definitum  est.  Yicerint  illi  qui 
suam  sententiam  melius  probaverint,  meiius- 
que  defenderint.  Atque  hoc  est  Ponti- 
ficem  attingere  noluisse  controversiam  inter 
nos  et  Thomistas  disputatam  de  gratia  per 
seipsam  efficaci.  »  Et  revera  ab  hoc  alienam 
penitus  fuisse  mentem  Pontificis,  non  solum 
plura  vivae  vocis  oracula  testantur,  sed 
etiam  decretum  ab  ipso  editum  in  Gongre- 
gatione  generali  Sanctae  Inquisitionis,  habita 
die  25.  Aprilis  anni  1654.  quo  declaravit 
se  celebrem  illam  de  gratia  per  se  efficaci 
controversiam,  in  eodem  in  quo  erat  in 
Gongregatione  de  auxiliis  statu  relinquere  ; 
sancivitque  in  ea  quaestione  debere  obser- 
vari  decreta  Pauli  V.  et  Urbani  VIII.  quae 
strictissime  prohibent,  ne  quis  sententiae 
affirmari  vel  neganti  gratiam  per  se  effica- 
cem,  aliquam  erroris  notam  inurat. 

CXXXIV.  Sanctissimus  etiam  Pontifex 
Alexander  VII.  qui  feliciter  Ecclesiam  regit, 
doctrinam  de  gratia  per  se  efficaci,  sanam 
et  Catholicam  esse  deciaravit  Brevi  dato 
Romae  die  29.  Julii  anni  1665.  et  ad  vene- 
rabiles  Archiepiscopos  et  Episcopos  Regni 
Galiiae  directo.  Cum  enim  quidam  articuli, 


ARTICULUS  VIIL  m 

doctrinam  gratiae  per  se  efficacis,  ineo  sensu  nisi  cum  illa  facit  ut  in  ejus  praeceptis  am- 

quo  in  Schola  Thomistarum  docetur,  conti-  bulemus ;  nec  denique  ut   inimici   lentatio- 

nentes,  abillustrissimo  eteruditissimo  viro,  nessuperemus,    nisi  cum   nobis   victoriam 

Domino  Gilberte  de  Ghoiseul,  Gonvenarum  largitur.  Et  tamen  cum  nonnunquam   iusti 

Episcopo,    ad    ipsum    fuissent   transmissi,  tentationibus  succumbant,  et  in   varia  pec- 

gratulatus  est  Pontifex  Praelatis   Gallicanae  cata  prolabantur,  etiam  cum  illa  vitare  ini- 

Ecclesiae,   quod  eorum   exemplo,    consilio,  perfecte  ac  remisse  volunt  atque  conantur 

et  opera,     plures  ad    saniorem  doctrinam  manifestum  estjustis  in    illo  imperfectaj  ac 

fuissent  inducti.  Verba  Pontificis  sunt.  remissae  voluntatis    statu  ,    vitio  licet  suo 

«  Venerabiles  Fratres,  salutem,  etAposto-  mandatum  violantibus,   efficacem   illam    et 

licam    Benedictionem.    Ut    nulli    vestrum  victricem ,   qua  pnesente  nunquam  vinci- 

incompertum  est,  quanta  sollicitudine  Inno-  mur,  gratiam   non   adesse. 

centius  X.  felicis  recordationis  Praedecessor  «  De  his  ergo  justis,   quibus   illa    ma^na 

noster,     Jansenianam     haeresim     radicitus  non  adest  gratia,  licet  parva  et  imperfecta 

evellere  conatus   fuerit   ;  quanta   nos  ipsi  non  desit,    vere  utrumque  dici  potest ,    et 

cura  et  instantia  idem  propositum   indesi-  potuisse  illos  Dei  mandata  servare     tenta- 

nenter  prosequi  non  destiterimus  :  ita  nobis  tionique.  resistere  ,  eosdemque   alio  sensu 

probe  compertum    est,    atque  perspectum,  non  potuisse.  Potueruntenimprorsus  :  quia 

quam   indefesso  studio    plerique    vestrum  non  solum  liberi   arbitrii  virtutem  et  gra- 

Constitutiones  Apostolicas  in  Jansenii  causa  tiam  habitualem   habuerunt,  sed  etiam  gra- 

editas    executioni    mandari  procuraverint.  tiam  actualem,  qme  sufficiens   dici   potest, 

Illud  autem  non  mediocri  gaudio  animum  Thomistarum  sensu,  qui  gratiae  per  se  effi- 

nostrum  perfudit,    quod  litteris  ex    Gallia  cacis  necessitatem  supponit. 

recens    allatis,  accepimus    illorum  in  dies  «  At   quia  absente  gratia  efficaci  ,   nun- 

crescere  numerum,  qui  recta  sapiunt,  prae-  quam  contingit    ut   voluntas  sicut  oportet 

fatis   Gonstitutionibus,    sese    ultro    subji-  tentationi  resistat  ,  constansque    est   apud 

cientes  ;  illorum   vero    decrescere,    qui   a  Thomistas  dogma,  gratiam  sufficientem   ab 

veritate  auditum  avertunt,   et   variis  ina-  efficaci  separatam   non  complecti  omnia  ad 

nium  interpretationum  argumentis  decepti,  pie  agendum  necessaria  :  ideo  usitatissima 

decrelis    Apostolicis     refragantur.    Is    fuit  Scripturis  Patribusque   locutione  ,  et  Tho- 

egregius  sane  laborum  vestrorum    fructus,  mistis  omnibus   probata  ,   hoc    sensu   dici 

majoris  scilicet  et  potioris  partis,  ut  multi,  potest,  justos  illosejusmodi  sufficieuti  gra- 

iique  caeterorum  nomine  Primarii,  exemplo  tia  instructos,    tentationi  cui   succubuerunt 

vestro,   consilio,  et  opera  ad  saniorem  doc-  resistere  non  potuisse  :  quia  nimirum  ejus- 

trinam  inducti,  ea  qua  par  est,  ut  credimus,  modi  potestatem  non  habuerunt,  quae  com- 

animi  demissione,  sese  paratissimos  exhi-  plecteretur  omnia  ad  agendum  necessaria  ; 

buerint  ad    illa    omnia     praestanda,    quae  cum  gratiam  efficacem,  ad  agendum  utique 

ipsis  a  Sede  Apostolica  praescribentur.  »  necessariam  ,  non  habuerint. 

Articuli   vero  illustrissimo    Gonvenarum  «  Quare  cum  dicimus  nos  sine  gratia  per 

Episcopo  oblati,  et  per    eumdem  ad  Sum-  se  efficaci  nonposse  agere,  idhoc  uno  sensu 

mum  Pontificem  transmissi,  isti  sunt.  intelligimus,  eum  cui    deest  gratia  illa  per 

se  efficax,   non  habere  omnia   qme   requi- 

*■  runtur  ad  actu  agendum. 

«  Cum  ex  S.  Augustini  sententia  ,   quam  U 
tota  S.  Thomae  Schola  defendit,  gratia  effi- 

cax  voluntatem  indeclinabiliter  et  infallibi-  «  Gratia  inlerior   duplex  est :  alia  efficax 

liter,  citra  tamen  necessitatem  ,    vi   divinae  quae    semper  producit    illum  effectum   ad 

motionis  flectens  et  determinans,  ad  singu-  quem  impellit  voluntatcm  ;  alia  inefficax, 

losChristianaepietatisactus   necessaria  sit,  quae  voluntatem  excitat  ad  effectum   quem 

nunquam  contingit ,  ut  vel   oremus  ,  sicut  nonproducit. 

oportet,  nisi  cum   ea  operatur   ut  oremus,  «  Prior  gratia  ea  est  quam   simpliciter  , 

nobisque  interpellandi,  et  gemendi  inspirat  proprie  ,  et   absolute   efficacem  Thomistae 

affectum  ;  necut  Dei  mandata  servemus  ,  vocant  :  huic  resisti  quidem  semper  potest, 


580 


AP0L0GIA  THOMISTARUM. 


ut  iidem  docent ;  at  nunquam  ita  resistitur, 
ut  effectu  illo  privetur  ad  quem  impellit 
voluntatem  :  quod  aliis  verbis  sic  expri- 
munt,  ut  resisti  posse  dicant  in  sensu  divi- 
so,  non  auteminsensu  composito. 

«  Secunda  autem  ea  est  quam  tum  exci- 
tan\em,  tum  inefficacem,  tum  sufficientem, 
idem  significantibus  verbis,  vocant ;  huic 
vere  resistit  ac  renititur  voluntas,  eamque 
eoeffectu  privat  ad  quem  excitat,  et  ad 
quem  potestatem  largitur,  superius  expli- 
cato  Thomistarum  sensu  sufficientem .  Po- 
test  quidem  illi  voluntas  consentire,  nec 
tamen,  si  absit  gratia  efficax  ,  unquam 
consentit ;  non  defectu  antecedenti  potesta- 
tis,  sed  libera  sui  ipsius  in  oppositum  de- 
terminatione. 

«Sedquamvis  illa  gratia  per  se  spectata, 

effectu  illo  careat  ad  quem  tendit,  ad  quem 

voluntatem  excitat ,  et  ad  quem  per  ante- 

cedentem  Dei  voluntatem  destinatur ;  adeo- 

que  falsum    sit    hoc   sensu   omnem  Ghristi 

gratiam  semper  habere  eum  effectum  quem 

Deus  vult,  si  tamen  spectetur  ut  cum  absoluta 

Dei  voluntate  conjuncta,  merito   hoc  sensu 

efficax  dici  potest,  quia  semper  id  in  corde 

hominis  operatur,  quod  Deus  absoluta  vo- 

luntate    intendit.    Gertum  est  enim    apud 

Thomistas  ,    auxilium    sufficiens    respectu 

unius  actus  ,  semper   esse  efficax  respectu 

alterius  ,  ad  quem  efficiendum  decreto  ab- 

soluto  divinae  voiuntatis  destinatur  :   adeo- 

que  apud  illos  omnis  gratia  est  efficax  ali- 

cujus    effectus  ,   ejus    nimirum   ad  quem 

proxime  ordinatur,  et  Deus  absoluta  volun- 

tate  intendit,  juxta  illud    Isaiae  :  Verbum 

quod  egreditur  de  ore  meo,  non  revertetur, 

ad  me  vacuum,  sedfaciet  quaecumque  velui. 

III. 

«  Ad  merendum  et  demerendum  in  statu 
naturae  lapsae,  non  sufficit  libertas  a  coac- 
tione,  sed  requiritur  libertas  a  necessitate  : 
quamvis  enim  gratia  per  se  efficax  infalli- 
biliter  et  inseparabiliter  voluntatem  ad  agen- 
dum  determinet,  atque  ita  nunquam  vo- 
luntas  ilii  actu  dissentiat  ;  non  tamen  in- 
ducit  necessitatem,  quia  non  tollit  dissen- 
tiendi  potestatem.  Est  ergo  perpetuo  in  ho- 
mine  lapso  illud  quod  Thomistae  statuunt 
activae  indiffereniiae  genus,  quamproximam 
dicere  nihil  vetat  ;  dummodo  ab  hoc  verbo 
semoveas  illum  sensum  ,    ut   voluntas  per 


efficacem  gratiam  nota  credatur  nunc  con- 
sentire,  nunc  dissentire;sive  quod  idem  est, 
nunc  actualem  consensum,  nunc  vero  actua- 
lem  dissensum  ,  cum  ejusmodi  gratia  com- 
ponere. 

IV. 

«  Tantum  abest  ut  Semipelagiani  ideo 
Haeretici  fuerint,  quod  dicerent  gratiae  nos 
consentire  et  dissentire  posse  ;  ut  potius 
certum  et  minime  dubium  sit,  cuicumque 
gratiae,  etiam  efficaci,  resisti  posse  ;  id  est 
cum  quacumque  gratia  simul  remanere  ac- 
tivam,  atque,  ut  supra  dictum  est ,  proxi- 
mam  dissentiendi  potestatem  ;  licet  actu  , 
ut  etiam  supra  dictum  est,  nunquam  effica- 
ci  gratiae  dissentiatur. 

V. 

«     Gratuitae    praedestinationis    doctrina 

maximam  jure  merito   apud  omnes  Scholas 

Gatholicas  auctoritatem  obtinet  :  hujus  au- 

tem  doctrinae  haec  summa  est,  ab  omnibus 

ejus  defensoribus   recepta  ;  solis  electis  ,  si 

spectetur  non  antecedens,   sed  absoluta  et 

efficax  Dei  voluntas,  saiutem   eeternam  ab- 

soluto  Dei  decreto  destinatam  esse  ,  cum  ea 

gratiarum  ac  beneficiorum    serie  ,    quibus 

certissime  liberantur  ,  quicumque  liberan- 

tur  ;   quorum    beneficiorum   utique   prae- 

cipuum     est  perseverantiae  donum,    quod 

nemo   proprium  esse  praedestinatoruin    in- 

ficiatur  :    hinc    sequitur  Ghristum   ,  cujus 

absoluta     voluntas  paternae   semper    con- 

formis  extitit  ;  hoc    decretum  ,  nec  prae- 

cibus,  nec  morte  sua  simpliciter  et  absolute 

mutare  voluisse  :  itaque  solis  illis   absolute 

et  efficaciter  promereri  voluit  salutem  aeter- 

nam,  et  perseverantiae  donum,  quos  sibi  a 

Patre  datos  et  de  manu  sua  a  nemine  rap- 

tum  iri  in  Evangelio  dicit.  De  his  capitibus 

apud  omnes  gratuitae  praedestinationis   de- 

fensores  convenit ;  quibus  ea  tantum  Ghris- 

ti   mortis     omnibus    impensae    generalitas 

excluditur,  qua    collatae    omnibus  homini- 

bus   asseruntur  gratiae  ita   sufficientes,  ut 

praeterea  efficacem  ad  volendum  seu  operan- 

dum  non  requirant. 

«  Sed  hac  opinione  dempta,  nihil  obstat  , 
imo  prorsus  veritati  consentaneum  est,  di- 
cere,  Ghristum  pro  omnibus  omnino  homi- 
nibus  mortuum  esse,  ac  sanguinemfudisse  ; 
tum  quia  antecedenti  voluntate  salutem  om- 


ARTfCULUS  IX. 


581 


nium  voluit ;  tum  quia  sufficiens  proomni- 
bus  pretium  obtulit.  Falsum  autem  est,  et 
hoereticum  ,  dicere  Ghristum  pro  salute 
dumtaxat  proedestinatorum  mortuum   esse, 


nabilium  sententiarum  implicari,  ut  omnes 
intelligant  ,  proocipuos  defensores  gratiaa 
physice  proedeterminantis  ,  et  qui  causam 
illam  ardentius  egere  circa  tempora    dispu- 


cum    multis   reprobis  ,    omnibusque    adeo     tationum,  contraria  omnino  posuisse    prin- 

justificatis,  gratias  tradita  a  Thomistis   no-     cipia,  principiis  Jansenianis,  quod  ut  spero, 

tione  sufficientes  meruerit,  quibus  ad   salu- 

tem  pervenire  possent  ;  quamvis   nemo  iis 

bene  utatur,  et  in  accepta  justitia  perseve- 

ret,  nisi  uberioribus  illis  et  efficacibus  auxi- 

liisadjuvetur.» 


Articulus  IX. 

Ex  adversariorum  testimoniis  ostenditur, 
doctrinam  Thomistarum  ,  nihil  habere 
cum  Janseniana  commercii. 


Lector  adeo  perspicue  intelliget  ,  ex  oppo- 
sitione  doctrime  illorum  Thomistarum  ,  ad 
quinque  propositiones  Jansenii,  ut  non  du- 
bitem  ,  quin  mecum  dicturus  sit,  eos  qui 
tam  facile  sibi  patiuntur  imponi  a  Jansenis- 
tis,  alterutram  necessario  Theologiam  nes- 
cire,  nempe  vel  Thomisticam,  vel  Jansenia- 
nam. »  Deindetoto  illo  opusculo,  variaTho- 
mistarumprofert  testimonia,  quibus  evincit 
Thomisticam  doctrinam  a  Janseniana  dis- 
crepare  plurimum,  nihilque  ad  invicem  ha- 


bere  commercii.    Idipsum  diserte  declarat 

Gum  teste  Novatiano  cap.  48.  de  Trini-     in  libro  de  libertate  incoacta,  in   libro  con- 

tate.aFirmum  sitgenusprobationisquod  ab     tra  Baianos,  et  in  opusculo  cui  titulus  est : 

adversariis  sumitur  ,  ut   veritas    etiam  ab     Informatio  de  quingue  propositionibus   ex 


ipsis  inimicis  veritatis  probetur,  »  non  po- 
test  melius  aut  manifestius  ostendi,  doctri- 
nam  Thomistarum  de  decretis  et  auxiliis 
per  se  efficacibus,  nullum  cum  Janseniana 
habere  commercium  ;  quam  recensendo 
plura  adversariorum  testimonia  ,  quibus  id 
ita  ingenue  profitentur,  ut  eos  conductos 
crederes  in  patrocinium  et  defensionem 
Thomistarum. 

GXXXV.  In  primis  enim  P.  Annatus  , 
unus  ex  proecipuis  ac  illustrioribus  Molinse 
ac  scientioe  medise   defensoribus  ,   tibrum 


Jansenii  Theologia  collectis ,  ac  demum  in 
libro  quem  nuper  edidit,  et  cui  hunc  titu- 
lum  proefixit,  La  conduite  de  VEglise,  in  quo 
decem  et  octo  Thomistas  inter  et  Jansenia- 
nos  insinuat  discrimina.  Unde  plurimum 
illi  debet  Schola  Thomistica  ,  quod  eam  a 
Janseniana  sejunxerit  ;  sed  plus  deberet,  si 
eadem  sinceritate,  et  oequitate,  illam  nihil 
cum  Calvinistis  affinitatiset  commercii  ha- 
bere  fateretur  :  nec  so!um  in  hoc  Scholoe 
Thomisticoe,  sed  et  sibi  ipsi  ,  ac  veritati 
consuleret,  cum  (ut  supraannotavimus)Tho- 


Romoe  edidit,    cui  hunc  titulum  praefixit :     mistoe  non  possint  a  Jansenianis  distrahi  , 


Jansenius  a  Thomistis  gratice  per  seipsam 
efficacis  defensoribus  condemnatus  ,  circa 
quinque  propositiones  quce  Romce  exami- 
nantur  ,  ipsumque  his  verbis  inchoavit. 
«  Janseniani  Theologi,  seu  ut  errorem  te- 
gant,  seu  ut  in  eo  periculo  in  quo  versan- 
tur,  Patres  Dominicanos  habeant  propitios, 
adulatoria  quadam  simulatione  fingunt  pu- 
gnare  se  tantum  pro  gratia  physice  praede- 
terminante,  quam  vocant  gratiam  perseip- 
sam  efficacem  ;  nec  aliud  spectare  ,  quam 
ut  sartatecta  sit  illa  doctrina,  pro  quo  tanta 
contentione  disputatum  est  ,  sub  duobus 
Pontificibus,  in  Gongregationibus  de  Auxi- 
liis  ;  et  quia  dicuntur  id  aliquibus  persua- 
sisse,  interesse  puto,  tum  communis  boni 
veritatis  ,  quam  omnes  quaerimus  ;  tum 
privata3  Thomistarum  dignitatis  ,  auctorita- 
tisque,  quamnonexpedit  in  censura  dam- 
I. 


nisipariter  a  Calvinistis  sejungantur. 

GXXXVI.  Quantum  etiam  Thomistae  a 
Jansenio  et  Jansenianis  distent,  diserte  de- 
clarat  nuperrimus,  ac  celeberrimusSocieta- 
tis  scriptor,  P.  Stephanus  Dechamps,  libro 
2.  de  hoeresi  Janseniana,  disp.  G.  cap.9.  his 
verbis  :  «  Glorientur  licet  Janseniani,  tot  se 
nuperi  dogmatis  patronos  habere  ,  quot 
physicae  proedeterminationisdefensores  exti- 
terant,  vere  tamen  mihi  videor  esse  dictu- 
turus,  nullos  huic  doctrinoe  infensiores  re- 
periri,  quam  qui  post  natam  Galvini  hoere- 
sim,  ex  S.  Dominici  ordine,  aliisque  ejus- 
dem  sacramenti  Theologis,  majoris  eruditio- 
niset  ingenii  laude  floruerunt.  »  Adducit- 
que  sigillatim  eos,  et  eorum  dicta.  Et  disp.3. 
cap.  5.«  Quaminvidiose(inquit)  novidogma- 
tisfautores  queruntur,  per  Jansenii  latus 
universamS.  Dominici  familiampeti  !  Quam 

58 


582 


APOLOGIA  THOMISTARUM. 


importune  jactant  eamdem  esse  utriusque  Jansenium  recle  sensisse,  ac  unam  dumtaxat 

causam,  nec  illum  Tridentina3  Synodi  ful-  gratiae  efficacis  assertionem  ab  illo  adstrui : 

minibus  percuti  posse,  quin  iisdem  physicae  Thomisticae,  inquis,  falleris  ex  ipsius  Jan- 

praadeterminationis  assertores  omnes  ambu-  senii  confessione.  At  (inquis)  Innocentius  et 

rantur  !  Hoc  incirculis  apud  imperitos   et  vivae  vocis  oraculo,  et  scripto,  declaravit  , 


mulierculas  deblaterant  ;  hoc  in  publicis 
Doctorumconcertationibusurgent  acerrime  ; 
hoc  in  libellis,  quos  tam  frequentes  emit- 
tunt  in  lucem  ,  magno  verborum  apparatu 
acpompa,   cum  omnibus  expostulant.    At 


se  quaestionem  de  auxiliis  non  attigisse. 
Sed  quid  haec  ad  errores  et  haereses  Janse- 
nii  ?  Frustra  enim  Thomistas  vestris  parti- 
bus  accensetis,  qui  vos  ut  damnatos  Haere- 
ticos  rejiciunt. »    Et  infra  : «   Jesuitae    rem 


istud  tamen  falsitatem  omnem  superat,  et     suo  modo  explicant,  Thomistae  suo  :  utroque 


ab  iis  cum  stomacho  ridetur  ,  quibus  utra- 
que  opinionota    est  atque  perspecta. » 

GXXXVII.  Similia  habet  P.  Martinonus  in 
Anti-Jansenio  pagina  708.  ubi  haec  scri- 
bit  :  «  Hanc  esse  Thomistarum  et  Jesui- 
tarum  causam  qui  dicunt ,  errant ,  vel 
ipsis  Thomistis  judicibus.  Nulla  est  ex 
illis  quinque  propositionibus  ad  Summum 
Pontificem  missis,  ut  eas  speciali  censura 
notaredignetur,  quam  duoilli.  Ordines  non 
damnent,  et  Gensura  dignam  judicent :  nul- 
la ,  cujus  oppositum  sibi  certum  esse  non 
profiteantur  :    nulla  denique,  quam  utrius- 


licito,  et  Catholico.  Yos  neutrum  secuti  es- 
tis  :  non  Jesuiticum,  quem  horretis  :  non 
Thomisticum  ,  quia  Thomistae  constanter 
asserunt  errareJansenium,  et  ab  ipsis  non 
stare  :  Galvinianum  igitur  modum  tenetis, 
acproinde  porsus  Haereticum.  » 

GXXXIX.  Non  est  etiam  praetermittendus 
Martinez  de  Ripalda  :  ille  enim  tomo  ad- 
versus  articulos  Michaelis  Baii,  a  Pio  V.  et 
Gregorio  XIII.  damnatos,  pluribus  in  locis 
asserit,  longe  diversam  esse  Baianorum  et 
Thomistarum  doctrinam,  frustraque  Baia- 
nos,  seu  Jansenianos,  in  sui  tutelam  eos  sibi 


que  familiae  Theologi,  quotquotdehis  rebus     patronos  advocare.   Nam  libro  2.  disp.  14. 

scripserunt ,   non    graviter  insectati  sint. » 

ltem  pagina  131.  profitetur  gratiam  effica- 

cem,  quamdocent  Thomistae,  nonnecessitare 

voluntatem,  sicut  eam  quam  admittit  Janse- 

nius  :  «  Si  falsum  est  (inquit)    D.   Augusti- 

num  docuisse  gratiam  necessitare  volunta- 

tem  ,   et  amissam  esse    libertatem  indiffe- 

rentiae,  consequens  est,  'juxta  confessionem 

adversarii,  sententiam  de  electione  et  repro- 

batione  independenter  a   praescientia    ope- 

rum,  esse  alienam  amente  D.  Augustini.  At- 

qui  evidens  est,  ut  alibi  ostendimus  ,   Au- 

gustinum  non  ita  docuisse  ,  ut  neque  ul- 

lum    alium   Doctorem    Gatholicorum  ante 

Jansenium  ;   ne   ipsos  quidem    assertores 

physicse   praedeterminationis,  qui  nihilomi- 

nus  volunt  gratiam  non  inferre   necessita- 

tem  voluntati,  sed  salvam  manere  liberta- 

tem  indifferentiae,  quae  non  periit  per  pec- 

catum  originale,    detestanturque  doctrinam 

contrariam,  ut  errorem  Lutheri  in  libro  de 

servo  arbitrio ,   et  Galvini  libro  2.  Instit. 

cap.  2.  et  5.  damnatum  a  Tridentino  sess. 

6.  cap.  5.  etcan.  4.  et  5.  » 

CXXXVIII.  His  adjungo    Stubrochium    in 


sect.  5.  sic  ait :  «  Falluntur  aperte,  qui 
assertores  physicae  praedeterminationis  a 
Baianis  non  dividunt,  et  fallunt  Baiani 
volentes  persuadere  suam  ab  eorum  sen- 
tentia  non  esse  diversam.  Quod  manifes- 
tum  erit  productis  in  lucem  discriminibus, 
quibus  eorum  sententia  a  Baiana  discedit.  » 
Et  mox  quatuor  inter  Baianorum  et  Tho- 
mistarum  doctrinam  assignat  discrimina, 
inter  quee  secundum  et  praecipuum  est, 
«  Quod  Baiani  ingenue  admittunt  per  gra- 
tiam  induci  necessitatem  antecedentem  ad 
operandum,  et  eam  non  repugnare  liberta- 
ti,  quia  libertas  soli  repugnat  coactioni, 
atque  violentiae.  Praedeterminatores  vero 
renuunt  admittere  induci  per  gratiameffi- 
cacem  necessitatem  antecedentem,  sed  so- 
lam  consequentem ;  libertatique  asserunt 
contrariam,  non  solum  coactionem,  sed 
etiam  antecedentem  necessitatem.  Quippe 
potestas  antecedens  agendi  bonum,  a  Baianis 
solum  asseritur  constituta  per  gratiam  in- 
trinsece  efficacem,  et  determinantem  ad 
agendum  inevitabili  necessitate  voluntatem. 
A  praedeterminatoribus  vero  asseritur  cons- 


notis  in  primam  Pauli  Irenaei  disquisitionem,  tituta  per  gratiam  sufficientem,  et  indiffe- 
ubi  illi  respondens,  haec  habet  :  «  Multa  ef-  rentem  ad  non  agendum  seorsim  a  gratia 
fundis,  veleffutis  absona  etheterodoxa,  v.g.     intrinsece    efficaci,    quae   non  pertinet  ad 


ARTICULUS  X. 


m 


posse  agere,  sed  ad  actualem  actionem  ;  enim  (etiam  quando  loquuntur  severissime) 
quia  ejus  munus  et  effectus  formalis  non  negant  in  sensu  diviso  necessitatem,  quod 
est  reddere  arbitrium  potens,  et  sufficiens  probabiliter  sufficit  ut  salvetur  liberlas.  At 
operari  bonum,  sed  applicare  et  facere  Janseniani  in  ornni  sensu  necessitatem  pro- 
utejus  potestas  et  sufficientia  reducatur  ad  trudunt,  et  re  sublata,  retinent  merum 
actum.  At  necessitate  antecedenti  ad  con-  libertatis  vocabulum.  »  Tantam  er^o  haben- 
sentiendum  seclusa,  rectius  possunt  Praede-  tes  impositam  nubem  testium,  nemopru- 
terminatores  tueri  potestatem  liberam  dis-  dens  et  sapiens  potest  Thomistis  Jansenis- 
sentiendi  gratiae,  quam  Baiani ;  cum  neces-  mum  objicere,  cujus  praecipua  in  decursu 
silas  antecedens  consentiendi, ;  potestatem  hujus  operis  fundamenta  convellemus  ■  et 
dissentiendi  removeat  ;  necessitas  enim  con-  totam  fere  Jansenii  doctrinam,  Thomistice 
sentiendi,dissuadet  potestatem  dissentiendi ;  Scholae  principiis  repugnare  demonstrabi- 
ubi  enim  potestas  dissentiendi  est,  non  mus.  Interim  placet  hic  brevem  tabellam 
videtur  esse  consentiendi  necessitas.  »  Item  exponere,  ex  qua  quinque  propositiones  ab 
disp.  15.  sect.  15.  refert  plurium  Tho-  Innocentio  X.  proscriptas,  fuisse  pariter  a 
mistarum  testimonia,  quibus  indifferen-  D.  Thoma  tribus  ante  sieculis  damnatas, 
tiam  ad  libertatem  necessariam  esse  asse- 
runt,  tandemque  sic  concludit  :  «  Ex  his 
constat  Baianos  a  Thomistarum  sententia 
distare  in  tradenda  definitione  et  condi- 
tione  libertatis.  Quippe  Thomistae  conslan- 
tissime  tuentur,  libertatem  non  posse  cum 
necessitate  antecedenti  componi,  et  vindi- 
care  indifferentiam  potestatis  ad  utrumque, 
demptaque  potestate  ad  utrumque  indiffe- 


manifestum  erit . 

Articulus  X. 

Quinque  propositiones  a  Summo  Pontifice 
Innocentio  X.  damnatae,  juxta  doctrinam 
D.  Thomae. 

GXL.  Propositio  I.  Aliqua  Dei  prcecepta 
renti,  adimi  libertatem.  Baiani  vero,  liber-  hominibus  justis,  volentibus,  et  conantibus, 
tatem  cum  necessitate  antecedenti  conjun-  secundum  prcesentes  quas  habent  vires,  sunt 
gunt,  et  indifferentiam   potestatis  ad  utrum-     impossibilia  ;  deest  quoque  illis  (jralia,  qua 


que,  necessariam  ad  libertatem,  instanter 
explodunt,  et  absque  potestate  ad  utrum- 
que  indifferenti,  voluntatem  humanamme- 
reri  et  demereri  posse,  tuentur;  nec  ad 
hanc  libertatem  aliam  conditionem  deside- 
rant,  quam  voluntariam  et  spontaneam, 
qualis  competit  dilectioni  necessariae  Dei. 
Aquo  Thomistae  procul  recedunt.  Unde 
frustra  Baiani  in  sui  tutelam  eos  sibi  advo- 
cant  Patronos.  » 


possibilia  fiant. 

D.  Thomas  qu.  24.  de  verit,  art.  14.  ad 

1 .  « Illud  quod  praecipit  Deus,  non  est  im- 

POSSIBILE  HOMINI     AD  SERVANDUM.  »  QuodlibetO 

2.  art.  6.  «  Nullus  tenetur  ad  hoc  quod  est 
supra  vires  suas,  nisi  per  modum  quo  fit 
sibi  possibile.  »  In  2.  dist.  28.  art.  3.  in  1. 
argumento  sed  contra,  «  Hieronymus  ait, 
Qui  Deum  dicit  prj:cipere  impossibilia,  ana- 
thema  sit.  »  Et  in  2.  argumento.  «  Deusnon 


Denique  ejusdem  veritatis  testem  appello  est  magis  crudelis  quam  homo  :  sed  homini 

illustrissimum  Garamuelem,  Satrianensium,  imputatur  in  crudelitatem,  si   obliget    ali- 

et   Gampaniensium  Episcopum  :    ille  enim  quem  per  praoceptum,    ad  id  quod  implere 

in   Theologia  fundamentali   cap.  1.  funda-  non  potest  :  ergo  hoc  de    Deo  nullo  modo  est 

mento  1.   respondens  ad  primam  objectio-  eestimandum.  » 

nem,  sic  ait :  «  Ad  primam  respondeo,  assi-  GXLI.  Propositio  II.  Interiori   gratuv  tn 

gnando  disparitatem  inter  Thomistarum  et  statunaturce  lapsw,  nunquam  resistitur. 

Jansenistarum  opinionem  :  illa  enim  est  pro-  D.    Thomas   primae  ad    Thessalonicenses 

babilissima,  et  ut  talis  ab  Ecclesia   saepissi-  cap.  5.  lect.  2.  «  Aliquis  dicitur  extinguere 

me  approbata  :  hoec  autem  a  multis  Pontifi-  spiritum   in   se,  vel  in  alio,  cum  alius  ali- 

cibus  rejecta,  et   tandem   ab  Innocentio  X.  quid  boni  ex   fervore  Spiritus  sancti  vult 

haereseos  condamnata  ;    et  hoc   sufficit,  ut  facere ;  vel  etiam  cum  aliquis  bonus  motus 

altera  defendatur,etalteranon  defendatur.»  in  ipso  surgit,  et  ipse  impedit  :  Actorum  7. 

Et  infra   thesi    o.  notabili    2.  «  Janseniani  Vos   semper    Spiritui     Sancto   restitistis.  > 

(inquit)  non  debent  accenseri  Thomistis,  isti  Quibus  verbis  aperte  agnoscit  S.  Doctor,  in 


584 


DISPUTATIO  VII. 


statunaturae  lapsae  gratiam  aliquam  interio- 
rem  moventem,  cui  resistitur.  Similiter  aliis 
in  locis  admittit  auxilium  quo  homo  non 
utitur,  etquodin  vanumrecipit  :  aitenim2. 
ad  Corinth.  cap.  6.  lect.  1.  «  Quicumque 
gratia  recepta  non  utitur  ad  vitandum  pec- 
cata,  et  consequendam  vitam  aeternam,  hic 
gratiam  Dei  in  vanumrecipit.  »  Et  1.  2.  qu. 
106.  art.  2.  ad  2.  «  Si  quis  post  acceptam 
gratiam  novi  Testamenti  peccaverit,  majori 
po3na  est  dignus,  tamquam  majoribus  bene- 
ficiis   ingratus,    et    auxilio  sibi    dato   non 

UTENS.  » 

GXLII.  Propositio  III.  Ad  merendum  et 
demerendum  in  statu  naturce  lapsos,  nori  re- 
quiritur  in  homine  libertas  a  necessitate,  sed 
suffwit  libertas  a  coactione, 

D.  Thomas  qu.  6.  de  malo,  quse  est  de 
electione  humana  :  «  Respondeo  dicendum, 
quod  quidam  posuerunt,  quod  voluntas 
hominis  ex  necessitate  movetur  ad  aliquid 
eligendum,  nec  tamen  ponebant  quod  vo- 
luntas  cogeretur  ;  non  enim  omne  necessa- 
rium  est  violentum,  etc.  Haec  autem  opinio 

EST  HjERETICA,  TOLLIT  ENIM  RATIONEM  MERITl  ET 

demeriti,  in  humanis  actibus  ;  non  enim 
videtur  esse  meritorium,  vel  demeritorium, 
quod  aliquis  sic  ex  necessitate  agit,  quod 
vitare  non  possit.  »  Quo  nihil  clarius  et 
expressius  dici  potest. 

GXLHI.  Propositio  IV.  Semipelagiani 
admittebant  proivenientis  gratice  necessitatem 
ad  singulos  actus,  etiam  ad  initium  fidei ;  et 
in  hoc  erant  Hceretici,  quod  vellent  eam  gra- 
tiam  talem  esse ,  cui  posset  humana  volun- 
tas  resistere,  vel  obtempemre. 

D.  Thomasquodlib.l.  art.  7.  ad2.  «  Deus 
movet  omnia  secundum  modum  eorum,  et 
ideo  divina  motio  a  -quibusdam  participatur 
cum  necessitate,  a  natura  rationali  cum  li- 
bertate,  propter  hoc  quod  virtus  rationalis  se 
habet  ad  opposita  ;  et.  ideo  sic  Deus  movet 
mentem    humanam  ad  bonum,  quod  potest 

HUIC  MOTIONI  RESISTERE.   » 

GXLIV.  Propositio  V.  Semipelagianum  est 
dicere,  Christum  pro  omnibus  omnino  homi- 
nibus  mortuum  esse,  aut  sanguinem  fudisse. 

D.  Thomas  1.  ad  Timoth.  2.  lect.  1. 
«  Ghristus  Jesus  est  mediator  Dei  et  homi- 
num,  non  quorumdam,  sed  inter  Deum  et 
omnes  homines,  et  hoc  non  esset,  nisi  vellet 
omnes  salvare.  »  Nam  voluntas  Dei  circa 
hominum  salutem,  et  voluntas  Ghristi  mor- 


tem  suam  offerentis,  et  per  eam  media 
ad  salutem  sufficientia  omnibus  praepa- 
rantis,  sunt  parallelse,  et  sibi  mutuo  cor- 
respondent.  Unde  idem  S.  Doctor  super 
caput  1 .  ejusdem  epistolae,  lect.  1 .  ait  quod 
«  Per  illam  voluntatem  Deus  omnibus  pro- 
posuit  salutis  preecepta,  consilia,  et  reme- 
dia.  »  Etinl.  dist.  46.  qu.  1.  art.  1.  «  Hu- 
jus  voluntatis  effectus,  est  ipse  ordo  in  fi- 
nem  salutis,  et  promoventia  in  finem,  tam 
naturalia,  quam  gratuita.  »  Et  super  cap. 
12.  Epist.  ad  Hebraeos  lect.  5.  «  Deus  vult 
omnes  homines  salvos  fieri,  et  ideo  gratia 
nulli  deest,  sed  omnibus,  quantum  in  se 
est,  se  communicat.  »  Similiter  5.  contra 
Gentes  cap.  139.  «  Deus  quantum  in  se  est, 
paratus  estomnibus  dare  gratiam,  vult  enim 
omnes  homines  salvos  fieri.  » 


DISPUTATIO  VIL 

De  ideis  divinis. 

Ad  quaestionem  15.  D.  Thomae. 

Postquam  D.  Thomas  late  disseruit  de 
scientia  Dei,  breviter  discurrit  circa  divinas 
ideas  :  idest  circa  exemplaria  creaturarum, 
quae  intellectus  divinus  intra  se  habet,  quae 
pertinent  ad  ejus  scientiam  practicam.  Gui 
etiam  ordini  inhaerentes,  post  tractatum  de 
scientia  Dei,  agimus  in  hac  ultima  disputa- 
tione,  de  ideis  in  mente  divina  existenti- 
bus,  de  quibus  quatuor  tantum  discu- 
tienda  occurrunt.  Primum  est,  an  sint 
ideae  in  mente  divina  ?  Secundum,  quid 
illae  sint,  et  per  quid  formaliter  in  ratione 
idese  constituantur  ?  Tertium,  an  idea  in  Deo 
sit  unica,  vel  multiplex  ?  Quartum?an  Deus 
habeat  ideas  omnium  creaturarum  ?  Girca 
primum  et  secundum  sit. 

Articulus  primus. 

An  et  quid  sint    ideae    in    mente  divina 
existentes  ? 

§.  I- 
Quibasdam  prcemissis,  referuntur  sententice. 
I.  Notandum  primo,  Ideam  sic  recte  defi- 


ARTIGULUS  I.  b85 

niri :  Idea  est  forma  objecta  intellectui,  intra  quod  formam  exemplarem,   vel  ideam,  ali- 

ipsumexistens,   ad  quam  aspiciens  artifex  quid  imitetur  per  se  non'per  accidens  Si 

operatur.  Explicatur  breviter  haec  definitio.  ergo   aliquid  fiat  ad  imitationem   allerius 

Idea   Forma  appellatur  :  nam  teste  D.  Au-  per  agens  quod  non  determinet  sibi  finem' 

gustino  hb.  »3.  quaestionum,  quaest.  46.  et  non  ex  hoc  forma  imitata  habebit  rationem 

D.  Thoma  hic  art.  1,  et  quaest.  5.  deveritate  exemplaris  vel  ide<e.   Quare  aliqui  sic  il- 

art.  d.idea  Graece,  Latine  Forma  dicitur.  lam  definiunt :  Idea  est  forma quam  aliquid 

Objecta  intellectuiM  differentiam  habituum,  imitatur,  ex  intentione  agentis  determinanti» 

et  specierum  intelligibilium,  quae  non   ha-  sibi  finem. 

bent  rationem    objecti  intellectus,  sed  prin-         IV.  Ex  quo  inferes  cum  D.    Thoma  loco 

cipii  intellectionis.  Intra  ipsum  existens,  ad  citaio,  quod  illi  qui  ponebant  omnia   acci- 

differentiam   externorum   exemplarium,  ad  dere  casu,  non  poterant  ponere  ideas  :  sicut 

quae  artifex  respicit  in  suis  operationibus.  nec  illi,  qui   posuerunt  quod   omnia  proce- 

Denique  additur,  Ad  quam  aspiciens  artifex  dunt  ex  necessitate   natunv,  quia   ut  ipse 

operatur,  ad  differentiamformarum  natura-  aitibidem,  ea  quae  ex  necessitate  natunc 

lium  :  t  Non  enim  dicimus,  quod  forma  ho-  agunt,  non  praedeterminant  sibi   finem,  sed 

minis  generantis,   sit    idea  vel    exemplar  determinatur  eis  finis  ab   aliquo   superioro. 
hominis  geniti :  »  inquit  D.  Thomasde  verit.         V.   Ex   quo  rursus   inferes  cum    eodeni 

quaest.  5.  art.  1.   Nam  licet  agentia  natura-  Sancto  Doctorc  ibidem,  quod  radix  ct  fun- 

lia,  producant  effectus  sibi  similes  in  forma,  damentum   ponendi    in  Deo    ideas   rerum 

non   tamen    operantur    respiciendo    illam.  faciendarum,  est  idem  ac  ponendi   prsedefi- 

Procujus  majori  evidentia.  nitiones,  praedeterminativas  oranium  eorum 

II.  Notandum  secundo  ex  eodem  D.  Tho-  quaea  providentia  et  arte  divina  dirigun- 
ma  qu.  5.  de  veritate  art.  d  triplicem  tur  et  fiunt.  Et  ideo  .ibidem  notat,  quod 
possedari  formam  alicujus  :  unam  quaedici-  Divus  Dionysius  capite  5.  de  divinis  nomi- 
IxxrForma  ex  qua  :  aliamquae  vocatur,  For-  nibus,  dicit  « Ideas  nominari  in  Theologia 
ma  quce  ;  et  alteram  quas  Forma  ad  quam  praedefinitiones  divinas,  et  bonas  volunta- 
quae  denominatur.  Forma^a?  qua  estqua  illa  tes,  existentiumpra3determinalivas,et  effcc- 
intrinsece  totum  componit,  et  ex  composi-  tivas,  secundum  quas  supersubstantialis 
tum  constituitur.  Forma  A  qua  ilta  est  a  essentia,  omnia  praedefinivit  et  produxit,  » 
qua  ut  ab  agentis  principio  effectus  egredi-  Ratio  autem  hujus  connexionis  est,  quia 
tur.  Forma  vero  Ad  quam  illa  dicitur,  ad  cum  omnia  deriventur,  et  causentur  a  Deo 
cujus  similitudinem  effectus  producitur,  et  ut  supremo  artifice,  consequenler  debent 
quam  respiciens  artifex  operatur  ;  et  hsec  causari  ab  idea  et  exemplari  divino,  tam- 
est  forma  exemplaris,  ad  cujus  similitudi-  quam  ab  eo  quod  Deus  inspicit,  ut  res  pro- 
nem  aliquid  constituitur,  et  in  hac  signifi-  ducat  :  ergo  prius  debet  intendere,  et  apud 
catione  consuetum  est  nomen  ideae  accipi,  se  definire,  et  statuere  detenninale,  quo- 
ut  idem  sit  quod  forma  quam  aliquid  imita-  modo  aliquid  faciendum  sit,  quam  pnesup- 
tur.  Sed  ponere  cognitum,   et    futurum  sub   aliquo 

III.  Notandum  tertio,  Aliquid  posse  imi-  statu  absoluto,  vel  conditionato,  antequam 
tari  formam  aliquam  dupliciter,  ut  ibidem  definiat :  nam  si  pracsupponit  cognitum  in 
notat  S.  Doctor.  Uno  modo  ex  intentione  aliquo  statu,  et  non  pro  illo  praedefinitum, 
agentis  ;  sicut  pictura  ad  hoc  fit  a  pictore,  neque  etiam  erit  sub  illo  stalu  ideatum,  et 
ut  imitetur  aliquem,  cujus  figura  depingi-  ab  arte  Dei  profeclum,  quod  est  simpliciler 
tur.  Aliquando  autem  praedicta  imitatio  per  non  esse  a  Deo  pro  illo  statu.  Eadem  ergo 
accidens  est,  ac  praeter  intentionem,  et  a  radix  est  ponendi  in  Deo  ideas  et  proedefi- 
casu  ;  sicut  frequenter  pictores  faciunt  nitiones  rerum  praedeterminativas  :  undc 
imaginem  alicujus,  quem  repraesentare  non  Cum  scientia  media  has  divinas  prsedefini- 
intendunt.  Quod  autem  imitatur  aliquam  tiones  rejiciat,  consequenler  etiam  divinas 
formam  acasu,nondicituradillam  formari;  ideas  tollit,  et  facit  Deum  agentem  eooo 
quia  ly  Ad  videtur  importare  ordinem  ad  modo,  casualiter,  ct  forluito,  et  sine  provi- 
finem  :  unde  cum  forma  exemplaris,  vel  dentia,  ac  intentione  effectus  particularis, 
idea,  sit  ad  quam  formatur  aliquid,  oportet  ut  disputatione  pnecedenti  demonstravimus, 


586 


DISPUTATIO  VII. 


et  latius  ostendemus  tractatu  sequenti,  (\) 
quando  agemus  de  divinis  praedefinitioni- 
bus. 

VI.  Notandum  quarto  :  Ideae  artificis 
duplicem  competere  modum  informationis, 
secundum  duos  respectus  quos  importat. 
Nam  secundum  quod  comparatur  ad  intel- 
lectum,  ut  ejus  conceptus  formalis,  et  prout 
gerit  munus  speciei,  est  forma  intrinsece 
informans,  et  actuans  intellectum,  et  me- 
diumquo  intelligit,  quod  Philosophi  appel- 
lant  Medium  incognilum.  Quatenus  vero 
dicit  ordinem  ad  objectum,  et  prout  gerit 
vices  exemplaris,  et  est  ratio  originandi,  et 
exemplandi  res  ad  extra  ;  tunc  habet  ratio- 
nem  causae  formalis  extrinsecae,  et  formae 
imitabilis,  ad  quam  respiciens  artifex  ope- 
ratur,  etmedii  cogniti,  ac  repraesentantis  ut 
quodipsum  opus  externum. 

VII.  Notandum  quinto,  Essentiam  divi- 
nam  quae  per  ipsumintelligerepurissimum, 
et  actualissimum  constituitur  (ut  in  tractatu 
de  attributis  ostendimus)  (2)  eminenti  quo- 
dam  modo,  et  sine  dislinctione  etiam  virtuali 
habere  in  Deo  rationem  speciei  intelligibilis, 
intellectionis,  verbi  et  constitutivi  naturae 
divinae.  Prout  enim  concipitur  ut  foecun- 
dans  intellectumdivinumin  ordine  ad  intel- 
lectionem,  gerit  vices  speciei  etformaeintel- 
ligibilis.  Quatenus  se  habet  per  modum  ope- 
rationis,  et  actus  secundi  ,  secundum  nos- 
trum  modum  concipiendi  egredientis  a  prin- 
cipio  proximo  intelligendi,  habet  rationem 
intellectionis,  et  cognitionis.  Ut  est  terminus 
purissimus  et  actualissimus,  terminans  in 
actu  secundo  divinam  intellectionem,  habet 
rationem  verbi  etspecieiexpressae.  Denique, 
ut  est  eminenti  quodam  modo,  veluti  radix 
et  causa  virtualis  divinorum  attributorum, 
habet  rationem  naturae.  His  praesuppo- 
sitis. 

VIII.  Inquirimus,  an,  et  quid  sint  ideae 
in  mente  divina  existentes?  In  cujus  difficul- 
tatis  resolutione,  licet  omnes  concedant  dari 
ideas  creaturarum  in  mente  divina  :  in  ex- 
plicanda  tamen  illarum  essentia,  et  ratione 
formali,  varie  opinantur.  In  primis  erravit 
Plato  in  eo  quod  ideas  posuit,  non  in  Deo 
existentes,  sed  quasi  illi  extraneas,  eique 
assistentes,  per  se  subsistentes,  et  a  singu- 
laribus  abstractas,  et  separatas.  Praeterea 

(1)  Art.  6.  $.  2.  —  (2)  Disp.  2.  art.  1. 


finxita  prima  mente,  nempe  divina,  ideasin 
mentem  Angelorum  effluere ;  ex  mente  Ange- 
lica,  in  animam  mundi ;  sive,  ut  placuit 
Averroi,  in  intellectum  communem  abstrac- 
tum,  qualem  ipse  somniavit  :  ex  anima 
mundi,  in  formas  coelorum ;  ex  formis  coe- 
lestibus,  in  materiam  formarum  omnium 
receptricem.  Haec  attendens  Aristoteles, 
merito  Platonis  ideas,  ut  mera  figmenta  de- 
risit.  «  Valeant,  inquit,  Platonis  ideae,  quia 
nihil  sunt,  aut  monstra  sunt. » 

Rejecto  ergo  hoc  Platonis  figmento,  omnes 
Theologorum  sententiae  circa  essentiam  et 
quidditatem  divinarum  idearum,  ad  tres 
vel  quatuor  praecipuas  revocari  possunt.  Qui- 
dam  constituunt  ideas  divinas  in  conceptu 
objectivo,  seu  in  creatura  ut  cognita  a  Deo, 
et  menti  divinae  objecta.  Alii,  in  conceptu 
formali ;  qui  adhuc  in  duas  sententias  divi- 
duntur.  Quidam  enim  volunt  essentiam  di- 
vinam  habere  rationem  ideae,  ut  est  cogni- 
tio  creaturarum.  Alii  vero,  ut  gerit  vices 
verbi,  et  speciei  expressae,  reddentis  intel- 
lectum  divinum  actu  cognoscentem,  et  intel- 
ligentem.  Alii  denique  docent,  ideam  esse 
ipsam  divinam  essentiam,  ut  cognitam,  non 
absolute  in  se,  sed  comparative  ad  creaturas, 
et  quatenus  estimitabilis  et  participabilisab 
illis.  Primus  dicendi  modus  est  Scoti  in  1. 
dist.  55.  quaest.  \.  ubi  ponere  videtur  in 
creaturis  ab  aeterno,  quoddam  esse  diminu- 
tum  et  secundum  quid,  per  actum  divini 
intellectus  productum,  et  distinctum  ab 
esse  reali  in  quo  temporaliter  fiunt.  Secun- 
dae  sententiae  adhaerent  Suarez  in  Metaphy- 
sica,  disp.  25.  sect.  1.  Vazquez  disputat.  72. 
cap.  2.  et  alii  recentiores.  Tertia  vero  com- 
munis  est  in  Schola  D.  Thomae,  eamque  do- 
cent  Gajetanus  hic  art.  2.  Bannez,  Naza- 
rius,  Gonzales,  Navarreta,  Joannes  a  S. 
Thoma,  Marcus  a  Serra,  aliique  recentiores 
Thomistae. 


II. 


Triplici  conclusione  difficulias  resolvitur. 

IX.  Dico  primo :  dari  in  mente  divina, 
ideas,  seu  exemplaria  creaturarum. 

Conclusio  est  certa  de  fide,  colligitur  enim 
ex  Scriptura,  et  SS.  Patribus.  Nam  dicitur 
Joan.  4.  Quod  factum  est  in  ipso  vita  erat. 
Ex  quibus  verbis  colligit  Augustinus  ibidem 


ARTIGULUS  I. 


587 


tract.  1 .  ideas  esse  in  Deo.  «  Quid  est  hoc  (in- 
quit)  vita  erat?  Facta  est  terra,  sed  ipsa 
terra  quae  facta  est,  non  est  vita.  Est  autem 
in  ipsa  sapientia  spiritualiter  ratioquaedam, 
qua  terra  facta  est :  ha3C  vita  est.  »  Et  paulo 
post  :  «  Faber  facit  arcam.  Primo  in  arte 
habet  arcam.  Si  enim  in  arte  arcam  non  ha- 
beret,  non  esset  unde  fabricando  illam  pro- 
ferret....  Attende  ergo  arcam  in  arte,  etar- 
cam  in  opere.  Arca  in  opere  non  est  vita : 
arca  in  arte  vita  est,  quia  vivit  anima  arti- 
ficis,  ubi  sunt  ista  omnia,  antequam  profe- 


festatas  in  sapientia.  Omnia  enim  in  sa- 
pientia  fccit.  »  Augustinus  lib.  42.  de  Ci- 
vit.  ait,  (1)  «  In  una  Dei  sapientia  esse 
immensos  quosdam,  atque  infinitos  the- 
sauros  rerum  intelligibilium,  in  quibus 
sunt  omnes  invisibiles,  atque  incommutabi- 
les  rationes  rerum,  etiam  visibilium  et  mu- 
tabilium,  qurc  per  istam  factae  sunt :  quo- 
niam  Deus  non  aliquid  nesciens  fecit  :  quod 
nec  de  quolibet  artifice  recte  dici  potest.  Por- 
ro  si  sciens  fecit  omnia,  ea  utique  fecit  qua3 
noverat.  »  Eamdem  veritatem  agnovit  Sene- 


rantur.  Sic  ergo,    quia  sapientia  Dei,  per  ca,  licet  gentilis  eamque  epist.  65.  his  ver- 

quam  facta  sunt  omnia,  secundum  artem  bis  eleganter  expressit :  «  Deus  rerum  om- 

continet  omnia,  antequam  fabricet  omnia;  niumintra  seexemplaria  habet,  numerosque 

hinc  quaa  fiunt  per  ipsam  artem,   non  con-  universorum  qua3  agenda  sunt,  et  modos, 

tinuovita  sunt,  sed   quidquid  factum   est,  mente  complexus  est.  Plenus  his  figuris  est, 

vita  in  illo  est.  Terram  vides  :  est  in  arte  quas  Plato  ideas  appellat,  immortales,   im- 


terra.  Coelum  vides  :  est  in  arte  ccelum.  So- 
lem  et  lunam  vides  :  sunt  et  ista  in  arte.  Sed 
foris  corporasunt  :  in  arte  vita  sunt. » 

Potest  etiam  probari  conclusio  ex  illo  ad 
Hebraaos  11.  Fide  intelligimus  aptata  esse 
sascula  verbo  Dei,  Ut  ex  invisibilibus  visi- 
bilia  fierent.  Nam  per  invisibilia,  D.  Thomas 
ibi,  et  hic  quaast.  65.  art.  4.  ad  1.  et  de  ve- 
rit.  qu.  5.  art.  2.  intelligit  ideas  seu  rationes 
rerum  quae  sunt  in  mente  divina,  ex  qui- 
bus,  id  est  secundum  quas,  producta  sunt 
visibilia. 

X.  Favent  etiam  SS.  Patres,  qui  has  di- 
vinas  ideas,  atque  imagines  rerum  omnium, 
quibus  res  omnes  creataa  intelligibiliter  in 
mente  divina  ab  aeterno  fuere,  eleganter 
exprimunt  ac  celebrant.  Dionysius  enim 
cap.  5.  de  divinis  nomin.  lect.   5.  apud  D. 


mutabiles,  infatigabiles. 

Boetius  lib.  3.  de  consolat.  metro  9.  vul- 
gatis  his  versibus,  divinas  illas  ideas  cele- 
bravit : 

Tu  cuncta  superno 
Ducis  ab  exemplo,  pulchrum  pulcherri- 

musipse 
Mundum  mente  gerens,  similique  in  ima- 

gine  formans, 
Perfectasque  jubens  perfectum  absolvere 
partes. 
Hunc  imitatur  Dionysius  Carthusianus,  li- 
bro  de  Dei  laudibus,  ubi  sic  ipsum  alloqui- 
tur : 

Ars  prima  causalissima, 
Tu  plena  rationibus  : 
Ideis  fulgidissima  mens, 
Prajclara  splendoribus. 
Denique  Augustinus  relatus  a  D.  Thoma 


Thomam  :  «  Exemplaria  (inquit)  esse  dici-  quaast.  3.  deverit.  art.  l.dicit,  «  Qui  negat 

musin  Deo,  rationes  substantificas,  existen-  ideas  esse,  infidelis  est.  »  Quod   intelligen- 

tium  prasdeterminativas,  et   effectivas,   se-  dum  est  de  ideis,  quantum  ad  rem  signifi- 

cundum   quas    supersubstantialis   essentia,  catam :  nam  an  hoc  nomine  sint   appellan- 

omnia  praedefinivitetproduxit.»(l)  Origenes  da?,  non  est  ita  certum,  utqui  hoc  negaret, 

tomo  1.  in  Joan.  ideas  divinas  vocat  «  Figu-  tamquam  infidelis  esset  judicandus. 

ras  collectionis  intelligentiarum,  »  quae  sunt  XI.  Eadem  veritas  multiplici   ratione  po- 

in  divina   sapientia.  Et   subdit  :  «    Opinor  test  suaderi.    Primo,   quia  Deus  est    causa 

enim  sicut  domus  et  navis  fabricatur,   vel  intellectualis  :  ergo  habet  ideas  rerum.  Pro- 

asdificatur  juxta  figuras  et  formas,  mentibus  batur  consequentia  :  Causa  enim  debet  con- 

eorum  qui  structura)  prassident,  conceptas  :  tinere  in  se  effectum,  secundum  formain,  ct 

domo    navique  principium   sumentibus  ab  rationem  ipsius  :  nam  si  sit  naturalis,  oon- 

his  figuris  et  rationibus,  qua3  sunt  in  artifi-  tinet  illam  naturali  modo,  per  formain  indi- 

ce:  sic  universa  facta  fuisse  juxta   rerum  tam,  sicul  ignis  generans  continet  formam 

futurarum  rationes,  jam  antea  a  Deo  mani-  ignis  geniti  :  si  autem  sit  causa  iutellectua- 


(1)  Pag.  65. 


(1)  Cap.  20. 


588 


DISPUTATIO  VII. 


lis,  continet  rationem  effectus,  non  secun-  ras  cognoscunt,  ut  constat  ex  supra  dictis  : 
dum  formam  inditam,  sed  apprehensam  :  at  ergo  in  eo  sunt  similitudines,  et  ideae  rerum 
forma  et  ratio  effectus  in  esse   apprehenso,      omnium. 

Dico  secundo,  Ideae  divinae  non  sunt  ipsae 
creaturee,  ut  menti  divinae  objecta3  ;  (1)  et 
prout  habent  quoddam  esse  diminutum 
extra  Deum,  per  actum  divini  intellectus  ab 
aeterno  productum.  Ita  communiter  docent 
Theologi  contra  Scotum,  cujus  sententia  mul- 
tipliciter  impugnari  potest. 

XVI.  Primo  ex  SS.  Patribus  supra  rela- 
tis  :  Dionysius  enimdicit  ideasin  mente  Dei 
existentes,  «  Esse  substantificas,  existen- 
tium  praedeterminativas,  rerum  omnium 
effectrices.  » Augustinus  lib.  85.  quaestio- 
num  quaest.  46.  «  Esse  formas,  et  rationes 
incommutabiles,  immortales,  et  aeternas.  » 
Boetius  ideam  vocat,  «  Exemplar  super- 
num  :  »  at  hae  omnes  appellationes,  non 
possuntcompetere  creaturis,  utmentidivinae 
objectis,  sed  soli  divinae  essentiae,  quae  sola 
rerum  omnium  est  effectrix,  sola  rerum 
existentium et  futurarum  praedeterminativa, 
sola  aeterna,  sola  immortalis  et  immutabilis, 
sola  supremum  omnium  exemplar  :  ergo 
ideae  divinae,  non  sunt  ipsae  creaturae,  ut 
menti  divinaeobjectae. 

XVII.  Secundo,  Idea  cum  sit  forma  quam 
aliquid  imitatur,  necessario  importat  imita- 
tionem,  et  per  consequens  similitudinem  ad 
ea  quae  illam  imitantur  :  sedtam  similitudo, 
quam  imitatio,  distinctionem  et  pluralita- 
tem  rerum  important ;  neque  enim  una  res 
seipsam  imitatur,  sed  aliam;  nec  est  sibi 
similis,  sed  alteri  :  ergoideaecreaturarum  in 
mente  divina  existentes,  non  possunt  esse 
ipsaemet  creaturae,  ut  a  Deo  cognitae,  et 
menti  divinae  objectae. 

XV III.  Tertio,  Idea  est  realis  causa  ideati, 
et  mensura  ipsius  :  sed  creatura  secundum 
esse  objectivum  considerata,  non  potest  esse 
causa  realis  sui  ipsius,  ut  productae  ad  ex- 
tra,  nec  sui  ipsius  regula  et  mensura  :  ergo 
nec  habere  rationem  ideae.  Major  patet,  quia 
idea  est  exemplar  ideati  :  exemplar  autem 
est  causa  realis  exemplati,  et  mensura  ip- 
sius,  ut  docent  Philosophi  2.  Phys.  Minor 
vero  probatur  :  Cum  inter  causam  et  effec- 
tum,  mensuram  et  mensuratum,  sit  relatio 
realis,  debet  etiam  esse  distinctio  :  sed  crea- 
tura  cognita,  est  eadem  cum  ipsamet  crea- 


estidea,  et  exemplar  ipsius  :  ergo  in  Deo 
danturideae.  UndeAugustinus  lib.l.  Gonfess. 
cap.  6.  «  Apud  illum  rerum  omnium  infal- 
libilium  stant  causae,  etrerum  omniummuta- 
bilium  immutabiles  manent  origines,  et  om- 
niumirrationabilium  et  temporalium  sem- 
piternae  vivunt  rationes.  » 

XII.  Secundo,  Idea  nihil  aliud  est,  quam 
forma,  non  a  qua,  neque  ex  qua,  sed  ad 
quam  artifex  respiciens  operatur,  intra 
ipsum  existens,  ut  exposuimus  in  secundo 
notabili :  seddatur  hujusmodi  forma  in  Deo: 
ergo  et  idea.  Probatur  minor  :  Quia  nisiDeus 
praecognoscerel  effectum,  et  nisi  haberet 
formam,  ad  cujus  instar  illum  produceret, 
temere,  et  caeco  modo  ageret.  Quare  D.  Au- 
gustinus  libro  85.  quaestionum,  quaest.  46. 
docet  ponendas  esse  in  Deo  ideas,  ne  rerum 
creatio  videatur  temeraria,  et  fortuita. 
«  Omnia  (inquit)  ratione  sunt  condita  :  alias 
casu,  et  fortuito  evenirent ;  nec  eadem  ra- 
tione  homo,  qua  equus,  etc.  » 

XIII.  Tertio,  Scientia  Dei  se  habet  ad  res 
creatas,  sicut  artifex  ad  res  artefactas,  jux- 
ta  illud  Sapientiee  8.  Quis  enim  horum 
quce  sunt,  magis  quam  illa  est  ariifex  ? 
Sed  artifex  operis  sui  ideam  habet :  ergo  et 
Deus. 

XIV.  Quarto,  Deus  est  primum  omnium 
agens,  et  primus  formarum  omnium  dator  ; 
sed  nemo  dat  quod  non  habet :  ergo  in 
Deo  sunt  formae  omnium,  et  ideae.  Quam 
rationem  tangit  Damascenus  lib.  1.  de 
fide  cap.  15.  his  verbis  :  «  Deus  omnium 
auctor  est;  ergo  omnium  quae  sunt  rationes 
in  se  et  causas,  hoc  est  ideasjam  ante  in 
seipso  praehabet.  »  Cui  concinit  Trismegistus 
dicens  :  «  Vides  agricolam  semen  in  terra 
projicientem,  ubi  frumentum  nascitur  :  talis 
est  Deus,  qui  in  ccelo  seminat  quidem  immor- 
talitatem,  in  terra  vero  mutationem,  in  uni- 
verso  motum  et  vitam  :  ergoin  mente  sua, 
omnium  habet  ideas,  rerum  nascendarum 
rationes  seiriinales.  » 

XV.  Denique,  Speculum  non  ducit  in  co- 
gnitionem  aliquorum,  nisi  eorum  similitudi- 
nes  in  ipsoresplendeant :  sed  essentia  divina 
est  veluti  purissimum  speculum,  ducens  in 
cognitionemomnium  creaturarum,  etin  quo 
Deus,  etBeati,  creaturas  possibiles,  et  futu- 


(1)  Disp.  2.  art.  1. 


ARTICULUS  I. 


589 


tura  in  re  producenda  ;   alias  non  cognos-  quod  respiciat  ad  ipsas  creaturas,  ut  formet 

ceretur  idem  quod  in  re  producendum  est  :  ideasillarum,  sed  potius  ad  suam  essontiam, 

ergo  creatura ,  secundum  esse  objectivum  et  quod  illam  cognoscat,  ut  ab  illis  imitabi- 

considerata,  non  potest  esse  causa  realis  sui  lem  et  participabilem. 
ipsius,  ut  productae  ad  extra,  nec  sui  ipsius         XXIV.   Denique,  Absurdum  videtur  po- 

regula  et  mensura.  nere,  croaturas  habere  ab  feterno  aliquod 

XIX.  Quarto,  Sicut  agens  naturale  consti-  esse  diminutum  extra  Deum,  per  aetum  di- 

tuitur  in  actu  primo  ad  agendum,  per  for-  vini  intellectus  productum,  ut  docet  Scotus 

mam  naturalem,  ita  et  agens  intellectuale,  loco  citato.  Nam  vel  per  illud  essc  diminu- 

performam  intellectualem,   nempe  ideam  tum,intelligitaliquod  ossooxtra  Deum,quod 

in  mente  conceptam,  ut  docet  D.   Thomas  sit  pure  reale,  velpurerationis,  vel  medium 

hic  art.  1.  Sed  Deus  non  potest  constitui  in  inter  reale  et  rationis.    Primum    dici   non 


actu  primo  potens  ad  agendum,  per  ipsam 
creaturam,  ut  divinae  menti  objectam ;  alio- 
quin  ab  illa  penderet,  et  ab  ea  regularetur, 
ac  mensuraretur  in  suis    operationibus   : 


potest,  repugnat  enim  principiis  fidei,  di- 
cere  creaturas  habcre  ab  aeterno  aliquod 
esse  reale  extra  Deum,  quantumcumque 
diminutum ;  alioquin  illse  essent  ab  aeterno 


ergo  creatura,  ut  a  Deo  cognita,  non  potest  productae,  cum  omne  esse  reale,  quodcum- 

habere  rationem  ideae  respectu  intellectus  que  illud  sit,  derivetur  a   Deo  per  creatio- 

divini.  nem,  quae  est  totius  entitatis  et  existenli.e 

XX.  Quinto,  Ideaestforma  realis  in  Deo  :  productio.  Secundum  etiam  affirmari  non 
sed  creaturae  ut  habent  ab  aeterno  esse  potest,  alioquin  divinae  ideae  constitueren- 
objectivum  in  mente  divina,  non  sunt  quid  tur  per  aliquod  ens  rationis,  et  sic  non  pos- 
reale,  sed  rationis;  ex  cognitione  enim  di-  sent  esse  vera  et  realis  causa  creaturarum. 
vina  nihil  in  eis  resultat  ab  aeterno,  nisi  Tertium  vero  absurditasest  :  fictitium  enim 
extrinseca  denominatio  cogniti  :  ergo  idem  et  chimaericum  videtur,  ponere  aliquod  ens, 
quod  prius.  medium  inter  reale  et  rationis,  ut  docent 

XXI.  Sexto,  Idea  est  illud  ad  cujus  ins-  Philosophi  in  Metaphysica.  Merito  ergo  de 
tar  formatur  ideatum  :  sed  creatura  objec-  ideis  Scoti  dicere  possumus,  quod  ait  Aris- 
tive  repraesentata,  non  est  id  ad  cujus  ins-  toteles  de  ideis  Platonis  :  «  Valeat  Scotus 
tar  formatur  creatura,  et  per  quam  ejus  cum  suis  ideis  :  quia  aut  nihil  sunt,  aut 
formatio  regulatur  et  causatur  :  ergo  illa  monstra  sunt.  » 

non  habet  rationem  ideae  in  Deo.  Major  pa-  Dico  tertio,  Essentiadivina,ut  gerit  vices 

tet,  minorveroprobatur.  Greatura  objective  intellectionis,  aut  speciei ;  et  prout  compa- 

cognita  a  Deo,  cognoscitur  ut  quid  creabile  ratur  ad  intellectum  divinum,  per  modum 

a  se,  non  vero  ut  quid  increabile  :  ergo  ut  formae  intelligibilis  illum  actuantis,  et  tam- 

quid  formabile  a  se,  non  vero  ut  id  ad  cujus  quam  id  quo  redditur  cognoscens,  non  in- 

instar  formetur  ideatum,  et  per  quod  ejus  duit  rationem  ideae ;  sed  solum  prout  est 

formatio  causetur  et  reguletur.  forma  objecta  divino  intellectui,  et  cognita 

XXII.  Septimo,  Deus  cum  sit  supremus  ab  ipso,  ut  imitabilis  a  creaturis.  Ita  com- 
artifex,  debet  causare  res  per  ideam,  quae  muniter  docent  nostri  Thomistae  contra  re- 
sit  forma  suprema,  et  divina  :  atqui  crea-  centiores. 

turae,  ut  menti  divinae  objectae,  non  habent  XXV.  Probatur  prim  o  ex  D.   Thoma  hic 

rationem  formae   divinae  et  supremae,  sed  articulo  2.  ubi  inquit,  «  Ideam  operati  esse 

sola  essentia  divina,  cognita  ut  imitabilis  a  in  mente  operantis,  sicut  quod  intelligitur, 

creaturis  :  ergo  creaturae,  ut  menti  divinae  non  sicut  species  qua   intelliizitur,  quae  cst 

objectae,   non  constituunt  ideam  primi   et  forma  faciens  intellectum  in  actu.  Forma 

supremi  artificis,  sed  ipsa  essentia  divina,  enim  domus  in  mcntc  aedifieatoris,  est  ali- 

ut  comparata  ad  creaturas,  et  cognita   ut  quid  ab  eo  intellectum,  ad   eujus  similitu- 

imitabilis  et  participabilis  ab  illis.  '  dinem  domum  in  materia  format.  »  Et  ite- 

XXIII.  Octavo,  cum  Deus  in  sua  essentia  rum  in  responsione  ad  2.  dicit  quod 
contineatrationemplenissimamcognoscendi  «  Sapientia  et  ars  significantur  ut  quo 
totum  quod  est  in  creatura,  quia  totum  cau-  Deus  intelligit,  sed  idea  ut  quod  Deus  intel- 
satur,  et  participatur  ab  illa ;  non  oportet  ligit.  »  Et  ex  hoc  explicat,  quomodo  plu- 


590 


DISPUTATIO  VII. 


res  ideae  sint  in  Deo  :  quia  licet  species,  seu 
conceptus  divinus,  ut  est  principium  seu 
forma  cognoscendi,  sit  unicus  (esset  enim 
contra  simplicitatem  divinam,  plures  con- 
ceptus  in  ratione  cognoscentis  habere)  tamen 
rationes  per  talem  conceptum  cognitae,  plu- 
res  sunt,  quatenus  cognoscit  Deus,  suam 
essentiam  esse  diverso  modo  imitabilem  a 
creaturis,  ut  latius  infra  exponemus. 

XXVI.  Probatur  secundo  ratione  funda- 
mentali,  quae  petitur  ex  definitione  ideae, 
supra  exposita.  Ad  ideam  enim  pertinet,  ut 
sitforma  ad  quam  respiciens  artifex  opera- 
tur  :  atqui  essentia  divina,  ut  gerit  vices 
intellectionis,  vel  speciei,  et  ut  reddit  intel- 
lectum  cognoscentem  ,  tamquam  medium 
quo,  non  est  id  quod  intellectus  inspicit, 
sed  id  quo  inspicit  :  ergo  non  est  idea  sub 
ista  formalitate,  sed  in  quantum  est  ali- 
quid  cognitum,    ut  imitabile  a  creaturis. 

XXVII.  Probatur  tertio,  Gausalitas  ideae 
non  est  praebere  effectum  formalem  intel- 
lectui,  sed  ideato  :  quia  propria  causalitas 
ideae,  non  est  esse  formam  intrinsecam  et 
informantem,  sed  extrinsecam  et  forman- 
tem  ideatum,  ut  constat  ex  supra  dictis. 
Ergo  licet  in  conceptu  inveniatur  ordo  ad 
intellectum  ut  ad  subjectum  quod  actuat, 
tamen  iste  ordo,  non  constituit  ipsum  in 
ratione  ideae ;  quia  sub  hoc  respectu  est 
forma  intrinseca,  per  sui  inhaerentiam  et 
conjunctionem  reddens  intellectum  cognos- 
centem,  non  autem  forma  imitabilis  et  ex- 
trinseca,  reddens  rem  ad  extra  formatam,  et 
ideatam. 

XXVIII.  Denique  currit  ratio  D.  Thomae 
hic  art.  2.  Deus  unico  conceptu,  seu  specie, 
attingit  omnia  objecta,  nec  variatur  divinus 
conceptus  ex  eorum  diversitate  :  sed  ideae 
multiplicantur,  juxta  diversam  imitabilita- 
tem  et  respectum  ad  ipsas  res  ideatas  :  ergo 
non  potest  idea  consistere  in  conceptu  , 
quatenus  est  forma  intellectus,  reddens  il- 
lum  cognoscentem,  sed  in  ipsa  essentia  di- 
vina,  prout  cognoscitur  ut  imitabilis  et  par- 
ticipabilis  a  creaturis  :  ut  docet  idem  S. 
Doctor  hic  art.  1 .  ad  2.  dicens  •  «  Essentia 
divina  habet  rationem  ideae,  secundum  quod 
ad  alia  comparatur.  »  Et  art.  2.  ad  1 .  « Idea, 
inquit,  non  nominat  divinam  essentiam, 
in  quantum  essentia,  sed  in  quantum  est 
similitudo,  vel  ratio  hujus  vel  illius  rei.  » 

XXIX.  Gonfirmatur  :  Idea  est  forma  quam 


aliquid  imitatur  :  ergo  nisi  essentia  divina 
sit  cognita  ut  imitabilis  a  creaturis,  non  ha- 
bebit  rationem  ideae. 

Addo  quod,  de  ratione  ideae  est  esse  ver- 
bum  practicum  :  sed  divina  essentia,  nisi 
cognoscatur  imitabilis,  et  participabilis  a 
creaturis,  non  cognoscitur  ut  verbum  prac- 
ticum  :  ergo  non  habet  rationem  ideae,  nisi 
prout  cognita  ut  imitabilis,  et  participabilis 
a  creaturis.  Quod  ut  fiat  evidentius. 

XXX.  Observandum  est  cum  S.  Thoma  in 
4 .  dist.  27.  quaest.  2.  art.  5.  ad  4.  et  ex 
Ferrariensi  1 .  contra  Gent.  cap.  54.  tripli- 
citer  posse  intellectum  ferri  in  formam  con- 
ceptam.  Uno  modo  in  quantum  est  simili- 
tudo  rei  praecise  :  id  est  in  quantum  intel- 
lectus  utitur  ipsa  in  actu  exercito,  ut  medio 
per  quod  rem  cognoscit ;  et  sic  directe  in 
actu  signato  cognoscit  rem  repraesentatam, 
et  solum  in  actu  exercito  ipsam  formam 
conceptam.  Alio  modo  in  quantum  est  talis 
res,  habens  taleesse  in  anima,  et  sic  directe 
in  actu  signato  cognoscit  solum  ipsam  for- 
mam.  Tertio  modo  per comparationem  unius 
ad  alterum,  dum  considerat  unum  esse  al- 
terius  repraesentativum,  et  sicsimul  utrum- 
que  cognoscit.  Intellectus  igitur  divinus,  in 
essentiam  suam  tripliciter  ferri  potest :  sci- 
licet,  simpliciter  et  absolute,  in  quantum 
est  talis  res ;  et  sic  intelligendo  essentiam 
suam,  non  concipit  proprium  exemplar  re- 
rum,  et  propriam  rationem  ipsarum  forma- 
liter.  Secundomodo  in  quantum  utitur  ipsa, 
ut  medio  per  quod  sibi  res  creatae  reprae- 
sentantur ;  et  sic  etiam  non  intelligit  ipsam 
in  actu  signato,  ut  proprium  earum  exem- 
plar.  Tertio  modo  in  quantum  intelligit  ip- 
sam,  ut  imitabilem  a  creatura,  secundum 
hunc  perfectionis  modum  determinate  (puta 
secundum  gradum  vitae)  et  sic  cognoscit  ip- 
sam,  ut  est  exemplar  formaliter  talis  crea- 
turae :  quia  apprehendit  ipsam,  cum  habitu- 
dine  ad  talem  creaturam.  Propter  quod  in- 
quit  S.  Thomas,  «  Deus  intelligendo  essen- 
tiam  suam,  ut  imitabilem  per  modum  vitae 
praecise,  accipit  propriam  ideam  et  ratio- 
nem  plantae.  »  Quasi  diceret,  quod  non  ap- 
prehendit  essentiam  suam,  tamquam  pro- 
priam  ideam  alicujus  rei,  nisi  quatenus  ip- 
sam,  cum  respectu  ad  illam  intelligit. 


ARTIGULUS  I. 


59  f 


Solvuntur  objectiones. 

XXXI.  Objicies  primo  contra  primam  con- 
clusionem  :  Anselmus  in  Monologio  cap.  29. 
ait,  «  Satis  manifestum  est,  in  Verbo  per 
quod  facta  sunt  omnia,  similitudines  rerum 
non  esse  :  »  sed  idea  est  similitudo  rei  fa- 
ciendae  :  ergo  ex  Anselmo  in   Verbo  non 


XXXIII.  Objicies  tertio  pro  scntentia  Scoti, 
contra  secundam  conclusioncm.  (d  quod  in 
mente  artificis  creati  est  idea,  proportione 
servata,  debet  esse  idea  in  mente  Dei.  Ut 
enim  dicit  Augustinus  suprarelatus  :  «  ()m- 
nes  creatura)  sunt  in  mente  divina,  sieut 
arcain  mente  artificis  :  »  sed  in  mente  ar- 
tificiscreati,  res  ipsa  concepta,  ut  ad  Qlam 
intuens  operatur  artifex,  est  idea  illius  : 
ergo  etiam  creaturae  ut  menti  divinae  ob- 
jectae,  habent  rationem  ideae  et  exemplaris. 


sunt  ideae  rerum.  Item  Dionysius  cap.  7.  de     Minor  probatur  :  Nam  domus  concepta,  ut 


divinis  nominibus  dicit,  quod  «  Deus  non 
cognoscit  res  secundum  ideam.  » 

Respondeo  cum  D.  Thoma  quaest.  3.  de 
verit.  art.  1.  ad  10.  quod  intentio  Anselmi 
est  dicere,  quod  in  Verbo  non  sunt  simili- 
tudines  rerum,  sumptae  a  rebusipsis;  sed 
potius  quod  omnes  rerum  formae,  et  sirnili- 
tudines,  ab  ipso  Verbo  derivatae  sunt :  unde 
addit  Anselmus,  «  Verbum  non  est  simili- 
tudo  rerum,  sed  ressuntimitationes  Verbi. » 

Ad  Dionysium   similiter  dicendum  est, 


ad  ejus  imitationem  artifex  construit  do- 
mum,  est  idea  domus,  juxta  Aristotelem  et 
D.  Thomam  7.  Metaph.  lect.  G.  dicentes, 
«  Ex  sanitate  fieri  sanitatem,  et  ex  domo 
domum  :  scilicet  ex  ea  quae  est  sine  malc- 
ria,  in  anima  existente,  illam  quae  habet 
materiam.  » 

Gonfirmatur  a  simili :  Res  ad  extra  ap- 
prehensa  ut  bona,  movet  ad  sui  amorem, 
per  modum  causae  finalis  :  ergo  etiam  ea- 
dem  res  ut  apprehensa,   et   menti  artificis 


cum  eodem  D.  Thoma  ibidem  in  resp.  ad  6.     objecta,  movebit  ut  idea,  et  exemplaris  ad 
quod  intentio  Dionysii  est  dicere,  quod  Deus     sui  executionem. 


non  cognoscit  res  per  ideas  ab  illis  acceptas, 
sed  per  suam  essentiam  habentem  rationem 
ideae  et  exemplaris. 

XXXII.  Objicies  secundo  :  Ejusdem  ef- 
fectus  non  sunt  multiplicandae  causae  sine 
necessitate  :  sed  causa  creaturarum  est 
scientia  Dei  practica,  vel  ars  divina,  ut 
constat  ex  dictis  in  5.  disp.  (4)  ergo  non 
sunt  ponendse  ideae  in  mente  divina,  ut  per 
eas  Deus  creaturas  ad  extra  producat. 

Respondeo  quod  sicut  in   artifice  creato, 


XXXIV.  Ad  objectionem  respondeo,  con- 
cessa  majori,  negando  minorem.  Idea  enim 
in  mente  artificis,  non  est  ipsum  opus  ex- 
ternum,  ut  menti  ejus  objectum  ;  sed  ver- 
bum  practicum  quod  format  in  suo  intel- 
lectu  de  opere  artificiali,  factibili,  vel  fa- 
ciendo,  ut  docent  Philosophi  in  2.  Phys. 
Ad  auctoritatem  Aristotelis  et  D.  Thomae, 
dicendum  est ,  quod  quando  illi  dicunt, 
ideam  artificis  esse  ipsam  rem  quae  per  ar- 
tem  fieri  debet,  ut  cognitam,  hoc  intelli- 


idea  et  ars  simul  concurrunt  ad  opus  artifi-     gendum  estde  re  non  in  suo  proprio  et  na- 


ciale,  diversimode  tamen  :  ars  enim  concur- 
rit  per  modum  principii  dirigentis  et  effi- 
cientis,  acinducentis  formam  artificialem  in 
materiam  :  idea  vero,  per  modum  exempla- 
ris,  et  causse  formalis  extrinsecae;  unde 
prima  se  tenet  ex  parte  agentis,  secunda 


turali  essendi  modo,  sed  in  alio,  nempe  in- 
telligibili,  quem  habet  in  intellectu  ejus 
conceptus,  non  objectivus,  sed  formalis,  id 
est  verbum  artifice  productum  et  expres- 
sum,  quod  cum  sit  similitudo  formalis  ope- 
ris  faciendi  (ut  suppono  ex  Philosophia)  est 


vero  ex  parte  effectus  producendi.  Ita  simi-  ipsummet  opus  faciendum,  non  in  esse  en- 

liter  in  Deo,  qui  est  supremus   rerum  om-  titativo,  sed  intelligibili.  Unde  idcm  est  di- 

nium  artifex,  scientia  et  idese  diversimode  cere,  quod  res  ipsa  factibilis,  vcl   facienda, 

ad  productionem  creaturarum  concurrunt :  ut  habet  essc  intelligibile  in  mentc  artifi- 

prima  enim  concurrit  directive  et  effective,  cis,  sit  ejus  idea  et  excmplar,  ac  ipsuni  \  er- 

ut  in  3.  disp.  exposuimus  :  (2)  secunda  vero  bum,  seuspeciem  expressam  illam   repro- 

exemplariter,  et  objective,  ut  ex  supra  dictis  sentantem. 

constat.  XXXV.  Ad  confinnationem,  ncgo  consc- 

quentiam,   et   paritatem.  Ratio  disparitatis 

(1)  Art.  1. (2)  Ari.  1.  es*>  ^I11'9  ^s  niovet   metaphorice,   exci- 


592  DISPUTATIO  VII. 

tando  ad   desiderium  sui  :  unde  sufficit  ad  Secundo    responderi   potest,   quod  sicut 

causalitatem  finis,  quod  idem  quod   est  in  materetfilius  dicunt  relationem  realem  ad 

executione  ponendum,intendatur,  et  appre-  invicem,   quando  sunt     ejusdem    ordinis  : 

hendatur  sub   ratione  boni  et  convenientis.  secus  autem,  quando  filius  estordinis  supe- 

Idea  autem  causat  per   modum  regulae  et  rioris  et  increati,  ut  patet    in  Ghristo,  qui 

mensurae,  quae  debet   realiter    distingui  a  non  refertur  realiter  ad  B.  Virginem,   quia 

regulato  et  mensurato  ;  ac  proinde  ad  ejus  suppositum  Verbi  divini ,  cum  sit   ordinis 

causalitatem  non  sufficit  quod    ipsamet  res  increati,   est   incapax     relationis  realis  ad 

quae  debet  ad  extra  produci,  menti  artificis  creaturas.     Ita  similiter,    quando   idea    et 

objiciaturut  factibilis,  velfacienda,  alioquin  ideatum  sunt  ejusdem  ordinis,  debent  per- 

idem  esset  sui  ipsius  regula  et  mensura.  fecte  assimilari  et  univoce  convenire  :  secus 

XXXVI.  Objicies  quarto  contra  ultimam  tamen,  quando  idea  est  transcendens,  et 
conclusionem.  Idea  debet  esse  perfecte  inadaequata,  acordinissuperioris  etincreati, 
similis  ideato,  cum  res  ideata  debeat  fieri  qualis  est  essentia  divina  :  tunc  enim  suffi- 
ad  instar  illius  :  sed  essentia  divina  non  est  cit,  quod  sit  simiiis  ideato,  causaliter,  et 
simiiis  creaturis,  nisi  analogice  et  imper-  eminenter  ;  et  quod  ex  ejus  participatione, 
fecte  :  ergo  non  estillarum  idea.  et  imitatione,  ideatum  habeat  totum    quod 

XXXVII.  Gonfirmatur  :  Idea  debet  conti-  habet.  Hanc  autem  similitudinem  causalem, 
ners  formaliter  perfectiones  quae  sunt  in  et  eminentialem,  habet  essentia  divina 
re  ideata  :  sed  essentia  divina,  non  con-  respectu  creaturarum  ;  cum  ex  ejus  partici- 
tinet  formaliter  perfectiones  creaturarum  patione  etimitatione,  increaturis  derivetur 
(puta  rationalitatem,  equinitatem,  aliasque  totum  illud  quod  in  illis  est  entitatis  et 
perfectiones  secundum  quid,    quae  habent  perfectionis. 

aliquam    imperfectionem     admixtam)    sed  XXXIX.     Ad    confirmationem     similiter 

virtualiter,  tantum  ;  aut  eminenler  :  ergo  dicendum  est,    quod  licet   idea,    quae   est 

non  habet  rationem  ideae  respectu  creatu-  ejusdem  ordinis  cum  ideato,  debeat   forma- 

rarum.  Minor    constat,  major '  autem   pro-  liter  continere  omnes  ejus   perfectiones   ; 

batur  a  Vazque,  exemplo  lucis  ;  Licet  enim  secus  tamen  est  de  idea  quae   est    ordinis 

lux  solis,  virtualiter,    vel  eminenter   con-  superioris  et  increati,  et  quae  est  transcen- 

tineat  calorem,  non  potest  tamen  dici,   vel  dens,  fet    inadaequata,    qualis  est    essentia 

esse  illius   idea,   quia  non    continet  illum  divina.  Unde  patet  disparitas  ad  exemplum 

formaliter.  de  luce,  a  Vazque  adductum  :  lux  enim  solis 

XXXVIII.  Ad  objectionem  respondeo  non  est  ordinis  superioris  ad  calorem,  et 
primo,  distinguendo  majorem.  Idea  debet  alias  qualitates  quas  virtualiter  continet, 
esse  perfecte  similis  ideato,  entitative,  nego :  nec  eas  continet  continentia  eminentiali 
repraesentative,  vel  causative,  concedo.  ldea  perfecta,  sicut  essentia  divina  :  cum  totum 
enim  est  qualitas  spiritualis  et  immaterialis  quod  est  in  calore,  non  derivetur  a  luce, 
in  mente  artificis  ;  opus  autem  externum,  nec  illa  producat  calorem  per  sui  parti- 
quod  ad  instar  illius  formatur,  materiale  cipationem,  sed  ut  est  virtus  coeli,  quod 
est  et  corporeum,  nec  est  qualitas,  sed  est  primum  alterans  haec  inferiora,  ut  docet 
substantia.  Idem  videmus  in  sigillo  :  sigilla-  D.  Thomas  in  2.  dist.  15.  quaest.  1.  art.  5. 
tum  enim  non  imitatur  sigillum,  in  eo  quod  ad  6. 

est  in  se  entitative,  quia  in  se  est  ex  aere,  Addo    quod   lux    non   est    influens    in 

vel  auro  ;  sigillatum  autem   est  cera  :  sed  calorem  vitali,  et  intelligibili  modo,  nec  ut 

in  eo  quod   sigillum  continet  sigillatum    in  inspecta  ut  imitabilis  ab  illo  ;  quod  tamen 

ratione   figurabilis  ;   imo    ipsam     figuram  requiritur  ad  rationem  ideae,   quare   illud 

continet  sigillum,  modo  inverso,   quam  sit  exemplum  Vazquesii  ineptissimum  est. 
in  sigillato.  Unde   ad  minorem  argumenti, 
similiter  dicendum  est,  quod  licet  essentia 

divina,  entitative  sit  valde  dissimilis  crea-  , 

turae  ;  repraesentative  tamen  et  causative, 
totum  quod  est  in  creatura  continet,  et  assi- 
milat  illam  sibi  inadaequate. 


ARTICULUS  II. 


593 


Articulus  II. 


Duplex  circa  hoc  difficultas  occurrit, 
breviter  hic  discutienda.  Prima  est,  an  et 
quomodo  cum   simplicitate  divina)  essentiae 


sunt  rationibus.  »  Nec  hoc  Gentiles  laluit  • 

Plato  enim    agnovit    in    Deo     innumeras 

creaturarum    ideas.  Unde  Seneca,    i  Deus 

An  et  quomodo  in  mente  divina    pluralitas     hisfiguris  est,  quas  Plato  appellat  ideas.  » 

idearum   ponenda    sit  ?  Et  Trismegistus  supra  relatus,  dicit    quod 

«Deusomnium  habet  ideas,  rerum  nascen- 
darum  seminales  rationes.  » 

XLII.  Ralio  etiam  id  suadet  :Sicut  enim 
ad  artificis  peritiam  pertinet  unicuique 
stet  pluralitas  idearum  in  Deo?Secunda,  °Peri  artificiali  servare  distinctionem  suam 
dato  quod  idese  plurificentur  in  Deo,  non  et  tribuere  suam  propriam  rationem  et 
per  plures  respectus  reales,  sed  rationis,  an  formam  artificialem  distinctam  ab  aliis  ■  ac 
illi  respectus  formenturab  intellectu  divino :  proinde  habere  diversas  artefactorum  ideas 
ita  quod  etiam  ante  nostrum  intellectum,  et  rationes  in  mente  conceptas,  quibus 
sint  in  Deo  plures  ideae  formaliter,  an  vero 
solum  fundamentaliter,  et  per  nostrum 
intelligere  formaliter  multiplicentur  ? 

Utraqne  difjicultas  resolvilur. 

XL.  Dico  primo  :  In  mente  divina  plures 
esseideas,  non  quidem  realiteretentitative, 
sed  formaliter  et  denominative.  Ita  commu- 
niter  docent  Theologi,  contra  Aureolum, 
qui  absolute  docet,  unam  tantum  esse  ideam 
in  Deo,  sicuti  in  mente  divina  est  unica 
tantum  ars,  et  scientia  practica.  Eamdem 
sententiam  ex  alio  principio  erroneo  docuit  imitabilem,  et  participabilem  :  v.  g.  ab 
Avicenna,  ut  videri  potest  apud  D.  Tho-  Angelo,  secundumgradumintellectualitatis: 
mam  quaast.  3.  de  verit.  art.  2.  putavit  a  planta  secundum  gradum  vitae;  a  lapide, 
enim  Deum  solum  produxisse  immediate  secundum  gradum  entis  :  ergo  in  mente 
primam  creaturam,  seu  primam  inteliigen-  divina  plures  dantur  creaturarum  ideae. 
tiam  ;  et  illam  per  ideas  quas  a  Deo  accepit,  XLIII.   Secunda   pars  qua3   asserit  illas 

produxisse  caeteras  creaturas.  non  esse  plures  realiter  et  entitative,  sed 


formet  unumquodque  juxta  modum  sibi 
proprium.  Ita  similiter,  proportioneservata, 
et  seclusis  imperfectionibus,  ad  supremam 
Dei  artem,  et  sapientiam  spectat,  plures  in 
sua  essentia  concipere  rationes  rerum 
faciendarum,  pluresque  modos  ideandi,  et 
regulandi  creaturas,  secundumquodcujus- 
libet  natura  et  conditio  exposcit. 

Gonfirmatur  :  Essentia  divina  secundum 
se  cognita,  non  habet  rationem  idea),  sed 
cognita  proutest  ratio  rerum  faciendarum, 
et  prout  a  tali,  vel  tali  creatura  imitabilis 
est  :  atqui  Deus  cognoscit  in  sua  essentia 
plures  rationes  rerum  faciendarum,  videt- 
que  eam   diversis  modis   a  creaturis  esse 


XLI.  Probatur  prima  pars  ex  Scriptura 
et  ex  SS.  Patribus,  qui  in  mente  divina 
multas  esse  creaturarum  ideas,  non  obscure 
profitentur.  Dicitur  enim  ad  Hebraos  11. 
Fide  intelligimus  aptata  esse  scecula 
Verbo  Dei,  ut  ex  invisibilibus  visibilia 
fierent.  Ubi  per  Invisibilia,  quibus  dicit 
Apostolus  fieri  visibilia,  intelligit  Sanctus 
Thomas  ideas  seu  formas  quibus  Deus 
disponit,  et  facit  creaturas.  Item  Dionysius 
supra  relatus,  dicit  dari  in  Deo  exemplaria 
rerum,  quae  vocat, «  Rationes  substantificas, 
existentium  praedeterminativas.  »  Et  D. 
Augustinuslibro85.  qusest.  «Omnia,  inquit, 
ratione  sunt  condita,  nec  eadem  ratione 
homo,  qua  equus  ;  hoc  enim  absurdum  est 
existimare  :  singula  igitur  propriis  creata 


formaliter  tantum  et  denominative,  est 
certa  :  quia  ut  docent  Theologi,  in  Deo 
nulla  est  distinctio  realis  et  entitativa,  nisi 
ubi  intervenit  relationis  oppositio  ;  qua 
solum  tres  personas  divinas  realiter  inter 
se  distingui,  fides  Catholica  profitetur  : 
at  ideae  non  pertinent  in  Deo  ad  relationes 
personales,  etad  notionalia,  scd  ad  absoluta  : 
ergo  non  distinguunturrealiter  et  entitalive, 
sed  formaliter  tantum  et  denominative. 

XLIV.  Gonfirmatur  :  Quando  aliquod 
nomen  imponitur  magis  ad  significandum 
officium,  vel  formalitatem  alicujus  rei, 
quam  entitatem  et  realitatem  ipsius  ;  tunc 
multiplicalio  seu  pluralitas  non  sumitur  ex 
parte  entitatis  rei,  sed  ex  variis  muneribus, 
et  officiis  quae  exercet.  Sic   persona  Christi 


594  DISPUTATIO  VH. 

dicitur  composita,  etduplex,  non  entitative,  tus,  sicut  illi  quibus  distinguuntur  personae, 

sed  terminative,  ex  officio  terminandi,   seu  sed  respectus  intellecti  a  Deo.  » 

personandi  plures  naturas.  Similiter  dicun-  XLVII.  Secunda  pars,  quae  asserit  quod 

tur  esse  in   Deo    quatuor  relationes,  licet  illi  respectus  rationis,    non   se   habent  ut 

solum  sint    tres    distinctae   (nam   spiratio  ratio  formalis  constitutiva  ideae,   etc.  vide- 

activa     identificatur   cum    paternitate    et  tur  etiam  certa  :  Idea  enim  est  vera  et  realis 

filiatione)  propter  diversam  terminationem,  causa,  ac  realiter  influens  in^suum  ideatum : 

et  exercitium,  seu   munus   referendi,  licet  ergo  non   potest  constitui    in  sua  ratione 

entitative  non  distinguantur  nisi  tres.    Et  formali,  etiam  quatenus  specialis  est,  et  ab 

passiones  entis  dicuntur  tres,  scilicetunum,  alia  distincta,  per  solum  respectum  rationis. 

verum,  et    bonum   ,*  non  quia    entitative  Quia    tamen    sine    respectu   rationis  non 

multiplicentur,  sed  quia  important  diversas  potest  esse  velconcipi  multiplicitas  idearum, 

connotationes    et  habitudines.     Cum   ergo  quae  respectiva  est,    seu    comparativa,  et 

idea  significet  entitatem    essentise   divinae,  nonper  respectum  realem,  utostensum  est : 

non  absolute,  et  secundumsuamrealitatem;  oportet  quod   talis  respectus  rationis  intret 

sed  respective,  et  quantum  ad  officium  et  saltem  tamquam  conditio,  seu  modus  requi- 

formalitatem  ideandi,    et   formandi  plures  situs,  in  ideis  divinis,   ad  multiplicationem 

res  :  licet  illa  sit  unica,  et  simplicissima,  in  earum  :  cum  non  possit  aliquid    pertinere 

ratione  essentiae,  est    tamen   multiplex  in  ad  alterum  necessario,    nisi    vel   tamquam 

ratione  ideae.  Sicut  e  converso  locus  dicitur  constitutivum,  vel    tamquam   conditio,  seu 

unus,  et  immobilis,  quando  situs  et  distantia  modus  requisitus.  Unde  quando  D.  Thomas 

una  est,  licet  superficies  sint  plures  ;  quia  de  verit.  quaest.  3.  art.  2.  ad  2.  dicit, « Idea 

locus  non    significat  superficiem  absolute,  de  suo    principali  intellectu  habet  aliquid 

sed  ut  subest  illi  distantiae.  praeter  essentiam,  in  quo  etiam  completur 

XLV.  Dico  secundo,  Pluritas  ista  idearum  formaliter  ratio  ideae,  ratione  cujus  dicuntur 

in  Deo,  sumitur  secundum  diversos  respec-  plures  ideae,  etc.  »   intelligendus  est  de  res- 

tus  rationis,  essentiae  divinae  ad  creaturas  :  pectu  imitabilitatis  ad  creaturas,  quo  tam- 

qui  tamen  respectus  non  se  habent  ut  ratio  quam  modo  intrinseco  constituitur,  et  com- 

formalis  constitutiva  idearum,sed  utmodus  pletur  ratio  ideae  in  Deo.  Licet  enim  talis 

quidam,    seu    conditio    requisita,   ut   ipsa  respectus  sit  rationis,  potest  tamen  ad  cons- 

entitas  divinae  essentiae   exerceat    officium  titutivum  ideae  pertinere,  non  quidem  tam- 

plurium  idearum.  quam  differentia,    et    ratio    formalis,     sed 

XLVI.    Probatur   prima  pars   :  Pluritas  tamquam  modus  intrinsecus,   aut  conditio 

idearum  respectiva  est,  et  sumitur  ex  res-  requisita.   Nam  hoc  modo  saepe   concurrit 

pectu  ad  creaturas,   diversimode   imitantes  ens  rationis  ad   constitutionem  entis  realis, 

divinam  essentiam    :  atqui   talis  respectus  utpatet  in  Sacramentis,  et  aliis  hujusmodi. 

non   est  realis,  sed  rationis  :  ergo  pluralitas  XLVIII.  Dices,  Si  ideae  divinae  non  cons- 

idearum  sumi  debet  secundum  respectum  tituuntur,  nec  distinguuntur  formaliter  per 

rationis.   Major    constat   ex    supra    dictis,  diversos  respectus  rationis  :  per  quid  ergo 

minor  vero  probatur.   Tum  quia  essentia  formaliter   constituuntur  et  distinguuntur  ? 

divina,cumsit  ens  absolutum,et  a  creaturis  Respondeo   illas    formaliter    constitui  et 

independens,  non  potest   ad  illas   realiter  distingui  per  diversos  modos  imitabilitatis 

referri.    Tum   etiam,  quia  non   dantur  in  essentiae  divinae,  qui  neque   sunt  respectus 

Deo  aliae  relationes  reales,  quam  personales,  reales,  neque  rationis,   nisi  fundamentaliter, 

quae  fundantur  in  origine,   et    processione  sed  quaedam   extrinsecae  connotationes,  quae 

reali   intra    Deum  :  atqui   ideae  non    sunt  in  recto   important  ipsam  divinam   essen- 

relationesinterseopposiUe,  sed  sunt  commu-  tiam,  in  obliquo  vero  creaturas,  ut  diversi- 

nes  omnibus  personis  :  ergo  respectus  ad  mode    illam   imitantes  ,    et   participantes. 

creaturas  qui  importatur  in  ratione  ideae,  Sicut  docent  celebriores  Theologi  de  consti- 

non  potest  esse  realis,  sed  rationis.  Unde  D.  tutivo  actus  liberiDei,  de  quo  fuse   tractatu 

Thomas  hic  art.  2.  ad  4.  «  Respectus  multi-  sequenti.  (I) 
plicantes  ideas,  non  sunt  in  rebus  creatis, 

sed  in  Deo  :  non  tamen  sunt  reales  respec-  (i)  Disp.  3.  art.  l. 


ARTTGULUS  IL 


505 


XLIX.  His  statutis  ,  ad  complementum  henditur  aliqua  relatio  ,  quae  revera  ipsi 
hujus  quoestionis,  superest  hic  discutien-  non  convenit;  ac  proinde  in  tali  cognitione 
dum,  an  respectu  illi  rationis,  qui  ad  dis-  intervenit  aliqua  fictio,  et  imperfectio  Deo 
tinctionem  et  multiplicationem    divinarum     repugnans. 

LI.  Gonfirmatur  primo  :  Non  potest  non 
esse  aliqua  imperfectio  ,  sic  rern  aliquam 
apprehendere,  quod  ex  modo  apprehensio- 
nis,  non  possit  judicari  quod  ita  sit  in  re 
sicut  concipilur  ;  multo  enim  perfectius  est, 
sic  concipere  objectum  ,  quod  semper  pos- 
sit  dici,  ita  est  in  re  sicut  concipitur  :  sed  si 
Deus  concipit  essentiam  suam  ,  ut  relatam 
et  ordinatam  ad  creaturas ,  cum  in  re  re- 
lato  et  ordinata  non  sit,  debet  formare  hoc 
judicium  :  ego  concipio  meam  essentiam, 
taliter  quod  non  est  sicut  concipio  :  ergo 
in  tali  cognitione  non  potest  non  esse  ali- 
qua  imperfectio. 

LII.  Gonfirmatur  secundo  :  Illa  cognitio 
est  imperfecta,  quao  potest  corrigi  per  aliam 
perfectiorem  :  sed  cognilio  qua  Deus  suam 


idearum,  modo  explicato  concurrunt  ,  sint 
formaliter  causati  ab  intellectu  divino  ,  vel 
tantum  fundamentaliter.  In  cujus  difficul- 
tatis  resolutione,  quae  sunt  sententiae  op- 
positae.  Prima  est  Gonzalishic  disp.  47.  sect. 
2.  et  Marci  a  Serra  hic  artic.  2.  conclus.  5. 
qui  docent  respectus  illos  ideales  ,  a  divino 
intellectu,  comparante  essentiam  suam  ad 
res,  formaliter  esse  causatos.  Secunda  quac 
communior  est  apud  Thomistas,  et  cui  ad- 
haeret  Joannes a  S.  Thoma  hic  art.  3.  affir- 
mat  intellectum  divinum  ,  respectus  illos 
ideales  non  causare,  nisi  fundamentaliter  ; 
quatenus  Deus  comparando  essentiam  suam 
ad  res ,  praebet  fundamentum  proximum 
intellectui  nostro,  fingendi  in  essentia  divi- 
narelationem  rationisad  creaturas.  Gui  sen- 


tentiae  tamquam  probabiliori  subscribo,  etc.     essentiam  apprehenderet,  ut  relatam  et  or- 
L.  Dico  tertio,  probabilius  esse  respectus     dinatam  ad  creaturas  ,  corrigi  posset   per 
ideales,  quibus  ideae  divinae  multiplicantur,     aliam  perfectiorem  ,  qua  videret  suam  es- 


et  distinguuntur,  non  causari  a  Deo  forma- 
liter  sed  tantum  fundamentaliter. 

Probatur  ratione  fundamentali.  Deus  non 
potest  causare  formaliter  respectus  ideales, 
nisi  essentiam  divinam,  in  se  omnino  abso- 
lutam,  referat  ad  creaturas,  et  nisi  conci- 
piat  id  quod  secundum  se  non  habet  or- 
dinem  ad  creaturas,  tamquam  ad  illas  or- 
dinate  se  habens  :  sed  hoc  manifestam  in- 
volvit  imperfectionem  in  cognoscendo  :  ergo 
non  debet  Deo  attribui.  Major  constat,  nam 
in  eo  consistit  relatio  rationis  ,  quod  illud 
quodest  omnino  absolutum  ,  referatur  ad 
aliud,  et  concipiatur  ut  ad  illud  ordinatum.  quidditatem  et  fictionem  intelligat  ,  reddit 
Quare  D.  Thomas   quaest.    7.   de    potentia     quidem    illas  extrinsece  cognitas,  eo   modo 


sentiam  esse  in  se  omnino  absolutam  ,  et 
ab  omni  creaturarum  respectu  independen- 
tem  :  ergo  esset  imperfecta,  et  Deo  repu- 
gnans. 

LIII.  Probatur  secundo,  destruendo  pra> 
cipuum  fundamentum  adversariorum.  Ideo 
enim  illiasserunt ,  respectus  ideales  ab  in- 
tellectu  divino  formaliter  esse  causatos  ; 
quia  ab  illo  cogniti  sunt  et  intellecti  ,  ut 
docet  D.  Thomas  hic  art.  2.  ad  4.  Sed  haec 
ratio  nulla  est  :  ergo,  etc.  Minor  probatur  : 
Quod  enim  Deus  relationes  istas  ab  alio  in- 
tellectu  formatas  cognoscat,  vel  etiam  earuin 


art.  41.  loquens  de  relationibus  rationis , 
quaB  sunt  primae  intentiones,  et  attribuun- 
tur  rebus  extraintellectum,  et  prout  sunt  a 
parte  rei,dicit  quod  «  Tales  relationes  con- 
sequuntur  modum  intelligendi ,  secundum 
quod  aliqua  non  habentia  secundum  se  or- 
dinem  ,  ordinata  intelliguntur.  »  Minor 
etiam  est  evidens,  nam  referre  aliquid  ad 
aliud,  ad  quod  secundum  se  nullum  dicit 
ordinem,etconcipere  id  quod  non  dicit  or- 
dinem,  ad  instar  rei  ordinatae,  importat  im- 
perfectionem  in  cognoscendo.  Sic  enim  con- 
cipitur  res  aliter  ac  in  se  est,  ex  parte  rei 
cognitae ;  et  in  re  omnino  absoluta  appre- 


quo  redditur  cognita  quoecumque  res,  quan- 
do  cognoscitur  ;  non  tamenjreddit  eas  for- 
matas  io  esse  cognito,  nec  habentes  illud 
esse  fictum  et  diminutum,  in  quo  consistil 
essentia  entis  rationis  ;  quod  tunc  solum 
formatur  (inquit  D.  Thomas  Opusc.  42.  cap. 
2.)  «  Quando  intellcctus  nititur  apprehen- 
dere  non  ens  ad  modumentis,  et  ideo  fingit 
illud  ac  si  ens  esset. » 

LIV.  Confirmatur  et  simul  aperitur  ra- 
dix  deceptionis  adversariorum  :  Aliud  est 
cognoscere  non  ens  ad  modum  entis ,  et 
aliud  illud  cognoscere  ratione  entis  :  Deus 
enim  cognoscit  formas  per  privationem  ,  v. 


596 


DISPUTATIO  VII. 


g.  tenebras  per  lucem,  caecitatem  per  vi- 
sum,  peccatum  per  gratiam,  etmala  per  op- 
posita  bona,  quia  illa  non  habent  alium 
modum  cognoscibilitatis  ;  et  tamen  non  co- 
gnoscit  privationes  ad  modum  formae,  nec 
tenebras  ad  instar  lucis,  aut  caecitatem 
ad  instar  visus  :  hoc  enim  manifestam 
importat  imperfectionem.  Ergo  similiter  , 
licet  Deus  cognoscat  ens  rationis  per  ens 
reale,  cujus  est  veluti  umbra  et  figura, 
non  sequitur  quod  formet  entia  ratio- 
nis  ,  illud  ita  cognoscendo  :  sicut  nec  ea 
format,  quando  cognoscit  mala  per  bona  , 
privationes  per  formam,  et  materialia  modo 
immateriali ;  quia  ut  vidimus  ex  Thoma  , 
tunc  solum  formatur  ens  rationis,  «  Quando 
intellectus  nititur  apprehendere  non  ens  ad 
modum  entis,  et  fingit  illudacsi  ensesset.» 
Non  quod  revera  intellectus  judicet,  ens 
rationis  esse  ens  reale  (  sic  enim  judicium 
illud  esset  falsum  et  erroneum)  sed  quod 
apprehendat  ad  instar  entis,  et  relationis, 
aut  formae,  id  quod  revera  non  est  ens,  nec 
relatio,  necforma. 

$.u. 

Sohuntur  objectiones. 

LV.  Objicies  primo  contra  primam  con- 
clusionem.  In  Deo  non  sunt  plures  artes  , 
vel  plures  scientiae ;  imo  nec  plures  con- 
ceptus,  aut  species  :  licet  sint  plures  crea- 
turae  factae  per  artem,  intellectae  per  scien- 
tiam,  repraesentatae  per  speciem,  et  expressae 
per  conceptum  :  ergo  neque  etiam  dantur 
piures  ideae,  licet  sint  plures  creaturae  imi- 
tantes  perfectiones  divinae  essentiae.  Ante- 
cedens  est  certum  ,vet  admittitur  a  D.  Tho- 
ma  hic  art.  2.  consequentia  vero  probatur 
aparitate  rationis  :  Non  enimmajor  videtur 
esse  ratio,  cur  plurificentur  ideae  in  Deo,  ex 
diversis  respectibus  ad  creaturas,  non  vero 
ars,  scientia  ,  species  ,  et  conceptus  ,  seu 
verbum,  quae  plures  etiam  creaturas  attin- 
gunt,  et  sic  fundant  plures  respectus  ratio- 
nis  ad  illas. 

LVI.  Respondeo  concesso  antecedente  , 
negando  consequentiam,  et  paritatem.  Ra- 
tio  disparitatis  duplex  est.  Prima  sumitur 
ex  eo  quod  scientia,  et  ars  ,  ac  species ,  se 
tenent  ex  parte  principii  cognoscentis  ,  et 
se  habent  ut  principium  quo  Deus  cognos- 


cit  vel  operatur  :  idea  autem  se  tenet  ex 
parte  objecti  et  termini ,  quatenus  est  id 
quod  intelligitur,  et  se  habet  ut  forma  ip- 
sius  ideati,  non  autem  ipsius  ideantis.  Unde 
cum  ad  naturam  perfectam  pertineat  in- 
telligere  plura  objecta,  et  agere  per  pau- 
ciora  principia,  ad  summam  Dei  perfectio- 
nem,  et  simplicitatem  spectat,  plureshabe- 
re  ideas,  et  unicam  artem,  et  scientiam,  ac 
speciem.  Solutio  est  D.  Thomae  hic  art.  2. 
in  corpore,  ubi  dicit,  «c  Ideam  operati  esse 
in  mente  operantis,  sicut  quod  intelligitur, 
non  autem  sicut  species  qua  intelligitur, 
etc.  Non  est  autem  contra  simplicitatem  di- 
vini  intellectus,  quod  multa  intelligat ,  sed 
contra  simplicitatem  ejus  esset,  si  per  plu- 
res  species  ejus  intellectus  informaretur.  » 
Sic  enim  (ut  ipse  discurrit  infra  quaest.  58. 
art  2.  et  1.  contra  Gentes  cap.  55.)  non  si- 
mul  omnia  intelligeret  ,  sed  unum  post 
aliud  ,  ad  proinde  quandoque  esset  intel- 
ligens  in  potentia,  et  quandoque  in  actu  : 
quod  divinae  perfectioni  et  simplicitati  de- 
rogaret. 

LVII.  Secunda  differentia  consistit  in  hoc 
quod  scientia  et  ars  dicuntur  per  connota- 
tionem  ad  objectum  formale,  quod  est  uni- 
cum  :  idea  vero,  per  respectum  et  connota- 
tionem  ad  objecta  materialia  ,  quae  plura 
sunt.  Quare  non  obstat  quod  scientia  et 
ars  importent  connotationem,  et  respectum 
rationis  ad  creaturas  ,  sicut  idea  :  aliter 
enim  importatur  in  idea  ,  et  aliter  in  arte  et 
scientia.  In  idea  enim  talis  connotatio  se 
habet  formaliter,  et  per  modum  specifica- 
tivi  et  constitutivi :  in  arte  vero  et  scien- 
tia  ,  secundario  tantum  ,  et  de  materiali 
importatur  :  ars  enim,  et  scientia  practica 
in  Deo,  primario  ,  et  tamquam  objectum 
formale  et  specificativum ,  respiciunt  di- 
vinam  essentiam,  ut  est  ratio  cognoscendi, 
et  producendi  creaturas. 

LVIII.  Ad  aliud  quod  additur  de  verbo, 
seu  species  expressa,  quae  in  Deo  est  uni- 
ca  :  neganda  est  etiamparitas,  cum  D.  Tho- 
ma  infra  quaest.  54.  art.  5.  ad  4.  ubi  dicit, 
quod  «  Nomen  ideae  principaliter  est  impo- 
situm,  ad  significandum  respectum  ad  crea- 
turam,  et  ideo  pluraliter  dicitur :  sed  no- 
men  verbi  principaliter  impositum  est  ad 
significandum  relationem  ad  dicentem,  et 
ex  consequenti  ad  creaturas,  in  quantum 
Deus  intelligendo  se,  intelligit  omnem  crea- 


ARTIGULUS  II. 

turam ;  et  propter  hoc  in  divinis  est  uni- 
cum  tantum  verbum  personaliter  dictum.  » 
Idem  dicendum  est  de  verbo  essentiali  ,  et 
communiter  dicto,  quod  (ut  docet  idem  S. 
Doctor,  quaest.  4.  de  verit.  art.  4.)  non  im- 
portat  processum  realem,  sed  rationis  tan- 
tum,  sicut  et  hoc  nomen  inteliectum. 

LIX.  Objicies  secundo  contra  secundam 
conclusionem.  Si  pluralitas  idearum  in  Deo, 
sumeretur  ex  diverso  respectu  rationis  ad 
creaturas,  illae  sola  ratione  distinguerentur; 
et  sic  una  posset  de  alia  praedicari.  Sicut 
enim,  quia  misericordia  sola  ratione  differt 


597 


cato,  implicite  scilicet,  et  per  modum  puraj 
conditionis  ;  et  explicite  ac  per  modum  con- 
significati :  verbi  gratiain  hac  propositione, 
Homo  est  animal,  distinctio  rationis  ,  quae 
estinter  gradum  sensitivum  et  intellecti- 
vum  in  homine,  et  secunda  intentio  gene- 
reitatis,  qua  afficitur  ratioanimalis,  involvi- 
tur  solum  implicite,  et  per  modum  conditio- 
nis  ad  praedicationem  requisitae.  Quando 
vero  dicitur,  Animal  est  genus,  tunc  inten- 
tio  generis,  et  distinctio  rationis  a  gradu 
differentiali,  importatur  explicite  ,  et  per 
modum  consignificati.  Quando  ergo  distinc- 


a  justitia,  concedimus  misericordiam  in  Deo  tio  rationis  importatur  in  aliquo  prrcdicato, 

esse  justitiam  :  ita  etiam  concedendum  erit,  hoc  secundo  modo,  et  per  modum  consigni- 

ideam  hominis  v.  g.  esseideam  equi,  si  illae  ficati  (ut  importatur  in  his  nominibus,  Idea 

ratione  tantum  inter  se  differant.  attributum,  spccies,  genus,  etc.)  tunc  unum 

LX.  Respondeo  negando  sequelam    ma-  non  potest  de  alio  enuntiari,  quamvis  rea- 

joris,  ad  cujus  probationem  dicendum  est,  liter  identificentur,  nec  dici  quod  species 

quod  licet  ideae  in  mente   divina  realiter  verbi  gratia    sit  genus  ,  quod  altribulum 

identificentur,  et  sola  ratione  inter  se  dif-  justitiae,  sit  attributum   misericordiie  ,  et 

ferant,  una  tamen  non  potest  de  alia  praedi-  quod  idea  hominis,  sitidea  equi. 

cari,  nec  dici  quod  idea  hominis  v.  g.  sit  LXII.  Tertio  arguitur  contra  tertiam  con- 

idea  equi,  sicut  misericordia  in  Deo  dicitur  clusionem,  ex  auctoritate  Divi  Thomae  ,  qui 

esse  justitia.  Quia  quando  dicitur,   Idea  ho-  clare  et  expresse  videtur  docere,  respectus 

minis,  importatur  formaliter,  et  explicite,  ideales  quibus  ideae  multiplicantur  in  mente 

connotatio    essentiae  divinae  ad  creaturam  divina  actuformari,  etcausari  ab  intellectu 


rationalem,  imitantem  ,  et  participantem 
gradum  divinae  intellectualitatis.  Quando 
vero  dicitur  ,  Idea  equi ,  exprimitur  alia 
connotatio  essentiae  divinae,  ad  aliam  natu- 
ram,  imitantem  et  participantem  aliam  per- 
fectionem,  et  alium  gradum  vitae  divinae  , 
facultatem  scilicet  sentiendi,  quae  eminen- 
ter  in  Deo  reperitur.  Et  quia  una  connota- 
tio  virtualiter  ab  alia  distinguitur,  ratione 
diversi  termini  extrinseci  ,  in  obliquo  im- 
portati,  hinc  fitunam  ideam,  non  posse  de 
alia  praedicari.  Sicutlicet  possit  dici,  quod 
justitia  in  Deo  est  misericordia ;  non  tamen 
quod  attributum  misericordiae,  sit  attributum 
justitiae.  Quia  quando  additur,  ly  Attribu- 
tum,  nominatur  perfectio  Dei,  non  absolute 
ut  est  in  seipsa,  sed  ut  cognoscibilis  a  no- 
bis,  et  ut  terminat  conceptum  aliquem 
inadaequatum  nostri  intellectus. 

LXI.  Pro  cujus  majori  evidentia  recolen- 
da  sunt  ea,  quae   in  tractatu  de  attributis 


divino.  Nam  hic  art.  2.  ad  3.  dicit  c  IIlos 
respectus  esse  causatos  ab  intellectu  divi- 
no,  comparante  essentiam  suam  ad  res.»  Et 
in  responsione  ad  4.  ait ,  «  Hos  respectus 
esse  intellectos  a  Deo.  »  Idem  autem  in  eis 
est  causari,  quod  intelligi,  cum  totum  esse 
entis  rationis ,  sit  objici  intellectui,  et  ab 
eo  cognosci.  Idem  docet  quaest.  3.  de  veri- 
tate  art.  2.  ad  8.  ubi  etiam  dicit ,  quod 
« Illi  respectus  sunt  in  Deo,  ut  intellecti  ab 
ipso.  » 

LXIII.  Respondeo  quod  quando  D.  Tho- 
masdicitillos  respectus  causari  ab  intellectu 
divino,  perly  Causari,  idem  intelligit  quod 
fundari ;  sive  abillo  causari  fundamentali- 
ter  :  in  quantum  cognoscendo  suam  essen- 
tiam,ut  imitabilema  creaturis,  praebet  fun- 
damentum  proximum  intellectui  nostro, 
fingendi  relationem  rationis  in  ipsa  divina 
essentia,  in  ordineadcreaturas  ;  non  autem 
intendit,  hujusmodi  respectus  causari  for- 
diximus,  (i)agendo  dedistinctione  attribu-  maliter  ab  intellectu  divino,  apprehendente 
torum  :  distinctionem  scilicet  rationis,  duo-     in  sua  essentia   omnino  absoluta  aliquem 


bus  modis  posse  importari  in  aliquo  praedi- 
;i)  Disp.  3.  art.  3.  §.  3. 

L 


respectum  rationis  :  hoc  enim,  ut  ostendi- 
mus,  importat  aliquam  imperfectionem  in 
cognoscendo,Deorepugnantem.  Untle  quan- 

59 


598 


DISPUTATiO  VII. 


doadditin  aliis  locis,  tales  respectus  esse 
intellectos  a  Deo,  solum  intendit  eos  esse 
intellectos  fundamentaliter,  et  quatenus 
cognoscit  imitabilitatem  suse  essentiae,  quse, 
ut  diximus,  praebet  intellectui  nostro  fun- 
damentum  fingendi  in  Deo  relationem  ratio- 
nis  ad  creaturas  ;  non  autem  formaliter 
concipiendo  talem  imitabilitatem  ad  ins- 
tar  relationis.  Unde  loco  citato  de  veri- 
tate  in  resp.  ad  9.  sic  ait  :  «  Quamvis  res- 
pectus  intellecti  a  Deo,  sintmulti,  in  quibus 
pluralitas  idearum  consistit  :  quia  tamen 
illos  omnes  per  suam  essentiam  intelligit, 
intellectus  ejus  non  est  multiplex,  sed 
unus.  y>  Quibus  verbis  docet  quod  illi  res- 
pectus  non  cognoscuntur  a  Deo  ad  instar 
relationis,  sed  per  essentiam  suam,  quam 
cognoscit  ut  imitabilem  a  creaturis.  Vel 
etiam  dici  potest,  hujusmodi  respectus  esse 
intellectos  a  Deo  speculative  et  mediate, 
in  quantum  cognoscit  illosesse  formatos,  vel 
formabiles  ab  intellectu  creato,  vel  creabili. 
Quod  non  sufficit  ad  formationem  entis 
rationis,  quia  ex  tali  cognitione  speculativa, 
et  mediata,  ens  rationis  non  accipit  illud 
esse  fictum  et  diminutum,  in  quo  consistit 
ejus  essentia,  sed  extrinsecam  tantum  deno- 
minationem  cogniti  et  intellecti,  eo  modo 
quo  entia  realia,  quando  ab  intellectu  co- 
gnoscuntur.  Ut  enim  supra  ostendimus,  ad 
formationem  entis  rationis,  requiritur  quod 
denominetur  cognitum  ,  denominatione 
cognitionrs  fictae,  seu  fingendo  :  id  est  appre- 
hendendo  per  modum  entis,  id  quod  secun- 
dum  se  non  est  ens,  et  quasi  vestiendo  objec- 
tum  aliqua  entitate  quam  non  habet.  Ad 
quod  non  requiritur  quidem  quod  intellec- 
tus  judicet  ens  rationis  esse  ens  reale  (hoc 
enimjudicium  falsum  est,  et  erroneum)  sed 
quod  apprehendat  ad  instar  formae,  vel  rela- 
tionis,  illud  quodnonestforma,  necrelatio; 
et  hoc  nonest  falsum,  quia  non  est  judicium, 
sed  apprehensio  ;  dicit  tamen  imperfectio- 
nem,  quia  non  attingit  objectum  sicuti  est, 
sed  ad  instar,  et  ad  modum  alterius,  ac 
proinde  Deo  repugnat. 

LXIV.  Dices,  Non  potest  cognosci  divina 
essentia,  ut  imitabilis  a  creaturis,  nisi  cognos- 
catur  ut  ordinata  et  relata  ad  creaturas  : 
quia  talis  imitabilitas  non  est  aliquid  abso- 
lutum,  sed  respectivum,  et  dicens  ordinem 
ad  creaturas  imitantes  et  participantes  divi- 
nam  perfectionem  :  ergo  Deus  cognoscendo 


suam  essentiam,  ut  imitabilem  a  creaturis, 
eam  cognoscit  cum  aliquo  ordine,  et  respectu 
ad  creaturas,  et  sic  format  aliquem  respec- 
tum  rationis,  apprehendendo  ad  modum 
respectivi,  id  quod  in  se  est  omnino  abso- 
lutum  et  independens  ab  omni  respectu. 

LXV.  Respondeo  negando  antecedens  : 
licet  enim  imitabilitas  divinse  essentiae  non 
possit  a  nobis  concipi,  nisi  cum  aliquo  ordi- 
ne  et  respectu  ad  creaturas  ;  et  nisi  fingen- 
do  in  essentia  divina  omnino  absoluta,  ali- 
quem  respectum  rationis  ad  illas  :  a  Deo 
tamen  potest  cognosci,  sine  tali  ordine  et 
respectu,  per  modum  scilicet  summae  emi- 
nentiae,  et  cognoscendo  ipsas  creaturas,  ut 
subjectas  imitabilitati  suae  essentiae,  et  ab 
ea  dependentcs,  et  participatas.  Ad  quod 
non  requiritur,  quod  Deus  cognoscat  suam 
essentiam,  ut  relatam  et  ordinatam  ad  crea- 
turas  ;  sed  potius  quod  ordinet  et  referatad 
suam  essentiam,  reddendo  illas  imitantes, 
et  participantes  suam  perfectionem.  Quod 
explicari  potest  exemplo  maternitatis  Bea- 
tissimae  Virginis,  supra  relato :  ut  enim  Deus 
cognoscat  Beatam  Virginem  esse  matrem 
Ghristi,  non  oportet  quod  ad  eam  referat 
personam  Verbi  divini,  sed  potius  quod  B. 
Virginem  ordinet,  et  referat  ad  ipsum  Ver- 
bum,  supplens  vices  substantiee  creatse  in 
humanitate  Ghristi. 

Articulus  III. 

Quarum  rerum  Deus  habeat  propriam 
ideam  ? 

Multa  sunt  de  quibus  dubitari  solet , 
utrum  Deus  habeat  propriam  illorum  ideam  : 
scilicet  persona  Filii  et  Spiritus  Sancti,  quae 
per  generationem,  et  spirationem  produ- 
cuntur  :  res  pure  possibiles,  et  quae  nullum 
dicunt  ordinem  ad  existentiam ;  mala,  pri- 
vationes,  et  peccata,  quae  non  cognoscun- 
tur  nisi  ratione  formae,  qua  privant  :  ma- 
teria  prima,  quae  cum  ex  se  sit  expers  om- 
nis  actualitatis,  et  careat  forma  informante, 
videtur  etiam  carere  omni  forma  ideante  : 
forinae  rerum  corruptibilium,  proprietates 
quae  inseparabiliter  comitantur  subjectum, 
et  accidentia  quae  illi  superveniunt  :  deni- 
que  potest  esse  difficultas  de  singularibus, 
quae  cum  per  accidens  tantum  a  natura  in- 
tendantur,  propriam  non  videntur  habere 


ARTIGULUS  III. 


500 


ideam  in  mente  divina.  Has  omnes  difficul- 
tates  breviter  hic  discutiemus,  et  resolve- 
mus.  Unde 

LXVI.  Dico  primo,  divina  essentia  non 
est  idea  Filii ,  aut  Spiritus  Sancti  ,  nec 
Filius  habet  ideam  in  intellectu  Patris  aetcr- 


illis.  Patet  consequentia  :  quia  idca  non  est 
aliud  quam  forma  perintellectum  expressa, 
et  formata,  utad  ejus  instar  aliquid  fieri  po- 
ssit,  et  repraesentans  modum  quo  fieri  po- 
test.  Sicut  ergoartifex  crcatus,  potest  vcram 
ideam  formare  non  solum  de  re  quam  facit, 


ni,  nec  Spiritus  Sanctus  in  intellectu  Patris     aut  facturus  est,  sed  etiam  de  illa  quam  po- 
et  Filii.  test  facere,  licel  nolit :  ita  Deushabet  ideam, 

Ratio  est,  quiaidea  habet  ralionem  causa3     non  solum  existcntium,  aut  futurorum,  sed 


exemplaris  respectu  ideati  :  sed  divina  es- 
sentia  non  est  causa  Filii  ,  aut  Spiritus 
Sancti  :  ergo  non  habet  rationem  idea3,  in 
generatione  Filii,  et  processione  Spiritus 
Sancti. 

Praeterea,  idea  est  forma  ad  quam  respi- 
ciens  artifex  operatur  :  sed  Pater  non  est 
artifex  in  generatione  Filii,  neque  habet 
modum  artificis ;  quia  non  est  causa  ejus, 
sedprincipium,  et  idem  dicendum  est  de 
Spiritu  Sancto  :  ergo  Pater  non  habet  ideam 
in  generatione  Filii,  nec  Pater  et  Filius  in 
productione  Spiritus  Sancti. 

Item  idea  est  forma  determinans  agens 
quod  operatur  ex  intentione  finis,  ut  cons- 


etiam  merepossibilium  :  licet  istorum,  cum 
non  sint  applicatae  a  voluntate  divina  ad 
agendum,  non  sint  practicae,  nisi  virtualiter, 
et  in  potentia  :  utenim  docet  idem  Sanctus 
Doctor  quaest.  G.  de  veritate  art.  6.  idea  de- 
terminatur  ad  agendum,  ex  proposito,  seu 
decreto  divinae  voluntatis. 

LXVIII.  Hinc  facile  intelliges,  et  concilia- 
bis  id  quod  docet  hic  art.  3.  ubi  in  idea  du- 
plex  officium  distinguit,  scilicet  quod  sit 
principium  productionis,  et  quod  sit  ratio 
cognitionis.  Primo  modo  (inquit)  dicitur 
exemplar,  secundo  modo,  ratiocognoscendi, 
potestque  ad  scientiam  speculativam  perti- 
nere.  Additque,  «  Quod  primo  modo  respicit 


tat  ex  ejus  definitione  supra  exposita,  et  ex     idea  eaomnia  quae  secundum  aliquod  tempus 


Dionysio,  qui  vocat  ideas,  Proedefinitiones  : 
sed  Deus  ad  intra  agit  ex  necessitate  na- 
turae,  et  non  libere,  nec  ex  intentione  ali- 
cujus  finis  :  ergo  non  habet  ideam  in  gene- 
ratione  Filii,  aut  productione  Spiritus  Sancti. 
LXVII.  Dico  secundo,  Deus  habet  ideas 
rerum  pure  possibilium,  quae  tamen  non 
sunt  practicae,  nisi  virtualiter,  et  in  poten- 
tia.  Ita  D.  Thomas  quaest.  3.  de  verit. 
art.  6.  ubi  inquit,  «  fdea  respicit  practicam 


fiunt :  secundo  autem  modo  respicit  etiam 
ea  quae  nullo  tempore  fient.  »  Quibus  verbis 
videtuf  negare  exemplar,  scu  ideam,  res- 
pectu  pure  possibilium.  Vcrum  S.  Doctor 
solum  intendit  excludere  ideam  possibilium, 
quae  sit  formaliter,  et  in  actu  secundo  prac- 
tica  :  quia  ea  quae  sunt  pure  possibilia,  non 
supponunt  propositum,  seu  decretum  di- 
vinae  voluntatis,  per  quod  ideae  determi- 
nentur,  et  applicentur  ad  operandum.  Non 


cognitionem,  non  solum  habitu,  sed  actu  : 


tamen  negat,  respectu  possibilium,  ideam 
unde  cum  Deus  de  his  quae  facere  potest,  virtualiter  tantum  et  in  potentia  practicam. 
quamvis  nunquam  sint  facta,  habeat  cogni-  LXIX.  Dico  tertio  :  Materia  prima  non 
tionem  virtualiter  practicam,  relinquitur  habet  in  Deo  ideam  sibi  propriam,  et  dis- 
quod  idea  possit  esse  ejus  quod  nec  est,     tinctam  ab  idea  formae,  et  totius  composi 


nec  fuit,  nec  erit  :  non  tamen  eo  moclo  si- 
cuti  est  eorum  quae  sunt,  vel  erunt,  aut  fue- 
runt.  Quia  ad  ea  quae  sunt,  vel  erunt,  vel 
fuerunt  producenda,  determinatur  ex  pro- 
posito  divinae  voluntatis,  non  autem  ad  ea, 
quae  nec  sunt,  nec  erunt,  vel  fuerunt ;  et 
sic  hujusmodi  habet  quodammodo  indeter- 
minatas  ideas.  »  Quibus  verbis,  non  solum 
explicata,  sed  etiam  probata  manet  conclu- 
sio.  Deus  enim  non  solum  cognoscit,  ea  quae 
fecit,  aut  facturus  est,  sed  etiam  ea  cpiae 
potest  facere,  et  modum  artificiosum,  quo 
potest  ea  formare  :  ergo  format  ideam  de 


Ratio  est,  quia  Deus  non  habet  propriam 
ideam,  nisi  respectu  eorum,  qure  sunt  per 
se  factibilia  :  materia  autem  prima,  cuni 
non  habeat  propriam  existentiam,  ut  dicit 
S.  Thomas  hic  art.  5.  in  resp.  ad  3.  et  do- 
ccnt  nostri  Thomistae  in  Philosophia;  non 
habetetiam  proprium  fieri,  nec  potcst  ter- 
minare  propriam  actionem.  Unde  D.  Augus- 
tinus  dicit,  materiam  in  umbra  forma?  esse 
creatam  ,  et  D.  Thomas  loco  jam  citato, 
«  Sineforma  (inquit)  habctquidem  materia 
ideam  in  Deo,  non  lamcn  aliam  ab  idea 
compositi*  nammatcria  seeundum  se.  ne- 


600  DISPUTATIO  VII. 

que  esse  habet,  neque  cognoscibilis  est.  »  tantur  subjectum,  et  simul  fiunt  cum  eo,  ac 

Unde  quando  quaest.  3.   de  verit.  art.   5.  resultant  per  eamdem  actionem,  qua  produ- 

dicit,  quod  «  Si  large  accipiamus  ideam,  citur  essentia.  Ita  Sanctus  Thomas  hic  art. 

pro  similitudine,  vel  ratione,  nihil  prohi-  5,  ad  4.  quantum  vero  ad  accidentia  quee 

bet    materiae  primae  etiam  secundum    se  superveniunt  subjecto,  ibidem  docet  spe- 

ideam  esse.  »  Per  ly  Secundum  se,  non  in-  cialem  ideamhabere: « Artifex  enim  (mquit) 

telligit  ipsam  materiae  entitatem,  ut  praes-  per  formam  domus,  facit  omnia  accidentia, 

cindit  ab  ordine  ad  formam ;  sed  ut  a  forma  quae  a  principio  concomitantur  domum,  sed 

distinguitur,  et  includit  ordinem  ad  illam  :  ea  quae  superveniunt  domui  jam  factae,  ut 

sub  qua  ratione,  materia  habet  propriam  picturae,  vel  aliquid  aliud,  facit per  aliquam 

rationem,  et  cognoscibilitatem,  distinctam  a  aliam  formam.  » 

ratione,  et  cognoscibilitate  formae;  licet  ab  LXXII.  Dicoultimo,  Nonsolum  speciesre- 

ea  dependentem,  et  includentem  ordinem,  rum  creaturarum,  sed  etiam  omnia  singula- 

et  habitudinem  ad  illam.  Quare  imrnerito  ria,  habere  propriam  inDeo  ideam.  Estcon- 

dicit  Gajetanus,  D.  Thomam  hic  retractasse  tra  Platonem,  qui  ut  refert  S.  Thomas,  loco 

quod  in  quaestionibus  disputatis  docuerat.  ultimo  citato,  dicebat  singularia  non  habere 

LXX.  Dico  quarto,  Deus  non  habet  ideam  aliam  ideam,  quam  ideam  speciei  :  eo  quod 

mali,  peccati,  et  privationum.  Ita  D.  Tho-  intentio  naturae  consistat  in  speciebus,  nec 

mas  hic  art.  3.  ad  1 .  ubi  ait,  «  Malum  non  particularia  producat,  nisi  ut  in  eis  species 

habet  in  Deo  ideam,  neque  secundum  quod  salventur;  et   quia  illa  etiam  mutabilia, 

idea  est  exemplar,  neque  secundum  quod  et    corruptibilia    sunt  :    «   Fluunt    enim 

est  ratio,  etc.  »  De  quo  etiam  videri  potest  haec  (inquit)    ille  apud  Senecam    (1)    et 

quaest.  3.  de  verit.  art.  4.  assidua    diminutione  ,    atque     adjectione 

Ratio  etiam  id  suadet  :  Deus  enim  non  sunt.  Nemo  nostrum  idem  est  in  senec- 

habet  ideam,  nisi  eorum  quae  pertinent  ad  tute,  qui  fuit  juvenis.  Nemo  est  mane , 

ejus  artem,  vel  scientiam  practicam ;  et  quae  qui  fuit  pridie.   Gorpora  nostra  rapiuntur, 

sunt  ab  illo  factibilia,  et  per  se  cognosci-  fluminum  more.  Quidquid  vides  currit  cum 

bilia  :  sed  mala,  privationes,  et  peccata,  non  tempore.  Nihil  ex  iis  quae  videmus  manet. 

pertinent  ad  scientiam  Dei  practicam,   vel  Ego  ipse,  dum  loquor  mutari  ista,  mutatus 

ad  ejus  artem  :  neque  sunt  per  se  cognos-  sum.  »  Oppositum  tamen  docet  S.  Doctor 

cibilia,  sed  tantum  ratione  formae  qua  pri-  loco  citato  :  quia  providentia  divina,   non 

vant :  ergo  Deus  non  habet  ideam  mali,  pec-  solum  se  extendit  ad  species,  sed  etiam  ad 

cati,  et  privationum.  singularia.  Addo  quod,  Deus  habet propriam 

LXXI.  Dico  quinto  :  Deus  non  habet  pro-  ideam  eorum  quae  sunt  per  se  producibilia : 

priam  ideam  formarum  corruptibilium.  Ita  singularia  autem,  cum  per  se  subsistant,  et 

D.  Thomas  quaest.  3.  de  verit.  art.  5.  his  ver-  existant,  per  se  producuntur  ;  ejus  enim 

bis:«  Idea  propriedicta  respicit  rem  secun-  est  fieri,   cujus  est  esse  :  e  contra  vero 

dum  quod  est  producibilis  in  esse  ;  materia  species,  cum  non  subsistant,  nec  existant, 

autem  non  potest  exire  in  esse  sine  forma  ,  nisi  individuis,  non  producuntur  per  se,  sed 

nec  e  converso  :  unde  propria  idea  non  res-  tantum  ratione  singularium. 

pondet  materiae  tantum,  nec  formae  tantum,  LXXIII.  Quaeres  ad  complementum  hujus 

sed  composito  toti  respondet  una  idea,  quae  disputationis,  quaenam  sit  propria  causali- 

•    estfactiva  totius,  et  quantum  ad  formam,  tasideaeseu  exemplaris  ? 

et  quantum  ad  materiam.  »  Quibus  verbis  Respondeo  propriam  ideae  causalitatem, 

docuit,  et  probavit  nostram  conclusionem,  non  esse  effectivam,  aut  finalem,  sed  for- 

quae  confirmari  potest,  ex  eo  quod  artifex,  malem  extrinsecam. 

,    per  ideam,  et  formam  domus  potest  ettotam  Probatur  ex  definitione  ideae  supra  expo- 

domum,  et  quamlibet  partem  seorsim  effi-  sita.  Idea  est  forma,  quam  aliquid  imitatur, 

cere  :  ergo  et  Deus  per  ideam  et  formam  vel  ad  quam  respiciens  artifex  operatur  : 

totius  compositi,  illud,  et  omnes  ejus  partes  ergo  propria  causalitas  ideae,  erit  ex  passiva 

efformare.  Ex  quo  sequitur,  quod  Deus  non  sui  imitatione,  conferre  effectui  speciem. 
habeat  propriam  et  distinctam  ideam  pro- 

prietatum  :  quia  illae  inseparabiliter  comi-  (l)  Epist.  58. 


ARTIGULUS  III.  601 

Unde  sicut  forma  naturalis,  ex  sua  propria  apprehensa,  movet  ipsum  ad  hoc  ut  formet 

ratione,  habet  rationem  causse  formalis  in-  artefactum  illi  simile. 

trinsecae,  in  quantum  per  sui  communica-  Hacc  accipe  (studiose  Lector)  ct  aquas  di- 

tionem  constituit  totum  compositum,  et  il-  vinae  sapientiae,  quas  ex  purissimis  ac  lim- 

lud  determinat  ad  certam    speciem  ;   ita  pidissimis  utriusque  S.  Doctoris,  Augustini 

etiam  propria  causalitas  ideae,  erit  formalis,  et  Thomae,  fontibus,  tibi  large  in  hoc  tracta- 

non  quidem  intrinseca,  sed  extrinseca  :  in  tu  propinavimus,  paululum  degusta  ;  donec 

quantum  ut  objecta  menti  artificis,  et  per  in  sequentibus,  celebriores  hujus  temporis 

passivam  suiimitationem,determinat  agens  controversias,  quae  tanta  animi  contentione 

ad  producendum  effectum  talis  speciei.  Li-  agitantur,  juxta  illorum  Sanctorum  Docto- 

cet  etiam  ex  consequenti,  et  minus  princi-  rum  mentem,  resolvamus  :  hos  enim  gratia 

paliter,  habeat  quodammodo  rationem  causae  suos  elegit  praecones,  seu  Ghristus  suae  gra- 

efficientis  ;  quatenus  artifex  operatur  per  il-  tiae  fidelissimos  interprctes,  et  clarissimas 

lam,  tamquam  per  formam  intellectualem ;  tubas,  quarum  sonus  in  omnem  terrarum 

et  etiam  finalis,  in  quantum  bonitas  et  per-  orbem  exivit. 
fectio  exemplaris,  per  intellectum  artificis 


FINIS  TOMI  PRIMI. 


TRACTATHOM,     DISPUTATIONDM,    ARTICULORUM    ET    PARAGRAPHORDM , 

QILE    IN    HOG    VOLUMINE    GONTINENTUR. 


DISPUTATIO  PROOEMIALIS. 

De  natura,  et  qualitatibus  Theologiae, 
articulus  I.  An  Theologia  sit   vere  et  pro- 

prie  scientia  ? 
$.  1.   Praemittenda  ad  resolutionem  quses- 

tionis, 
§.  2.  Conclusio  affirmativa  statuilur, 
§.  3.  Solvuntur  objectiones, 
articulus  II.  Utrum  Theologia,  qua3est    in 

nobis  viatoribus,  sit  proprie  subalternata 

scientiis  Dei  ,  et  Bealorum  ;  ac  proinde 

remaneat  in  Patria? 
S.  1.  Praemittuntur  quae   apud   omnes  sunt 

certa  , 
§.  2.  Di  plici  conclusione  difficultas  propo- 

sila  resolvitur, 
§.3.  Tria  corollaria  notatu   digna, 
§.  4.  Praecipuae   objectiones  solvuntur, 
articulus  III.  Quodnam   sit  subjectum  vel 

objectum  noslrae  Theologiae  ? 
§.  1.  Quibusdam  prsemissis  difficultas  resol- 

vitur, 
§.  2.  Solvuntur  objectiones, 
§.  3.  Corollaria  pnecedentis  doctrinae, 
articulis  IV.  An   Theologia  sit    eminenter 

formaliter  speculativa  et   practica  ? 
§.  1.  Quibusdam  praemissis,  conclusio   affir- 

mativa  statuitur, 
§.  2.  Solvuntur  objectiones, 
articulus  V.  An  Theologia  sit   certior  aliis 

scientiis  et  habitibus  naturalibus? 
§.  1.   Tria  praermttuntur   ad    resolutionem 

quaestionis  necessaria, 
§.  2.  Triplex  conclusio  statuitur, 
§.  3.   Solvuntur  objecfiones, 
articulus  VI.  An  Theologia  sit  habifus  ncn 

solum  extrinsece  et  objective,  sed   etiaru 

intrinsece   et  entitative  supernaturalis  ? 
§.  1.   Praemittenda  ad  resolutionem  quaes- 

tionis  ? 
§.  2.  Resolutio  difficultatis  proposilae, 
§.  3.  Solutio  objectionum , 
articulus  VII.  An  Theologia  sit  sapientia  ? 
articulus  VIII.  An  Theologia  sit  argumen- 

tativa,  et  ex  quibus  locis  sua   argumenta 

depromat  ? 


35 
35 

35 

36 

37 


40 
40 

41 

43 

44 

46 

46 
47 
49 

52 

52 
54 

55 

55 
55 

7 


60 

60 
60 
63 
65 


68 


articulus  IX.  An  Scriplura  convenienter 
utatur  metaphoris,  et  sub  una  littera  plu- 
res  sensus  contmeat  ?  69 

articclus  X.  Utrum  praeter  Philosophicas 
disciplinas,  necessana  sit  hominibus  doc- 
trina  alia  supernaturalis  ac  divinitus  ins- 
pinta,  72 

articulus  XI.  Utrum  Theologia  Scholasti- 
ca  sit  utilis  aut  perniciosa  Ecclesiae  ?  74 

articulus  XII.  Praecipuae  Theologiae  dotes, 
seu  praerogativae,  breviter  exponuntur,      76 

PRIMA  PARS  CLYPfil  THEOLOGIiE  THOMIS- 
TICiE. 

DeDeo  uno,  Trino,  et  Angelorum  Creatore,    79 

TRACTATUS  I. 

De  existentia,  et  unitate  Dci,  ejusque  natura 

et  attributis,  81 

DISPUTATIO  [.  Deexistentia  et  unitate  Dei,  81 
articulus  I.  An  haec  propositio,    Deus  est, 

sit  per  se  nota,  vel  a  nobis  demonstrabi- 

lis? 
§.    1.  Quaedam  praemittuntur  ad  resolutio- 

nem  quaestionis  necessaria, 
§.  2.   Quatuor    conclusionibus    difficultas 

proposita  resolvitur, 
$.  3.  Solvuntur  objectiones, 
§.  4.  Difficile  argumentum  solvitur, 
§.  5.  Solvitur  aliud  argumentum  , 
articulus  II.   Expugnalur    Atheismus,    et 

existentia  Dei,  multiplici  ratione  demons- 

tratur, 
§.  1.  Exponuntur  duae  primae  rationes    D. 

Thomae, 
§.  2.  Explieantur  alias  rationes  D.  Thomae, 
DIGRESSIO  BREViS.  In  qua  existentia  Dei, 

ex  magno  et  parvo  mundo,  id  est  ex  arti- 

ficiosa  mundi  structura,  et  mirabili  homi- 

nis  composifione    demonstratur, 
articulus  III.  An  Deus  possit  invincibiliter 

ignorari  ? 
§.  1.  Quibusdam  praemissisdifficullas  resol- 

vitur,  Jj9 

§.  2.  Solvuntur    objectiones,  100 

articulus  IV.    Polytheismus  sive  Idololatria 

expugnatur,  et  summi   numinis    unitas 

multipliciter  demonstratur,  1W 


81 

81 

82 
83 
85 
86 


87 

87 
91 


94 
99 


604 


INDEX. 


DISPUTATIO  11.  De  nalura  et  quidditate 

Dei,  J#  .  u  105 

articclus  I.  Per  quid  natura  divina  ,  sub 

ratione  naturae  et  radicis  attributorum, 

formaliter  constituatur  ?  105 

§.  1.    Aperitur  difficultas ,   et    referuntur 

sententiae,  105 

S.  2.  Rejicitur  distinclio  virtualis  inter  es- 

seritiam  divinam,  sub  conceptu  essentiae, 

et  sub  conceptu  natura?,  106 

S.  3.  Impugnatur  sententia  Scoti,  108 

g.  4.  Refellitur  tertia  sententia,  108 

§.  5.  Rejicitur  etiam  quarta   sententia,   et 

ultima  prafertur,  et  explicatur,  110 

$.  6.  Solvuntur  objectiones,  112 

§.  7.  Diluuntur  argumenta  quartse  senten- 

tise,  tW 

S.  8/Solvuntur    argumenta   contra    ulti- 

mam  conclusionem,  116 

articulusII.  Quse   formalitates  ad  inlellec- 

tum  spectantes  ,  in  Deo    constituendse 

sint?  H9 

S-  1.  An  immaterialitas  in  Deo  sit  radix  in- 

tellectualitatis  ?  119 

g.  2.  PraecipuaB    objectiones  solvuntur,        120 
articulds  111.   An   detur  in    Deo    potentia 

intellectiva,   virtualiter  ab    intellectione 

distincta  ?  123 

S.  1.  Proponitur  status  difficultatis,  et  sen- 

tentia  negativa  praefertur,  123 

S.  2.  Solvuntur  objectiones,  125 

articulus  IV.  An  in  divino  intellectu  sal- 

vetur  formalitas  speciei,  et  habitus?         127 
S-  1.  Utraque  difficultas  resolvitur,  127 

S.  2.  Solvuntur   argumenta   contra  praece- 

dentes  conclusiones,  130 

articulus  V.  Quodnam  sit  objectum  forma- 

le  et  primarium,  tam  motivum,    quam 

terminativum  divini  intellectus  ?  131 

S.  1.  Referuntur  sententiae,  et  prima  rejici- 

tur,  131 

§.  2.  Solvuntur  objectiones ,  133 

S.  3.    Objectum   formale  motivum    divini 

intelleclus  explicatur,  135 

g.  4.  Pra3cipn83  objectiones  solvuntur,  137 

g.  5.  Resolvitur  alia  difficultas,  explicatur 

objectum  formale  terminativum  intellec- 

tus  divini,  {39 

S.  6.  Solvuntur  objectiones,  141 

DISPUTATIO  111.  De  attributis  divinis  in 

communi,  143 

articulus  I.  Quid  et  quotuplex  sit  attribu- 
tum  divinum?  143 

articulus  11.  An  attributa  divina,  tam   ab 

essentia  Dei,  quam  inter  se,  formaliter 

ex  natura  rei  distinguantur  ?  144 

§.  1.  Proponitur  status  difficultatis,  144 

S.  2.  Variis  rationibus  hsec  sententia  Scoti 

impugnatur,  145 

S.  3.  Praecipua    Scoti    argumenta  solvun- 

tur,  148 

articulcs  III.  An,  et  quse  distinctio  ratioms 

in  divinis  attributis  admittenda  sit  ?        150 
S.  1.  Quibusdam  prsemissis,  referuntur  sen- 

tentiaB,  150 

S.  2.  Vera  sententia ,   duplici  conclusione 

statuitur,  151 

S.  3.  Duo  corollaria  notatu   digna,  153 

$.  4.  SolYuntur  objectiones  ,  154 


DISPUTATIOIV.  Deattributisin  particulari,  156 
articulus  1.  De  simplicitate  Dei ,  156 

S.  1.  Demonstratur  Deumesse  omnino  sim- 

plicem,  et  realis  composilionis  expertem,   156 
S.  2.   Demonstratur  Denm    non  posse    in 

compositionem  aliorum  venire,  158 

S.  3.  Excluditur  etiam   a  Deo  compositio 

rationis,  159 

articulus  II.  De  perfectione    Dei,  161 

S.  1.  Demonstratur  Deum  essesumme  per- 
fectum,  et  in  eo  perfectiones  omnium 
rerum  contineri,  161 

S.  2.  An  creaturarum  perfectiones  conti- 
neanlur  in  Deo  formaliter,  vel  tantum 
eminenter  ?  163 

S.  3.  Demonstratur  Deum  simul  cum 
creaturis,  non  esse  quid  majus,  aut  per- 
fectius ,  etiam  extensive,  quam  Deum 
solum,  165 

articulus  III.  De  bonitate   Dei,  166 

S.  unicus.  Demonstratur  Deum ,  triplici 
bonitateessesumme  bonum,  et  talem  per 
essentiam,  166 

articclusIV.  De  infinitate  Dei,  169 

§.  1.  Demonstratur  Deum  esse  simplici- 
ter  et  in  genere  entis  infinitum,  170 

S.  2.  Ex  principiis  jam  statutis  infertur 
cum  Divo  Thoma,  nullam  posse  dari 
creaturam  secundum  essentiam,  vel  se- 
cundum  accidentia  infinitam,  171 

articulus  V.   De  immensitate  Dei,  173 

S.  1.  Praesentia  etexistentia  Dei  inomnibus 

rebus,  multiplici  ratione  demonstratur,  173 
S.  2  An  existentia  Dei  in  rebus ,  ex  ejus 

operatione  recte  probetur  ?  175 

S.  3.  Solvuntur  instantiaB  adversariorum,    176 
§.  4.  An  operatio  Dei   virtualiter  transiens, 
sit  ratio  formalis  per  quam  sit  praasens, 
et  existens  in  rebus  ?  179 

S-  5.  Corollaria  prascedentis  doctrina3,  181 

S.  6.    Solvuntur    objectiones    adversario- 

rum,  182 

S-  7.    Utrum   Deus    sit    actu    et   positive 

prassens  in  locis,  seu  spatiis  imaginariis  ?  183 
S.  8.  Diluuntur  argumenta  adversariorum,  186 
§.  9.  Explicantur   varii  modi  quibus  Deus 

dicitur  esse  in  rebus,  189 

articulus  VI.  De  immutabilitate  Dei,  192 

S-  unicus.  Demonstratur  Deum  esse  omnino 
immutabilem,  et  omnem  creaturam  muta- 
tioni  obnoxiam,  192 

articulus  VII.  De  aeternitateDei,  195 

S- 1.  Explicatur  definitio  a3ternitatis  a  Boetio 

tradita,  195 

S.  2.  Utrum  asternitasincludat  rationem  du- 

rationis,  et  mensuraj  respectu  Dei  ?  196 

§.  3.  Solvuntur  argumenta  adversariorum,  197 


TBACTATUS  II. 


201 


De  visione  Dei,  et  nominibus  ejus, 
DISPUTATIO  I.    De  possibilitale    visioms 

beatifica^,  03 

articulus  I.  Utrum  aliqua  substanlia  creata, 

vel   creabilis,  possit  naturaliter  videre 

Deum?  203 

S-  1.  Prima  pars  qua^siti  resolvitur,  203 

§.  2.  Solvuntur  objectiones,  205 

S.  3.  Resolvitur  secunda   difficultas  et  im- 

possibilitas      substantia^     supernaturalis 


INDEX. 


005 


demonstratur, 
g.  4.  Aliis  rationibuseadem  veritas  suadetur, 
S.  5.  Diluunturargumenta  adversariorum, 
articulus  II.   An  intellectus  creatus  possit 

supernaturaliter    elevari    ad    videndum 

Deum  ? 
§.  1.  Conclusio  affirmativa  statuitur, 
j>.  2.  Solvuntur  objecliones, 
articulcs    III.  An  etiam  oculus   corporeus 

elevari  possit  ad  videndum  Do.um? 
§.  1.  Conclusio  negativa  slatuitur, 
S.  2.  Solvuhtur  objectiones, 
articclcs  IV.   Utrum  possibilitas  clarae  Dei 

visionis,  sit  demonstrabilis  solo  lumine 

natnrae? 
S.  1.  Quibusdam  praemissis,  negative   con- 

cluditur, 
S.  2.  Solvunturohjectiones, 
articulus  V    Qualis    sit  appetitus  hominis 

viatoris,  ad  claram   Dei  visionem  ? 
S-  i.  Quibusdam  praemissis,  referuntur  sen- 

tentiae, 
S-  2.  Triplici  conclusione  difficultas   propo- 

sita  resolvitur, 
S-  3.  Solvuntur  objectiones, 
DISPUTATIO   II.    De   specie  ad    visioncm 

beatificam  concurrente, 
articulus  I.  An  detur,  vel  saltem  sit  possi- 

bilis  in  visione  beatifica,  aliqua  species 

impressa  creaia  ? 
S  i.  Praenotanda  ex   Philosophia, 
S.  2.  Ostenditur  Deum  non  videri  a  Beatis, 

mediante  aliqua  specie  impressa  creata, 
S-  3.  Impossibilitas  ejusdem  speciei  demons- 

tratur, 
S-  4.  Exponuntur  aliae  rationes  D.  Themoe, 
S  5.  Solvuntur  objectiones, 
articulus  II.   An  in  visione  beata  detur,  vel 

possit  dari  verbum  creatum  ? 
S.  i.  Verior  et  probabilior  sententia  duplici 

conclusione  stabililur, 
S»  2.  Solvuntur  objectiones, 
articclcs  III.  An   essentia  divina  unialur 

intellectibus  Beatorum  per  modum   spe- 

ciei  impressae,  et  expressa3? 
S-  I.  Ver*  sententia  stabililur, 
S-  2.  Solvunlur  objectiones, 
articulus  IV.  An  essenlia  divina,  unita  in- 

tellectui    Beatorum   per  modum  speciei 

intelligibilis,  active    concurrat  ad  claram 

Dei  visionem  ? 
S-  i.  Sententia  negans  proponitur,  et  praeci- 

pua  ejus  fundamenta  referuntur, 
S-  2.  Sententia  affirmans,  ut  verior  et  proba- 

bilior  eligilur, 
DISPUTATIO  III.  De  lumine   gloriae, 
articulus  I.  Utrum  lumen  gloriae  sit  neces- 

sarium  ad   videndum   Deum  ? 
S.  1.  Duplici  conclusione  vera  sententia  sfa- 

tuitur, 
S«  2.  Solvuntur  objectiones, 
articulus  II.  Quae  sint  munera  luminis  glo- 

riae  in  intellectu  creato  ? 
articclus  III.  Utrum  per  potentiam  Dei  ab- 

solulam,  possit  intellectus  creatus  videre 

Deum  sine  lumine  gloriae,   per  modum 

habitu6,  vel  auxilii  communicato  ? 
S-  i.  Primus  dicendi  modus  rejicitur, 
S.  2.  Secundusexplicandimodusreprobatur, 

I. 


206      S-  3;  Rejicitur  haec  potentia  obedientialis  ,  et 

i,%         ll         tolum  ordiuer"    gratiae  destruere, 

212  demonstratur,  257 

S-  4.   Respondefur  argumcntis  advcrsario- 
rum,  258 

213  articclus   IV.  An  lumen  gloruc  sit  habitus,  * 

214  ^  omnibusaliissupernaturabilibus  porfectior?  26<) 

215  S-  i-  Duplici  conclusionedifticultas  rosolvi- 

lur»  2()0 

218      S-  2.  Solvuntur  objectiones,  5(52 

218  auticclus  V.   Quomodo  concurrat   intcllec- 

219  tus  lumine  gloriffl  elevatus  sd  vUionem 
bcatificam,  an  ut  causa  principalis,  vcl 
inslrumentalis  ?  202 

219      S-  i.  Prcemitlitur  quod  apud  omnes  cst  cer- 

tum,  202 

219     S.  2.  Difficultas  resolvitur,  263 

221      S«  3.  Solvuntur  objectiones,  J65 

DISPUTATIO  IV.  Dcactuvisionisbeatifkii',  200 

223     articulus  L  An  visiones  hominum  et  An 

Iorum,spccic  cssenliali  interse  difierant?  2G7 

223  articulcs  II.  An  inaequalitas  intensiva  quao 
est  in  visionibus  beatificis,  a  sola  imequa- 

223         litate  luminis  gloriao  derivotur  ?  268 

226  S-  I.  Vera  sentenlia  statuitur,  269 
S.  2.  Sotvuntur  objectiones,  270 

227  articclcs  III.  AnBeatiDeum   coniprehen- 

dant,  vel  saliem,  de  potentia   absoluta, 
ipsum  comprchendcre  possint  ?  272 

227      S«  1.  Quibusdam  praemissis  referuntur  sen- 
227         tentiae,  272 

S.  2.  Statuitur    prima  conclusio,  ct  Deum 

229  a  Beatis  dc  facto  non  comprehendi,  ex 
Conciliiset  SS.  Patribus  demonstratur,      272 

230  S-  3.  Stabilitur  secunda   conclusio,  et  osten- 

231  diturratione  D.  Thoma?,  nullum  inteltec- 
234         tum   creatum  posse,  etiam    de  potentia 

absoluta,  Dei  essentiam  conaprehendere,    273 

236      S-  ^.  Solvuntur  objectiones,  274 

S-o.  Solvitur  alia  objectio,  277 

236      S»  ^-  Corollaria  notatu  digna,  279 

238      DISPUTATIO  V.    De  objecto  visionis  beati- 

ficae,  280 

articclcs  I.  An  Beali  videant  omnia  quffl 
242  continentur  in  Deo  formaliter,  niinirum 
242         essentiam  attributa,  et  relationes?  iH' 

245     articclcs  II.  An  possit  videri  divina  essen- 
tia  sine  attributis,  et  relationibus  :    aut 
attributa,    et  relaliones,   sine    essenlia  : 
vel  una    Persona  eanclissimffl   Tnnitatis 
247         sine  aha  ?  281 

S- I.  Sentenlia    negativa    praefertur,  et  tri- 

247  plici  conclusione  statuitur,  281 
S-  2.   Solvuntur  objectiones,  284 

248  articclcs  III.   Quomodo   visio  beata   pene- 
250  tret  libera  Dei  decreta?  287 

S.  i.  Pracmittitur  quod  apuJ  omnes  est  cer- 
250         tum,  et  difficultas  resolvitur,  287 

§.  2.  Solvuntur  objectiones,  289 

250  articclcsIV.    Utrum  Beati  videant  crentu- 

251  ras  possibiles  in  essentia  divina  tamquam 

in  causa,  et  medio  prius  cognito,  290 

252  J.  i.  Pramiittuntur   quae  apud  oinnes  sunt 

certa,  et  referuntur  sententia*,  290 

S-  2.  Conclusio  affirmativa  statuitur,  29t 

S.  3.  Solvuntur  objecliones,  292 

254      S-  4.  Corollaria  notatu  digna,  294 

254      articulus  V.   Ulrum  Beali   in  Verbo,    vel 

254         extra  Verbum,  omnes  creaturas  possibiles 

40 


606 


INDEX. 


cognoscere  possint?  295 

§.  1.  Prima  difficultas  resolvitur,  295 

g.  2.  Solvuntur  objectiones  296 

§.  3.  Alia  difficultas  expeditur,  298 

g.  4.  Praecipuae  objectiones  solvuntur,  300 

articulus  VI.  An  Deus  ut  est  in  se  videri 

possit,  nulla  visa  creatura  possibili  in  par- 

ticulari?  301 

articulus    VII.    Quas   creaturas   de    facto 

Beati  videant  in  Verbo,  et  unde  diversitas 

eas  videndi  proveniat  ?  302 

§.  1.  Prima  pars  quaesiti  resolvitur,  302 

§.  2  Altera  difficultas  resolvitur,  et  decla- 

ratur,  quaenam  sint  causae,  a  quibus  pro- 

venit    diversitas    videndi    creaturas    in 

Verbo,  306 

DISPUTATIO    VI.    De   mensura     visionis 

beatifica^,  307 

articulus  unicus.  Quaenam  sit  mensura  vi- 

sionis  beatificae  ?  307 

§.  1.  Praemittenda  ad    resolutionem  quaes- 

tionis,  307 

§.  2.  Rejiciuntur  tres  primae  sententiae  et 

quarta  statuitur,  309 

§.  3.  Solvuntur  objectiones,  311 

DISPUTATIO  VII.   De  nominibus  Dei,  312 

articulus  unicus.  Breviter  exponuntur,  et 

declarantur   quae  de  divinis  nominibus, 


communiter  docent  Theologi, 

THACTATUS     III. 


312 


De  scienlia  Dei,  et  ideis  in  mente  ejus  exis- 

tentibus,  317 

DISPUTATIO   I.  De  scientia  Dei  secundum 

se,  319 

articulus  I.  An  sit  in  Deo  proprie  scien- 

tia,  et  in  ordine  ad  quae  objecta  ?  319 

§.  1.   Praemittitur  quod    apud    omnes  est 

certum,  319 

§.  2.  Utraque  difficultas  triplici  conclusione 

resolvitur,  320 

§.  3.  Solvuntur  objectiones,  321 

articulus  II.  Utrum  scientia  Dei  sit  attribu- 

tum  illius  ?  323 

§.  1.  Gonciusio  affirmativa   statuitur,  323 

§.  2.  Solvitur  difficile  argumentum,  324 

articulus  III.   Variae  scientiaeDei  divisiones 

exponuntur,  325 

DIGRESSIO  BREVIS,in  qua  duodecim  divina) 
scientise  dotes,  seu  praerogativae  breviter 
recensentur,  326 

DISPUTATIO  II.  De  scientia  possibilium,      330 
articulus   I.  Utrum  Deus  cognoscat  creatu- 
ras  possibiles  in  sua  essentia  tamquam  in 
causa  ?  330 

§.  1.  Praemittuntur  quae  apud  omnes  sunt 
certa,  et  conclusio  affirmativa  statuitur, 
et  ex  SS.  Patribus  suadelur,  330 

§.  2.  Eadem  verilas  ratione  fulcitur,  332 

§.3.  Gonvellitur   praecipuum  fundamentum 

Vazquezii,  334 

§.  4.  Solvuntur  objectiones,  335 

articulus  II.  An  in  Deo,  praeter  modum 
cognoscendi  creaturas  possibiles  in  es- 
sentia  sua  tamquam  in  causa,  detur  alius, 
quo  illas  in  seipso  immediate  cognoscat, 
seu  independenter  ab  essentia  divina, 
prius  visa  et  cognita  ?  338 


§.  1.  Conclusio  negativa  statuitur  et  proba- 

tur  ex  SS.  Patribus,  339 

§.2.  Eadem  veritasrationesuadetur,  340 

§.  3.  Solvuntur  objectiones,  343 

articulus  III.  An  et  quomodo  Deus  non  en- 
n  tia,  mala,  singularia,  et  infinita  coenos- 
cat?  &  346 

DISPUTATIO  III.  De  causalitate  divinas 
scientiae  respectu  creaturarum,  349 

articulus  i.  An  scientia  in  Deo  sit  causa 
rerum,  non  solum  directiva,  sed  etiam 
effectiva  ?  349 

§.  i.  Praemittuntur  quae  apud  omnes  sunt 
certa,  349 

§.  2.  Haec  sententia  ut  verior  et  probabilior 
eligitur,  350 

§.  3.  Solvuntur    objectiones,  352 

articulus  II.  An  scientia  quae  in  Deo  est 
causa  effectiva  rerum,  sit  ea  quae  dicitur 
simplicis  intelligentiae,  vel  quae  visionis 
appellatur  ?  352 

§.  1.  Praemittenda  ad  resolutionem  quaes- 
tionis,  352 

S.  2.  Quatuor  conclusionibus  difficultas 
propositaresolvitur,  353 

§.  3.  Solvuntur  argumenta  ex  auctoritate 
D.  Thomee  petita,  358 

S.  4.  Aliae  objectiones  solvuntur,  359 

§.  5.  Diluuntur  alia  argumenta  adversae 
sententiae,  360 

articulus  III.  An  ideo  res  sint  futurae,  quia 
sciuntura  Deo,  vel  ideo  ab  illo  sciantur, 
quia  futurae  sunt  ?  362 

§.  i.  Vera  sententia  statuitur,  362 

§.  2.  Exponuntur  aliqua  testimonia  Sanc- 
torum  Patrum,  quae  videntur  adversari 
nostrae  sententiae,  364 

§.  3.  Solvuntur  alia  argumenta  ex  ratione 
petita,  366 

articulus  IV.  An  sit  admitlenda  in  Deo  po- 
tentia  aliqua  executiva,  virtualiter  ab  ejus 
intellectu  et  voluntatedistincta?  367 

§.  1.  Suarissententia  rejicitur,  368 

§.2.  Opinio  Vazquezii  refellitur,  et  D. 
Thomae  ac  discipulorum  jus  sententia 
stabilitur,  370 

§.  3.  Solvuntur  objecliones,  371 

DISPUTATIO  IV.  De  scientia  futurorum 
contingentium,  371 

articulus  I.  Quid  et  quotuplex  sit  futurum 
contingens?  372 

§.  1.  Resolvitur  prima  pars  quaesiti  et  de- 
claratur  in  quo  essentialiter  consis  tat 
futuritio,  372 

§.  2.  Corollaria  praecedentis  doctrinae,  373 

§.  3.  Solvitur  objectio  Suaris,  374 

§.  4.  Explicantur  alia  duo  quae  restant 
examinanda,quid  scilicet  sit  contingens,et 
quotuplex  sit  futurum  ?  375 

articulus  II.  An  sit  in  Deo  certa  et  infallibi- 
lis  futurorum  contingentium  scientia  ?      376 

articdlus  III.  An  Deus  certo  cognoscat  fu- 
tura  contingentia  ante  decretum,  et  prae- 
definitionem  suae  voluntatis?  379 

§.  1.  Quibusdam  praemissis  referuntur  sen- 
tentiae,  379 

S.  2.  Demonstratur  nihil  esse  determinate 
futurum  ante  decretum,  et  praedefini- 
tionem  divinae  voluntatis,  382 


INDEX. 

386 


C07 


§.  3.  Rejicitur  sententia  iEgidii  Romani, 
S-  4.  Praecipuum  adversae  sententia3  funda- 

mentum  convellitur,  387 

S.  5.  Impugnatur   sententia  Molinae,  388 

§.  6.  Solvuntur  argumenta  Molina),  390 

S-  7.  Theophili  Raynaudisententia  exploditur,  391 
S-  8.  Rejicitur  modus  dicendi  Suaris,  392 

S.  9  Diluunturargumenta   Suaris,  395 

articulus  IV.   An  Deus  certo  praesciat  futu- 

ra  contingentia,  el  libera,  in  eorum  veri- 

late  objectiva?  397 

S.  1.  Proponitur  status  quaestionis  397 

S-  2.  Vera  sententia  stabilitur,  et  auctoritate 

Aristotelis,  et  D.  Thomae  firmatur,  398 

S-  3.  Conclusio  ratione  suadetur,  399 

S.  4.  Demonstratur  ex  adversariorum  sen- 

tentia,  tolli  libertatem  et   contingentiam 

rerum,  402 

S.  5.  Duo  corollaria  praecedentis  doctrinae,  404 
S.  6.    Respondetur      argumentis     adversae 

sententiae,  405 

articulus  V.  Vera    sententia  slabilitur  ,  et 

medium  in  quo  Deus  futura  contingentia 

cognoscit,  explicatur,  408 

S.  1.  Praescientiam    futurorum    fundari  in 

decreto ,  '  seu   praedefinitione    voluntatis 

divinae,  SS.  Patrum  testimoniis   ostendi- 

tur,  408 

S.  2.  Eadem  praescientia  fundata  in  decreto, 

auctoritate  D.  Thomae  fulcitur,  409 

S.  3.  Rationes  Theologicae  expenduntur,  411 
S-  4.  Corollarium  praecedentis  doclrinae,  413 
S-  5.  Solvitur    argumentum  ex  auctoritate 

D.  Thomae  desumptum,  414 

S.  6.  Solvuntur  aliae  objectiones,  416 

S.  7.  Diluitur  aliud  argumentum  ex  laesione 

libertatis,  418 

articulus  VI.  In   quo  medio  Deus  peccata 

futuracognoscat  ?  420 

S.  1.  Praemittenda  ad  resolutionem  difficul- 

tatis,  420 

S.  2.  Resolutio  difficultatis   propositae,  421 

S.  3.  Solutio  objectionum  ,  423 

S.  4.  Quorumdamrecentiorum  argumentum 

diluitur,  427 

articulus  VII.  An  futura  contingentia  abso- 

luta,  sint  praesentia  scientiae  Dei  aeternae, 

objective  tantum,  aut  etiam   realiter?        428 
§.  i.  Quibusdam  praemissis  referuntur  sen- 

tentiae,  et  vera  eligitur,  428 

S-  2.  Referuntur  testimonia  SS.  Patrum,  430 
S«  3.  Mens  D.  Thomae  aperitur,  431 

S-  4.  Ratio  fundamentalis  explicatur,  432 

S-  5.  Solvuntur  argumenta  ex  auctoritate,  436 
S.  6.  Solvuntur  aliae  objecliones  ex  ratione 

petitae,  437 

§.  7.  Alia  objectio  adversariorum  diluitur,  440 
S-  8.  Solvuntur  argumenta  ex  absurdis  et 

inconvenientibus,  441 

S.  9.  Solvitur  aliud  argumentum  exalio  ab- 

surdo  petitum,  443 

articulus  VIII.  An  praesentia  realis  et 
physica  futurorum  contingentium  in  aeter- 
nitate,  conducat  ad  perfectionem  scien- 
tiae  quam  Deus  habet  de  illis  ,  et  requi- 
ratur  ad  hoc  ut  illa  sit  invariabilis,  et 
intuitiva  ?  443 

S.  1.  Statuitur  prima  conclusio,  et  ostendi- 
tur  praesentiam  realem  et  physicam  futu- 


413 


441 


rorumcontingentium  in  aeternitate,neces- 
sariam  esse,  utDeushabeat  invariabilem 
de  illisscientiam, 
S- 2.  Statuitur  secunda  conclusio,  et  ostcn- 
ditur  realem  et    physicam,    futuronmi 
conlingentium  in  aeternilale  pnBsentiam, 
necessario  requiri,  ut  Deus  de  illis  habeat 
notitiam  inluitivam, 
S-  3.  Solvunlur  objectiones, 
articulus  IX.  An  praeseniia  futurorum  con- 
tingentium  in  sternitate,  necessario    re- 
quiratur,  ut  Deus  Imbeat  certam  et  infal- 
libilem  de    illis  scientiam  ;    subindeque 
si  in  decreto  tantum  illa  jjiiesciret,   ctrto 
et  infallibililer  ea  non  cognosceret? 
S- 1.  Quibusdam    prcemissis,  vera  sententia, 

Iriplici  conclusione,   declaralur, 
S-  2.  Solvuntur  objectiones, 
DISPUTATIO  V.  De  scientia  conditionato- 

rum, 
articulus  I.  AnDeus  habeat  certam,  vel  so- 
lum    conjecturalem,   fulurorum     condi- 
tionatorum  notitiam  ? 
S-  1.  Statuitur  esse  in  Deo  certam  futuro- 

rum  conditionatorum  nolitiam, 
S-  2.  Praecipuae  objectiones  solvuntur, 
articulus  II.  Utrum  in  Deoadmiltenda  sint 
decreta  absoiuta  ex    parte  subjecti,   et 
conditionala  ex  parte    objecti,  in  (juibus 
praescientia    futurorum   conditionatorum 
fundetur  ? 
S-  1.  Quibusdam  praemissis  conclusio  affir- 

mativa  statuitur, 
S-  2.  Ex  Scriptura  probatur  dari  in  volun- 
tate  divina  decreta  exparte  objecli  condi- 
tionata, 
$.  3.  Eadem  decreta,   juxta  doctrinam  D. 
Augustini,  et  S.  Thomae,  in  Deo  esse  ad- 
mittenda,  ostendilur, 
S-  4.  Eadem  veritas  ratione  suadctur, 
S«  5.  Praecipuum  adversariorum  fundamen- 

tum  convellitur, 
S-  6.  Aliae  objectionessolvuntur, 
S.  7.    Aliud     adversariorum    argumentum 

diluitur, 
S.  8.  Solvitur  argumentum  cujusdam  recen- 

tioris, 
DISPUTATIO  VI.  De  scienlia  media, 
articulus  I.Quidsit  scientia  medfa,  ct  in 
quo  dilferat  a  scientia  conditionalorum, 
quam  Thomistae  in  Deo  agnoscunt? 
articulus  II.  Utrum  scientia  media  sit   no- 
va,et  a  recentioribus  inventa,   ve:    anti- 
qua.  et  olim  a  Pelagianis,  et  Semipela- 
gianis  asscrta? 
articulus    III.  Qua^  fuorint  Pelagianorum  ot 
Semipelagianorum  motiva    praecipua,   Ld 
fingendam  in  Deo  taiem  pnescientiam,  ac 
excludendum  decretum  de  se  efficax,  et 
humanas  praevoniens  voluntates  *? 
articulus  IV.    An  scienlia  media  doctnn» 

Sancti  Augustini  ct  Divi  Thoms  repugnelT  472 
S.  1.  Demonstraturscientiammediam,  tuis- 
se  ab  Angustino  reprobatam  ;  non  solum 
quantum  ad  abusum,sed  ctiam  quantum 
ad  substanliam, 
S- 2.  Praecludituraditus  evasionibus  advcr- 

sariorum, 
S.  3.  Quid  de  D.  Thoma? 


418 

418 
450 

151 


151 

159 

453 


457 
457 


458 


459 
459 

461 
463 

464 

465 

465 


466 


468 


470 


472 

477 

180 


608 


INDEX. 


articulus  V.  Variis  argumentis,  ex  princi- 
piissupra  statutis  desumptis,  expungitur 
scientia  media,  483 

g.  1.  Argumentum  primum  a  cognitione 
crealurarum  in  essentia  divina  ut  in  causa,  483 

$.  2.  Secundum  argumentum  a  perfectione 
divinae  scientise,  484 

$.  3.  Tertium  argumentum  ex  defectu  me- 
dii  inquoscientia  media  suum  objectum 
cognoscat,  485 

$.  4.  Quartum  argumentum  a  definitione 
scientise  mediae,  486 

$.  5.  PraBcluditur  aditus  solita3  evasioni 
adversariorum,  489 

$.  6.  Quintum  argumentum  ex  inuiilitate 
scientise  medlge,  ad  dirigendum  Deum  in 
suis  decretis  absolutis,  492 

$.  7.  Sextum  argumentum  ,  ex  inutilitate 
scientise  medisead  conciliandam  humanam 
libertatem  cum  prcedestinatione  et  gratia 
efficaci,  495 

$.  8.  Aliis  argumentis  confutatur  scientia 
media,  499 

articulusVI.  Absurdis  et  inconvenientibus 
exploditur  scientia  media,  502 

$.  1.  Scientia  media  favere  videtur  ac  viam 
sternere  errori  illiSemipelagianorum,  quo 
asserebant  dari  in  nobis  inilia  qusedam 
fidei  et  bona?  voluntatis,  quae  non  erant  a 
gratia,  sed  a  natura,  502 

$.  2.  Scientia  media  etiam  favere  videtur  ac 
sternere  viam  alteri  errori,  quo  Semipela- 
giani  asserebant ,  prsedestinationem  ad 
gratiam  fieri  ex  praevisione  meritorum,      504 

$.  3.  Scientia  media  tollit  a  Deo  rationem 
primoe  causae,  505 

$.  4.  Scientia  media  tolht  a  Deo  rationem 
primi  liberi,  506 

$.  5.  Scientia  media  tollit  a  Deo  supremum 
dominium  in  nostras  voluntates,  506 

$.  6.  Scientiamedia  derogat  divinae  omnipo- 
tentiae,  ac  enervat  efficaciam  gratiae,  507 

$.  7.  Scientia  media  allribuit  Deo  modum 
concurrendi  cum  causis  liberis,  csecum, 
et  ignorantem,  vagum.ec  indeterminatum,  510 

$.  8.  Scientia  media  affingit  Deo  modum 
cognoscendi  actus  liberos  noslrae  volun- 
tatis,  conditionate  futuros,  confusum,  et 
indeterminatum,  511 

$.  9.  Scienlia  media  apparenter  solum  favet 
libertati,  reipsa  tamen  illam  tollit,  et  in 
suo  primo  principio  pra3focat  et  extinguit,  512 

$.  10.  Scientia  media  facit  Deum  auctorem 
peccati  ,  et  deterit  famam  sanctitatis 
divinse,  hominumque  saluti  insidiari  vide- 
tur,  515 

articulus    VII.    Convelluntur   fundamenta 


scientiee  inedise.  5(6 

$.  1.  Solvitur  praecipua  objeclio,  petila  ex 

verbis  Chnsti  Mattha^i  n.   Vce  tibi  Coro- 

zain,  etc.  seu  ex  comparatione  Judasorum 

cum  Tyriis,  gie 

$.2.  Alia  solutio  principalis  argumenti,        520 
$.  3.  Solvuntur  argumenta   ex  aucloritate 

Sanctorum  Patrum,  521 

$.  4.  Occurritur  argumentis  cujusdam  re- 

centioris,  524 

$.  5.  Aliud  argumentum  diluitur,  528 

$.  6.  Aliud  argumentum   diluitur,  529 

$.  7.  Solvitur  alia  difficultas,  531 

$.  8.  Alia  objectio  solvitur,  532 

$.  9.  Solvitur  argumentum  de  admirabilitate 

scientiae  Dei,  533 

APOLOGIA  Thomistarum,  seu  Calvinismi  et 

Jansenismi  depulsio,  .  537 

articulcs  I.  Thomistse  ab    adversariis   de- 

fensi,  et  vindicati  ab  errore  Calvini,  539 

articulus  II.  Pulsanti  adversario   aperiunt 

Thomista3,  et  assignant  petita  discrimina,    544 
articulus  III.  Aliud  discrimen  a  Patre  Le- 

mosadductum,  refertur,  et  ab    adversarii 

censura  et  impugnatione  vindicatur,  548 

articulus  IV.  Corollariaseu  illationes  praB- 

cedentisdoctrinse,  555 

articulus  V.  Responsio  ad  testimoma  Calvi- 

nistarum  abadversario  objecta,  557 

articulus   VI.  Quaa    ex  Catholicorum  testi- 

moniis  adversarius  objicit ,    breviter  di- 

luuntur,  564 

articulus  VII.  Allera  accusatio  Calvinismi, 

alaBsa  sanctitate  Dei,   ex  prsedefinitione 

actus  peccaminosi,  et  concursu  ad  illum, 

breviter  depellitur  ac  profligatur,  571 

articulus  VIII.- Depulsio  Jansenismi,  577 

articclus  IX.  Ex  adversariorum  teslimoniis 

ostenditur,  doctrinam  Thomistarum,  nihil 

habere  cum  Janseniana  commercii,  581 

articulus  X.  Quinque  propositiones  a  sum- 

mo   Pontifice  Innocentio    X.    damnatae, 

juxta  doctrinam  Divi  Thoma^,  583 

DISPUTATIO   VII.  De  Ideis  divinis,  584 

articulus  I.   An  etquid  sint  idea3  in  mente 

divina  existentes  ?  584 

$   1 .  Quibusdam  prsemissis,  referuntur  sen- 

tentise,  584 

£.  2.  Tripiici  conclusione  difficultas  resolvi- 

tur,  086 

$.  3.  Solvuntur  objectiones,  591 

articulus  II.  An  et  quomodo   in  menle  divi- 

na  pluralitas  idearum  ponenda  sit?  593 

$.  1.  Utraque  difficultas  resolvitur,  593 

$.  2.  Solvunlur  objectiones,  596 

articclus  III.  Quarum  rerum  Deus  habeat 

propriam  ideam  ?  598 


FINIS  INDICIS  TOMI  PRIMI. 


TOULOUSE.  —  typographie  philippe  montaubin,  petite  rue  saint-rome,  1. 


HI?!SlTlWGUN'VERSITY 


3  1197  21071  5303